Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1860 3644226 3533856 2026-08-19T19:02:31Z ~2026-45391-76 184793 /* */ Шәмші Қалдаяқовтың естелігі 3644226 wikitext text/x-wiki '''«Менің Қазақстаным»''' — қазақ халқының ұлттық патриоттық рухын, туған жерге деген сүйіспеншілікті паш ететін әйгілі ән. Бұл әннің сөзі Жұмекен Нәжімеденовке, ал әуені Шәмші Қалдаяқовқа тиесілі. 1956 жылы жазылған бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Шәмші Қалдаяқов Қазақстанның солтүстік бес облысын "Целинный край" деп "орыстар бөліп алайын деп жатыр" деген шу шықты марш жазуға тура келді деп еске алған видео естелік бар. Жұмекен Нәжімеденов сөзін жазып, Шәмші Қалдаяқов әнін жазып, Жамал Омарова қағып алып орындап, "радиодағы жігіттерге бердік" дейді. Күніне бірнеше рет беріп, елге таратқан. Сөйтіп патриоттық іс бітіргендей, жерімізді өзіміз қайтарып алғандай болдық дейді. Ел арасында Мәскеуден келген Коммунист партия бас хатшысы Хрущёвтың Қазақстанға келуіне орай бес облысты Ресей Федерация құрамына қосып жіберуге қазақ елі қарсы болғаны ашық айтылмай келеді. Шамамен сол уақыт болуы керек Роза Бағланова бір естелігінде Хрущёв келуіне қарсы ән айтуға шақырған өзіне әдепсіз әрекет жасап, тиіспек болғанда кеудесінен итеріп құлатқанын еске алады. Қазақстанның солтүстік бес облысын осылайша қазақтың көрнекті қайраткер тұлғалары Ресей құрамына қосып алуына жол бермеген. "Менің Қазақстаным" маршы сол уақыттан бері Мәскеудегі Кремілдің отаршы саясатына қарсы бейбіт шеру, наразылық кезінде айтылып, кейін Кеңес одағы ыдырап, Қазақстан республикасы тәуелсіздік алған соң осы тарихи мағынасы үшін елдің әнұраны болсын деген патриоттық емеуріннен туды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Тарихы == Ән 1956 жылы жазылған. Бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Сөзі == Алтын күн аспаны, Алтын дән даласы, Думанды бастады, Далама қарашы! Кең екен Жер деген, Жерге дән шықты ғой, Дән егіп терлеген Қазағым мықты ғой! ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Айнала қарасам, Асықты жүрегім. Заманға жарасам, Жарасып тұр елім. Біздің ел орденді Көтерді туларын, Желмен ол тербелді, Тербеле жырладым. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Сағымды далам бар, Сабырлы көлім бар. Қараңдар, жараңдар Осындай елім бар. Қарсы алған уақытты Ежелгі досындай, Біздің ел бақытты, Біздің ел осындай!. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім, Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! == Әуені == {{Listen|filename=Mening Qazaqstanym (song).ogg|title=Менің Қазақстаным|description=[[Жамал Омарова|Жамал Омарованың]] орындауында — 863 KB|format=[[Ogg]]}} ==Тағы қараңыз== * [[Менің Қазақстаным (әнұран)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] oe6hcatxkvsoi6yoi03sb1fjpyd0z8l 3644227 3644226 2026-08-19T19:06:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-45391-76|~2026-45391-76]] ([[User talk:~2026-45391-76|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3517598 wikitext text/x-wiki '''«Менің Қазақстаным»''' — қазақ халқының ұлттық патриоттық рухын, туған жерге деген сүйіспеншілікті паш ететін әйгілі ән. Бұл әннің сөзі Жұмекен Нәжімеденовке, ал әуені Шәмші Қалдаяқовқа тиесілі. 1956 жылы жазылған бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Тарихы == Ән 1956 жылы жазылған. Бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Сөзі == Алтын күн аспаны, Алтын дән даласы, Думанды бастады, Далама қарашы! Кең екен Жер деген, Жерге дән шықты ғой, Дән егіп терлеген Қазағым мықты ғой! ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Айнала қарасам, Асықты жүрегім. Заманға жарасам, Жарасып тұр елім. Біздің ел орденді Көтерді туларын, Желмен ол тербелді, Тербеле жырладым. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Сағымды далам бар, Сабырлы көлім бар. Қараңдар, жараңдар Осындай елім бар. Қарсы алған уақытты Ежелгі досындай, Біздің ел бақытты, Біздің ел осындай!. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім, Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! == Әуені == {{Listen|filename=Mening Qazaqstanym (song).ogg|title=Менің Қазақстаным|description=[[Жамал Омарова|Жамал Омарованың]] орындауында — 863 KB|format=[[Ogg]]}} ==Тағы қараңыз== * [[Менің Қазақстаным (әнұран)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] ak795qcbhk74zw5a700jxjd09mr3nfp 0 2744 3644247 3619514 2026-08-19T20:02:13Z Zafer 26180 Photo add 3644247 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | |атауы= Фенербахче | логотипі= Fenerbahçe.svg | толық атауы= Fenerbahçe Spor Kulübü | nickname = ''Sarı Kanaryalar'' <br /> ''(Сары құстар)'' | құрылған= [[1907]] | стадионы = [[Шүкрү Сараджоғлу стадионы]],<br />[[Ыстамбұл]], [[Түркия]] |сыйымдылығы = 52,500 |директоры = {{Flagicon|Turkey}} [[Әзіз Илдырым]] |жаттықтырушы = {{Flagicon|Turkey}} [[Исмаил Картал]] | жарыс = [[Футболдан Түркия чемпионаты]] |маусым = 2023-24 |орын = Süper Lig, 2. | pattern_la1 = _fenerbahce2425h | pattern_b1 = _fenerbahce2425h | pattern_ra1 = _fenerbahce2425h | pattern_sh1 = _fenerbahce2425h | pattern_so1 = | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _fenerbahce2425a | pattern_b2 = _fenerbahce2425a | pattern_ra2 = _fenerbahce2425a | pattern_sh2 = _fenerbahce2425h | pattern_so2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _fenerbahce2425t | pattern_b3 = _fenerbahce2425t | pattern_ra3 = _fenerbahce2425t | pattern_sh3 = _fenerbahce2425t | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = 000040 | socks3 = 000040 }} '''Фенербахче СК''' ({{lang-tr|Fenerbahçe Spor Kulübü}} — '''Фенербахче спорт клубы''', жалпы '''Фенербахче''' атауымен белгілі) — [[Ыстанбұл|Ыстамбұл]], [[Түркия]] спорт клубы. [[Ыстанбұл|Ыстамбұл]] қаласының Фенербахче деген ауданында орналасқан. Аудан және спорт клуб атауы сол аудандағы белгілі бір ''ақ үйден'' шыққан ({{lang-tr|Fener}} — «ақ үй»). Осы клубтың ең әйгілі тарауы ескі уақыттан бері келген [[футбол]] тобы болады, дегенмен клуб басқа тараулардада жарысқа шығады, атап айтқанда: [[баскетбол]], [[Волейбол|волейбол]], [[есу]], [[бокс]], [[желкенді жарыс]], [[атлетика]], [[жүзу]] және [[үстел теннисі]]. == Тарихы == === Клубтың құрылуы (1906)=== [[Сурет:Nurizâde_Mehmed_Ziya.jpg|thumb|[[Зия Сонгүлен]] - клубтың негізін қалаушы және алғашқы президенті|left]] Фенербахче клубының негізін қалаушы және алғашқы президенті Нуризаде [[Зия Сонгүлен]] 1903 жылы [[Ыстанбұл|Ыстамбұл]]дағы Сен-Жозеф колледжін бітіргеннен кейін жоғары білім алу үшін [[Англия]]ға барып, сол жерде футболмен алғаш рет танысты. Ол футбол отаны саналатын бұл елдегі командалардан шабыт алды<ref>{{cite web |date=November 2020 |title=Fenerbahçe'nin Kuruluşunda Nurizade Ziya Bey |url=https://fenerbahcetarihi.org/2020/11/fenerbahcenin-kurulusunda-nurizade-ziya-bey/ |access-date=27 March 2025 |website=Fenerbahçe Tarihi |language=tr }}</ref>. 1906 жылы елге оралғаннан кейін ол ең алдымен өзінің туған қаласы Ыстанбұлда маусым айында футбол командасын құруды қолға алды. Ол алдымен Қадыкөй ауданындағы достарымен, содан кейін өзі оқыған мектептің әдебиет пәнінің мұғалімі Энвер Йетикермен байланысып, оларға футбол командасын құру туралы ниетін жеткізді және ұсыныс жасады. Нуризаде Зия Бей бұл ұсынысына оң жауап алып, 1906 жылдың маусымында алғашқы Фенербахче футбол командасының прототипін құрып, бастапқыда тек жаттығуларға қатысты. Өйткені команда тек 1907 жылдың көктемінде толық 11 адамнан құралғандықтан, клубтың ресми құрылу күні 1907 жыл болып саналады<ref>{{Cite web |date=1955-03-13 |title=How was Fenerbahce Founded and Rise? - Akşam Newspaper - 13 March 1955 |url=https://www.gastearsivi.com/gazete/aksam/1955-03-13/11 |access-date=27 March 2025 |website=www.aksam.com |language=tr |agency=Akşam Turkish Newspaper}}</ref>. === Алғашқы жылдар (1907–1959)=== [[Сурет:Fenerbahçe_SK_1907-08.jpg|thumb|1907–08 маусымындағы алғашқы команда (Клубтың негізін қалаушы [[Зия Сонгүлен]] сол жақтан төртінші болып тұр)]] Фенербахче клубы 1907 жылы 3 мамырда Ыстамбұл қаласының Кадыкөй ауданында Зия Сонгүлен, Аетуллах бей және Неджип Оканер есімді жергілікті азаматтармен ресми түрде құрылды. Бұл топ Османлы билігінің қатаң ережелеріне байланысты клубты жасырын түрде ұйымдастыруға мәжбүр болды. Сол уақыттағы сұлтан [[II Әбділхамит]] түрік жастарына футбол ойнауға немесе клуб құруға тыйым салған еді. Үшеуі Кадыкөйде жергілікті халық футбол ойнай алатын өз клубының қажет екенін түсініп, оны құру туралы шешім қабылдады. Клубтың алғашқы президенті болып Зия Сонгүлен сайланды, Аетуллах бей – бас хатшы, ал Неджип Оканер бас капитан қызметіне тағайындалды<ref name="HISTORY">{{cite web|url=http://www.fenerbahce.org/kurumsaldetay.asp?ContentID=6 |title=Tarihçe |language=tr |date=15 April 2007 |access-date=28 March 2025 |publisher=fenerbahce.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080222050722/http://www.fenerbahce.org/kurumsaldetay.asp?ContentID=6 |archive-date=22 February 2008 }}</ref>. Фенербахче мүйісінде орналасқан маяк клубтың алғашқы логотипінің дизайнына әсер етті, ал эмблемаға ақ-сары түсті [[Нәркес|нәркес]] гүлдері бейнеленді. Клубтың алғашқы формасы да ақ және сары түстерден жасалды<ref name="HISTORY" />. 1908 жылдың күзінде Зия Сонгүлен клубтың түстерін сары мен көкке ауыстырды, ал 1914 жылы Хикмет Топузер клуб эмблемасының жаңа нұсқасын әзірледі. Фенербахче клубы алғашында жасырын жұмыс істеді, бірақ 1908 жылы қабылданған жаңа заңға сәйкес барлық футбол клубтары ресми тіркеуден өтуі тиіс болды. 1910 жылы 5 маусымда Фенербахче оттомандық гректер құрған Strugglers F.C. клубымен турнирдің финалдық матчында кездесіп, 3:1 есебімен жеңіске жетті. Бұл Фенербахче тарихындағы алғашқы кубок болды. Қаржылық қиындықтарға тап болған Фенербахче 1908 жылы Ыстамбұл футбол лигасына қосылып, алғашқы маусымында бесінші орын алды. Клубтың алғашқы бапкері Кадыкөйдегі Сен-Жозеф лицейінің әдебиет пәнінің мұғалімі Энвер Йетикер болды, ол сондай-ақ клубтың құрылуына да көмектескен. [[Сурет:Fenerbahce_SK_1911-1912.JPG|alt=|thumb|left|Ыстамбұл футбол лигасын жеңіп алған құрам]] 1911–12 маусымында Фенербахче Ыстамбұл футбол лигасын бірде-бір жеңіліссіз аяқтап, чемпион атанды. Бұл жеңіс клуб тарихындағы алғашқы үлкен жетістік болды. Кейін 1913–14 және 1914–15 маусымдарында Галип Кулаксизоглу жаттықтырған команда тағы да Ыстамбұл футбол лигасының жеңімпазы атанды. Фенербахче алғашқы жылдардағы табыстарынан кейін [[Османлы әулеті]]нің кейбір мүшелерінің, әсіресе ханзадалардың ықыласына ие болды. Мысалы, сұлтан [[V Мұрат]]тың немересі генерал Осман Фуад 1911-1913 жылдары клубтың құрметті президенті болды. Ал соңғы Османлы халифасы [[II Әбділмәжит]]тің ұлы, ханзада Өмер Фарук 1924 жылы Османлы сұлтанаты жойылғанға дейін Фенербахченің президенті қызметін атқарды<ref>{{Cite news |title=The Last Stronghold: The Fenerbahçe Sports Club and Turkish Politics |url=https://dayan.org/content/tel-aviv-notes-last-stronghold-fenerbahce-sports-club-and-turkish-politics|lang=en}}</ref>. Фенербахче 1920–21 және 1922–23 маусымдарында Ыстамбұлдың Жұма лигасында чемпион атанды. 1922–23 маусымында клуб барлық матчтарын жеңіспен аяқтап, бірде-бір гол жібермей 58:0 есебімен рекорд орнатты. Фенербахче Түркияның Тәуелсіздік соғысы кезінде Ыстамбұлды басып алған Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз флоты құрамасымен бірнеше рет матч өткізді. Британдық сарбаздар өз мамандықтарына қарай бөлініп, «Эссекс инженерлері», «Ирландиялық гвардия», «Гренадерлер» және «Артиллерия» сынды футбол командаларын құрды. Бұл командалар өзара және Ыстамбұлдағы жергілікті футбол клубтарымен кездесулер өткізді. Фенербахче осы матчтардың көбінде жеңіске жетті<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/d20/tfab/1922/ana.html|title=Müttefik Kuvvetler ile Yapilan Maçlar|language=tr|date=14 June 2007|access-date=28 March 2025|website=Angelfire}}</ref>. Ағылшындарға қарсы ең танымал ойын 1923 жылы 29 маусымда [[Таксим стадионы]]нда өткен Генерал Харрингтон кубогының финалы болды. Фенербахче бұл кездесуде сол дәуірдің үздік ойыншыларының бірі Зеки Рыза Спорел соққан екі голдың арқасында жеңіске жетті<ref>{{cite web|url=https://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=980|title=84th Anniversary of the Harington Cup|publisher=Fenerbahçe S.K.|date=30 June 2007|access-date=28 March 2025|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Fenerbahçe_SK_1913-14_(Odessa,_Rus_İmparatorluğu).jpg|thumb|1913 жылы [[Ресей империясы]]ның футбол командаларының шақыруымен [[Одесса]] және [[Николаев]] қалаларында өткен турнирге қатысқан Фенербахче құрамасының матч алдындағы суреті.]] Сонымен қатар, қазіргі Түркия Республикасының негізін қалаушы [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] Фенербахчеге ерекше ықылас танытқан. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Синай мен Палестина жорығына қатыспас бұрын, 1918 жылы 3 мамырда Ыстамбұлдың Кадыкөй ауданындағы Фенербахче клубының штаб-пәтеріне арнайы барып, оны қолдаған. Фенербахче 1937, 1940, 1943, 1945, 1946 және 1950 жылдары чемпион атанып, Түркияның Ұлттық Дивизионында ең көп жеңіске жеткен команда болды. Фенербахченің маңызды ойыншыларының бірі Лефтер Күчүкандонядис 1947–1951 және 1953–1964 жылдар аралығында 615 матчта 423 гол соқты. Фенербахче кәсіби ұлттық лига енгізілгенге дейін Түркия футболының көшбасшысы болып, Ыстамбұл футбол лигасын 16 рет, Түркияның Ұлттық Дивизионын 6 рет және ескі Түркия футбол чемпионатын 3 рет жеңіп, рекорд орнатты<ref>{{cite web |title=Turkey – List of Champions |url=https://www.rsssf.org/tablest/turkchamp.html |access-date=28 March 2025|lang=en|website=RSSSF|publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Futbolda Türkiye Şampiyonluklarımız |url=https://www.fenerbahce.org/futbolda-turkiye-sampiyonluklarimiz/ |access-date=28 March 2025 |website=fenerbahce.org |publisher=Fenerbahçe SK Official Website |language=Turkish}}</ref>. === Ішкі біріншіліктегі үстемдік (1959–1969)=== Түркия футбол федерациясы 1959 жылы кәсіби ұлттық лиганы құрды, ол бүгінгі күні [[Футболдан Түркия чемпионаты|"Суперлига"]] атауымен жалғасуда. Фенербахче алғашқы турнирде жеңіске жетіп, басты қарсыласы [[Галатасарай]]ды жалпы есепте 4–1 есебімен жеңді<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/nj/sivritepe/5859/tl.html|title=1959 Milli Lig|date=17 June 2007|access-date=31 March 2025|publisher=Angelfire}}</ref>. Келесі жылы Фенербахче алғаш рет [[Еуропа чемпиондары кубогы 1959/60|Еуропа кубогына]] қатысты. Олар [[Чепель (футбол клубы)|Чепель]] командасын 4–3 есебімен жеңіп, қарсыласын жарыстан шығару арқылы келесі кезеңге өткен алғашқы түрік клубы болды. Бірақ бірінші айналымда [[Ницца (футбол клубы)|Ницца]] клубына қарсы өткен плей-офф матчында 1–5 есебімен жеңіліп, жарыстан шықты<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/ec/ec195960.html|title=European Competitions 1959-60|date=17 June 2007|website=RSSSF|access-date=31 March 2025}}</ref>. Фенербахче [[УЕФА Кубок иелері кубогы 1963/64|1963–64 жылғы Кубок иелері кубогының]] ширек финалына дейін жетіп, [[МТК (футбол клубы)|MTK Будапешт]] командасына жол берді. 1960 жылдары Фенербахче тағы төрт лига титулын жеңіп алып, үш рет күміс жүлдегер атанды, бұл оны сол кезеңдегі ең табысты клубқа айналдырды<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/nj/sivritepe/artl.html|title=Archives|date=5 May 2007|access-date=31 March 2025|website=turkish-soccer.com}}</ref>. Сол уақытта команданы венгриялық танымал бапкер Игнац Молнар жаттықтырды, ол Түркияға жаңа футбол стилін енгізді. Оның жетекшілігімен Фенербахче [[Еуропа чемпиондары кубогы 1968/69|1968–69 жылғы Еуропа чемпиондары кубогының]] бірінші кезеңінде Англия чемпионы [[Манчестер Сити]]ді жарыстан шығарды. 1966–67 жылғы [[Балкан Кубогы|Балқан кубогында]] (1960–61 және 1993–94 маусымдары аралығында Албания, Болгария, Грекия, Румыния, Түркия және Югославияның Шығыс Еуропа клубтарына арналған турнир) Фенербахче гректің [[АЕК (футбол клубы, Афина)|АЕК Афины]] клубына қарсы өткен үш финалдық матчтың нәтижесінде кубокты жеңіп алды. Осылайша, олар халықаралық жарыста жеңіске жеткен алғашқы түрік клубы атанды. === Басқа клубтардың басым болуы және қайта өрлеу(1969–2007)=== [[Сурет:Waldir Pereira 1958.jpg|thumb|left|150px|[[Диди]] 1972-1975 жылдары клубты баптап, 8 трофей жеңіп алды]] 1970-жылдары Фенербахче жаңа бапкер ретінде әйгілі [[Диди]]ді шақырды. Клуб тағы төрт лига титулын жеңіп алды. 1970-жылдары Фенербахче мен [[Трабзонспор (футбол клубы)|Трабзонспор]] арасында үлкен бәсекелестік қалыптасты, бұл екі команда он жылға жуық уақыт бойы чемпиондық үшін күрес жүргізді. 1980-жылдары Фенербахче тағы үш лига титулын жеңіп алды. Кальман Месёлидің басшылығымен команда [[Еуропа чемпиондары кубогы 1985/86|1985–86 жылғы Еуропа чемпиондары кубогының]] алғашқы кезеңінде Франция чемпионы [[Бордо (футбол клубы)|Бордоны]] жарыстан шығарды<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/63935--bordeaux-vs-fenerbahce/|title=Bordeaux 2–3 Fenerbahçe|publisher=UEFA|access-date=31 March 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/63936--fenerbahce-vs-bordeaux/events/|title=Fenerbahçe 0–0 Bordeaux|publisher=UEFA|access-date=31 March 2025|lang=en}}</ref>. Бұл жеңіс бетбұрыс сәті болды, өйткені осы уақытқа дейін түрік клубтары еурокубоктарда бірінші кезеңнен аса алмай жүрген еді. 1990-жылдары Түркия Суперлигасын [[Галатасарай]] мен [[Бешикташ]] клубтары үстемдік етіп, он маусымның тоғызының чемпионы атанды. Фенербахченің 1990-жылдардағы жалғыз лигалық жетістігі 1995–96 маусымында [[Карлос Альберто Паррейра]]ның жетекшілігімен келген. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1996/97|1996–97 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасында]] Фенербахче топтық кезеңді жеті ұпаймен аяқтап<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1996/round=76/group=17.html|archive-url=https://archive.today/20070104035642/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1996/round=76/group=17.html|url-status=dead|archive-date=4 January 2007|title=UEFA Champions League 1996–97 Season|date=10 January 2013|access-date=31 March 2025|lang=en|publisher=UEFA}}</ref>, оның ішінде [[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедті]] [[Олд Траффорд]]та 1:0 есебімен жеңіп, ағылшын алпауыттарының 40 жыл бойы өз алаңында жеңілмеген рекордын тоқтатты<ref>{{cite web | url = https://www.rsssf.org/miscellaneous/unb-manutd-euro-home-56.html | title = Manchester United's series of 56 home matches unbeaten in Europe | website = RSSSF | access-date = 31 March 2025|lang=en}}</ref>. Фенербахче 2001 жылы Түркия Суперлигасының чемпионы атанып, Галатасарайдың қатарынан бесінші титул алуына жол бермеді. Келесі маусымда жаңа бапкер Вернер Лоранттың жетекшілігімен Фенербахче екінші орынды иеленіп, Галатасарайдан кейін орналасты. Алайда, одан кейінгі маусым сәтсіз өтті, команда чемпионатты алтыншы орынмен аяқтады<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/nj/sivritepe/0203/1.html|title=2002-2003 1.Süper Lig|date=17 June 2007|access-date=31 March 2025|website=Angelfire}}</ref>. Дегенмен, бұл маусым көптеген Фенербахче жанкүйерлері үшін 2002 жылдың 6 қарашасында [[Шүкрү Сараджоғлу стадионы]]нда өткен ойынмен есте қалды, онда команда өз қарсыласы Галатасарайды 6:0 есебімен ойсырата жеңді<ref>{{cite web|url=http://klasikfutbol.blogspot.com/2008/11/efsane-malar-no1-fenerbahe-6.html|title=Fenerbahçe 6–0 Galatasaray|language=tr|date=10 January 2013|access-date=31 March 2025|website=klasikfutbol.blogspot.com|archive-date=17 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130717221041/http://klasikfutbol.blogspot.com/2008/11/efsane-malar-no1-fenerbahe-6.html|url-status=dead}}</ref>. Вернер Лорант қызметінен босатылғаннан кейін клуб тағы бір неміс бапкері Кристоф Даумды шақырды. Даум бұған дейін Түркияда жұмыс істеп, 1994–95 маусымында Бешикташпен чемпион атанған еді. Фенербахче құрамын жаңарту мақсатында [[Пьер ван Хойдонк]], [[Мехмет Аурелио]] және [[Фабио Лусиано]] сияқты ойыншыларды қатарға қосты. Бұл жаңа ойыншылар клубқа 15-ші чемпиондық атағын және үшінші жұлдызын (клуб әр бес лига титулы үшін бір жұлдыз алады) әкелді<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/nj/sivritepe/0304/1.html|title=2003–2004 1.Süper Lig|date=17 June 2007|access-date=31 March 2025|website=Angelfire}}</ref>. [[Сурет:20070719 Fenerbahce 100.Yıl Kutlamaları (2).jpg|thumb|Клубтың 100 жылдығын тойлау сәті]] Келесі жылы Фенербахче Трабзонспорды аз ғана ұпай айырмашылығымен артта қалдырып, сол кездегі рекордтық 16-шы Түркия Суперлигасының чемпиондығын жеңіп алды<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/nj/sivritepe/0405/1.html|title=2004–2005 1.Süper Lig|date=17 June 2007|access-date=1 April 2025|website=Angelfire}}</ref>. Алайда, 2005–06 маусымында Фенербахче соңғы турда чемпиондық атақты Галатасарайға беріп қойды. Фенербахчеге жеңіс қажет болды, бірақ олар [[Денизлиспор]]мен 1:1 есебімен тең ойнады, ал Галатасарай [[Кайсериспор]]ды 3:0 есебімен ұтып, чемпион атанды. Осыдан кейін Кристоф Даум бас бапкер қызметінен кетті<ref>{{cite web|url=http://www.fenerbahce.org/fb2008/detay.asp?ContentID=3864|title=Teşekkürlerimizle...|language=tr|date=16 June 2006|access-date=1 April 2025|website=fenerbahce.org}}</ref>, ал оның орнына 2006 жылғы 4 шілдеде [[Зико]] тағайындалды<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373241&cc=5739|title=Zico signs two-year Fenerbahçe coaching deal|date=4 July 2006|access-date=1 April 2025|lang=en|publisher=ESPN|archive-date=26 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026121000/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373241&cc=5739|url-status=dead}}</ref>. Зико жұмысын екі жаңа қорғаушыны қатарға қосумен бастады: уругвайлық ойыншы [[Диего Лугано]] және бразилиялық [[Эду Драсена]]. Сондай-ақ, сербиялық [[Матея Кежман]] мен тағы бір бразилиялық [[Дейвид де Соуза]] сынды екі шабуылшыны да командаға шақырды. Нәтижесінде, Фенербахче 2006–07 маусымында 17-ші Түркия Суперлигасының чемпионы атанды<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/footballeurope/news/kind=2/newsid=537891.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515044650/http://www.uefa.com/footballeurope/news/kind=2/newsid=537891.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2007|title=Fenerbahçe handed Turkish crown|date=13 May 2007|access-date=1 April 2025|lang=en|website=UEFA}}</ref>. ===Қайта өрлеу кезеңі (2007–2014)=== [[File:Zico6.jpg|thumb|150px|left|[[Зико]] клубта 2006-2008 жылдары бапкер болды]] 2007 жылдың 11 қаңтарында Фенербахче ресми түрде G-14 ұйымына шақырылды. [[G-14]] – Еуропаның ең үздік клубтарынан құралған қауымдастық болды. Зиконың басшылығымен Фенербахче алғаш рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2007/08|2007–08 жылғы Чемпиондар Лигасының]] топтық кезеңінен шығып, ширек финалға жолдама алды, бұл кезеңде олар [[Севилья (футбол клубы)|Севильяны]] жеңді. Зико – клуб тарихындағы Чемпиондар Лигасындағы ең табысты бапкер болып саналады. Түрік лигасы мен халықаралық матчтардағы сәтті нәтижелерінен кейін, Фенербахче жанкүйерлері оны "Крал Артур" (түрікше "Король Артур") деп атай бастады<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2008/apr/06/football.comment|title=Zico still a man of style|work=The Guardian|author=Julio Gomes Filho|date=6 April 2008|access-date=1 April 2025|lang=en}}</ref>. 2009 жылдың ақпан айында Фенербахче [[Deloitte Football Money League]]-ге кірген алғашқы түрік клубы болды<ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/sports_fenerbahce-first-turkish-club-in-football-money-league_166813.html |title=Fenerbahçe first Turkish club in Football Money League |access-date=1 April 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303133257/http://www.todayszaman.com/sports_fenerbahce-first-turkish-club-in-football-money-league_166813.html |archive-date=3 March 2016|lang=en}}</ref>. 2000 жылдан бастап клубтың қаржы жағдайы мен инфрақұрылымы айтарлықтай жақсарды, сонымен қатар [[Ариэль Ортега]], [[Пьер ван Хойдонк]], [[Александро де Соуза]], [[Стивен Аппиа]], [[Николя Анелька]], [[Матея Кежман]], [[Роберто Карлос]], [[Дани Гуиса]], [[Дирк Кёйт]], [[Диего Рибас да Кунья]], [[Нани]], [[Робин ван Перси]] және [[Месут Өзіл]] сияқты әлемдік жұлдыздарды қатарға қосты. 2009–10 маусымында Фенербахче чемпиондықты соңғы турда жоғалтты; ойыншыларға тең ойын жеткілікті деп хабарланғанымен, Бурсаспор Бешикташты 2–1 есебімен жеңіп, чемпиондықты иеленді. 2011 жылдың шілде айында Фенербахче жанкүйерлері украиналық [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтер Донецк]] клубына қарсы жолдастық матч кезінде алаңға басып кірді. Осы тәртіпсіздік үшін Фенербахче екі Суперлига матчын бос трибуналарда өткізуге мәжбүр болды. Кейіннен Түркия футбол федерациясы бұл матчтарға тек әйелдер мен 12 жасқа дейінгі балалардың тегін кіруіне рұқсат берді, ал ер адамдарға кіруге тыйым салынды. 2012 жылдың 29 қазанында [[Антальяспор]] Фенербахченің Шүкрү Сараджоғлу стадионында 47 ойынға созылған жеңіліссіз сериясын үзді. Фенербахче 2010 жылдың 22 ақпанынан бері өз алаңында жеңілмеген болатын (соңғы рет Бурсаспорға 2–3 есебімен)<ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=296608 |title=Antalya ends Fener's 47-match unbeaten run at Şükrü Saracoğlu |publisher=Today's Zaman |date=30 October 2012 |access-date=1 April 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031142219/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=296608 |archive-date=31 October 2012|lang=en}}</ref>. 2012 жылдың 3 қарашасында Фенербахче сырт алаңдағы 181 күнге созылған жеңілістер сериясын үзіп, [[Ақхисар Беледиеспор]]ды жеңді. 2013 жылдың 2 мамырында Фенербахче [[УЕФА Еуропа лигасы 2012/13|2012–13 жылғы Еуропа Лигасының]] жартылай финалында [[Бенфика (футбол клубы, Лиссабон)|Бенфикадан]] жалпы есепте 3–2 есебімен жеңіліп, жарыстан шығып қалды. Бұл – Фенербахче клубының УЕФА турнирлеріндегі ең үлкен жетістіктерінің бірі болды<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22372585|title=Oscar Cardozo scored twice as Benfica dramatically overcame Fenerbahce in Lisbon to set up a Europa League final against Chelsea|publisher=BBC|date=2 May 2013|access-date=2 April 2025|lang=en}}</ref>. 2013 жылдың 28 маусымында [[Эрсун Янал]] Фенербахченің жаңа бас бапкері болып тағайындалды. Ол мамыр айының соңында қызметінен кеткен [[Айкут Кожаман]]ды алмастырды<ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/troubled-fenerbahce-appoint-ersun-yanal-as-coach/402528-5-21.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010002343/http://ibnlive.in.com/news/troubled-fenerbahce-appoint-ersun-yanal-as-coach/402528-5-21.html|url-status=dead|archive-date=10 October 2013|title=Troubled Fenerbahce appoint Ersun Yanal as coach|date=28 June 2013|access-date=2 April 2025|lang=en|website=ibnlive.in.com}}</ref>. Эрсун Яналдың келуі клуб үшін қиын кезеңмен тұспа-тұс келді. Фенербахче ішкі чемпионаттағы спорттық сыбайлас жемқорлық жанжалына қатысы бар деген айыптауларға байланысты екі маусымға еурокубоктерден шеттетілді. 2012–13 жылғы Суперлигада екінші орын алған Фенербахче 2013–14 жылғы Чемпиондар Лигасына үшінші іріктеу кезеңінен бастап қатысуы тиіс еді, алайда бұл мүмкіндіктен айырылды. Фенербахче 2014–15 маусымын күміс жүлдегер ретінде аяқтады, бұл клубтың басшылығын айтарлықтай өзгерістер жасауға итермеледі. === Қазіргі заман (2015 жылдан қазіргі уақытқа дейін)=== [[Сурет:José_Mourinho_20250206_(1).jpg|thumb|[[Жозе Моуриньо]] Фенербахче клубының бас бапкері (2025 жыл)]] [[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Fenerbahçe 2026]] 2015–16 маусымы үшін Фенербахче жаңа бас бапкер ретінде [[Витор Перейра]]ны шақырды. Клубтың Суперлига мен еурокубоктерде сәтті өнер көрсету мақсатын жүзеге асыру үшін португалиялық жұлдыз [[Нани]], даниялық қорғаушы [[Симон Кьер]] және голландиялық шабуылшы [[Робин ван Перси]] құрамға қосылды. 2015 жылдың 10 желтоқсанында Фенербахче өз тарихындағы 200-ші еуропалық матчын [[Селтик]]ке қарсы өткізді<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/35020011|title=Fenerbahçe 1–1 Celtic|publisher=BBC Sport|author=Alasdair Lamont|date=10 December 2015|access-date=2 April 2025|lang=en}}</ref>. 2015 пен 2017 жылдар аралығында Фенербахче Суперлигада тұрақты түрде жоғары орындардан көрініп, мықты үміткерлердің бірі болды. Алайда, бәсекеге қабілетті өнер көрсетуіне қарамастан, команда ішкі турнирлерде қиындықтарға тап болып, басты қарсыластары Галатасарай мен Бешикташ жиі басым түсті. Осы кезеңдегі еурокубоктік ойындарында кейбір сәтті нәтижелерге қол жеткізгенімен, клуб халықаралық аренада айтарлықтай жетістіктерге жете алмады. 2017 жылдан 2023 жылға дейін клуб өтпелі кезеңнен өтті, бұл тұрақсыз нәтижелер мен бапкерлердің жиі ауысуымен сипатталды. Команданы тұрақтандыру әрекеттеріне қарамастан, Фенербахче жиі турнир кестесінің жоғарғы қатарларынан тыс қалып отырды. Қаржылық шектеулер жоғары деңгейдегі ойыншыларды тартуға мүмкіндік бермей, клубтың ішкі аренадағы үстемдігін қалпына келтіруін қиындатты. Дегенмен, клуб болашақ жетістіктердің негізін қалау үшін жас ойыншыларды дамыту мен инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салуды жалғастырды. 2023–24 маусымында командаға Исмаил Картал бас бапкер болып тағайындалды, бұл клуб үшін маңызды өзгеріс болды. Оның басшылығымен Фенербахче жаңа қарқын алып, Суперлигада 99 ұпай жинап, күміс жүлдегер атанды. Алайда, чемпиондық атақ 102 ұпай жинаған Галатасарайға бұйырды. Команда барлық турнирлерде жоғары деңгейде өнер көрсетті, бірақ Түркия кубогы мен УЕФА Конференция лигасының ширек финалында жарыстан шығып қалды. 2024 жылдың ортасында Фенербахче клубтың ішкі және еуропалық аренадағы жетістіктерін қайта қалпына келтіру мақсатында бас бапкер қызметіне [[Жозе Моуриньо]]ны шақырды<ref>{{Cite web |date=2024-06-01 |title=Jose Mourinho: Portuguese named new coach of Turkish side Fenerbahce |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c1een240ql1o.amp |access-date=2 April 2025|lang=en|website=BBC Sport}}</ref>. Оның басшылығымен команда 2025 жылдың басына дейін барлық турнирлерде 27 матч өткізіп, 16 жеңіске жетті. Алайда, Моуриньоның Фенербахчедегі кезеңі даулы сәттермен де ерекшеленді, әсіресе ол Түркия футболындағы төрешілердің әділетсіздігіне қатысты ашық мәлімдемелер жасап, Галатасарайға бүйрек бұру бар екенін алға тартты. == Стадион == {{main|Шүкрү Сараджоғлу стадионы}} [[Сурет:Ülker Stadyumu Fenerbahçe Şükrü Saracoğlu Spor Kompleksi – Dış manzara (Cropped).jpg|thumb|[[Шүкрү Сараджоғлу стадионы]]]] Фенербахче өз алаңындағы матчтарын 1908 жылдан бері Ыстамбұлдың Кадыкөй ауданындағы дәстүрлі стадионы – [[Шүкрү Сараджоғлу стадионы]]нда өткізеді. 1999-2006 жылдар аралығында қайта жөндеуден өткен бұл стадионның қазіргі сыйымдылығы 47 430 орын<ref>{{cite web|url=https://www.tff.org/Default.aspx?pageID=394&stadID=86 |title=Turkish Football Federation Information|language=tr|date=13 May 2007|access-date=2 April 2025|publisher=tff.org}}</ref>. Клубтың мұражайы 2005 жылдан бері осы стадионда орналасқан. Шүкрү Сараджоғлу стадионы салынғанға дейін бұл алаң "Папазын Чайыры" ("Дін қызметкерінің алаңы") деп аталған. Бұл алаң Түркиядағы алғашқы футбол алаңы болды және онда Ыстамбұл футбол лигасының алғашқы ойындары өткізілді. 1908 жылы лиганың жергілікті командаларына тұрақты футбол алаңы қажет болғандықтан, бұл жер Осман сұлтаны [[II Әбділхамит]]тен жылына 30 алтын лираға жалға алынды. Жалпы құрылыс шығыны 3 000 османдық алтын лираны құрады. Құрылысына ең көп қаражат бөлген клубтың құрметіне бұл алаңның атауы Юнион Клуб алаңы (Union Club Field) болып өзгертілді. Юнион Клуб алаңы Ыстамбұлдың көптеген командалары, соның ішінде Юнион Клуб (кейінгі атауы – Иттихатспор), Фенербахче, Галатасарай және Бешикташ клубтары тарапынан пайдаланылды. Алайда, 1922 жылы тарихи Таксим Артиллерия казармасының (қазіргі [[Таксим алаңы]]) аумағында үлкенірек Таксим стадионы салынғаннан кейін, алаң өзінің маңызын жоғалтты. Иттихатспор саяси Бірлік және Прогресс комитетімен тығыз байланыста болғандықтан, олар алаңды мемлекетке сатуға мәжбүр болды. Ол кезде Шүкрү Сараджоғлу Түркияның Республикалық халық партиясы (CHP) үкіметінің мүшесі еді, және стадион мемлекет меншігіне өткен соң, бірден Фенербахчеге жалға берілді. Кейін, 1933 жылдың 27 мамырында, Шүкрү Сараджоғлу Фенербахче клубының президенті болып тұрған кезде, клуб бұл стадионды үкіметтен 1 түрік лирасы немесе 9 000 лиралық нақты құнына сатып алды. Стадион атауы Фенербахче стадионы болып өзгертілді, және бұл клуб Түркияда өз стадионына иелік еткен алғашқы футбол клубы атанды. Кейінгі жылдары Фенербахче стадионды жаңартып, оның сыйымдылығын арттыра бастады. 1949 жылға қарай Фенербахче стадионы 25 000 орындық болып, Түркиядағы ең үлкен футбол аренасына айналды. 1998 жылы стадион атауы тағы да өзгертіліп, клубтың бұрынғы президенті және Түркияның бесінші премьер-министрі Шүкрү Сараджоғлу құрметіне "Фенербахче Шүкрү Сараджоғлу стадионы" деп аталды. 1999 жылы соңғы ірі жөндеу және сыйымдылықты арттыру жұмыстары басталды. Түрік Суперлигасының маусымдары өтіп жатқанда, стадионның төрт жағындағы трибуналар біртіндеп бұзылып, қайта салынды. Бұл толық жаңарту және құрылыс жобасы 2006 жылы Фенербахченің сол кездегі президенті Азиз Йылдырым мен клуб басшылығының қолдауымен аяқталды. <gallery> Сурет:Fenerbahce Stadion.JPG| Сурет:FB Stad Manzara2.jpg| Сурет:FB Stad Manzara7.jpg| Сурет:FB-GS Seramoni.jpg| Сурет:Fenerbahce-Erciyes.jpg| Сурет:Genc Fenerbahceliler.jpg| Сурет:FB Stad Manzara6.jpg| Сурет:FB-Chelsea.jpg| Сурет:Resim-FB Stad Manzara5.jpg| Сурет:FB-BJK2.jpg| </gallery> == Жетістіктері == * '''[[Түрік Премьер Супер Лигасы|Түрік Лигасының]] Чемпионаттары (19):''' ** 1959, 1960-61, 1963-64, 1964-65, 1967-68, 1969-70, 1973-74, 1974-75, 1977-78, 1982-83, 1984-85, 1988-89, 1995-96, 2000-01, 2003-04, 2004-05, 2006-07, 2010–11, 2013–14 * '''[[Түрік Футбол Кубогы|Түрік Кубогы]] (7):''' ** 1967–68, 1973–74, 1978–79, 1982–83, 2011–12, 2012–13, 2022–23 * '''[[Балқандар Кубогы]] (1):''' ** 1966-1967 * '''[[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] Кубогы (2):''' ** 1964, 1998 * '''[[Президент Кубогы]] (6):''' ** 1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990 * '''[[Премьер-министр Кубогы]] (8):''' ** 1945, 1946, 1950, 1973, 1980, 1988, 1992, 1998 * '''[[TSYD Cup]] (12):''' ** 1969, 1973, 1975, 1976, 1978, 1979, 1980, 1982, 1985, 1986, 1994, 1995 * '''Түрік Футбол Чемпионаты (3):''' ** 1932-33, 1934-35, 1943-44 * '''Флот Кубогы (4):''' ** 1982, 1983, 1984, 1985 * '''[[Ыстамбұл Футбол Лигасы]] (11):''' ** 1911-12, 1913-14, 1914-15, 1929-30, 1932-33, 1934-35, 1935-36, 1936-37, 1943-44, 1946-47, 1947-48 * '''[[Ыстамбұл Кәсіпші Лигасы]] (3):''' ** 1952-53, 1956-57, 1958-59 * '''[[Ыстамбұл Әуесқой Лигасы]] (1):''' ** 1914-15 * '''[[Ыстамбұл Жұма Лигасы]] (2):''' ** 1920-21, 1922-23 * '''[[Ыстамбұл Футбол Кубогы|Ыстамбұл Кубогы]] (1):''' ** 1944 * '''[[Ыстамбұл Қалқаны]] (4):''' ** 1930, 1934, 1938, 1939 * '''Ұлттық Жүлдесі (6):''' ** 1936-37, 1939-40, 1942-43, 1944-45, 1945-46, 1949-50 * '''[[Спорт Тото Кубогы]] (1):''' ** 1967 == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Fenerbahce}} * [http://www.fenerbahce.org/ Ресми веб-торабы] {{tr icon}} * [http://www.fenerbahce.org/eng/ Ресми веб-торабы] {{en icon}} * [http://www.fenerbahceulkerspor.net/index-en.php Фенербахче Үлкер (Үркер) баскетбол спорт клубы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313232342/http://www.fenerbahceulkerspor.net/index-en.php |date=2007-03-13 }} {{en icon}} * [http://www.gfb06.com/v3.2/mp3.htm Фенербахче клубына қатысты тегін MP3 файлдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060319175346/http://www.gfb06.com/v3.2/mp3.htm |date=2006-03-19 }} {{tr icon}} [[Санат:Түркия футбол клубтары]] [[Санат:1907 жылы құрылған футбол клубтары]] [[tr:Fenerbahçe SK]] m5lhsg0427fek6jwsjuh8h4zpb9ifvy 3644419 3644247 2026-08-20T09:21:06Z Makenzis 71333 3644419 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | |атауы= Фенербахче | логотипі= Fenerbahçe.svg | толық атауы= Fenerbahçe Spor Kulübü | nickname = ''Sarı Kanaryalar'' <br /> ''(Сары құстар)'' | құрылған= [[1907]] | стадионы = [[Шүкрү Сараджоғлу стадионы]],<br />[[Ыстамбұл]], [[Түркия]] |сыйымдылығы = 52,500 |директоры = {{Flagicon|Turkey}} [[Әзіз Илдырым]] |жаттықтырушы = {{Flagicon|Turkey}} [[Исмаил Картал]] | жарыс = [[Футболдан Түркия чемпионаты]] |маусым = 2025-26 |орын = Süper Lig, 2. | pattern_la1 = _fenerbahce2425h | pattern_b1 = _fenerbahce2425h | pattern_ra1 = _fenerbahce2425h | pattern_sh1 = _fenerbahce2425h | pattern_so1 = | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _fenerbahce2425a | pattern_b2 = _fenerbahce2425a | pattern_ra2 = _fenerbahce2425a | pattern_sh2 = _fenerbahce2425h | pattern_so2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _fenerbahce2425t | pattern_b3 = _fenerbahce2425t | pattern_ra3 = _fenerbahce2425t | pattern_sh3 = _fenerbahce2425t | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = 000040 | socks3 = 000040 }} '''Фенербахче СК''' ({{lang-tr|Fenerbahçe Spor Kulübü}} — '''Фенербахче спорт клубы''', жалпы '''Фенербахче''' атауымен белгілі) — [[Ыстанбұл|Ыстамбұл]], [[Түркия]] спорт клубы. [[Ыстанбұл|Ыстамбұл]] қаласының Фенербахче деген ауданында орналасқан. Аудан және спорт клуб атауы сол аудандағы белгілі бір ''ақ үйден'' шыққан ({{lang-tr|Fener}} — «ақ үй»). Осы клубтың ең әйгілі тарауы ескі уақыттан бері келген [[футбол]] тобы болады, дегенмен клуб басқа тараулардада жарысқа шығады, атап айтқанда: [[баскетбол]], [[Волейбол|волейбол]], [[есу]], [[бокс]], [[желкенді жарыс]], [[атлетика]], [[жүзу]] және [[үстел теннисі]]. == Тарихы == === Клубтың құрылуы (1906)=== [[Сурет:Nurizâde_Mehmed_Ziya.jpg|thumb|[[Зия Сонгүлен]] - клубтың негізін қалаушы және алғашқы президенті|left]] Фенербахче клубының негізін қалаушы және алғашқы президенті Нуризаде [[Зия Сонгүлен]] 1903 жылы [[Ыстанбұл|Ыстамбұл]]дағы Сен-Жозеф колледжін бітіргеннен кейін жоғары білім алу үшін [[Англия]]ға барып, сол жерде футболмен алғаш рет танысты. Ол футбол отаны саналатын бұл елдегі командалардан шабыт алды<ref>{{cite web |date=November 2020 |title=Fenerbahçe'nin Kuruluşunda Nurizade Ziya Bey |url=https://fenerbahcetarihi.org/2020/11/fenerbahcenin-kurulusunda-nurizade-ziya-bey/ |access-date=27 March 2025 |website=Fenerbahçe Tarihi |language=tr }}</ref>. 1906 жылы елге оралғаннан кейін ол ең алдымен өзінің туған қаласы Ыстанбұлда маусым айында футбол командасын құруды қолға алды. Ол алдымен Қадыкөй ауданындағы достарымен, содан кейін өзі оқыған мектептің әдебиет пәнінің мұғалімі Энвер Йетикермен байланысып, оларға футбол командасын құру туралы ниетін жеткізді және ұсыныс жасады. Нуризаде Зия Бей бұл ұсынысына оң жауап алып, 1906 жылдың маусымында алғашқы Фенербахче футбол командасының прототипін құрып, бастапқыда тек жаттығуларға қатысты. Өйткені команда тек 1907 жылдың көктемінде толық 11 адамнан құралғандықтан, клубтың ресми құрылу күні 1907 жыл болып саналады<ref>{{Cite web |date=1955-03-13 |title=How was Fenerbahce Founded and Rise? - Akşam Newspaper - 13 March 1955 |url=https://www.gastearsivi.com/gazete/aksam/1955-03-13/11 |access-date=27 March 2025 |website=www.aksam.com |language=tr |agency=Akşam Turkish Newspaper}}</ref>. === Алғашқы жылдар (1907–1959)=== [[Сурет:Fenerbahçe_SK_1907-08.jpg|thumb|1907–08 маусымындағы алғашқы команда (Клубтың негізін қалаушы [[Зия Сонгүлен]] сол жақтан төртінші болып тұр)]] Фенербахче клубы 1907 жылы 3 мамырда Ыстамбұл қаласының Кадыкөй ауданында Зия Сонгүлен, Аетуллах бей және Неджип Оканер есімді жергілікті азаматтармен ресми түрде құрылды. Бұл топ Османлы билігінің қатаң ережелеріне байланысты клубты жасырын түрде ұйымдастыруға мәжбүр болды. Сол уақыттағы сұлтан [[II Әбділхамит]] түрік жастарына футбол ойнауға немесе клуб құруға тыйым салған еді. Үшеуі Кадыкөйде жергілікті халық футбол ойнай алатын өз клубының қажет екенін түсініп, оны құру туралы шешім қабылдады. Клубтың алғашқы президенті болып Зия Сонгүлен сайланды, Аетуллах бей – бас хатшы, ал Неджип Оканер бас капитан қызметіне тағайындалды<ref name="HISTORY">{{cite web|url=http://www.fenerbahce.org/kurumsaldetay.asp?ContentID=6 |title=Tarihçe |language=tr |date=15 April 2007 |access-date=28 March 2025 |publisher=fenerbahce.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080222050722/http://www.fenerbahce.org/kurumsaldetay.asp?ContentID=6 |archive-date=22 February 2008 }}</ref>. Фенербахче мүйісінде орналасқан маяк клубтың алғашқы логотипінің дизайнына әсер етті, ал эмблемаға ақ-сары түсті [[Нәркес|нәркес]] гүлдері бейнеленді. Клубтың алғашқы формасы да ақ және сары түстерден жасалды<ref name="HISTORY" />. 1908 жылдың күзінде Зия Сонгүлен клубтың түстерін сары мен көкке ауыстырды, ал 1914 жылы Хикмет Топузер клуб эмблемасының жаңа нұсқасын әзірледі. Фенербахче клубы алғашында жасырын жұмыс істеді, бірақ 1908 жылы қабылданған жаңа заңға сәйкес барлық футбол клубтары ресми тіркеуден өтуі тиіс болды. 1910 жылы 5 маусымда Фенербахче оттомандық гректер құрған Strugglers F.C. клубымен турнирдің финалдық матчында кездесіп, 3:1 есебімен жеңіске жетті. Бұл Фенербахче тарихындағы алғашқы кубок болды. Қаржылық қиындықтарға тап болған Фенербахче 1908 жылы Ыстамбұл футбол лигасына қосылып, алғашқы маусымында бесінші орын алды. Клубтың алғашқы бапкері Кадыкөйдегі Сен-Жозеф лицейінің әдебиет пәнінің мұғалімі Энвер Йетикер болды, ол сондай-ақ клубтың құрылуына да көмектескен. [[Сурет:Fenerbahce_SK_1911-1912.JPG|alt=|thumb|left|Ыстамбұл футбол лигасын жеңіп алған құрам]] 1911–12 маусымында Фенербахче Ыстамбұл футбол лигасын бірде-бір жеңіліссіз аяқтап, чемпион атанды. Бұл жеңіс клуб тарихындағы алғашқы үлкен жетістік болды. Кейін 1913–14 және 1914–15 маусымдарында Галип Кулаксизоглу жаттықтырған команда тағы да Ыстамбұл футбол лигасының жеңімпазы атанды. Фенербахче алғашқы жылдардағы табыстарынан кейін [[Османлы әулеті]]нің кейбір мүшелерінің, әсіресе ханзадалардың ықыласына ие болды. Мысалы, сұлтан [[V Мұрат]]тың немересі генерал Осман Фуад 1911-1913 жылдары клубтың құрметті президенті болды. Ал соңғы Османлы халифасы [[II Әбділмәжит]]тің ұлы, ханзада Өмер Фарук 1924 жылы Османлы сұлтанаты жойылғанға дейін Фенербахченің президенті қызметін атқарды<ref>{{Cite news |title=The Last Stronghold: The Fenerbahçe Sports Club and Turkish Politics |url=https://dayan.org/content/tel-aviv-notes-last-stronghold-fenerbahce-sports-club-and-turkish-politics|lang=en}}</ref>. Фенербахче 1920–21 және 1922–23 маусымдарында Ыстамбұлдың Жұма лигасында чемпион атанды. 1922–23 маусымында клуб барлық матчтарын жеңіспен аяқтап, бірде-бір гол жібермей 58:0 есебімен рекорд орнатты. Фенербахче Түркияның Тәуелсіздік соғысы кезінде Ыстамбұлды басып алған Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз флоты құрамасымен бірнеше рет матч өткізді. Британдық сарбаздар өз мамандықтарына қарай бөлініп, «Эссекс инженерлері», «Ирландиялық гвардия», «Гренадерлер» және «Артиллерия» сынды футбол командаларын құрды. Бұл командалар өзара және Ыстамбұлдағы жергілікті футбол клубтарымен кездесулер өткізді. Фенербахче осы матчтардың көбінде жеңіске жетті<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/d20/tfab/1922/ana.html|title=Müttefik Kuvvetler ile Yapilan Maçlar|language=tr|date=14 June 2007|access-date=28 March 2025|website=Angelfire}}</ref>. Ағылшындарға қарсы ең танымал ойын 1923 жылы 29 маусымда [[Таксим стадионы]]нда өткен Генерал Харрингтон кубогының финалы болды. Фенербахче бұл кездесуде сол дәуірдің үздік ойыншыларының бірі Зеки Рыза Спорел соққан екі голдың арқасында жеңіске жетті<ref>{{cite web|url=https://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=980|title=84th Anniversary of the Harington Cup|publisher=Fenerbahçe S.K.|date=30 June 2007|access-date=28 March 2025|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Fenerbahçe_SK_1913-14_(Odessa,_Rus_İmparatorluğu).jpg|thumb|1913 жылы [[Ресей империясы]]ның футбол командаларының шақыруымен [[Одесса]] және [[Николаев]] қалаларында өткен турнирге қатысқан Фенербахче құрамасының матч алдындағы суреті.]] Сонымен қатар, қазіргі Түркия Республикасының негізін қалаушы [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] Фенербахчеге ерекше ықылас танытқан. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Синай мен Палестина жорығына қатыспас бұрын, 1918 жылы 3 мамырда Ыстамбұлдың Кадыкөй ауданындағы Фенербахче клубының штаб-пәтеріне арнайы барып, оны қолдаған. Фенербахче 1937, 1940, 1943, 1945, 1946 және 1950 жылдары чемпион атанып, Түркияның Ұлттық Дивизионында ең көп жеңіске жеткен команда болды. Фенербахченің маңызды ойыншыларының бірі Лефтер Күчүкандонядис 1947–1951 және 1953–1964 жылдар аралығында 615 матчта 423 гол соқты. Фенербахче кәсіби ұлттық лига енгізілгенге дейін Түркия футболының көшбасшысы болып, Ыстамбұл футбол лигасын 16 рет, Түркияның Ұлттық Дивизионын 6 рет және ескі Түркия футбол чемпионатын 3 рет жеңіп, рекорд орнатты<ref>{{cite web |title=Turkey – List of Champions |url=https://www.rsssf.org/tablest/turkchamp.html |access-date=28 March 2025|lang=en|website=RSSSF|publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Futbolda Türkiye Şampiyonluklarımız |url=https://www.fenerbahce.org/futbolda-turkiye-sampiyonluklarimiz/ |access-date=28 March 2025 |website=fenerbahce.org |publisher=Fenerbahçe SK Official Website |language=Turkish}}</ref>. === Ішкі біріншіліктегі үстемдік (1959–1969)=== Түркия футбол федерациясы 1959 жылы кәсіби ұлттық лиганы құрды, ол бүгінгі күні [[Футболдан Түркия чемпионаты|"Суперлига"]] атауымен жалғасуда. Фенербахче алғашқы турнирде жеңіске жетіп, басты қарсыласы [[Галатасарай]]ды жалпы есепте 4–1 есебімен жеңді<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/nj/sivritepe/5859/tl.html|title=1959 Milli Lig|date=17 June 2007|access-date=31 March 2025|publisher=Angelfire}}</ref>. Келесі жылы Фенербахче алғаш рет [[Еуропа чемпиондары кубогы 1959/60|Еуропа кубогына]] қатысты. Олар [[Чепель (футбол клубы)|Чепель]] командасын 4–3 есебімен жеңіп, қарсыласын жарыстан шығару арқылы келесі кезеңге өткен алғашқы түрік клубы болды. Бірақ бірінші айналымда [[Ницца (футбол клубы)|Ницца]] клубына қарсы өткен плей-офф матчында 1–5 есебімен жеңіліп, жарыстан шықты<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/ec/ec195960.html|title=European Competitions 1959-60|date=17 June 2007|website=RSSSF|access-date=31 March 2025}}</ref>. Фенербахче [[УЕФА Кубок иелері кубогы 1963/64|1963–64 жылғы Кубок иелері кубогының]] ширек финалына дейін жетіп, [[МТК (футбол клубы)|MTK Будапешт]] командасына жол берді. 1960 жылдары Фенербахче тағы төрт лига титулын жеңіп алып, үш рет күміс жүлдегер атанды, бұл оны сол кезеңдегі ең табысты клубқа айналдырды<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/nj/sivritepe/artl.html|title=Archives|date=5 May 2007|access-date=31 March 2025|website=turkish-soccer.com}}</ref>. Сол уақытта команданы венгриялық танымал бапкер Игнац Молнар жаттықтырды, ол Түркияға жаңа футбол стилін енгізді. Оның жетекшілігімен Фенербахче [[Еуропа чемпиондары кубогы 1968/69|1968–69 жылғы Еуропа чемпиондары кубогының]] бірінші кезеңінде Англия чемпионы [[Манчестер Сити]]ді жарыстан шығарды. 1966–67 жылғы [[Балкан Кубогы|Балқан кубогында]] (1960–61 және 1993–94 маусымдары аралығында Албания, Болгария, Грекия, Румыния, Түркия және Югославияның Шығыс Еуропа клубтарына арналған турнир) Фенербахче гректің [[АЕК (футбол клубы, Афина)|АЕК Афины]] клубына қарсы өткен үш финалдық матчтың нәтижесінде кубокты жеңіп алды. Осылайша, олар халықаралық жарыста жеңіске жеткен алғашқы түрік клубы атанды. === Басқа клубтардың басым болуы және қайта өрлеу(1969–2007)=== [[Сурет:Waldir Pereira 1958.jpg|thumb|left|150px|[[Диди]] 1972-1975 жылдары клубты баптап, 8 трофей жеңіп алды]] 1970-жылдары Фенербахче жаңа бапкер ретінде әйгілі [[Диди]]ді шақырды. Клуб тағы төрт лига титулын жеңіп алды. 1970-жылдары Фенербахче мен [[Трабзонспор (футбол клубы)|Трабзонспор]] арасында үлкен бәсекелестік қалыптасты, бұл екі команда он жылға жуық уақыт бойы чемпиондық үшін күрес жүргізді. 1980-жылдары Фенербахче тағы үш лига титулын жеңіп алды. Кальман Месёлидің басшылығымен команда [[Еуропа чемпиондары кубогы 1985/86|1985–86 жылғы Еуропа чемпиондары кубогының]] алғашқы кезеңінде Франция чемпионы [[Бордо (футбол клубы)|Бордоны]] жарыстан шығарды<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/63935--bordeaux-vs-fenerbahce/|title=Bordeaux 2–3 Fenerbahçe|publisher=UEFA|access-date=31 March 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/63936--fenerbahce-vs-bordeaux/events/|title=Fenerbahçe 0–0 Bordeaux|publisher=UEFA|access-date=31 March 2025|lang=en}}</ref>. Бұл жеңіс бетбұрыс сәті болды, өйткені осы уақытқа дейін түрік клубтары еурокубоктарда бірінші кезеңнен аса алмай жүрген еді. 1990-жылдары Түркия Суперлигасын [[Галатасарай]] мен [[Бешикташ]] клубтары үстемдік етіп, он маусымның тоғызының чемпионы атанды. Фенербахченің 1990-жылдардағы жалғыз лигалық жетістігі 1995–96 маусымында [[Карлос Альберто Паррейра]]ның жетекшілігімен келген. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1996/97|1996–97 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасында]] Фенербахче топтық кезеңді жеті ұпаймен аяқтап<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1996/round=76/group=17.html|archive-url=https://archive.today/20070104035642/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1996/round=76/group=17.html|url-status=dead|archive-date=4 January 2007|title=UEFA Champions League 1996–97 Season|date=10 January 2013|access-date=31 March 2025|lang=en|publisher=UEFA}}</ref>, оның ішінде [[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедті]] [[Олд Траффорд]]та 1:0 есебімен жеңіп, ағылшын алпауыттарының 40 жыл бойы өз алаңында жеңілмеген рекордын тоқтатты<ref>{{cite web | url = https://www.rsssf.org/miscellaneous/unb-manutd-euro-home-56.html | title = Manchester United's series of 56 home matches unbeaten in Europe | website = RSSSF | access-date = 31 March 2025|lang=en}}</ref>. Фенербахче 2001 жылы Түркия Суперлигасының чемпионы атанып, Галатасарайдың қатарынан бесінші титул алуына жол бермеді. Келесі маусымда жаңа бапкер Вернер Лоранттың жетекшілігімен Фенербахче екінші орынды иеленіп, Галатасарайдан кейін орналасты. Алайда, одан кейінгі маусым сәтсіз өтті, команда чемпионатты алтыншы орынмен аяқтады<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/nj/sivritepe/0203/1.html|title=2002-2003 1.Süper Lig|date=17 June 2007|access-date=31 March 2025|website=Angelfire}}</ref>. Дегенмен, бұл маусым көптеген Фенербахче жанкүйерлері үшін 2002 жылдың 6 қарашасында [[Шүкрү Сараджоғлу стадионы]]нда өткен ойынмен есте қалды, онда команда өз қарсыласы Галатасарайды 6:0 есебімен ойсырата жеңді<ref>{{cite web|url=http://klasikfutbol.blogspot.com/2008/11/efsane-malar-no1-fenerbahe-6.html|title=Fenerbahçe 6–0 Galatasaray|language=tr|date=10 January 2013|access-date=31 March 2025|website=klasikfutbol.blogspot.com|archive-date=17 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130717221041/http://klasikfutbol.blogspot.com/2008/11/efsane-malar-no1-fenerbahe-6.html|url-status=dead}}</ref>. Вернер Лорант қызметінен босатылғаннан кейін клуб тағы бір неміс бапкері Кристоф Даумды шақырды. Даум бұған дейін Түркияда жұмыс істеп, 1994–95 маусымында Бешикташпен чемпион атанған еді. Фенербахче құрамын жаңарту мақсатында [[Пьер ван Хойдонк]], [[Мехмет Аурелио]] және [[Фабио Лусиано]] сияқты ойыншыларды қатарға қосты. Бұл жаңа ойыншылар клубқа 15-ші чемпиондық атағын және үшінші жұлдызын (клуб әр бес лига титулы үшін бір жұлдыз алады) әкелді<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/nj/sivritepe/0304/1.html|title=2003–2004 1.Süper Lig|date=17 June 2007|access-date=31 March 2025|website=Angelfire}}</ref>. [[Сурет:20070719 Fenerbahce 100.Yıl Kutlamaları (2).jpg|thumb|Клубтың 100 жылдығын тойлау сәті]] Келесі жылы Фенербахче Трабзонспорды аз ғана ұпай айырмашылығымен артта қалдырып, сол кездегі рекордтық 16-шы Түркия Суперлигасының чемпиондығын жеңіп алды<ref>{{cite web|url=https://www.angelfire.com/nj/sivritepe/0405/1.html|title=2004–2005 1.Süper Lig|date=17 June 2007|access-date=1 April 2025|website=Angelfire}}</ref>. Алайда, 2005–06 маусымында Фенербахче соңғы турда чемпиондық атақты Галатасарайға беріп қойды. Фенербахчеге жеңіс қажет болды, бірақ олар [[Денизлиспор]]мен 1:1 есебімен тең ойнады, ал Галатасарай [[Кайсериспор]]ды 3:0 есебімен ұтып, чемпион атанды. Осыдан кейін Кристоф Даум бас бапкер қызметінен кетті<ref>{{cite web|url=http://www.fenerbahce.org/fb2008/detay.asp?ContentID=3864|title=Teşekkürlerimizle...|language=tr|date=16 June 2006|access-date=1 April 2025|website=fenerbahce.org}}</ref>, ал оның орнына 2006 жылғы 4 шілдеде [[Зико]] тағайындалды<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373241&cc=5739|title=Zico signs two-year Fenerbahçe coaching deal|date=4 July 2006|access-date=1 April 2025|lang=en|publisher=ESPN|archive-date=26 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026121000/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373241&cc=5739|url-status=dead}}</ref>. Зико жұмысын екі жаңа қорғаушыны қатарға қосумен бастады: уругвайлық ойыншы [[Диего Лугано]] және бразилиялық [[Эду Драсена]]. Сондай-ақ, сербиялық [[Матея Кежман]] мен тағы бір бразилиялық [[Дейвид де Соуза]] сынды екі шабуылшыны да командаға шақырды. Нәтижесінде, Фенербахче 2006–07 маусымында 17-ші Түркия Суперлигасының чемпионы атанды<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/footballeurope/news/kind=2/newsid=537891.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515044650/http://www.uefa.com/footballeurope/news/kind=2/newsid=537891.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2007|title=Fenerbahçe handed Turkish crown|date=13 May 2007|access-date=1 April 2025|lang=en|website=UEFA}}</ref>. ===Қайта өрлеу кезеңі (2007–2014)=== [[File:Zico6.jpg|thumb|150px|left|[[Зико]] клубта 2006-2008 жылдары бапкер болды]] 2007 жылдың 11 қаңтарында Фенербахче ресми түрде G-14 ұйымына шақырылды. [[G-14]] – Еуропаның ең үздік клубтарынан құралған қауымдастық болды. Зиконың басшылығымен Фенербахче алғаш рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2007/08|2007–08 жылғы Чемпиондар Лигасының]] топтық кезеңінен шығып, ширек финалға жолдама алды, бұл кезеңде олар [[Севилья (футбол клубы)|Севильяны]] жеңді. Зико – клуб тарихындағы Чемпиондар Лигасындағы ең табысты бапкер болып саналады. Түрік лигасы мен халықаралық матчтардағы сәтті нәтижелерінен кейін, Фенербахче жанкүйерлері оны "Крал Артур" (түрікше "Король Артур") деп атай бастады<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2008/apr/06/football.comment|title=Zico still a man of style|work=The Guardian|author=Julio Gomes Filho|date=6 April 2008|access-date=1 April 2025|lang=en}}</ref>. 2009 жылдың ақпан айында Фенербахче [[Deloitte Football Money League]]-ге кірген алғашқы түрік клубы болды<ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/sports_fenerbahce-first-turkish-club-in-football-money-league_166813.html |title=Fenerbahçe first Turkish club in Football Money League |access-date=1 April 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303133257/http://www.todayszaman.com/sports_fenerbahce-first-turkish-club-in-football-money-league_166813.html |archive-date=3 March 2016|lang=en}}</ref>. 2000 жылдан бастап клубтың қаржы жағдайы мен инфрақұрылымы айтарлықтай жақсарды, сонымен қатар [[Ариэль Ортега]], [[Пьер ван Хойдонк]], [[Александро де Соуза]], [[Стивен Аппиа]], [[Николя Анелька]], [[Матея Кежман]], [[Роберто Карлос]], [[Дани Гуиса]], [[Дирк Кёйт]], [[Диего Рибас да Кунья]], [[Нани]], [[Робин ван Перси]] және [[Месут Өзіл]] сияқты әлемдік жұлдыздарды қатарға қосты. 2009–10 маусымында Фенербахче чемпиондықты соңғы турда жоғалтты; ойыншыларға тең ойын жеткілікті деп хабарланғанымен, Бурсаспор Бешикташты 2–1 есебімен жеңіп, чемпиондықты иеленді. 2011 жылдың шілде айында Фенербахче жанкүйерлері украиналық [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтер Донецк]] клубына қарсы жолдастық матч кезінде алаңға басып кірді. Осы тәртіпсіздік үшін Фенербахче екі Суперлига матчын бос трибуналарда өткізуге мәжбүр болды. Кейіннен Түркия футбол федерациясы бұл матчтарға тек әйелдер мен 12 жасқа дейінгі балалардың тегін кіруіне рұқсат берді, ал ер адамдарға кіруге тыйым салынды. 2012 жылдың 29 қазанында [[Антальяспор]] Фенербахченің Шүкрү Сараджоғлу стадионында 47 ойынға созылған жеңіліссіз сериясын үзді. Фенербахче 2010 жылдың 22 ақпанынан бері өз алаңында жеңілмеген болатын (соңғы рет Бурсаспорға 2–3 есебімен)<ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=296608 |title=Antalya ends Fener's 47-match unbeaten run at Şükrü Saracoğlu |publisher=Today's Zaman |date=30 October 2012 |access-date=1 April 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031142219/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=296608 |archive-date=31 October 2012|lang=en}}</ref>. 2012 жылдың 3 қарашасында Фенербахче сырт алаңдағы 181 күнге созылған жеңілістер сериясын үзіп, [[Ақхисар Беледиеспор]]ды жеңді. 2013 жылдың 2 мамырында Фенербахче [[УЕФА Еуропа лигасы 2012/13|2012–13 жылғы Еуропа Лигасының]] жартылай финалында [[Бенфика (футбол клубы, Лиссабон)|Бенфикадан]] жалпы есепте 3–2 есебімен жеңіліп, жарыстан шығып қалды. Бұл – Фенербахче клубының УЕФА турнирлеріндегі ең үлкен жетістіктерінің бірі болды<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22372585|title=Oscar Cardozo scored twice as Benfica dramatically overcame Fenerbahce in Lisbon to set up a Europa League final against Chelsea|publisher=BBC|date=2 May 2013|access-date=2 April 2025|lang=en}}</ref>. 2013 жылдың 28 маусымында [[Эрсун Янал]] Фенербахченің жаңа бас бапкері болып тағайындалды. Ол мамыр айының соңында қызметінен кеткен [[Айкут Кожаман]]ды алмастырды<ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/troubled-fenerbahce-appoint-ersun-yanal-as-coach/402528-5-21.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010002343/http://ibnlive.in.com/news/troubled-fenerbahce-appoint-ersun-yanal-as-coach/402528-5-21.html|url-status=dead|archive-date=10 October 2013|title=Troubled Fenerbahce appoint Ersun Yanal as coach|date=28 June 2013|access-date=2 April 2025|lang=en|website=ibnlive.in.com}}</ref>. Эрсун Яналдың келуі клуб үшін қиын кезеңмен тұспа-тұс келді. Фенербахче ішкі чемпионаттағы спорттық сыбайлас жемқорлық жанжалына қатысы бар деген айыптауларға байланысты екі маусымға еурокубоктерден шеттетілді. 2012–13 жылғы Суперлигада екінші орын алған Фенербахче 2013–14 жылғы Чемпиондар Лигасына үшінші іріктеу кезеңінен бастап қатысуы тиіс еді, алайда бұл мүмкіндіктен айырылды. Фенербахче 2014–15 маусымын күміс жүлдегер ретінде аяқтады, бұл клубтың басшылығын айтарлықтай өзгерістер жасауға итермеледі. === Қазіргі заман (2015 жылдан қазіргі уақытқа дейін)=== [[Сурет:José_Mourinho_20250206_(1).jpg|thumb|[[Жозе Моуриньо]] Фенербахче клубының бас бапкері (2025 жыл)]] [[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Fenerbahçe 2026]] 2015–16 маусымы үшін Фенербахче жаңа бас бапкер ретінде [[Витор Перейра]]ны шақырды. Клубтың Суперлига мен еурокубоктерде сәтті өнер көрсету мақсатын жүзеге асыру үшін португалиялық жұлдыз [[Нани]], даниялық қорғаушы [[Симон Кьер]] және голландиялық шабуылшы [[Робин ван Перси]] құрамға қосылды. 2015 жылдың 10 желтоқсанында Фенербахче өз тарихындағы 200-ші еуропалық матчын [[Селтик]]ке қарсы өткізді<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/35020011|title=Fenerbahçe 1–1 Celtic|publisher=BBC Sport|author=Alasdair Lamont|date=10 December 2015|access-date=2 April 2025|lang=en}}</ref>. 2015 пен 2017 жылдар аралығында Фенербахче Суперлигада тұрақты түрде жоғары орындардан көрініп, мықты үміткерлердің бірі болды. Алайда, бәсекеге қабілетті өнер көрсетуіне қарамастан, команда ішкі турнирлерде қиындықтарға тап болып, басты қарсыластары Галатасарай мен Бешикташ жиі басым түсті. Осы кезеңдегі еурокубоктік ойындарында кейбір сәтті нәтижелерге қол жеткізгенімен, клуб халықаралық аренада айтарлықтай жетістіктерге жете алмады. 2017 жылдан 2023 жылға дейін клуб өтпелі кезеңнен өтті, бұл тұрақсыз нәтижелер мен бапкерлердің жиі ауысуымен сипатталды. Команданы тұрақтандыру әрекеттеріне қарамастан, Фенербахче жиі турнир кестесінің жоғарғы қатарларынан тыс қалып отырды. Қаржылық шектеулер жоғары деңгейдегі ойыншыларды тартуға мүмкіндік бермей, клубтың ішкі аренадағы үстемдігін қалпына келтіруін қиындатты. Дегенмен, клуб болашақ жетістіктердің негізін қалау үшін жас ойыншыларды дамыту мен инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салуды жалғастырды. 2023–24 маусымында командаға Исмаил Картал бас бапкер болып тағайындалды, бұл клуб үшін маңызды өзгеріс болды. Оның басшылығымен Фенербахче жаңа қарқын алып, Суперлигада 99 ұпай жинап, күміс жүлдегер атанды. Алайда, чемпиондық атақ 102 ұпай жинаған Галатасарайға бұйырды. Команда барлық турнирлерде жоғары деңгейде өнер көрсетті, бірақ Түркия кубогы мен УЕФА Конференция лигасының ширек финалында жарыстан шығып қалды. 2024 жылдың ортасында Фенербахче клубтың ішкі және еуропалық аренадағы жетістіктерін қайта қалпына келтіру мақсатында бас бапкер қызметіне [[Жозе Моуриньо]]ны шақырды<ref>{{Cite web |date=2024-06-01 |title=Jose Mourinho: Portuguese named new coach of Turkish side Fenerbahce |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c1een240ql1o.amp |access-date=2 April 2025|lang=en|website=BBC Sport}}</ref>. Оның басшылығымен команда 2025 жылдың басына дейін барлық турнирлерде 27 матч өткізіп, 16 жеңіске жетті. Алайда, Моуриньоның Фенербахчедегі кезеңі даулы сәттермен де ерекшеленді, әсіресе ол Түркия футболындағы төрешілердің әділетсіздігіне қатысты ашық мәлімдемелер жасап, Галатасарайға бүйрек бұру бар екенін алға тартты. == Стадион == {{main|Шүкрү Сараджоғлу стадионы}} [[Сурет:Ülker Stadyumu Fenerbahçe Şükrü Saracoğlu Spor Kompleksi – Dış manzara (Cropped).jpg|thumb|[[Шүкрү Сараджоғлу стадионы]]]] Фенербахче өз алаңындағы матчтарын 1908 жылдан бері Ыстамбұлдың Кадыкөй ауданындағы дәстүрлі стадионы – [[Шүкрү Сараджоғлу стадионы]]нда өткізеді. 1999-2006 жылдар аралығында қайта жөндеуден өткен бұл стадионның қазіргі сыйымдылығы 47 430 орын<ref>{{cite web|url=https://www.tff.org/Default.aspx?pageID=394&stadID=86 |title=Turkish Football Federation Information|language=tr|date=13 May 2007|access-date=2 April 2025|publisher=tff.org}}</ref>. Клубтың мұражайы 2005 жылдан бері осы стадионда орналасқан. Шүкрү Сараджоғлу стадионы салынғанға дейін бұл алаң "Папазын Чайыры" ("Дін қызметкерінің алаңы") деп аталған. Бұл алаң Түркиядағы алғашқы футбол алаңы болды және онда Ыстамбұл футбол лигасының алғашқы ойындары өткізілді. 1908 жылы лиганың жергілікті командаларына тұрақты футбол алаңы қажет болғандықтан, бұл жер Осман сұлтаны [[II Әбділхамит]]тен жылына 30 алтын лираға жалға алынды. Жалпы құрылыс шығыны 3 000 османдық алтын лираны құрады. Құрылысына ең көп қаражат бөлген клубтың құрметіне бұл алаңның атауы Юнион Клуб алаңы (Union Club Field) болып өзгертілді. Юнион Клуб алаңы Ыстамбұлдың көптеген командалары, соның ішінде Юнион Клуб (кейінгі атауы – Иттихатспор), Фенербахче, Галатасарай және Бешикташ клубтары тарапынан пайдаланылды. Алайда, 1922 жылы тарихи Таксим Артиллерия казармасының (қазіргі [[Таксим алаңы]]) аумағында үлкенірек Таксим стадионы салынғаннан кейін, алаң өзінің маңызын жоғалтты. Иттихатспор саяси Бірлік және Прогресс комитетімен тығыз байланыста болғандықтан, олар алаңды мемлекетке сатуға мәжбүр болды. Ол кезде Шүкрү Сараджоғлу Түркияның Республикалық халық партиясы (CHP) үкіметінің мүшесі еді, және стадион мемлекет меншігіне өткен соң, бірден Фенербахчеге жалға берілді. Кейін, 1933 жылдың 27 мамырында, Шүкрү Сараджоғлу Фенербахче клубының президенті болып тұрған кезде, клуб бұл стадионды үкіметтен 1 түрік лирасы немесе 9 000 лиралық нақты құнына сатып алды. Стадион атауы Фенербахче стадионы болып өзгертілді, және бұл клуб Түркияда өз стадионына иелік еткен алғашқы футбол клубы атанды. Кейінгі жылдары Фенербахче стадионды жаңартып, оның сыйымдылығын арттыра бастады. 1949 жылға қарай Фенербахче стадионы 25 000 орындық болып, Түркиядағы ең үлкен футбол аренасына айналды. 1998 жылы стадион атауы тағы да өзгертіліп, клубтың бұрынғы президенті және Түркияның бесінші премьер-министрі Шүкрү Сараджоғлу құрметіне "Фенербахче Шүкрү Сараджоғлу стадионы" деп аталды. 1999 жылы соңғы ірі жөндеу және сыйымдылықты арттыру жұмыстары басталды. Түрік Суперлигасының маусымдары өтіп жатқанда, стадионның төрт жағындағы трибуналар біртіндеп бұзылып, қайта салынды. Бұл толық жаңарту және құрылыс жобасы 2006 жылы Фенербахченің сол кездегі президенті Азиз Йылдырым мен клуб басшылығының қолдауымен аяқталды. <gallery> Сурет:Fenerbahce Stadion.JPG| Сурет:FB Stad Manzara2.jpg| Сурет:FB Stad Manzara7.jpg| Сурет:FB-GS Seramoni.jpg| Сурет:Fenerbahce-Erciyes.jpg| Сурет:Genc Fenerbahceliler.jpg| Сурет:FB Stad Manzara6.jpg| Сурет:FB-Chelsea.jpg| Сурет:Resim-FB Stad Manzara5.jpg| Сурет:FB-BJK2.jpg| </gallery> == Жетістіктері == * '''[[Түрік Премьер Супер Лигасы|Түрік Лигасының]] Чемпионаттары (19):''' ** 1959, 1960-61, 1963-64, 1964-65, 1967-68, 1969-70, 1973-74, 1974-75, 1977-78, 1982-83, 1984-85, 1988-89, 1995-96, 2000-01, 2003-04, 2004-05, 2006-07, 2010–11, 2013–14 * '''[[Түрік Футбол Кубогы|Түрік Кубогы]] (7):''' ** 1967–68, 1973–74, 1978–79, 1982–83, 2011–12, 2012–13, 2022–23 * '''[[Балқандар Кубогы]] (1):''' ** 1966-1967 * '''[[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] Кубогы (2):''' ** 1964, 1998 * '''[[Президент Кубогы]] (6):''' ** 1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990 * '''[[Премьер-министр Кубогы]] (8):''' ** 1945, 1946, 1950, 1973, 1980, 1988, 1992, 1998 * '''[[TSYD Cup]] (12):''' ** 1969, 1973, 1975, 1976, 1978, 1979, 1980, 1982, 1985, 1986, 1994, 1995 * '''Түрік Футбол Чемпионаты (3):''' ** 1932-33, 1934-35, 1943-44 * '''Флот Кубогы (4):''' ** 1982, 1983, 1984, 1985 * '''[[Ыстамбұл Футбол Лигасы]] (11):''' ** 1911-12, 1913-14, 1914-15, 1929-30, 1932-33, 1934-35, 1935-36, 1936-37, 1943-44, 1946-47, 1947-48 * '''[[Ыстамбұл Кәсіпші Лигасы]] (3):''' ** 1952-53, 1956-57, 1958-59 * '''[[Ыстамбұл Әуесқой Лигасы]] (1):''' ** 1914-15 * '''[[Ыстамбұл Жұма Лигасы]] (2):''' ** 1920-21, 1922-23 * '''[[Ыстамбұл Футбол Кубогы|Ыстамбұл Кубогы]] (1):''' ** 1944 * '''[[Ыстамбұл Қалқаны]] (4):''' ** 1930, 1934, 1938, 1939 * '''Ұлттық Жүлдесі (6):''' ** 1936-37, 1939-40, 1942-43, 1944-45, 1945-46, 1949-50 * '''[[Спорт Тото Кубогы]] (1):''' ** 1967 == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Fenerbahce}} * [http://www.fenerbahce.org/ Ресми веб-торабы] {{tr icon}} * [http://www.fenerbahce.org/eng/ Ресми веб-торабы] {{en icon}} * [http://www.fenerbahceulkerspor.net/index-en.php Фенербахче Үлкер (Үркер) баскетбол спорт клубы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313232342/http://www.fenerbahceulkerspor.net/index-en.php |date=2007-03-13 }} {{en icon}} * [http://www.gfb06.com/v3.2/mp3.htm Фенербахче клубына қатысты тегін MP3 файлдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060319175346/http://www.gfb06.com/v3.2/mp3.htm |date=2006-03-19 }} {{tr icon}} [[Санат:Түркия футбол клубтары]] [[Санат:1907 жылы құрылған футбол клубтары]] [[tr:Fenerbahçe SK]] ah56ud3f6s8z4acocy2zto1c25zlezk 0 3519 3644511 3624555 2026-08-20T10:39:55Z Marksscheider 183882 /* Сыртқы сілтемелер */ 3644511 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қазақ (айрық)}} {{Этникалық топ |атауы = Қазақтар |сурет = SB - Kazakh woman on horse.jpg |сурет тақырыбы = Қазақтар, {{шамамен}} 1910 жыл |саны = |аймақ1 = {{байрақ|Қазақстан}} |саны1 = 14 456 709 |түсініктемелер1 = <ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/industries/social-statistics/demography/publications/281840/ |accessdate=2025-07-22 |language=kk |work=stat.gov.kz |publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы]] |title=Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар мен жас топтары бойынша саны (2025 жыл басына)}}</ref> |аймақ2 = {{байрақ|Қытай}} |саны2 = 1 562 518 (2020) |түсініктемелер2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |title=Main Data of the Seventh National Population Census |lang=en |work=Stats.gov.cn |accessdate=2021-07-25}} {{Wayback|date=2021-05-11 |url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html}}</ref> |аймақ3 = {{байрақ|Өзбекстан}} |саны3 = 821 172 (2021) |түсініктемелер3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b |title=Doimiy aholi sonining milliy tarkibi (shahar / qishloq) |lang=uz |work=data.egov.uz |publisher=Ochiq Ma'lumotlar Portali |accessdate=2025-07-22}}</ref> |аймақ4 = {{байрақ|Ресей}} |саны4 = 591 970 (2021) |түсініктемелер4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |language=ru |publisher=[[Росстат]] |accessdate=2022-12-30}}</ref> |аймақ5 = {{байрақ|Моңғолия}} |саны5 = 120 999 (2020) |түсініктемелер5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/ |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |lang=en |work=1212.mn}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |date=2021-07-15}}</ref> |аймақ6 = {{байрақ|Қырғызстан}} |саны6 = 28 244 (2022) |түсініктемелер6 = <ref>{{Cite web |title=2022-жылы Кыргыз Республикасынын эл жана турак жай фондун каттоо: Кыргызстандын калкы |url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf |lang=ky |work=stat.gov.kg |publisher=Қырғыз Республикасының Ұлттық статистика комитеті |accessdate=2025-07-22}}</ref> |аймақ7 = {{байрақ|АҚШ}} |саны7 = 21 913 (2022) |түсініктемелер7 = <ref name="AsianPop">{{cite web|url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |date=2022 |publisher=[[АҚШ Халық санағы бюросы]] |accessdate=2024-07-28}}</ref> |аймақ8 = {{байрақ|Түрікменстан}} |саны8 = 11 825 (2022) |түсініктемелер8 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf |title=National composition of the population and language proficiency |lang=en |work=stat.gov.tm |accessdate=2025-07-22}}</ref> |аймақ9 = {{байрақ|Иран}} |саны9 = 10 000 (2024) |түсініктемелер9 = <ref>{{cite news|title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |accessdate=2024-10-31 |publisher=[[Tehran Times]] |date=2024-09-23 |language=en}}</ref> |аймақ10 = {{байрақ|Түркия}} |саны10 = 10 000 (2009) |түсініктемелер10 = <ref name="ottoman">{{cite web|url=http://www.inform.kz/rus/article/2207298 |title=Казахское общество Турции готово стать объединительным мостом в крепнущей дружбе двух братских народов – лидер общины Камиль Джезер |language=ru |date=2009-10-26 |accessdate=2015-03-18}} {{Wayback|date=2016-03-08 |url=https://web.archive.org/web/20160308080113/http://inform.kz/rus/article/2207298}}</ref> |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[қазақ тілі|қазақ]], [[орыс тілі|орыс]], [[Қазақтар диаспорасы|тұрғылықты елінің тілдері]] |діні = [[ислам]] (негізінен [[сунниттер]]) |этникалық топтары = [[ноғайлар]], [[қарақалпақтар]], [[башқұрттар]], [[қырғыздар]] |ескертпелер = }} '''Қазақтар''' — Орталық Еуразияны мекендейтін [[Түркі тілдері|түркітілдес]] [[этнос]] және [[ұлт]]. [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ даласы]]н мекендеген көптеген этностар мен этно бірлестіктердің өзара араласуының нәтижесінде қалыптасты. Қазақтар ретінде [[Қазақ хандығы]]ның құрылуымен белгілі бола бастады. Тілдік құрылымы жағынан [[Түркі тілдері|Түркі тілдес халықтардың]] солтүстік-батыс [[Қыпшақ тілі тармағы|қыпшақ]] тобына жатады. [[Қазақ тілі]]нде сөйлейдi. Қазақтар [[Қазақстан]]мен көршілес [[Моңғолия]] ([[Баян-Өлгей аймағы]]), [[Қытай]] ([[Іле Қазақ аутономиялық облысы]]), [[Ресей]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]] елдерінің жерін бірыңғай қоныстаған. 2023 жылдың басында елдегі қазақтар саны 13,9 миллион адам болды. [[Сурет:Казахи в Казахстане.png|thumb|right|300px|2022 жыл басындағы [[Қазақстан облыстары]] бойынша қазақтар үлесі {{легенда|#f5fff5|10–19.9 %}} {{легенда|#c3ffc3|20–29.9 %}} {{легенда|#91ff91|30–39.9 %}} {{легенда|#5fff5f|40–49.9 %}} {{легенда|#2dff2d|50–59.9 %}} {{легенда|#00fa00|60–69.9 %}} {{легенда|#00c800|70–79.9 %}} {{легенда|#009600|80–89.9 %}} {{легенда|#006400|90% жоғары}}]] == Этнонимі == {{main|Қазақ (этноним)}} Қазақтардың өзін «қазақ» деп XV ғасырда бастағаны мүмкін делінеді.<ref>{{кітап|авторы=[[Василий Владимирович Бартольд|Бартольд, Василий Владимирович]] |тақырыбы=Four Studies on the History of Central Asia |орны=Leiden |баспасы=[[Brill Publishers]] |жыл=1962 |бөлім=3 |беттері=129}}</ref> Қазақ сөзінің шығу тегі жайлы түрлі теориялар бар. Бір ғалымдар тобы «қазақ» сөзі «сақ», «қас-пи», «қас», «қаз», «хаз», «аз», «қа-сақ» ру атауларынан шыққан десе, [[Николай Яковлевич Марра|Николай Марра]], [[Бедржих Грозный]], [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]], Мұсатай Ахинжанов пен [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]] этнонимді «қасақ», «кесек» сөздерімен байланысты деді. [[Айтым Әбдірахманов]] этнонимның төркіні «қаз» бен «оғ» (түркі тілдерден ру, тайпа сөзі) сөздерінен шыққан деген. Түрлі деректер сөздің «қас» пен «сақ» қосындысы, не «ерікті адам» аудармасынан шықты деп жазған.<ref>{{Cite web|url=https://e-history.kz/kz/news/show/3107 |title=«Қазақ» сөзінің пайда болуы туралы ғалымдар мен зерттеушілердің пікірлері |lang=kk |work=e-history.kz |last=Нұрланұлы |first=Мирас |date=2015-07-24 |accessdate=2025-07-22}}</ref> Қазақ үшін балама әрі тарихи этноним – Алаш. Бұл атау қазақ мәдениетінде көп тараған. Көбінесе Алаш – қазақтардың аумақтық-тайпалық бөліністерінен тұратын үш жүздің тобы. Бұл сөзді қазақ тіліне синоним ретінде қолдануға болады.<ref name="'Алаш' ethnonym">''А.А.Қаратаев''.{{Cite web |date = 25 маусым 2025 |url = https://ajspiie.com/index.php/history/article/view/793 |title = АЛАШ ХАН ЖӘНЕ «АЛАШ» БІРЛЕСТІГІНІҢ ҚҰРЫЛУЫ ТУРАЛЫ }} </ref> «[[Алаш]]<nowiki/>» этнонимін ноғайлар қазақтарға қатысты да қолданған.<ref> {{Cite web |date = 2018 |url = https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_011890070/ |title = Мұсаев Қ.М. Ноғайша-орысша сөздік. 2018. б. 63. }} </ref> == Этногенезі == {{main|Қазақ халқының қалыптасуы}} {{main|Қазақтар (этногенез)}} Қазақ халқының қалыптасуы да өзге халықтар сияқты ұзақ уақытты қамтиды. Оның алғашқы кезеңі сонау арийлер мен турлар заманынан бастау алады. Келесі кезеңді Ғұндардың келуімен күшейе түскен түркілену біртіндеп кең етек жаяды. Түркі, Батыс Түркі, Түркеш қағандықтар тұсындағы өмір сүрген тайпаларда бұл аймақта этникалық қауымдастықтың қалыптасуына зор үлес қосты. Шыңғыс ұрпақтарының мемлекеттері құрылуына дейінгі аралықта қазақ даласында орын алған Батыс Түрік қағандығына дейінгі мемлекеттер түркіленуді бұрынғыданда күшейтті. Қазақ халқының қалыптасуына қомақты үлес қосқан қыпшақ кезеңі. III ғасырдан XIII ғасырға дейін қыпшақ этносы этникалық дамудың әр түрлі бес жағдайында Ішкі Азиядағы тайпадан Қазақ даласында қазақ халқының қалыптасуының аяқталу кезеңіне дейінгі аралықты қамтыды. Қазақ даласында пайда болған Жошы, Шағатай, Үгедей ұлыстарында ақ сүйектер билігі орнағанымен олар біртіндеп түркіленді, тіпті жергілікті халықтың тілін қабылдады. Бір аймақта өмір кешкен тайпалар мен рулардың шаруашылығының үш түрі негізінде ортақ экономикасы, тілі , мәдениеті қалыптасты. Қажеттіліктен туындаған бұл алғы шарттар аймағы жағынан ортақтас болған тайпалармен рулардың бірігуін тездетті. Қазақ халқының құрылуына моңғол шапқыншылығынан кейін қайта өрлей бастаған дәстүрлі шаруашылық, көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығының, отырықшы егіншіліктің үйлесуі ықпал етті. Қазақ даласында ертеден өмір сүріп келе жатқан және түрлі саяси жағдайларға байланысты көшіп қону процесінің күшеюі нәтижесінде қоныс тепкен тайпалар болып топтастырды, кейін келешекте «қазақ» деген этникалық ортақ атауға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://stud.baribar.kz/21179/qazaq-khalqynynh-qalyptasuy/?ysclid=lp1bc8iekd437989128 |title=Қазақ халқының қалыптасуы |work=stud.baribar.kz |accessdate=2024-06-05 |lang=kk}}</ref> == Қазақ халқының ру-тайпалық құрылымы == {{main|Қазақ рулары}} Қазақ халқы іргелі үш жүз құрамынан тұрады. Олар: *[[Ұлы жүз]] – Ақарыс *[[Орта жүз]] – Жанарыс *[[Кіші жүз]] – Бекарыс Рудың өзінің көшіп-қонатын аумағы, рулық таңбасы, ортақ ұраны болған. Қазақ жүздерін, үлкен тайпалар мен руларды басқаруда билер кеңесі үлкен рөл атқарды. Жергілікті жердегі билікті билер, ру ақсақалдары жүргізді. Мемлекеттік істерді бүкіл үш жүздің билік өкілдері жиналған құрылтайда, халық жиналыстарында шешті. Ел ішіндегі істерді: ру, тайпа, жүздер арасындағы жер дауын, жесір дауын, үлкен барымталар дауын үш жүздің басы қосылған үлкен астарда да шешіп отырды. Қазақтың әр жүзінің өзі үлкен тайпалардан тұрады (рудан үлкен, бірнеше рудың бірлестігі болып табылатын этностық құрылымды тайпа деп атап жүрміз). Шын қандас туыстық жүйе көбінесе 7 атадан басталып, 15–20 атаға дейін барады. Әдетте, мұндай туыстық жүйе ру деп аталады. Рудың ішіндегі жақын туыстар деп 7 атаға дейінгілер есептеледі.<ref>{{cite web|url=https://ulagat.com/2021/08/31/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3-%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B/?ysclid=lp1dnvhimt880399809 |title=Қазақтың рулары |work=ulagat.com |date=2021-08-31 |accessdate=2024-06-05 |lang=kk}}</ref> == Нәсілі == {{main|Қазақ халқының антропологиялық деректер бойынша қалыптасуы}} Қазақтар [[еуропалық нәсіл|еуропалық]] нәсілі мен [[моңғолоид]] нәсілі арасында өтпелі орынды алатын (моңғолоид белгілері басым), тұрандық-оңтүстік сібірлік нәсілге жатады. Сонымен қатар, [[қырғыздар]] мен [[өзбектер]]ге қарағанда, қазақтардың сыртқы келбетінің бірыңғай стандарты жоқ. Мұнда еуропоид халықтары тұрпатыда бар, толығымен моңғолоид тұрпаттылар да бар.<ref>{{cite web|url=https://www.vedu.ru/bigencdic/74506/ |title=Оңтүстік Сібір нәсілі (тұрандық нәсіл) |lang=kk |work=vedu.ru |accessdate=2024-06-05}}</ref> == Тарихы == {{Тағы қараңыз|Қазақстан тарихы}} [[Сурет:Kazakhs 19th Century 2.jpg|нобай|оңға|[[Сұңқарлар|Сұңқар]] ұстаған қазақ аңшысы, XIX ғасыр]] Тарихы бойы Қазақстанда [[Еуразия даласы]]ның түрлі көшпенді қоғамдары мен мемлекеттері орналасты. Олардың арасында сақалар ([[скифтер]]ге туыс), [[Ғұндар мемлекеті]], [[Батыс Түрік қағанаты]], [[Қимақ қағанаты]], [[Моңғол империясы]], [[Алтын Орда]] мен 1465 жылы негізделген [[Қазақ хандығы]] жатты.<ref>{{cite book|last=Pultar |first=Gönül |title=Imagined Identities: Identity Formation in the Age of Globalization |date=2014 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-3342-6 |page=365 |url=https://books.google.com/books?id=KhiQAwAAQBAJ&pg=PA365 |language=en |accessdate=2023-02-13}} {{Wayback|date=2023-02-13 |url=https://web.archive.org/web/20230213043242/https://books.google.com/books?id=KhiQAwAAQBAJ&pg=PA365}}</ref> [[Түркілер]]дің шығу тегі түрлі талқының тақырыбы болып жатады. [[Орталық Азия]]ға қоныс аударған ерте ортағасырлық түркі халықтары ежелгі солтүстік-шығыс азиялықтармен генетикалық жақындық танытты, олардың ата-тегінің шамамен 62%-ы [[Амур]] аймағындағы [[неолит]] дәуіріндегі аңшы-жинаушылардың генофондынан алынған. Сондай-ақ [[Иран]], [[Орал таулары]], [[Енисей]] халықтарымен байланысы туралы деректер бар.<ref>{{Cite journal |last1=Lee |first1=Joo-Yup |last2=Kuang |first2=Shuntu |date=2017-10-18 |title=A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples |journal=Inner Asia |volume=19 |issue=2 |pages=197–239 |doi=10.1163/22105018-12340089 |issn=2210-5018 |s2cid=165623743 |quote=Finally, an extensive study of the genetic legacy of the Turkic nomads across Eurasia based on autosomal dna analysis reveals that the source populations for the Turkic nomads who spread ‘Asian genes’ to non-Turkic peoples were (the ancestors of modern-day) Tuvinians, Mongols and Buryats, despite the fact that the latter two are Mongolic (Yunusbayev et al. 2015).81 In sum, one should note that the early eastern Turkic peoples were in all likelihood genetically closer to their neighbouring Mongolic peoples than to various later Turkic peoples of central and western Eurasia.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Findley |first=Carter V. |url=https://books.google.com/books?id=ToAjDgAAQBAJ |title=The Turks in World History |date=2005 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-517726-8 |language=en |accessdate=2022-12-21}} {{Wayback|date=2022-12-03 |url=https://web.archive.org/web/20221203140401/https://books.google.com/books?id=ToAjDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Yang |first1=Xiao-Min |last2=Meng |first2=Hai-Liang |last3=Zhang |first3=Jian-Lin |last4=Yu |first4=Yao |last5=Allen |first5=Edward |last6=Xia |first6=Zi-Yang |last7=Zhu |first7=Kong-Yang |last8=Du |first8=Pan-Xin |last9=Ren |first9=Xiao-Ying |last10=Xiong |first10=Jian-Xue |last11=Lu |first11=Xiao-Yu |last12=Ding |first12=Yi |last13=Han |first13=Sheng |last14=Liu |first14=Wei-Peng |last15=Jin |first15=Li |date=2023-01-17 |title=Ancient genome of Empress Ashina reveals the Northeast Asian origin of Göktürk Khanate |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jse.12938 |journal=Journal of Systematics and Evolution |volume=61 |issue=6 |pages=1056–1064 |language=en |doi=10.1111/jse.12938 |bibcode=2023JSyEv..61.1056Y |s2cid=255690237 |issn=1674-4918 |quote=The early Medieval Türk (earlyMed_Turk) derived the major ancestry from ANA at a proportion of 62.2%, the remainder from BMAC (10.7%) and Western Steppe Afanasievo nomad (27.1%) (Figs. 1C, 1D; Table S2E). The geographically remote Central Steppe Türk (Kyrgyzstan_Turk and Kazakhstan_Turk) could be modeled as an admixture of ANA (Mongolia_N_-North), BMAC, and West Steppe pastoralists (Afanasievo (P=0.0196) (Fig. S5; Table S2E).}}</ref> Қазақтар этнотілдік топ ретінде XV ғасырдың басында Солтүстік Орталық Азиядағы негізінен түркі тілдес көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын бірнеше топтардың конфедерациясынан пайда болды. Қазақтар Орталық Азияның солтүстігінде және [[Сібір]]дің оңтүстігінде [[Қазақ даласы]] деп аталатын кең аумақты мекендеген. Олар — Орталық Азияның ең солтүстік халқы. Тайпалық топтар [[Ұлы Жібек жолы]] көмегімен байыған [[Қазақ хандығы|қуатты конфедерация]] құрды.<ref>{{cite book |last=Pultar |first=Gönül |title=Imagined Identities: Identity Formation in the Age of Globalization |date=2014 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-3342-6 |page=365 |url=https://books.google.com/books?id=KhiQAwAAQBAJ&pg=PA365 |language=en |accessdate=2023-02-13}} {{Wayback|date=2023-02-13 |url=https://web.archive.org/web/20230213043242/https://books.google.com/books?id=KhiQAwAAQBAJ&pg=PA365}}</ref> [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] пікірінше қазақтар [[Алтын Орда]] ыдырауы кезінде [[Қазақ хандығы]]н еркіндігін және жерін сақтау үшін құрған. «Қазақ» ортағасырдағы [[Орталық Азия]]да көп қолданылған термин болған. Ол көбіне мәртебеліден тәуелсіздік алған адамды, не адамдар тобын сипаттайтын. [[Әмір Темір]] жетекшісіз балалығын Қазақлық (''qazaqliq'', ''қазақтық'') деген.<ref>{{cite journal|title=Centralizing Reform and Its Opponents in the Late Timurid Period |first=Maria Eva |last=Subtelny |journal=Iranian Studies |volume=21 |issue=1/2: Soviet and North American Studies on Central Asia |year=1988 |pages=123–151 |jstor=4310597 |publisher= [[Taylor & Francis]], on behalf of the International Society of Iranian Studies |doi=10.1080/00210868808701712}}</ref> XV ғасырлық Орталық Азиядағы Жошы ұлысының (Алтын Орда) көшпенділері [[Өзбек хан]] тұсында бірге [[Ислам|мұсылмандан]]ды да, өзбектер делінді.<ref name="auto1">{{Cite book|url=https://oxfordre.com/asianhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-60 |title=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |first=Joo-Yup |last=Lee |chapter=The Kazakh Khanate |date=2019-04-26 |work=oxfordre.com |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.60 |isbn=978-0-19-027772-7}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/338291376 |title="Kazakh Khanate." In The Oxford Research Encyclopedia of Asian History. Ed. David Ludden. New York: Oxford University Press}}</ref> Осы өзбектер (мәскеуліктер мен османдар оларды татар дейтін) түрлі түркі мен моңғол тайпаларынан құралған еді. XVI ғасыр басына қарай Алтын Орданың Қыпшақ даласындағы осы халық арасынан қазақтар мен шибанид өзбектер бөлініп шықты. Қазақтар Шыңғыс ұрпағы басқарған ұлыстарға тиесілі болатын. Олармен қатар шибанид өзбектер, [[Қырым татарлары]], [[ноғайлар]] мен шағатайлар (моғол мен тимуридтер) жүрді. Олардың ортақ тілі (түркі тілі), саяси ұстанымы (моңғол дәстүріне негізделген), билеуші әулеті ([[Шыңғыс хан әулеті]]), этностық сәйкестігі, діні (сунни ислам) болған. Моңғол империясынан кейінгі осы ұлыстар Қырымнан Тянь-Шань тауларына дейін және Сібірден Солтүстік Үндістанға дейінгі аймақтарға билік еткен.<ref name="auto1"/><ref name="auto"/> [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]дің [[Тарих-и Рашиди]] еңбегі қазақтардың тұңғыш одағы {{шамамен}} 1465/1466 жылы пайда болды деген. Одақ [[Моғолстан]] жерінде орналасты және ''Узбег-Казак'' деп аталатын.<ref>{{cite book|title=The Qazaq Khanate as Documented in Ming Dynasty Sources |author=Kenzheakhmet Nurlan |page=133 |year=2013}}</ref> == Тілі == {{main|Қазақ тілі}} Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына, соның ішінде қарақалпақ, ноғай, қарашай тілдерімен бірге қыпшақ-ноғай тармағына жатады. Ұқсастығы жөнінен қырғыз, татар, башқұрт, қарашай-балқар, құмық, қарайым, қырымтатар тілдеріне жақын. Қазақ тілі, сонымен қатар Ресей, Өзбекстан, Қытай, Моңғолия жəне т.б. елдерде тұратын қазақтардың ана тілі. Қазақ тілі – өзіндік әдеби, ғылыми және саяси жазу нормасы қалыптасқан бай тіл. Қазақтар өзінің халық, ұлт болып қалыптасу жолын көне түркілер заманынан бастаса, оның жазу мәдениетінің тарихы да сол дәуірден бастау алады. Ол кездегі түріктердің тілін қолданылу барысына қарай, әдетте, тіл мамандары үш кезеңге бөліп қарастырады: *а) тукю тілі қолданылған дәуір (V-VIII); *ә) көне ұйғыр тілі қолданылған дәуір (VIII-IX); *б) көне қырғыз тілі қолданылған дәуір (X-XI). Осы кезеңдер ішінде Орхон-Енисей жазу ескерткіштері жазылған, ежелгі ұйғыр жазуының үлгілері пайда болып, оғыздар мен қыпшақтардың аралас әдеби тілі жасала бастаған.<ref>{{cite web|url=https://martebe.kz/khazakh-tili-alemdegi-en-baj-ushinshi-til/?ysclid=lp1gsjqgs9513621819|title=Қазақ тілі — әлемдегі ең бай үшінші тіл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://silteme.kz/index.php/aleumet/til/item/398-aza-tili-aza-stan-respublikasyny-memlekettik-tili?ysclid=lp1ic1jlf9100866629|title=Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> == Жазуы == X-XI ғасырлардан бастап қолданыла бастаған араб жазуы түркі халықтары тілдерінің ерекшеліктеріне сәйкестендірілмей, арабтарда қалай қолданылса, сол қалпында өзгеріссіз түркі тілдерінде де қолданылды. Бірақ соған қарамастан ол оншақты ғасыр бойы түркі халықтарының, соның ішінде, қазақ халқының да мәдени-рухани дамуына қызмет еттіп келді. Қазақ грамматикасының дамуы, оның бірнеше рет өзгеріске түсуі ХХ ғасырдың бас кезінен басталады. Бұл өзгерістерді мынадай үш кезеңге бөлуге болады: *Араб графикасын түркі халықтары тілдіренің дыбыстық жүйесіне сәйкестендіріп қолдану кезеңі; *Араб графикасынан латын графикасына негізделген жазуға көшу кезеңі; *Латыннан кирилл жазуына көшу. 1929 жылы қазақ жазуы араб әліпбиінен латын графикасына түпкілікті көшті, алайда латын әліпбиінің тағдыры ұзаққа бара қоймады. Ол 1929 жылдан 1940 жылға дейін пайдаланылды. 1940 жылы кириллицаға көшкеннен кейін русификацияға, яғни орыстандыру саясатына қатты ұшырап, Қазақстанда кириллица біржола тұрақтап қалды. [[Кириллица]] графикасы негізіндегі қазіргі заманғы жазу (Қазақстанда ресми):<br /> Aa Әә Бб Вв Гг Ғғ Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Ққ Лл Мм Нн Ңң Оо Өө Пп Рр Сс Тт Уу Ұұ Үү Фф Хх Һh Цц Чч Шш Щщ ъ Ыы Іі ь Ээ Юю Яя [[Араб жазуы]]на негізделген қазіргі жазу (Қытай Халық Республикасы қазақтарында кең тараған):<br /> ء ءى ى ي ۋ ۆ ءۇ ۇ ءو و ہ ھ ن ما ل ڭ گ ك ق ف ع ش س ز ر د ح چ ج ت پ ب ٵ ا<ref>{{cite web|url=https://stud.baribar.kz/2040/qazaq-khalqynynh-zhazu-madenietininh-qal/?ysclid=lp562nccf1222519978|title=Қазақ халқының жазу мәдениетінің қалыптасуы тарихынан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.98mag.kz/likbez/%D2%9Baza%D2%9B-zhazuyny%D2%A3-tarihy-kirilliczadan-latyn%D2%93a/?ysclid=lp55ywqsp5794538591|title=Қазақ жазуының тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> == Діні == {{main|Қазақстандағы дін}} Қазақтар [[ислам]] дiнiнiң [[суннизм]] бағытын қабылдаған. Қазақ даласына ислам діні келместен бұрын біршама тайпалық, ұлттық діндер болған, шаманизм, зороастризм және бір тәңірлік діндердің болғаны белгілі. Қазіргі уақыттағы Қазақ даласына исламның таралуы бірнеше ғасырларға созылды. Бастапқыда жаңа дін оңтүстік өңірлерге ене бастады. X ғ. аяғына қарай ислам Жетісу мен Сырдариядағы отырықшы халықтың басты дініне айналды. X ғ. басында мұсылмандықты Қарахан әулеті билігінің негізін қалаушы Сатұқ қабылдайды, ал оның ұлы Боғра-хан Харұн Мұса 960ж. Исламды мемлекеттік дін деп жариялайды. Сол уақыттағы Қарахан мемлекетінің басқару жүйесі, заңдылықтарының барлығы Исламға негізделген.<ref>{{cite web|url=https://centre-tur.kz/kk/janalyqtar/is-sharalar/qazaq-halqynyn-uly-dala-torindegi-dini-ustanymy-478/|title=Қазақ халқының ұлы дала төріндегі діни ұстанымы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.akmechet.kz/kz/propovedy/articles/istoriya/history2703201701.html|title=Қазақтар дінді қалай ұстанған|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> Әбу Ханифа жол салған суниттік ағым басқаларына қарағанда көнімпаз, басқа халықтардың әдет-ғұрып заңдарына бой ұсынғыш болуы себепті қазақ тайпаларына да өте тиімді болды. Сондықтан да қазақтардың әдет-ғұрпы өз кезегінде ислам діні шариғат заңдарын кері итеріп тастамай, қайта феодалдық қарым-қатынастың жандануына игі әсер ететін шариғат заңдарын қабылдап алды. Сөйтіп, екі наным ұзақ мезгіл бойы бір-біріне зиян келтірмей, қатар өмір сүрді. Сол себепті де қазақтардың әдет-ғұрпы көбіне өзінің бұрынғы болмысын сақтап қалды. Билер қазақтардың қоғамдық маңызы зор мәселелерінің көпшілігін ежелден келе жатқан бұрынғы ата-бабалары әдет-ғұрып заңдары бойынша талқылап шешті. Ал өз кезегінде араб миссионерлері де қазақ тайпаларының тілін, әдет-ғұрпын, сенімдерін, праволық нормаларын, мәдени жетістіктерін лақтырып тастамай, санасуына тура келді. Бұлардың бәрін исламға қайшы келмейтіндей етіп, қырын жатқызуға тырысты. Әйтсе де, ұзақ дәуірлер бойы ислам діні қазақтардың ежелгі әдет-ғұрыптарын ығыстыра алмады.<ref>{{cite web|url=https://www.zinref.ru/000_uchebniki/04000pravo_kazahstana/001_00_stati_na_kazahskom_chast10/059.htm|title=Қазақ жеріндегі исламның таралуы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> == Қазақ халқының дәстүрлі шаруашылық түрлері == {{main|Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы}} ХVІІІ-ХІХ ғасырларда қазақтардың негізгі дәстүрлі шаруашылығы мал және [[егіншілік]] қазақтың күнкөрісінің көзі болды. Шаруашылықтың қосымша қосалқы түрі [[аңшылық]] пен балықшылық болды. Балықшылық пен аңшылықты негізінен кедейлер кәсіп етті. Аңшылықпен бай адамдар да айналысқан, бірақ олар үшін бұл кәсіп емес , саят құрудың көңіл көтерудің түрі болған. Сыр, Ертіс, Еділ, Жайық сияқты үлкен өзендердің, Каспий, Арал теңізі, Балқаш, Алакөл, Зайсан сияқты көлдердің маңайында тіршілік еткен қазақтар ертеден –ақ балықшылықты кәсіп еткен.<ref>{{cite web|url=https://e-history.kz/media/scorm/242/195/text/text.htm|title=Қазақтың дәстүрлі шаруашылығы. Мәдениетінің дамуы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> '''Мал шаруашылығы''' — көшпенді қазақ халқының негізгі кәсібі саналды. Қалыптасқан жағдайларға байланысты қазақ халқының үш мың жыл ішіндегі табиғатты пайдалану мен шаруашылық әрекеті көшпелі мал шаруашылығы болып келді. Көшпелі мал шаруашылығы қазақ халқының басым көпшілігінің материалдық тіршілік көзі болып есептелді. Тарихшылар дерегінде кездесетін Ресей империясының 1897 жылы жүргізген жалпыға бірдей санақ материалдарына қарағанда қазақтардың 80%-ға жуығы негізгі азық-түліктерін мал шаруашылығының өнімдерінен алып отырса, 18%-ы мал шаруашылығына қоса егіншілікпен де шұғылданған. [[Сурет:Cattle and sheep.jpg |нобай|оңға|200px|Мал шаруашылығы]] Орта есеппен алғанда көшпенділердің бір жылдағы көш жолы елу-жүз шақырымды құрады, алайда, кейбір ру-тайпалар мың-екі мың бес жүз шақырымға дейін ұзап шыққан екен. Олардың ішінде Кіші жүздің адай, шекті, табын, тағы да өзге рулары аталған. Әр ру-тайпаның өзіне ғана тиесілі көш жолдары болып, осы мақсатта су көздері бар арнайы қыстаулар мен жайлаулары белгіленді. Тарихи дерек көздеріне сүйенсек, ХІХ-ХХ ғасырлар аралығында Қазақстанның солтүстік өңірі – Омбы, Петропавл, Көкшетау, Ақмола, Қостанай уездерінде жылқы шаруашылығы өркендеді. Бұл өңірлердің әрқайсысында мал басына шаққандағы жылқының үлесі 25-тен 35%-ға дейін жеткен. Ал Қазақстанның оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс өңірлері – Маңғышлақ, Жайсаң (Зайсан), Жаркент, Верный, Қапал және Гурьев уездерінде қой шаруашылығы дамып, бұлардағы қой саны 70%-дан асқан. Қазақстанның оңтүстік-батысындағы «құрғақ», қуаң далалы жерлерде – Қазалы, Гурьев, Ырғыз бен Перовск уездерінде түйе өсірілді. Нақтырақ айтқанда әрқайсысына жалпы түйенің 9%-дан астамы келді. Ақтөбе, Қостанай, Петропавл, Орал мен Павлодар сияқты солтүстік уездерде сиыр малы көбірек өсіріліп, 25%-ды құрады. '''Егін шаруашылығы''' — қазақ тұрмыс-тіршілігінде мал шаруашылығынан кейін тұрғанына қарамастан, Қазақстандағы егіншіліктің дамуының өзіндік дәстүрлі жолы болды, әрі ол көбіне-көп табиғи географиялық жағдайларға байланысты өрбіді. Әлі күнге дейін тау беткейлеріндегі бұлақтар мен далалық өзен-көлдер жағалауларында кездесетін көне суару жүйесінің іздері қазақ халқы суармалы егіншілікпен ертеден бері шұғылданып келе жатқанын көрсетеді. [[Сурет:Fendt Tractor Ripping up Kulin.jpg |нобай|оңға|200px|Егін шаруашылығы]] Егіншілікпен, әсіресе, суармалы егіншілікпен шұғылданатын егіншілердің ең басты құралы [[кетпен]] болды, оған қоса күрек, соқа пайдаланылды. Орыс егіншілері жақын орналасқан өңірлерде қос дөңгелекті темір соқалар мен ағаш тырмалар пайдаланылды. Егіншілер жерді жерағаш деп аталатын соқамен жыртты. Маңғыстау өңірінде оны шоқайағаш, Орталық Қазақстанда имекағаш, Жетісуда тісағаш, Шығыс Қазақстанда қолтіс, Шымкент уезінде омаш деп атады. Қазақстанның ауыспалы егіс жүйесінде егістікті тыңайтып пайдалану тәсілі жиі пайдаланылды, яғни бір жерге бірнеше жыл қатарынан тары егілсе, жер құнары азая бастаған шақта бірнеше жыл бос қалдырып, жерді тыңайтып алды. Қазақстан аумағында егіншілік мәдениеті аса көп тарала қойған жоқ. Оның дамуы қазақтар тіршілік ететін қоршаған ортаның табиғи қорларына тікелей байланысты болды (топырақтың құнарсыздығы мен судың жетіспеушілігі, жауын-шашынның аздығы мен құрғақшылық), сондықтан егіншілік қазақ шаруашылығында қай уақытта да қосымша күнкөріс көзі ретінде қаралып келді. [[Сурет:Fishing in Seychelles.jpg |нобай|оңға|200px|Балық аулау]] '''Балықшылық''' — қазақтар арасында белгілі бір деңгейде балықшылық кәсібі де дамыды. Алғашында онымен тек кедей-кепшіктер ғана шұғылданды, өйткені, қазақтар балықты тағам қатарына қоса қоймаған еді. Қазақстанда орыс халқы санының өсуі мен Ресеймен сауда-экономикалық байланыстардың кеңейе түсуі балық пен балық өнімдеріне деген сұранысты ұлғайтты. ХІХ ғасырдың соңы мен ХX ғасырдың бас кезінде [[Жайық]] өзені мен Каспий теңізі жағалауында, Шалқар, Көкшетау уезіне қарасты Шортанды, Иманы Тау көлдерінде балықшылық кәсібі өркендеді. Сонымен қатар Шығыс Қазақстан өңірі қазақтарының тұрмыс-тіршілігінде де елеулі рөл атқара бастады. Балқаш көлі мен Іле өзенінен сазан, табан балық, жайын ауланып, балық өндірісінің дамуына ықпал етті. [[Сурет:Тазы011.jpg |нобай|оңға|200px|Тазымен аң аулау]] Қазақтардың балық аулауда дәстүрлі құрал-саймандар ретінде қармақ, ортаңғысынан екі жағындағы тістері ұзынырақ келетін үш тісті шанышқы, сондай-ақ сүзгі, кейде қыс уақытында қайқы түйреуіш бекітілген ілме пайдаланды. Мұның ішінде көбірек таралған ау-құралдардың бірі – сүзгі. Оны жылқының қыл құйрығынан жасады. ХІХ ғасырдың соңында [[Сырдария]] өзенінің төменгі тұсы мен [[Арал теңізі]] алабында балық өнеркәсібі кең тарады. Орынбор-Ташкент темір жолының салынуы бұл өңірлерде балықшылық кәсіптің одан әрі өрістеуіне жол ашты. '''Аңшылық''' — Қазақ жерінде аңшылық өнер ежелден келе жатқан кәсіптердің бірі. Археологиялық және палеозоологиялық зерттеулер аңшылық кәсіптің алғашқы дәуірден бастап қола дәуірге дейінгі аралықта жергілікті халықтың шаруашылық өмірінде жетекші орынға ие болғанын көрсетеді. Алғашқы кезеңде аң аулау үшін аушы құстар мен тазы иттер пайдаланылса, кейіннен мылтық түрлері пайдаланылды. Аңшылықтың неғұрлым кең таралған танымал түрі – құс салу. Орта Азия мен Қазақстанда бүркіт пен қаршыға, сұңқарлардың ондаған түрімен аң аулады, әсіресе ұябасар қаршыға, лашын, тұрымтай көп пайдаланылды. Тазымен аң аулау аңшылықтың ең әдемі түрлерінен саналады. Алғыр тазымен аңға шығып, түлкі аулау өткен ғасырдағы ең тиімді әрі пайдалы кәсіптердің бірі болды. Қарумен аң аулау – қақпан құру, тұзақ салу, тор құру секілді аңшылық түрлеріндей кең тарай қойған жоқ. Қарапайым халық үшін аңшылық ежелден-ақ күнкөріс көздерінің бірі болды. Жабайы жануарлар мен құстарды аулау қазақтардың тұрғын үйі мен тамағы, киім-кешегі мен жалпы тұрмыс-тіршілігіне қажетті кәсіптердің бірінен саналды. Киік, қарақұйрық, елік, арқар, қоян, қырғауыл, құр тәрізді жабайы аң-құстардың етін жеп, терісі мен жүнін пайдаланды.<ref>{{cite web|url=https://kanat.islam.kz/kk/post/qazaq-halqynyn-dasturli-sharuashylyq-turleri-9051/#gsc.tab=0|title=Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> == Қазақ халқының тұрмысы== {{main|Қазақ халқының тұрмысы}} Қазақтар бүкіл өмірін қозғалыста өткізіп, жаңа мезгілімен үнемі санасып отыруына тура келді. Негізгі баспанасы қыстау басында орналасты. Олар бұл жерден бүкіл үй-ішімен, руымен, тайпасымен орналасып, содан соң жайлауға көшті. Жылдың жылы мезгілін жайлауда өткізіп, күн суыта қыстауға оралды оралды. Жыл бойы осылайша көшіп-қонып жүру үшін оларға тігуі, жинап алуы жеңіл, қолайлы баспана қажет болды. Осындай баспана - киіз үй болды. Шығу тарихы біздің заманымызға дейінгі ғасырларда пайда болған киіз үйді қазақ халықы қасиетті, киелі қара шаңырағымыз деп дәріптейді. Өйткені киіз үй қазақтың тұрағы, құтты мекен-жайы, еншісі, баспанасы, мүлкі, мақтанышы деп бағаланды.<ref>{{cite web|url=https://www.almatykitap.kz/upload/files/35787_661350_16.pdf|title=Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> [[Сурет:SB - Inside a Kazakh yurt.jpg |оңға|200px|]] Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар күнделікті тұрмысқа қажетті құралдар: жылқы ұстау үшін құрық, арқан, мал суаруға қауга, науа пайдаланды. Жылқы тұсау үшін шідер, ал құлындарын байлау үшін жуан арқандар мен ноқталар дайындады. Бұлардың барлығын малшылар өз қолымен мал терісінен жасады. Қазақстанның егіншілікпен айналысатын аумағында егіншілікке қажетті құралдар дайындалды. Олар: тіс ағаш, мала, егін оратын орақ, ағаш аша, тырма, атпа шығыр, кетпендер мен күректер, т.б. Оларды жергілікті ұсталар жасады. Қазақ халқы негізінен мал шаруашылығымен айналысқан көшпелі халық болғандықтан, былғары өңдеумен шұғылданды. Былғары – терінің өңделген түрі. Малдың тұқымы мен күтіміне байланысты терінің сапасы да әр түрлі болды. Қазақтардың кәсібінде қолөнері маңызды роль атқарды. Қазақтар өмірі мен тұрмысына қажетті үй-жай, киім-кишек, ішетін асын, құрал-жабдықтар мен саймандардың барлығын өз қолдарымен жасаған. Қолөнердің алуан түрлері: тоқымашылық, киіз басу, ағаш, металл, тері, сүйек және мүйіз өңдеу дамыды. Әйелдер тоқымашылықпен, киіз басумен айналысқан. Кілем, алаша, шекпен, киіз үйге керекті басқұр, бау-шулар, сырмақ және басқаларды дайындаған. Мүйізден қасық, түйме, сүйектен төсек аяқ жасаған, тарамысты ширатып етік тікті, түрлі саймандарды оюлап безендірген. Аса шебер зергерлер алтын, күміспен, түрлі асыл тастармен безендіріп ер жүген, үзеңгі, таралға, белбеу, ер-тұрман саймандарын, сақина, білезік, сырға, алқа, шолпы, түйреуіш, сәнді сәукеле сияқты бұйымдар жасаған.<ref>{{cite web|url=https://e-history.kz/media/scorm/162/37/text/text.htm|title=Қазақ халқының материалдық мәдениеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> === Мекен жәйлары, тұрағы === Көшпелі ғұмыр кешкен қазақ халқының ежелгі мекені – [[ауыл]] болған. Яғни, ауыл — дәстүрлі қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан қауымдастық. Қазақ ауылы жарты шеңбер, немесе жарты ай пішінінде орналасады.[[Сурет:Аманкелді колхозы. архив.jpg |нобай|оңға|300px|Қазақ ауылы колхоздастырау кезеңінде 1956 жыл.]] Қазақ даласындағы ауылдарды алсақ әрбір дәстүрлі қазақ ауылы бір атадан тараған ру мүшелерінен тұрды. Ауыл ішінде негізінен некелік қатынастарға тыйым салынған. Тек көрші ауылдармен яғни басқа ру өкілдерімен некелік қарым-қатынас құруға рұқсат болған. Осындай некелік қарым-қатынас ауылдарды жақындастырып, туыс еткізді. [[Сурет:Казахская юрта в кемпинге.jpg |нобай|оңға|200px|Киіз үй]] Ауылдар арасындағы әр түрлі қайшылықтар мен күрделі мәселелерді ауылдың беделді адамдары — ақсақалдар мен билер реттеп отырған. Әдетте, қазақ ауылдарында 10 — 20-ға дейін үйлер болған. Әрбір ауыл көшпелі мектеп, жалдамалы молда (кейінірек мұғалім) ұстаған, кілем, алаша, шекпен т.б. тоқитын, үйшілік, зергерлік, ұсталық ететін қолөнершілер болған.<ref>{{cite web|url=https://bilimainasy.kz/21-29-04-02/?ysclid=lp2vsf6wak413257453|title=Ауыл тарихы – ел тарихы |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> Қазақтардың дәстүрлі үйі – [[киіз үй]]. Қазір де бұл баспана түрі ескірген емес, оны мал шаруашылығымен айналысатын көптеген фермерлер пайдаланады. Киіз үй - қазақ халқының бір шегесіз жиналып, бір шегесіз құрылатын, қыста жылы, жазда салқын, көшіп-қонуға ыңғайлы тұрмыстық үй. Киіз үй кҿшіп қонуға ыңғайлы етіп 4, 5, 6, 7, 8, 10 қанатты жҽне сән-салтанат құру мақсатында 12, 14, 16 қанатты етіп жабдықталады. Киiз үй иелерiнiң рулық, тайпалық түсiнiктегi мансабына қарай: Үлкен үй, Кiшкене үй, Отау, Кiшi отау деп аталған. ХІХ-ХХ ғасырлар тоғысындағы отырықшылдыққа байланысты Ертіс алабында тұратын қазақтар үйлерін қолда бар жергілікті материалдан: талдан, қамыстан, шымнан, шикі кірпіш пен саманнан, сондай-ақ тастан салған. Таулы және орманды аудандарда орыс үлгісіндегі ағаш шеген құрылыстар, сондай-ақ үш-екі бөлмелі «қоржын үйлер» болған. Кедейлердің үйлері шағын, бір бөлмелі, ішкі жиһаздары қарапайым келетін. Дәулетті және бай қазақтардың үйлері үш (және одан да көп) бөлмелі болып, екі, кейде тіпті үш пешпен жылытылатын. Осылайша, ХХ ғасыр басына қарай қазақтар отырықшылдық, немесе жартылай отырықшылдық тұрмыс жағдайына көшіп, олардың дәулетіне сай бір немесе бірнеше бөлмелерден тұратын үйлері мен тұрақты қыстаулары болған.<ref>{{cite web|url=https://docviewer.yandex.kz/view/0/?page=1&*=Vhlyi6DwCQ%2B%2BgXFcefemb9vAmNN7InVybCI6Imh0dHBzOi8vamFzLmt6L3dwLWNvbnRlbnQvdXBsb2Fkcy8yMDE3LzAzL3NheWluX25hemFyYmVrdWx5LXFhemFxdHluX2tpeWl6X3V5aS5wZGYiLCJ0aXRsZSI6InNheWluX25hemFyYmVrdWx5LXFhemFxdHluX2tpeWl6X3V5aS5wZGYiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidWlkIjoiMCIsInRzIjoxNzAwMjQwNDE4NDk3LCJ5dSI6Ijk1NjI3MDEzNzE2NDUyNTc1MTMiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTcwMDI0MDIwMSZ0bGQ9a3ombGFuZz1rayZuYW1lPXNheWluX25hemFyYmVrdWx5LXFhemFxdHluX2tpeWl6X3V5aS5wZGYmdGV4dD0lRDIlOUIlRDAlQjAlRDAlQjclRDAlQjAlRDIlOUIrJUQxJTg1JUQwJUIwJUQwJUJCJUQyJTlCJUQxJThCJUQwJUJEJUQxJThCJUQyJUEzKyVEMCVCQyVEMCVCNSVEMCVCQSVEMCVCNSVEMCVCRCslRDAlQjYlRDMlOTklRDAlQjklRDAlQkIlRDAlQjAlRDElODAlRDElOEIlMkMrJUQxJTgyJUQyJUIxJUQxJTgwJUQwJUIwJUQyJTkzJUQxJThCJnVybD1odHRwcyUzQS8vamFzLmt6L3dwLWNvbnRlbnQvdXBsb2Fkcy8yMDE3LzAzL3NheWluX25hemFyYmVrdWx5LXFhemFxdHluX2tpeWl6X3V5aS5wZGYmbHI9MTAyOTEmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPWJmZGY4MjUwODIyNWFhMjQ4YWVjYjBlOWNlYzVkMjQ0JmtleW5vPTAifQ%3D%3D|title=Қазақтың киіз үйі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.soyle.kz/article/view?id=786|title=Киелі киіз үй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://vkoem.kz/index.php/kz/zhastar-etnobay/160-ekspozicziya-pod-otkrytym-nebom/820-osedlye-zhilishha-kazaxov-na-rubezhe-xix-xx-vekov|title=Қазақтардың ХІХ-ХХ ғасырлар тоғысындағы отырықшылдық тұрақ жайлары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === {{main|Қазақ ұлттық киімдері}} [[Сурет:Бөрік.jpg |нобай|оңға|100px|бөрік]] [[Сурет:Шапан.jpg |нобай|оңға|200px|шапан]] Қазақ халқының ұлттық киімдерінің өзіндік ерекшеліктері бар. Олардың кейбірі бұрынғы заманнан сақталып тек қана кішігірім өзгерістерге ұшыраған, ал кейбіреулері, өкінішке қарай, мүлде сақталмаған. Қазақ киімдері ең алдымен мақта, жүн және киіз материалдарынан тігілген. Олардың көшпелі өмір салтына сәйкес көптеген киімдер терілерден, былғары секілді материалдардан тігіліп, оларды даладағы өмірдің қатал жағдайынан сақтауға лайықты берік киіммен қамтамасыз еткен. Ерлердің киімі [[көйлек]] немесе [[жейде]]ден және [[шалбар]]дан тұрған. Көйлектің сыртынан жүн, сондай–ақ барқыт, қамқа, ши барқыт, жібек жеңсіз камзол мен бешпенттер киетін болған. Сыртқы киімдері кең [[шапан]], ал қыста жеңіл күпі болған. Өңделген қой немесе қасқыр мен түлкі терісінен, кейде бағалы аң терілерінен (кәмшаттың, бұлғынның) әр түрлі [[тон]]дар киген. Қазақ әйелдерінің киімі, негізінен, көйлек, кимешек, [[жаулық]], [[сәукеле]], желек, тақия, қамзол, [[кәзекей]], кебіс-мәсі, көкірекшеден тұрады. Ұлттық әйелдер киіміне [[қамзол]] немесе үстінен шапан киген ұзын көйлек кірді. Суық мезгілде әйелдер түлкінің жүнін немесе қойдың терісін киетін. Бойжеткендер белі қымталған, етек-жеңіне желбезек салынған қос етекті көйлек, оқалы қамзол киіп, беліне металл шытырлармен безендірілген немесе ширатпалы күміс белдік (кейбір жерде нәзік белдік) буынған. Жазда бастарына [[тақия]] немесе киіз қалпақ, қыста – тері мен елтіріден жасалған әр түрі бас киімдер (бөрік, тымақ, малақай, телпек) киген. Тұрмыстағы әйелдер [[кимешек]] киген – ол бетке арналған қимасы бар, басты, кеуде мен арқаны жауып тұратын ақ матадан тігілген жаулық. Кимешектің сыртынан әйелдер (әсіресе егде жастағы) орамалдың бір түрі – жаулық байлайтын болған. Қыздардың бөріктері алқалармен және төбесіне үкінің, көк құтанның немесе тотының үлпек қауырсындары тағылып сәндендіріледі. Аяқ киімдері былғары етік (етік, мәсі), былғары аяқ киім (шарық, қалыш, кебіс). Қыста киіз [[байпақ]] және сыртынан биік [[саптама етік]] киетін болған. [[Кебіс]] — мәсінің сыртынан киюге арналған, былғарыдан тігілген қонышсыз аяқ киім. Бұрын кебісті галош орнына киген. Оның басын жұмсақ қара былғарыдан, табанын қатты ұлтаннан биік өкше етіп тіккен. Оны оюлармен, тұмсығын сызықтап күміс, зер жіптермен әшекейлеген.<ref>{{cite web|url=https://bilim-all.kz/article/14146?ysclid=lp3smt2m8m458300923|title=Қазақтың ұлттық киімі - қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ulagat.com/2021/12/24/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96-%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D1%96/?ysclid=lp3so0naox594620045|title=Қазақтардың дәстүрлі киімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://massaget.kz/arnayyi_jobalar/22-nauruz/17652/?ysclid=lp3sps0ddb940432727|title=Қазақтың ұлттық киімдерінің ерекшеліктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://infourok.ru/aza-halini-ltti-kiimderi-718143.html?ysclid=lp3srcstfz863509887|title=Қазақ халқының ұлттық киімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === {{main|Қазақтың ұлттық тағамдары}} Қазақтың ұлттық тағамдарының кейбіреуі арнайы уақыттарда тартылады, арнайы қонаққа арналғандары да бар. Осыған байланысты қазақтың әрбір ас ішуі үлкен тәрбиеге, сыйластыққа негізделген. [[Сурет: Beschbarmak.jpg|нобай|оңға|200px|Бесбармақ]] Қазақ халқының қалыптасуында ет тағамы үлкен маңызға ие. Көшпенді мал шаруашылығына байланысты қазақтың ас мәзірінің 80 пайызы еттен тұрса, оңтүстік өңірлерде жақсы дамыған егін шарушылығына байланысты қалған бөлігі дәнді дақылдардан тұрды. Қазақтар қой еті мен жылқы етінен тағамдар жасаған, сиыр еті сирек қолданылған, себебі, сиыр көшпенді дәстүрге онша бейімделмеген жануар. Құс еті де өте сирек қолданылған. Негізгі тағам - жылқы еті. Ең сыйлы қонақтың алдына, көбінесе асқа бата беретін көпті көрген ақсақалдар мен қадірлі қарияларға, қазақ қойдың басын тартады. Бас тартылған адам әуелі бастың оң жақ езуіндегі жұмсақ еттен өзі дәм татып, қалғанын белгілі бір реттілікті сақтай отырып, жиылған қонақтарға бөліп береді. Мұндай реттілік қонақтарға ас беру кезінде де қатаң сақталады. Сонымен бірге ең танымал астың бірі – қуырдақ, жаңа сойылған малдың етінен, ұсақтап туралып жасалады. Мойын және төстік етпен бірге оған өкпе-бауыр, жүрек, құйрық май қосылады. Қазақтың ұннан әзірленетін тағам түрлері өте көп, таба нан - бидай ұнынан дайындалған нан, бауырсақ - ұннан жасалынып, майға қуырылатын нан түрі, шелпек, құймақ, қазанжаппай - табаға, қазанға жауып пісірілетін нан және тағы басқалары. Сүттен қазақтар әртүрлі тағамдар дайындаған. Сиыр сүтінен айран, түйе сүтінен шұбат, бие сүтінен қымыз, құрт, ірімшік, ақлақ, қатық, сүзбе, май, қаймақ әзірленген. Құрт - малдың сүтінен дайындалатын ұзақ уақыт сақтауға арналған тағам. Ірімшік - сиырдың, қойдың, ешкінің сүтінен қайнатып әзірленетін сүт тағамы. Сары май - сиырдың, қойдың, ешкінің сүтінен алынады. Айран - ұйытылған сүт. Оны қаймағы алынған сүттен де, қаймағы алынбаған сүттен де ұйытуға болады.<ref>{{cite web|url=https://kaz.tengritravel.kz/my-country/kazaktyin-ulttyik-tagamyinyin-erekshelkter-315037/?ysclid=lp3vmtwe1q649948561|title=Қазақтың ұлттық тағамының ерекшеліктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tolqyn.kz/zanalyk/ruhaniyt/26998-dstrl-aza-taamdary.html?ysclid=lp3vpwx3y6626352656|title=Дәстүрлі қазақ тағамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://znanio.ru/media/azaty-ltty-taamdary-2662087?ysclid=lp3vqbylmt541813492|title=Қазақтың ұлттық тағамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> == Қазақ халқының салт-дәстүрлері == {{main|Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері}} Қазақтың қазір ұлттық мінезге айналған басты дәстүрлерінің бірі – [[қонақжайлылық]]. Қонақжайлылық, қазақ қоғамында басты міндет – қонақты ашық, құшақ жая қарсы алу. Қонақ – үйдегі ең маңызды және ең қалаулы адам. [[Сурет:Беташар рәсімі.jpg |нобай|оңға|200px|Беташар рәсімі]] Қазақ халқының салт – дәстүрлері бала дүниеге келген сәттен бастап, ер жетуі, тәрбиесі, келін түсіріп, қыз ұзатуы, өлім – жітімге дейінгі аралықты сонымен қатар қауымдық – әлеуметтік мәселелерді де қамтиды. Ешбір заңда, кодексте жазылмаса да халық дәстүрді бұлжытпай орындап отырған. Қазақ халқының салт-дәстүрлері: бала тәрбиесіне байланысты салт- дәстүрлер, тұрмыс-салт дәстүрлері, әлеуметтік-мәдени салт-дәстүрлер болып үш үлкен топқа бөлінеді. Соның ішінде бала тәрбиесіне байланысты әдет-ғұрыптарға баланың дүниеге келгеннен бастап жүргізілетін шілдехана, бесікке салу, қырқынан шығару, тұсау кесуден бастап қыз бала мен ұл баланы келешек отбасы – жанұя құруға, шаруашылыққа, өмірге, еңбекке бейімдеуге арналған жөн-жоралғылар кіреді. Ал тұрмыс-салт дәстүрлеріне қазақтың киіз үйі, киіз үйдің жиһаздары, ұлттық киімдер мен тағамдар, мал бағу, егіншілік кәсіптерге үйретудің тәлімгерлік түрлері енеді. Сондай-ақ әлеуметтік-мәдени салт-дәстүрлерге: ауыл адамдарының туыстық қарым-қатынастары, ұлттық музыка аспаптары, қонақ күту, тағы басқа рәсімдері жатады. Қазақта ең жақсы сақталып қанға сіңді қасиетке айналған дәстүрдің бірі – [[жеті ата]]ны білу. Оның ішінде, жеті атаға жетпей қыз алыспау. Қазақ «жеті атасын білмеген жетесіз» деп бұл дәстүрдің маңыздылығын айшықтап берген. Жеті атаға толмай қыз алыспау ертеден келе жатқан құқықтық ереже. Бұл дәстүр – ұрпақ саулығын, қан тазалығын, тектілікті сақтаудың ең ұлы жолы. Қазақ халқының ежелден келе жатқан салт-дәстүрлері: *Сыйлықтарды ұсынумен байланысты дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар — [[Сүйінші]], [[Ат мінгізіп, шапан жабу]], [[Бес жақсы]], [[Байғазы]]. *Өзара көмекке байланысты дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар — [[Асар]], [[Жылу жинау]], [[Бел көтерер]]. *Қонақ күтуге байланысты дәстүрлер — [[Қонақасы]], [[Қонақкәде]], [[Ерулік]]. *Бала тәрбиесіне байланысты дәстүрлер — [[Шілдехана]], [[Бесікке салу]], [[Ат қою рәсімдері|Ат қою]], [[Қырқынан шығару]], [[Тұсаукесер]], [[Сүндеттеу]]. *Неке құруға байланысты дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар — [[Құдалық]], [[Құйрық-бауыр (салт)|Құйрық бауыр асату]], [[Қыз ұзату]], [[Келін түсіру]], [[Беташар]]. *Қазақ халқыныі ежелгі әдет-ғұрыптары — [[Туған жерге аунату]], [[Аузына түкірту]], [[Ашамайға мінгізу]], [[Бастаңғы]].<ref>{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-mexico/press/article/details/86616?lang=kk&ysclid=lp47iiibun127032549|title=Салт-дәстүр мен ұлттық мерекелер |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://adyrna.kz/post/21055?ysclid=lp47luvjqy186467653|title=Қазақтың салт-дәстүрі ұлттың тамыры |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aqmeshit-aptalygy.kz/tagylym/salt-daestuer-rwhani-qundylyqtar-7182/?ysclid=lp47qifyfe384587473|title=Салт-дәстүр, рухани құндылықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eskeldi-eli.kz/?p=18511&ysclid=lp4844qbqr545115313|title=Салт-дәстүр асыл қазынам!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rck.kz/kz/gosudarstvennyy-yazyk/pages/custom.php<|title=Қазақ халқының ежелден келе жатқан салт-дәстүрлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> == Мәдениеті == {{main|Қазақ мәдениеті}} {{main|Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті}} Ежелгі суперэтникалық тайпалар мен қазақтардың мәдени-тарихи сабақтастығын толық қанды объективті зерттелуіне, кеңестік идеология кедергі болды. Археология, этнография, антропология мәселелеріне ресейлік, европалық ғалымдар ғана арнайы тапсырмалармен зерттеулер жүргізді. Бұл тақырып қазақ ғалымдарына «жабық» тақырып болды. Көшпеліліктегі маңызды мәселенің бірі — ондағы әлеуметтік құрылым, қоғамдық ұжымдасу ерекшеліктері, қауымдық тұтастықтың болуы. Көшпелілер уақыт пен кеңістікті игеруі, танып түсінуі нәтижесінде көшіп-қонып, табиғаттың колайлы белдеулерінде орналаса отырып, мәдениет пен климат ерекшеліктерін ұтымды қолдана білген. Қазақстанда ерте заманнан бері маусымдық жайылымдар пайдаланылған. Жауын-шашыны молырақ Арқаның теріскейіндегі орманды-далалы алқапты, оңтүстік-шығыстағы таулы өңірді жұрт ең алдымен жайлау, ал шығыс және ортаңғы аймақты қыстау ретінде пайдаланып келген. Кеңістікпен үйлесімді дамыған мәдениет адам мен табиғаттың арасында нәзік үндестікті білдіретін дәнекер кызметін атқарды. Көшпелі коғамның тіршілік етуінің көшпелі, жартылай көшпелі мал шаруашылығы болуы олардың дүниетанымына шешуші әсер етті. Көшпелілер мәдениетінің ажырамас бөлігі — «әлем» және «адам» түсініктеріне негізделіп дамыған дүниетаным жүйесі болды.<ref>{{cite web|url=https://ikaz.info/koshpendiler-madenieti/?ysclid=lp2dzs07lx601566997|title=Көшпенділер мәдениеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> === Қазақ фольклоры === {{main|Қазақ фольклоры}} Қазақ халқы ертеден қалыптасқан бай фольклорға ие. Ұлттық фольклордың алуан жанрларының ішіндегі ең көрнекті саласы – эпостық туындылар, оның ішінде батырлық жырларының өзі төрт жүзден астам. Эпостар, тек болған оқиғаларға: кейіпкер, қаһармандардың елін сүю, сыртқы жаудан отбасын, әулетін, ел-жұртын, ауыл-аймағын қорғау, халық үшін ерлік еңбек ету идеясына құрылған. Ішкі-сыртқы жаулардың жасаған үлкенді-кішілі шабуылдары, оларға қарсы шайқаста ерекше көзге түскен, ел-жұртын дұшпанның қорлық-зорлығынан қорғаған батырлардың ерлік істерін халық ұзақ уақыт ұмытпай, аңыз-әңгіме, жырына қосып арқау еткен.<ref>{{cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/qazaq-folklorynyn-qalyptasu-tarixy-turaly__22923|title=Қазақ фольклорының қалыптасу тарихы туралы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-10|lang=}}</ref> '''''[[Миф|Мифтер]]''''' — қазақ фольклорында мифтер таза күйінде емес, басқа жанрлардың құрамында, кейде жеке әңгіме түрінде кездеседі. Қазақ мифінің ішінде әсіресе кең тарағаны – жер бетіндегі тау-тастың, көлдің пайда болу тарихын баяндайтын, сондай-ақ аспан әлемінің құрылысын түсіндіретін және әртүрлі жануар мен жәндіктердің кейбір қасиеттерін әңгімелейтін шығармалар. Ертедегі адамдар табиғаттың құбылыстарын, аспан әлеміндегі шырақтарды түсіну үшін олар туралы неше түрлі миф шығарып, өз тұрмысын соларға көшірген, көп нәрсені күнделікті шаруа мен тұрмыс, адамдық қасиеттер мен қатынас тұрғысынан түсіндірген. Мифтердің басты кейіпкерлері – ілкі ата, жасампаз қаһарман, тотем-баба мен шаман. Бұлармен бірге ежелгі рух-иелер: желаяқ, көлтауысар, саққұлақ, таусоғар жүреді. [[Сурет:Batirlar jiri.jpg |нобай|оңға|200px|Батырлар жыры]] '''''[[Ертегі|Ертегілер]]''''' — Ертегілер көне мифтермен, хикаялармен, наным-сенімдермен тығыз байланысты, ежелгі мифологияны жетілдіре пайдаланып, қиялды араластырып, ғажайыптық сипатқа ие болған. Соның нәтижесінде осы жанрдың өзіне тән поэтика мен эстетикасы қалыптасқан, болмысты солардың тезінен өткізіп бейнелеген. Қазаққа жеткен ертегілер бірнеше жанрдан тұрады: хайуанаттар туралы ертегілер, қиял-ғажайып ертегілер, батырлық ертегілер, хикаялық (новеллалық) ертегілер, сатиралық ертегілер. Бұлардың бәріне ортақ белгілері және әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар '''''[[Аңыз|Аңыздар]] мен [[Шешендік сөздер|шешендік сөздер]]''''' — көркемдік сипаты мен шындыққа қатысы жағынан алғанда аңыздар екі түрге бөлінеді. Бірі – тарихи аңыздар ([[Шыңғыс хан]] мен [[Жошы]], [[Ақсақ Темір]] мен [[Едіге]], т.б), екіншісі мекендік (топонимикалық) аңыздар. Тарихи аңыз тобына шешендік сөздер де енеді. Олар мазмұнына және қаһармандарына қарай, негізінен, Қазақ хандығы тұсында және одан кейін де өмір сүрген билердің төрелік жүргізген даулы оқиғалары туралы әңгімелейтін тарихи аңыз болып табылады. '''''[[Батырлар жыры]]''''' — қазақ фольклорында бұл жанрдың алатын орны ерекше. Өйткені, біріншіден, халықтың рухани өмірінде, әсіресе, сөз өнерінде эпос басты роль аткарды; екіншіден, эпоста фольклорға тән ерекшеліктер толығырақ және айқынырақ көрінеді. Дәл осы жанрда қазақ жүртының эстетикалық та, этикалық та түсінік-пайымы, дүниетанымы да, арман-аңсары да мол табылады. Ол өзінің әрі қарай дамуында сюжеттік әрі ғұмырнамалық тұтастану процесінен өткен (“[[Алпамыс батыр]]”, “[[Қобыланды батыр]]”, “[[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]]” жырлары). Алтын Орда мен Ноғайлы дәуірінден пайда болған эпос тарихи және шежірелік тұтастануға түскен (“[[Қырымның қырық батыры]]”, “[[Ер Көкше]]”, “[[Ер Қосай]]”, “[[Ер Тарғын]]”, “[[Едіге]]” жырлары). '''''[[Дастан|Дастандар]]''''' — қазақтың төл дастандары бар: әлеуметтік-сүйіспеншілік дастандар және ертегі дастандар. Әрбір ішкі жанр бүкіл дастанға ортақ қасиеттермен қатар, тек өзіне ғана тән ерекшеліктерімен дараланады. Бұл, әсіресе, бас қаһарманға, оның іс-әрекеттеріне, сондай-ақ дастанның айтылу мақсаты мен мәнеріне байланысты болады. '''''[[Айтыс]]''''' — қазақтың ауыз әдебиетінде ежелден қалыптасқан жанр. Ақындар айтысында, олар өлеңді табан астында шығарады, тосыннан айтысады. Айтыс үстінде талай күтпеген жайлар кездеседі. Екі ақын да бірін-бірі тығырыққа қамау үшін, бірін-бірі сүріндіру үшін, өмір құбылыстарын жұмбақ етіп те тартады. Соның бәріне ақындар жөпелдемеде жауап беруге, дәлел айтуға әзір болуы керек. Мұның бәрі ақындардан сөзге жүйріктікті, білгірлікті, тапқырлықты, қажетсінумен қатар, ел-елдің шежіресін, тарихын, жер жайын, этнографиялық ерекшеліктерін білуді керек етеді. '''''[[Терме]]''''' — көбінесе нақылдық болып келеді. Мұндай термелердің басты мақсаты – ғибрат беру, сол себепті олардың мазмұны өмірдегі жағдайға, көбінесе адамның мінез-құлқына, әсіресе, отбасының жағдайына байланысты мәселелер болып келеді. Бұл шығармаларда тіршіліктің әр түрлі аспектілері теріліп алынады да, олар кейде салыстырыла, бірде қарсы қойыла, иә болмаса қатарластыра баяндалады, соның негізінде нақыл айтылады, адамға ой салынады. '''''[[Өлең|Өлеңдер]]''''' — Қазақ қауымының өмірінде өлеңнің орны ерекше, сол себепті оның түрлері де көп: лирикалық өлең, тарихи өлең, қара өлең, нақыл өлең, өтірік өлең, т.б. Олар орындалу мәнері, шындыққа қатынасы, мазмұны мен түрі жағынан бір-бірінен ерекшеленіп тұрады. '''''[[Мақал-мәтелдер]]''''' — қазақ өмірінің барлық саласына қатысты айтылады. Әсіресе, бұрынғы қазақ қауымы үшін олар белгілі дәрежеде заң ролінде болған. Билер ел арасындағы дау-дамайды шешкенде мақал мен мәтелді жиі пайдаланып, соған сүйенген. Сондай-ақ мақал-мәтел өмір тәжірибесіне негізделгендіктен тәлімдік те мақсатта қолданылған, сондықтан да онда дидактикалық, үлгілік, ақыл-кеңес берерлік қасиет басым. Тіршіліктегі әр қилы жағдайға, қиындыққа, сауалға дайын жауап болып көрінеді.<ref>{{cite web|url=https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow/1963676/110/446/3200/|title=Қасқабасов С. Ойөріс.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-10|lang=}}</ref> === Қазақ музыкасы === {{main|Қазақ халық музыкасы}} Қазақ ұлт болып құрылғаннан бастап төл музыкасы бірге дамыды. Ән-күй арқылы әдет-ғұрып, дәстүрлі салт-сана ұрпақтан -ұрпаққа жетіп, көшпелі халқымыздың рухани мәдениетіне айналды. Бесік жыры, қыз ұзату, келін түсіру, сүндет той, т.б ойын-сауық, ән-күймен әсерленіп отырды. Әсіресе, лирикалық-әлеуметтік тақырыпқа арналған оқиғалы желіде туған, формасы күрделі музыкалар орындаушылығы жағынан мықты шеберлікті қажет етті. Қазақ халқының ақын, жырау, жыршы, әнші, өлеңші, күйшілері музыкалық мәдениеттің негізін қалады. [[Сурет:Qorqyt.jpg |нобай|оңға|200px|Қорқыт ата]] Жас балалар саз балшықтан жасалған үрмелі аспаптармен ойнап, үйренген. Олар анасының бесік жырымен, үлкендердің өсиет- өлеңдерін тыңдап, өмірге деген көзқарастары қалыптасып, үлкен өмірге аяқ басқан. Содан соң жастар әнге деген білімдері мен шеберліктері әртүрлі отырыстарда [[қайым-айтыс]], тартыс, [[қара өлең]] айту арқылы шыңдалып отырған. Есейе келе ән қорына махаббат әуендері, тойларда айтылатын [[жар-жар]], қалыңдықтың қоштасу әні және де аңшылардың аңға шығарда, сарбаз әскерлердің жорыққа аттанарда қолданған -дабыл, дауылпаз, шыңдауыл секілді аспаптардың үндері мен толықтырылып отырған. Ал, үлкендер өз ән-күйлерінде елдің бірлігі, халықтың мұң-мұқтажы, салт-дәстүрі мен айтыстарды өз руларының жеңіс, жетістіктерін жырға қосып жырлаған. Домбыра мен сыбызғы саздарының ежелгі үлгілері ретінде жеткен күй дастандары өте көп. Мысалы, «Аққу», «Қаз», «Нар», «Ақсақ құлан», «Ақсақ қыз», «Жорға аю», және қайғы-мұңға толы «Зарлау», «Жетім қыз». Бұл күйлерде ежелгі көшпенділердің діні, салт-дәстүрі, қуаныш-қайғысы мыңдаған ғасырлар бойы сақталып, бізге жеткен. [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], [[Қазанғап]], [[Дина]], [[Біржан]], [[Ақан]], [[Жаяу Мұса]], [[Естай]], [[Ыбырай]], [[Нартай]], [[Мәди]], [[Мұхит]], [[Абай]], [[Кенен Әзірбаев]] аттары тек қазақтың емес, әлем музыка мәдениетінде орын алған.<ref>{{cite web|url=https://www.rusnauka.com/45_VSN_2015/MusicaAndLife/1_203947.doc.htm|title=Қазақ музыка мәдениетінің қалыптасуы және өркендеуі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-10|lang=}}</ref> === Қазақтардың музыкалық аспаптары === {{main|Қазақтың саз аспаптары}} [[Сурет:Kazakh Dombra2.png |нобай|оңға|200px|Домбыра]] Ертеден қазақ халқы тастан, ағаштан, темірден, өсімдіктерден, саздан, малдың терісінен, сүйегінен, мүйізден, ішектен, қылдан тағы басқа да дыбыс шығаруы мүмкін заттардан қарапайым ән-кұй аспаптарын жасай алды. Алғашқыда ел арасындағы әнші күйшілер өздері қажетті аспаптарын  жасап алып ойнап елге өнерлерін көрсетіп жүре берді. Келе келе қазақ даласының географиялық ерекшеліктеріне орай саз аспаптары үндік ерекшелігіне және формасына қарай сан алуан түрге ене бастады. Халқымыздың жыр аңыздарынан, дастандарынан және өткен ғасырлардағы саяхатшылардың, ғалымдардың еңбектерінен көне аспаптардың сипаттамаларын, суреттерін кездестіреміз. Ертеде музыка аспаптарын жұртқа хабар бергенде, аңшылар құсты, аңды үркіткенде, бақсылар сарын айтқанда, әскери жорықтарда ұран салғанда пайдаланған. Бүгінде сол көне замандағы саз аспаптарымыз үнін сақтап қалғанымен қызметтік функциясын өзгерткен. Ертедегі тұрмысқа қажет болса бүгінде ұлттық фальклорлы ансамбль, оркестрлерден орын тапқан. Қызметіне  және ойналу ерекшелігіне қарай саз аспаптары мынадай бес  топтарға топтастырылды: *үрмелі аспаптар - дыбысын үру арқылы шығарылатын аспаптар [[сазсырнай]], [[қос сырнай]], [[қамыс сырнай]], [[мүйіз сырнай]], [[сыбызғы]], [[ұран]], [[керней]]; *ішекті аспаптар - дыбысы ішек арқылы шығарылатындарға жататындар: [[жетіген]], [[шертер]], екі және үш шекті [[домбыра]]лар, [[қылқобыз]]; *жіңішке сым арқылы дыбысы шығарылатын аспап - [[шаңқобыз]]; *ұрмалы аспаптар - аспапқа тартылған көн арқылы дыбыс шығарылатындарға жататындар - [[даңғыра]], [[дауылпаз]], [[шыңдауыл]], [[дабыл]], [[кепшік]], [[шың]]; *шулы аспаптар аспаптың басына тағылған шынжырлар, қоныраулар арқылы дыбыс шығарылатын тобы — [[асатаяқ]]тың бірнеше түрлері.<ref>{{cite web|url=https://vkoem.kz/index.php/en/-kz/118-psevkat-/499-2010-09-21-11-48-39|title=Қазақ халқының музыкалық аспаптары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-10|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://massaget.kz/blogs/6339/?ysclid=lp6igjp9yk486726765|title=Қазақтың ұлттық саз аспаптарының өткені, бүгіні және келешегі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-10|lang=}}</ref> == Қазақтың ұлттық ойындары == {{main|Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі}} Қазақтың ұлттық ойындары – ежелгі заманнан қалыптасқан дәстүрлі ойын-сауық түрлері. Бүгінгі бізге жеткен ұлт ойындарының тарихы Қазақстан жерінде б.з.б. 1-мыңжылдықта-ақ қалыптасқан. Тоғызқұмалақ, қуыршақ, асық ойындары Азия елдерінде тайпалық одақтар мен алғашқы мемлекеттерде кеңінен тараған. Ұлттық ойындардың негізі, шығу тегі халқымыздың көшпелі дәстүрлі шаруашылық қарекеттерінен бастау алады. Бұлардың көбісі мал шаруашылығына, аңшылыққа, жаугершілікке негізділген. Ойын-сауықтар қазақтың ұлттық ерекшелігіне, күнделікті тұрмыс-тіршілігіне тығыз байланысты туған және адамға жастайынан дене тәрбиесін беруге, оны батылдыққа, ептілікке, тапқырлыққа, күштілікке, төзімділікке т.б. адамгершілік қасиеттерге баулуға бағытталған. Қазақтың ұлттық ойындары бес түрге бөлінеді. Олар: аңға байланысты, малға байланысты, түрлі заттармен ойналатын, зеректікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін, соңғы кезде қалыптасқан ойындар. [[Сурет:Altybahan.jpg |нобай|оңға|200px|Алтыбақан]] *Аңға байланысты ойындар: [[ақсерек пен көксерек]], [[Аңшылар (ойын)|аңшылар]], [[аңшылар мен қояндар]], [[кірпіше қарғу]], [[Қосқұлақ (ойын)|қосқұлақ]], [[ордағы қасқыр]]. *Малға байланысты ойындар: [[аларман]] (қойға қасқыр шапты), [[асау көк]], [[бура қотан]], [[көксиыр (ойын)|көксиыр]], [[соқыртеке]], [[түйе мен бота]]. *Түрлі заттармен ойналатын ойындар: [[таяқ жүгірту]], [[Қардан жасалған тир|аққала]], [[ақпа (ойын)|ақпа]], [[Ақсүйек (ойын)|ақсүйек]], [[ақшамшық (ойын)|ақшамшық]], [[алакүшік]], [[алтыбақан]], [[арқан аттау]], [[арқан тартпақ]], [[арқан тартыс]], [[арынды арқан]], [[асау мәстек]], [[Асық ойыны|асық]], [[ аттамақ (ойын)|аттамақ]], [[ауыртаяқ (ойын)|ауыртаяқ]], [[әйкел (ойын)|әйкел]], [[әуетаяқ]], [[батпырауық (ойын)|батпырауық]], [[белбеу соқты]], [[белбеу тартыс (ойын)|белбеу тартыс]], [[дауыста, атыңды айтам]], [[епті жігіт (ойын)|епті жігіт]], [[жаяу көкпар]], [[ жемекіл (ойын)|жемекіл]], [[жігіт қуу]], [[жігіт ойыны]], [[күзетшілер (ойын)|күзетшілер]], [[күміс ілу]], [[қамалды қорғау]], [[қараше (ойын)|қараше]], [[қимақ (ойын)|қимақ]], [[қыз қуу]], [[лек (шөлдік)]], [[монданақ]], [[орамал тастау]], [[сақина жасыру]], [[сиқырлы таяқ]], [[тапшы (ойын)|тапшы]], [[кімнің дауысы]], [[таяқ жүгірту]], [[Тепе-теңдік (ойын)|тепе-теңдік]], [[Есімде (ойын)|тобық]], [[тұтқын алу]], [[түйілген орамал]], [[Шалма (ойын)|шалма]], [[шертпек]], [[Шүлдік (ойын)|шүлдік]] *Зеректілікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін ойындар: [[Айгөлек (ойын)|айгөлек]], [[«Айдап сал»|айдапсал]], [[Атқаума (ойын)|атқума]], [[аударыспақ]], [[бағана өрмелеу]], [[балтам тап!]], [[бөріктастамақ]], [[бұғнай]], [[бұғыбай (ойын)|бұғыбай]], [[бұқа тартыс]], [[бұрыш (ойын)|бұрыш]], [[Біз де (ойын)|біз де...]], [[жасырынбақ]], [[жаяу жарыс]], [[көкпар]], [[Көрші ойыны|көрші]], [[күрес]], [[Қарамырза (ойын)|қарамырза]], [[Кімді қалайсың? (ойын)|кімді қалайсың?]], [[қындық-сандық]], [[орын тап]], [[отырмақ]], [[санамақ]], [[сұрақ-жауап]], [[тасымақ]], [[тасымалдау]], [[тең көтеру]], [[Тымпи (ұлттық ойын)|тымпи]], [[ұшты-ұшты]], [[үйімнің үстіндегі кім?]], [[шымбике]]. *Соңғы кезде қалыптасқан ойындар: [[әріп таңдау]], [[бригада (ойын)|бригада]], [[мейрамхана (ойын)|мейрамхана]], [[нөмір (ойын)|нөмір]], [[пароль (ойын)|пароль]], [[пошта (ойын)|пошта]], [[сымсыз телефон (ойын)|сымсыз телефон]], [[сыңарын табу (ойын)|сыңарын табу]]. Бұлардың ішінде бірқатар ойындар спорттық, той ойындары болып саналады.<ref>{{cite web|url=https://massaget.kz/mangilik_el/tup_tamyir/43388/?ysclid=lp6jgpoxar94919614|title=Қазақтың ұлттық ойындары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-10|lang=}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қазақ (этноним)]] * [[Қазақ тілі]] * [[Қазақтар (шетжұрты)]] * [[Қазақтар тізімі]] * [[:Санат:Қазақ салт-дәстүрлері|Қазақ салт-дәстүрлері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер |2}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Kazakh people|Қазақ халқы}} * [http://clp.arizona.edu/cls/kaz.htm Kazakh Language Courseware from University of Arizona Critical Languages Series] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410091956/http://clp.arizona.edu/cls/kaz.htm |date=2008-04-10 }} * [http://www.hunmagyar.org/turan/turk.html Қазақстанның этногарфиялық картасы] * [http://www.akft.org Kazakhs in France - AKFT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316074821/http://www.akft.org/ |date=2010-03-16 }} * [http://www.kazaktar.kz/ Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205063927/http://kazaktar.kz/ |date=2006-12-05 }} * http://sana.gov.kz/showarticle.php?lang=eng&id=342 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928070538/http://sana.gov.kz/showarticle.php?lang=eng&id=342 |date=2007-09-28 }} * [http://www.massagan.com Massagan.com (The largest web site in kazakh language)] * [http://www.suhbat.com Suhbat (Atameken Toby)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802211642/http://www.suhbat.com/ |date=2009-08-02 }} * [http://www.pbs.org/wnet/secrets/case_amazon/index.html Secrets of the Dead: Amazon Warrior Women (PBS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226165027/http://www.pbs.org/wnet/secrets/case_amazon/index.html |date=2009-02-26 }} * [http://www.orientalistica.ru/resour/runica/collection/e3a.htm Turk monument of Uyuk-Turan mentioning the word ''"qazğaq"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205181454/http://www.orientalistica.ru/resour/runica/collection/e3a.htm |date=2006-02-05 }} * [http://www.elim.kz/ Қазақ халқы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308160201/https://www.elim.kz/ |date=2022-03-08 }} * [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Қоғам/ Қоғам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307082953/http://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC/ |date=2017-03-07 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] * [http://www.kazaktar.kz/ Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205063927/http://kazaktar.kz/ |date=2006-12-05 }} * [http://www.facebook.com/groups/ardakk/ Facebook әлеуметтік желісіндегі Қазақтар қауымдастығы] {{Қазақтар}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} {{Қазақстан халықтары}} [[Санат:Қазақтар|*]] [[Санат:Қазақстан этникалық топтары]] [[Санат:Қытай этникалық топтары]] [[Санат:Моңғолия этникалық топтары]] [[Санат:Ресей этникалық топтары]] [[Санат:Қырғызстан этникалық топтары]] [[Санат:Өзбекстан этникалық топтары]] [[Санат:Түркия этникалық топтары]] [[Санат:Түрікменстан этникалық топтары]] 5i3u246vrbm7hbujezp3ev3hqcdlny6 0 4884 3644436 3348705 2026-08-20T09:28:51Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644436 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барыс}} {{Жүлде | атауы = «Барыс» ордені <br /> I дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 1cl star.jpeg|left|137px]] [[Сурет:Baris 1cl badge.jpeg|right|137px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:OrdenBars 1kl rib.png|left|100px]] [[Сурет:Baris 2cl.jpeg|right|140px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 3cl.jpg|150px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{KAZ}} | түрі = [[Орден]] | үшін марапатталған = Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны | негіз = | жағдайы = беріледі | тапсырушы = | негізделді = [[26 шілде]] [[1999 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = [[Назарбаев ордені|«Назарбаев» ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені|«Даңқ» ордені]] | сайты = | Commons = Order of Barys }} '''«Барыс» ордені''' — Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 26 шілдедегі № 462-1 Заңымен белгіленген ордені. Бұл орден ерекше еңбегі үшін: * Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны; * бейбітшілікті, қоғамның топтасуы мен Қазақстан халқының бірлігін қамтамасыз еткені; * мемлекеттік, өндірістік, ғылыми, әлеуметтік-мәдени және қоғамдық қызмет еткені; * халықтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға; * ұлттық мәдениеттерді жақындастыру мен өзара байытуға; * мемлекеттер арасындағы достық қатынастарды дамытқаны үшін беріледі<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>. == Дәрежелері == «Барыс» орденінде үш дәреже бар: * 1-дәрежелі «Барыс» ордені жұлдыз бен иық таспасындағы белгіден тұрады. * 2-дәрежелі «Барыс» ордені кеуде қалыбындағы белгіден тұрады. * 3-дәрежелі «Барыс» ордені мойын таспасындағы белгіден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — I дәреже. Марапаттау ретпен жүргізіледі: III дәрежелі, II дәрежелі және I дәрежелі. Ерекше жағдайларда көзге түсер айырмашылығы үшін мемлекет басшысының шешімі бойынша кезектілік ескерілмей марапаттар тағайындалуы мүмкін. == Сипаттамасы == Орден таспасы қою көк түсті, ортасында үш сары жолағы бар. * 1-дәрежеліде — иықтық — ені 100 мм * 2-дәрежеліде — қалыптыға — ені 32 мм * 3-дәрежеліде — мойынға — ені 20 мм == Галерея == <gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> Barys I star.jpg|I дәрежелі «Барыс» орден жұлдызы Barys I sign.jpg|I дәрежелі «Барыс» белгі ордені Barys II order.jpg|II дәрежелі «Барыс» ордені Barys III order.jpg|III дәрежелі «Барыс» ордені </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның мемлекеттік марапаттары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Қазақстан марапаттары}} [[Санат:Қазақстан ордендері]] aubstmasttpat6wwpt336ixxbrvphpu 3644443 3644436 2026-08-20T09:30:54Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644443 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барыс}} {{Жүлде | атауы = «Барыс» ордені <br /> I дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 1cl star.jpeg|left|137px]] [[Сурет:Baris 1cl badge.jpeg|right|137px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:OrdenBars 1kl rib.png|left|100px]] [[Сурет:Baris 2cl.jpeg|right|140px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 3cl.jpg|150px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{KAZ}} | түрі = [[Орден]] | үшін марапатталған = Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны | негіз = | жағдайы = беріледі | тапсырушы = | негізделді = [[26 шілде]] [[1999 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = [[Назарбаев ордені|«Назарбаев» ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені|«Даңқ» ордені]] | сайты = | Commons = Order of Barys }} '''«Барыс» ордені''' — Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 26 шілдедегі № 462-1 Заңымен белгіленген ордені. Бұл орден ерекше еңбегі үшін: * Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны; * бейбітшілікті, қоғамның топтасуы мен Қазақстан халқының бірлігін қамтамасыз еткені; * мемлекеттік, өндірістік, ғылыми, әлеуметтік-мәдени және қоғамдық қызмет еткені; * халықтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға; * ұлттық мәдениеттерді жақындастыру мен өзара байытуға; * мемлекеттер арасындағы достық қатынастарды дамытқаны үшін беріледі<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>. == Дәрежелері == «Барыс» орденінде үш дәреже бар: * І дәрежелі «Барыс» ордені жұлдыз бен иық таспасындағы белгіден тұрады. * 2-дәрежелі «Барыс» ордені кеуде қалыбындағы белгіден тұрады. * 3-дәрежелі «Барыс» ордені мойын таспасындағы белгіден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — I дәреже. Марапаттау ретпен жүргізіледі: III дәрежелі, II дәрежелі және I дәрежелі. Ерекше жағдайларда көзге түсер айырмашылығы үшін мемлекет басшысының шешімі бойынша кезектілік ескерілмей марапаттар тағайындалуы мүмкін. == Сипаттамасы == Орден таспасы қою көк түсті, ортасында үш сары жолағы бар. * 1-дәрежеліде — иықтық — ені 100 мм * 2-дәрежеліде — қалыптыға — ені 32 мм * 3-дәрежеліде — мойынға — ені 20 мм == Галерея == <gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> Barys I star.jpg|I дәрежелі «Барыс» орден жұлдызы Barys I sign.jpg|I дәрежелі «Барыс» белгі ордені Barys II order.jpg|II дәрежелі «Барыс» ордені Barys III order.jpg|III дәрежелі «Барыс» ордені </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның мемлекеттік марапаттары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Қазақстан марапаттары}} [[Санат:Қазақстан ордендері]] iltyruz7g1ega99tdsl2t2ylcttcjer 3644444 3644443 2026-08-20T09:31:19Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644444 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барыс}} {{Жүлде | атауы = «Барыс» ордені <br /> I дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 1cl star.jpeg|left|137px]] [[Сурет:Baris 1cl badge.jpeg|right|137px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:OrdenBars 1kl rib.png|left|100px]] [[Сурет:Baris 2cl.jpeg|right|140px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 3cl.jpg|150px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{KAZ}} | түрі = [[Орден]] | үшін марапатталған = Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны | негіз = | жағдайы = беріледі | тапсырушы = | негізделді = [[26 шілде]] [[1999 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = [[Назарбаев ордені|«Назарбаев» ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені|«Даңқ» ордені]] | сайты = | Commons = Order of Barys }} '''«Барыс» ордені''' — Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 26 шілдедегі № 462-1 Заңымен белгіленген ордені. Бұл орден ерекше еңбегі үшін: * Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны; * бейбітшілікті, қоғамның топтасуы мен Қазақстан халқының бірлігін қамтамасыз еткені; * мемлекеттік, өндірістік, ғылыми, әлеуметтік-мәдени және қоғамдық қызмет еткені; * халықтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға; * ұлттық мәдениеттерді жақындастыру мен өзара байытуға; * мемлекеттер арасындағы достық қатынастарды дамытқаны үшін беріледі<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>. == Дәрежелері == «Барыс» орденінде үш дәреже бар: * І дәрежелі «Барыс» ордені жұлдыз бен иық таспасындағы белгіден тұрады. * ІІ дәрежелі «Барыс» ордені кеуде қалыбындағы белгіден тұрады. * 3-дәрежелі «Барыс» ордені мойын таспасындағы белгіден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — I дәреже. Марапаттау ретпен жүргізіледі: III дәрежелі, II дәрежелі және I дәрежелі. Ерекше жағдайларда көзге түсер айырмашылығы үшін мемлекет басшысының шешімі бойынша кезектілік ескерілмей марапаттар тағайындалуы мүмкін. == Сипаттамасы == Орден таспасы қою көк түсті, ортасында үш сары жолағы бар. * 1-дәрежеліде — иықтық — ені 100 мм * 2-дәрежеліде — қалыптыға — ені 32 мм * 3-дәрежеліде — мойынға — ені 20 мм == Галерея == <gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> Barys I star.jpg|I дәрежелі «Барыс» орден жұлдызы Barys I sign.jpg|I дәрежелі «Барыс» белгі ордені Barys II order.jpg|II дәрежелі «Барыс» ордені Barys III order.jpg|III дәрежелі «Барыс» ордені </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның мемлекеттік марапаттары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Қазақстан марапаттары}} [[Санат:Қазақстан ордендері]] 6nvrhr8uupfqegoodyiadtdirk57yo4 3644445 3644444 2026-08-20T09:31:42Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644445 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барыс}} {{Жүлде | атауы = «Барыс» ордені <br /> I дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 1cl star.jpeg|left|137px]] [[Сурет:Baris 1cl badge.jpeg|right|137px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:OrdenBars 1kl rib.png|left|100px]] [[Сурет:Baris 2cl.jpeg|right|140px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 3cl.jpg|150px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{KAZ}} | түрі = [[Орден]] | үшін марапатталған = Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны | негіз = | жағдайы = беріледі | тапсырушы = | негізделді = [[26 шілде]] [[1999 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = [[Назарбаев ордені|«Назарбаев» ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені|«Даңқ» ордені]] | сайты = | Commons = Order of Barys }} '''«Барыс» ордені''' — Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 26 шілдедегі № 462-1 Заңымен белгіленген ордені. Бұл орден ерекше еңбегі үшін: * Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны; * бейбітшілікті, қоғамның топтасуы мен Қазақстан халқының бірлігін қамтамасыз еткені; * мемлекеттік, өндірістік, ғылыми, әлеуметтік-мәдени және қоғамдық қызмет еткені; * халықтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға; * ұлттық мәдениеттерді жақындастыру мен өзара байытуға; * мемлекеттер арасындағы достық қатынастарды дамытқаны үшін беріледі<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>. == Дәрежелері == «Барыс» орденінде үш дәреже бар: * І дәрежелі «Барыс» ордені жұлдыз бен иық таспасындағы белгіден тұрады. * ІІ дәрежелі «Барыс» ордені кеуде қалыбындағы белгіден тұрады. * ІІІ дәрежелі «Барыс» ордені мойын таспасындағы белгіден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — I дәреже. Марапаттау ретпен жүргізіледі: III дәрежелі, II дәрежелі және I дәрежелі. Ерекше жағдайларда көзге түсер айырмашылығы үшін мемлекет басшысының шешімі бойынша кезектілік ескерілмей марапаттар тағайындалуы мүмкін. == Сипаттамасы == Орден таспасы қою көк түсті, ортасында үш сары жолағы бар. * 1-дәрежеліде — иықтық — ені 100 мм * 2-дәрежеліде — қалыптыға — ені 32 мм * 3-дәрежеліде — мойынға — ені 20 мм == Галерея == <gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> Barys I star.jpg|I дәрежелі «Барыс» орден жұлдызы Barys I sign.jpg|I дәрежелі «Барыс» белгі ордені Barys II order.jpg|II дәрежелі «Барыс» ордені Barys III order.jpg|III дәрежелі «Барыс» ордені </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның мемлекеттік марапаттары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Қазақстан марапаттары}} [[Санат:Қазақстан ордендері]] 560swpynrtk1jqf35n0qhgf6ycxhxvj 3644446 3644445 2026-08-20T09:33:11Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644446 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барыс}} {{Жүлде | атауы = «Барыс» ордені <br /> I дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 1cl star.jpeg|left|137px]] [[Сурет:Baris 1cl badge.jpeg|right|137px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:OrdenBars 1kl rib.png|left|100px]] [[Сурет:Baris 2cl.jpeg|right|140px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 3cl.jpg|150px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{KAZ}} | түрі = [[Орден]] | үшін марапатталған = Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны | негіз = | жағдайы = беріледі | тапсырушы = | негізделді = [[26 шілде]] [[1999 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = [[Назарбаев ордені|«Назарбаев» ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені|«Даңқ» ордені]] | сайты = | Commons = Order of Barys }} '''«Барыс» ордені''' — Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 26 шілдедегі № 462-1 Заңымен белгіленген ордені. Бұл орден ерекше еңбегі үшін: * Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны; * бейбітшілікті, қоғамның топтасуы мен Қазақстан халқының бірлігін қамтамасыз еткені; * мемлекеттік, өндірістік, ғылыми, әлеуметтік-мәдени және қоғамдық қызмет еткені; * халықтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға; * ұлттық мәдениеттерді жақындастыру мен өзара байытуға; * мемлекеттер арасындағы достық қатынастарды дамытқаны үшін беріледі<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>. == Дәрежелері == «Барыс» орденінде үш дәреже бар: * І дәрежелі «Барыс» ордені жұлдыз бен иық таспасындағы белгіден тұрады. * ІІ дәрежелі «Барыс» ордені кеуде қалыбындағы белгіден тұрады. * ІІІ дәрежелі «Барыс» ордені мойын таспасындағы белгіден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — I дәреже. Марапаттау ретпен жүргізіледі: III дәрежелі, II дәрежелі және I дәрежелі. Ерекше жағдайларда көзге түсер айырмашылығы үшін мемлекет басшысының шешімі бойынша кезектілік ескерілмей марапаттар тағайындалуы мүмкін. == Сипаттамасы == Орден таспасы қою көк түсті, ортасында үш сары жолағы бар. * І дәрежеліде — иықтық — ені 100 мм * 2-дәрежеліде — қалыптыға — ені 32 мм * 3-дәрежеліде — мойынға — ені 20 мм == Галерея == <gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> Barys I star.jpg|I дәрежелі «Барыс» орден жұлдызы Barys I sign.jpg|I дәрежелі «Барыс» белгі ордені Barys II order.jpg|II дәрежелі «Барыс» ордені Barys III order.jpg|III дәрежелі «Барыс» ордені </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның мемлекеттік марапаттары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Қазақстан марапаттары}} [[Санат:Қазақстан ордендері]] 1511lsu30qvr3geccy0iy0aj330068v 3644447 3644446 2026-08-20T09:33:38Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644447 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барыс}} {{Жүлде | атауы = «Барыс» ордені <br /> I дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 1cl star.jpeg|left|137px]] [[Сурет:Baris 1cl badge.jpeg|right|137px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:OrdenBars 1kl rib.png|left|100px]] [[Сурет:Baris 2cl.jpeg|right|140px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 3cl.jpg|150px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{KAZ}} | түрі = [[Орден]] | үшін марапатталған = Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны | негіз = | жағдайы = беріледі | тапсырушы = | негізделді = [[26 шілде]] [[1999 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = [[Назарбаев ордені|«Назарбаев» ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені|«Даңқ» ордені]] | сайты = | Commons = Order of Barys }} '''«Барыс» ордені''' — Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 26 шілдедегі № 462-1 Заңымен белгіленген ордені. Бұл орден ерекше еңбегі үшін: * Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны; * бейбітшілікті, қоғамның топтасуы мен Қазақстан халқының бірлігін қамтамасыз еткені; * мемлекеттік, өндірістік, ғылыми, әлеуметтік-мәдени және қоғамдық қызмет еткені; * халықтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға; * ұлттық мәдениеттерді жақындастыру мен өзара байытуға; * мемлекеттер арасындағы достық қатынастарды дамытқаны үшін беріледі<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>. == Дәрежелері == «Барыс» орденінде үш дәреже бар: * І дәрежелі «Барыс» ордені жұлдыз бен иық таспасындағы белгіден тұрады. * ІІ дәрежелі «Барыс» ордені кеуде қалыбындағы белгіден тұрады. * ІІІ дәрежелі «Барыс» ордені мойын таспасындағы белгіден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — I дәреже. Марапаттау ретпен жүргізіледі: III дәрежелі, II дәрежелі және I дәрежелі. Ерекше жағдайларда көзге түсер айырмашылығы үшін мемлекет басшысының шешімі бойынша кезектілік ескерілмей марапаттар тағайындалуы мүмкін. == Сипаттамасы == Орден таспасы қою көк түсті, ортасында үш сары жолағы бар. * І дәрежеліде — иықтық — ені 100 мм * ІІ дәрежеліде — қалыптыға — ені 32 мм * 3-дәрежеліде — мойынға — ені 20 мм == Галерея == <gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> Barys I star.jpg|I дәрежелі «Барыс» орден жұлдызы Barys I sign.jpg|I дәрежелі «Барыс» белгі ордені Barys II order.jpg|II дәрежелі «Барыс» ордені Barys III order.jpg|III дәрежелі «Барыс» ордені </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның мемлекеттік марапаттары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Қазақстан марапаттары}} [[Санат:Қазақстан ордендері]] lloag5c45ukw98zvabhiubunmtwx5de 3644448 3644447 2026-08-20T09:34:08Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644448 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барыс}} {{Жүлде | атауы = «Барыс» ордені <br /> I дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 1cl star.jpeg|left|137px]] [[Сурет:Baris 1cl badge.jpeg|right|137px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:OrdenBars 1kl rib.png|left|100px]] [[Сурет:Baris 2cl.jpeg|right|140px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі | суреті = [[Сурет:Baris 3cl.jpg|150px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{KAZ}} | түрі = [[Орден]] | үшін марапатталған = Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны | негіз = | жағдайы = беріледі | тапсырушы = | негізделді = [[26 шілде]] [[1999 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = [[Назарбаев ордені|«Назарбаев» ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені|«Даңқ» ордені]] | сайты = | Commons = Order of Barys }} '''«Барыс» ордені''' — Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 26 шілдедегі № 462-1 Заңымен белгіленген ордені. Бұл орден ерекше еңбегі үшін: * Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны; * бейбітшілікті, қоғамның топтасуы мен Қазақстан халқының бірлігін қамтамасыз еткені; * мемлекеттік, өндірістік, ғылыми, әлеуметтік-мәдени және қоғамдық қызмет еткені; * халықтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға; * ұлттық мәдениеттерді жақындастыру мен өзара байытуға; * мемлекеттер арасындағы достық қатынастарды дамытқаны үшін беріледі<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>. == Дәрежелері == «Барыс» орденінде үш дәреже бар: * І дәрежелі «Барыс» ордені жұлдыз бен иық таспасындағы белгіден тұрады. * ІІ дәрежелі «Барыс» ордені кеуде қалыбындағы белгіден тұрады. * ІІІ дәрежелі «Барыс» ордені мойын таспасындағы белгіден тұрады. Орденнің ең жоғары дәрежесі — I дәреже. Марапаттау ретпен жүргізіледі: III дәрежелі, II дәрежелі және I дәрежелі. Ерекше жағдайларда көзге түсер айырмашылығы үшін мемлекет басшысының шешімі бойынша кезектілік ескерілмей марапаттар тағайындалуы мүмкін. == Сипаттамасы == Орден таспасы қою көк түсті, ортасында үш сары жолағы бар. * І дәрежеліде — иықтық — ені 100 мм * ІІ дәрежеліде — қалыптыға — ені 32 мм * ІІІ дәрежеліде — мойынға — ені 20 мм == Галерея == <gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> Barys I star.jpg|I дәрежелі «Барыс» орден жұлдызы Barys I sign.jpg|I дәрежелі «Барыс» белгі ордені Barys II order.jpg|II дәрежелі «Барыс» ордені Barys III order.jpg|III дәрежелі «Барыс» ордені </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның мемлекеттік марапаттары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Қазақстан марапаттары}} [[Санат:Қазақстан ордендері]] lnkyzjsfhn2opy8hrvjd8vlfy6kcwkg 0 6305 3644407 3641765 2026-08-20T09:02:18Z AlibekKS 19967 /* Тілі */ 3644407 wikitext text/x-wiki '''Мешика''' ''(науатль: {{Lang|nah|Mēxihcah}}; жекеше Мекшикатль)'' [[Мехико алқабы|Мехико алқабын]] мекен еткен [[Науатль|науатльтілді]] халық. Олар ортағасырдағы Үштік одақты, көпшілікке [[Ацтек империясы]] атымен танымал одақты басқарған. Мешикалар 1325 жылы [[Текскоко]] көлінде орналасқан [[Теночтитлан]] қаласының негізін қалаған. Теночтитлан тұрғындары арасынан шыққан диссиденттер бөлініп, Тлателолько қаласын құрған. 1521 жылы мешикалардың одағы Испан конкистадорлары мен жау жергілікті тайпалардың, атап өткенде Тлакскальтектер, бірлескен соғысы әсерін ыдырайды. Мешикалар [[Испан империясы|Испан империяның]] құрамында 300 жылдан астам болады. 1821 жылы [[Мексика тәуелсіздік соғысы|Мексиканың тәуелсіздік соғысы]] нәтижесінде егемендік алды. [[Сурет:Aztec_drums,_Florentine_Codex..jpg|оңға|301x301 нүкте|"Бір гүл" рәсімі кезіндегі ән айту мен билеу рәсімі]] Бүгінде мешика мен ацтектердің басқа тайпалары [[Мексика|Мексиканың]] [[Науалар|науа]] халқы құрамына кіреді.<ref>{{Cite web|title=An Indigenous reframing of the fall of the Aztec empire|url=https://www.britishmuseum.org/blog/indigenous-reframing-fall-aztec-empire|access-date=2024-05-19|website=[[British Museum]]|language=en|quote=The Nahuas, who are the descendants of the Aztecs, continue to be the largest Indigenous group in Mexico, but there are many others in Mesoamerica, such as the Hñahñu, the Mixtec and the Maya.}}</ref> 1810 жылдан бері мешикаларға қатысты Ацтектер термині қолдана бастады. Ғылыми тұрғыдан мешикалар ацтектер құрамындағы басым топтардың бірі.<ref>{{Cite web|title=The Aztecs {{!}} The Eli Whitney Museum and Workshop|url=https://www.eliwhitney.org/projects/2023/aztecs|access-date=2024-03-29|website=www.eliwhitney.org}}</ref> == Атауы == Мексика (''Mēxihco'' наутль) атауы мешика сөзінен туынды атау. Басында бұл ұғым қазіргі [[Мехико]] орнында болған, өзара байланысқан елдімекендерге қатысты қолданылған. Теночтитланды мекен еткен мешикаларды ''теночка'' деп атаған. Теночтитланды салушыларды түрлі атаулармен ''ацтека, мешика'' немесе ''теночка'' деп те атаған.<ref name=":02">{{Cite book|last=Carrasco|first=David|url=https://books.google.com/books?id=haGSJ_XVshsC&pg=PA1|title=The Aztecs: A Very Short Introduction|date=2012-01-26|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-537938-9|pages=16|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schroeder|first=Susan|url=https://books.google.com/books?id=-Jzg93ZINl0C&pg=PA3|title=Chimalpahin's Conquest: A Nahua Historian's Rewriting of Francisco Lopez de Gomara's La conquista de Mexico|date=2010-07-19|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-7506-9|pages=444|language=en}}</ref> == Тілі == Мешикалардың көп көршілері секілді олар да науатль тілінде сөйлеген. Ацтек империясының таралуымен қатар науатль көршілес басқа да өңірлерде [[Лингва франка|лингва франкаға]] айналған.<ref>Susan T. Evans, "Postclassic Cultures of Mesoamerica." In ''Encyclopedia of Archaeology'', edited by Deborah M. Pearsall. Elsevier Science & Technology, 2008.</ref> XVI ғасырда жазбашасы латын қарпінде қалыптасқан, сол кездегі қолданыста болған нұсқасы классикалық науатль деп аталды. 2020 жылғы деректерге сай науатльде 1.6 млн мешика және басқа науа халықтары сөйлейді.<ref>{{Cite web|title=Ethnic Identity in the 2020 Mexican Census|url=https://www.indigenousmexico.org/articles/ethnic-identity-in-the-2020-mexican-census|access-date=2024-04-01|website=Indigenous Mexico|language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ацтектер]] eoragqsbipetmo0q46w54lyn84txaxp 0 6661 3644303 3522875 2026-08-20T04:57:52Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644303 wikitext text/x-wiki '''Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы''' ({{lang-en|Universal Declaration of Human Rights, UDHR}}) — адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарын жария еткен бірден-бір халықаралық-құқықтық құжат. [[1948]] ж. [[10 желтоқсан]]да [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы]] 217 А (III) жарғысымен қабылданған және жарияланған. Құжаттың негізгі міндеті белгіленіп, бекітілген адам құқықтары мен бостандықтарының жалпыға бірдей мойындалуын, сақталуын және тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз ету бұл құжаттың негізгі міндеті. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы ерекшелігі мен маңыздылығы адам құқықтары мен бостандықтарын алғашқы болып халықаралық дәрежеге көтергендігінде жатыр. Декларацияның міндеттілігі, заңдық сипаты жоқ, яғни бекітілген нормалар сөзсіз орындалуға тиісті емес. Дегенмен құжатта белгіленген адам құқықтары мен бостандықтары жөніндегі қағидалардың маңыздылығына байланысты Декларация жалпыға бірдей акт ретінде танылады және оны қабылдауға дауыс берген мемлекеттердің барлығы бірдей орындауға тырысады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның]] жарғысында көрсетілгендей (30 бап): {{quotation| Осы декларациядағы қағидалардың ешқайсысы қандай да бір мемлекетке, адамдар тобына немесе жекелеген адамдарға қандай да бір қызметпен айналысу құқына ұсыныс ретінде түсіндірілуге тиіс емес.{{end citation|қайнары=}} }} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/kaz.pdf Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]{{ref-kk}} * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=eng Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]{{ref-en}} {{Wikisource-old}} [[Санат:Декларациялар]] [[Санат:Халықаралық құжаттар]] [[Санат:Адам құқығы]] 1ybez37sb99f73n7x40wppccky7czkd 3644304 3644303 2026-08-20T04:58:25Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644304 wikitext text/x-wiki '''Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы''' ({{lang-en|Universal Declaration of Human Rights, UDHR}}) — адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарын жария еткен бірден-бір халықаралық-құқықтық құжат. [[1948]] ж. [[10 желтоқсан]]да [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы]] 217 А (III) жарғысымен қабылданған және жарияланған. Құжаттың негізгі міндеті белгіленіп, бекітілген адам құқықтары мен бостандықтарының жалпыға бірдей мойындалуын, сақталуын және тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз ету . Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы ерекшелігі мен маңыздылығы адам құқықтары мен бостандықтарын алғашқы болып халықаралық дәрежеге көтергендігінде жатыр. Декларацияның міндеттілігі, заңдық сипаты жоқ, яғни бекітілген нормалар сөзсіз орындалуға тиісті емес. Дегенмен құжатта белгіленген адам құқықтары мен бостандықтары жөніндегі қағидалардың маңыздылығына байланысты Декларация жалпыға бірдей акт ретінде танылады және оны қабылдауға дауыс берген мемлекеттердің барлығы бірдей орындауға тырысады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның]] жарғысында көрсетілгендей (30 бап): {{quotation| Осы декларациядағы қағидалардың ешқайсысы қандай да бір мемлекетке, адамдар тобына немесе жекелеген адамдарға қандай да бір қызметпен айналысу құқына ұсыныс ретінде түсіндірілуге тиіс емес.{{end citation|қайнары=}} }} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/kaz.pdf Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]{{ref-kk}} * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=eng Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]{{ref-en}} {{Wikisource-old}} [[Санат:Декларациялар]] [[Санат:Халықаралық құжаттар]] [[Санат:Адам құқығы]] th1ul6w7cyadi7b23fs04abd09z3342 3644305 3644304 2026-08-20T04:58:53Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644305 wikitext text/x-wiki '''Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы''' ({{lang-en|Universal Declaration of Human Rights, UDHR}}) — адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарын жария еткен бірден-бір халықаралық-құқықтық құжат. [[1948]] ж. [[10 желтоқсан]]да [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы]] 217 А (III) жарғысымен қабылданған және жарияланған. Құжаттың негізгі міндеті белгіленіп, бекітілген адам құқықтары мен бостандықтарының жалпыға бірдей мойындалуын, сақталуын және тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз ету . Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының ерекшелігі мен маңыздылығы адам құқықтары мен бостандықтарын алғашқы болып халықаралық дәрежеге көтергендігінде жатыр. Декларацияның міндеттілігі, заңдық сипаты жоқ, яғни бекітілген нормалар сөзсіз орындалуға тиісті емес. Дегенмен құжатта белгіленген адам құқықтары мен бостандықтары жөніндегі қағидалардың маңыздылығына байланысты Декларация жалпыға бірдей акт ретінде танылады және оны қабылдауға дауыс берген мемлекеттердің барлығы бірдей орындауға тырысады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның]] жарғысында көрсетілгендей (30 бап): {{quotation| Осы декларациядағы қағидалардың ешқайсысы қандай да бір мемлекетке, адамдар тобына немесе жекелеген адамдарға қандай да бір қызметпен айналысу құқына ұсыныс ретінде түсіндірілуге тиіс емес.{{end citation|қайнары=}} }} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/kaz.pdf Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]{{ref-kk}} * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=eng Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]{{ref-en}} {{Wikisource-old}} [[Санат:Декларациялар]] [[Санат:Халықаралық құжаттар]] [[Санат:Адам құқығы]] bqwmm7qw1677rj2o483rvdr7sg2ca5r 3644306 3644305 2026-08-20T04:59:37Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644306 wikitext text/x-wiki '''Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы''' ({{lang-en|Universal Declaration of Human Rights, UDHR}}) — адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарын жария еткен бірден-бір халықаралық-құқықтық құжат. [[1948]] ж. [[10 желтоқсан]]да [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы]] 217 А (III) жарғысымен қабылданған және жарияланған. Құжаттың негізгі міндеті белгіленіп, бекітілген адам құқықтары мен бостандықтарының жалпыға бірдей мойындалуын, сақталуын және тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз ету . Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының ерекшелігі мен маңыздылығы адам құқықтары мен бостандықтарын алғашқы болып халықаралық дәрежеге көтергендігінде жатыр. Декларацияның міндеттілігі, заңдық сипаты жоқ, яғни бекітілген нормалар сөзсіз орындалуға тиісті емес. Дегенмен, құжатта белгіленген адам құқықтары мен бостандықтары жөніндегі қағидалардың маңыздылығына байланысты Декларация жалпыға бірдей акт ретінде танылады және оны қабылдауға дауыс берген мемлекеттердің барлығы бірдей орындауға тырысады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның]] жарғысында көрсетілгендей (30 бап): {{quotation| Осы декларациядағы қағидалардың ешқайсысы қандай да бір мемлекетке, адамдар тобына немесе жекелеген адамдарға қандай да бір қызметпен айналысу құқына ұсыныс ретінде түсіндірілуге тиіс емес.{{end citation|қайнары=}} }} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/kaz.pdf Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]{{ref-kk}} * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=eng Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]{{ref-en}} {{Wikisource-old}} [[Санат:Декларациялар]] [[Санат:Халықаралық құжаттар]] [[Санат:Адам құқығы]] 39hnsohmcjalo6nbvbsunr9muyg1rdn 3644420 3644306 2026-08-20T09:22:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3522875 wikitext text/x-wiki '''Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы''' ({{lang-en|Universal Declaration of Human Rights, UDHR}}) — адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарын жария еткен бірден-бір халықаралық-құқықтық құжат. [[1948]] ж. [[10 желтоқсан]]да [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы]] 217 А (III) жарғысымен қабылданған және жарияланған. Құжатта белгіленіп, бекітілген адам құқықтары мен бостандықтарының жалпыға бірдей мойындалуын, сақталуын және тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз ету бұл құжаттың негізгі міндеті. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы ерекшелігі мен маңыздылығы адам құқықтары мен бостандықтарын алғашқы болып халықаралық дәрежеге көтергендігінде жатыр. Декларацияның міндеттілігі, заңдық сипаты жоқ, яғни бекітілген нормалар сөзсіз орындалуға тиісті емес. Дегенмен құжатта белгіленген адам құқықтары мен бостандықтары жөніндегі қағидалардың маңыздылығына байланысты Декларация жалпыға бірдей акт ретінде танылады және оны қабылдауға дауыс берген мемлекеттердің барлығы бірдей орындауға тырысады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның]] жарғысында көрсетілгендей (30 бап): {{quotation| Осы декларациядағы қағидалардың ешқайсысы қандай да бір мемлекетке, адамдар тобына немесе жекелеген адамдарға қандай да бір қызметпен айналысу құқына ұсыныс ретінде түсіндірілуге тиіс емес.{{end citation|қайнары=}} }} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/kaz.pdf Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]{{ref-kk}} * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=eng Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]{{ref-en}} {{Wikisource-old}} [[Санат:Декларациялар]] [[Санат:Халықаралық құжаттар]] [[Санат:Адам құқығы]] 50aajambiewjzxyv40avabbxra5o7g5 0 9412 3644543 3397256 2026-08-20T10:50:40Z Marksscheider 183882 /* Сыртқы сілтемелер */ 3644543 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Сахалар |төл атауы = Якут, сахалар |сурет = Sakha beauty.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 480 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 478 085 (2010) |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Латвия}} |саны2 = 37 (2020) |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[саха тілі]], [[орыс тілі]] |діні = [[Православ шіркеуі|православие]], шаманизм |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Сахалар''' — ''якуттер'' деген атпен де белгілі, [[Саха Республикасы|Саха (Якутия) республикасында]] тұратын [[түркі халқы]]. 2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағының қорытындысы бойынша 478,1 мың якут Ресейде, негізінен [[Саха Республикасы|Саха (Якутия) республикасында]] (466,5 мың), сондай-ақ Иркутск, Магадан облыстарында, Хабаровск және Красноярск өлкелерінде өмір сүрді. Қазіргі уақытта сахалардың едәуір бөлігі [[АҚШ]], [[Канада]], [[Швеция]], [[Ұлыбритания]] және [[Оңтүстік Корея]]да тұрады. == Этногенезі == Ғалымдардың көпшілігі сахалар [[Олхон]] мен [[Байқал көлі]]нің маңынан қазіргі тұрып жатқан [[Лена өзені|Лена]], [[Алдан өзені|Алдан]] және [[Вилюй өзені|Вилюй]] өзендерінің алабына шамамен 13-ші ғасырда көшіп келіп, сол жерлердің [[эвендер]], [[эвенктер]] секілді байырғы тұрғындарымен араласқан болса керек деп топшылайды. Археологиялық деректердің негізінде сахалар оңтүстік [[Сібір]]ден шыққан, олардың шығу тектері [[буряттар]]мен ортақ деген көзқарас орныққан. [[2003]] жылғы наурыз айында [[Германия]]ның [[Макс Планк]] атындағы Эволюциялық [[антропология]] институты сахалардың шығу тегі туралы зерттеу жариялады. Ол зерттеуде 100-ден астам саха ұлтының адамының [[митохондриялық ДНҚ]]-лары басқа еуразиялық халықтардікімен салыстырылды. Зерттеу бойынша, сахалар сол аймақта өмір сүретін [[эвенктер]]ге және оңтүстік Сібірдегі түрік тілдес [[тувалықтар]]ға генетикалық жағынан өте жақын болып шықты.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%8B|title=Якуттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-3|lang=}}</ref> [[Сурет:Sakha woman.jpg|нобай|оңға|200px|Саха қызы]] == Сырт келбеті және сипаты == Сахалар - сопақ бет пішінді, кең және тегіс, төмен маңдайлы, сәл қиғаш қабақтарымен қара көздері бар. Мұрын түзу, ауызы, тістері үлкен, бет сүйектері орташа. Өңі қара, қоңыр немесе сары-сұр. Шашы түзу және қатты, қара түсті.<br /> Сахалар өте еңбекқор, төзімді, ұйымшыл және табанды халық, олардың жаңа өмір жағдайларына бейімделу, қиындықтарға, қиындықтарға және аштыққа төтеп беру қабілеті жақсы.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/yakuty-trudolyubivyy-i-vynoslivyy-narod?ysclid=m31gscbh9k979348601|title=Наталья Котоман Якуттар - еңбекқор, төзімді халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-3|lang=}}</ref> == Тілі == Якут/саха тілі алтай отбасының түркі тілдерінің ұйғыр-оғыз тобының якут ішкі тобына кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады (агглютинативті аффикстенуді аналитикалық тәсілдермен және тұтастырылған формаларда флексиямен бірге қолданады). Орыс (кириллица) графикасындағы жазу 1922 жылы басталып, 1924 жылы жетілдірілді, 1929 жылы латын графикасына ауыстырылды, 1939 жылдан бастап жазу орыс (кириллица) графикалық негізіне қайтарылды. Якут тілінде төрт сөйленіс тобы бар: орталық, вилюй, солтүстік-батыс және таймыр.<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=480 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> == Діні == Якуттарда әртүрлі архаикалық культтердің қалдықтарының едәуір саны бар. Олардың адамды бақытсыздықтан қорғайтын тұмарларға деген көзқарасы ерекше болды. Са-та сиқырлы тастың көмегімен ауа-райына әсер ету мүмкіндігі туралы идея болды. Тотемизмнің қалдықтары да маңызды. Сахалардың барлық топтарына ортақ аю культі болды. Якуттардың діни өміріндегі ең көрнектісі шамандық болды. Бақсылар емдеумен айналысты, өлгендердің рухын тірілердің рухынан ажыратты, зұлым рухтарды тыныштандырды, болашақты болжады, індеттердің, эпизоотиялардың алдын алды т.б. 19 ғасырдың 20-сы жылдарына дейін сахалардың басым көпшілігі Орыс-православ дініне өтіп болды. Бірақ қазірге дейін кейбір [[шамандық]] әдет-ғұрыптарды да сақтап қалған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/963|title=Фанк Д.А.Якут нанымдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-3|lang=}}</ref> == Тарихы == [[File:RussiaSakha.png|thumb|Alt=A.|Саха (Якутия)]] 1620-шы жылдары олардың жеріне [[орыстар]] келе бастады. Олар Саха елін өзіне қаратып, аң терісінің салығын орнатты. 1634 және 1642 жылдары болған саха көтерілістерін басып-жаншыды. Якутияның Ресей мемлекетінің құрамына кіруі аймақтың байырғы халықтарының тағдырында тарихи маңызға ие болды. XVII ғасырдың бірінші ширегінде казактар Лена өзенінің жағасына жетті. Орыс негізін қалаған қыстақтар мен бекіністер: Якутск, Жиганск, Верхоянск, Зашиверск, орта Колымск және т. б. орыс отаршылдарының Солтүстік-Шығыс Азияға ілгері жылжуының алдыңғы бекіністері болды. 1632 жылы Лена өзенінің оң жағалауында Лена бекінісінің негізі қаланды, ол болашақ Якутск қаласының, қазіргі [[Саха Республикасы]]ның (Якутия) астанасының негізін қалады. Бұл күн Якутияның Ресей мемлекетіне қосылған күні болып саналады. 1638 жылы Якут округі құрылып, кейін Якут губерниясы (1775) және Иркутск губерниясының Якут облысы (1784) болып өзгертілді. 1917 жылғы революциялық оқиғалар Ресейдің басқа жерлеріндегі сияқты Якутияда да қоғамның саяси бөлінуіне әкелді. Қарулы күрес Кеңес өкіметі жақтастарының жеңісімен аяқталды. 1922 жылы 27 сәуірде РКФСР құрамында Якут Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы Декретке қол қойылды. Бұл күн якут халқының мемлекеттілігінің құрылған күні болды.<ref>{{cite web|url=https://docs.yandex.kz/docs/view?tm=1730640412&tld=kz&lang=ru&name=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%A0%D0%A1_%D0%AF_.pdf&text=%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F&url=https%3A%2F%2Faldanlib.ru%2Fwp-content%2Fuploads%2F2022%2F04%2F%25D0%2594%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%258C-%25D0%25A0%25D0%25A1_%25D0%25AF_.pdf&lr=10291&mime=pdf&l10n=ru&sign=bb61e29d8c6fea90956dee756cae592e&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1730640412%26tld%3Dkz%26lang%3Dru%26name%3D%25D0%2594%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%258C-%25D0%25A0%25D0%25A1_%25D0%25AF_.pdf%26text%3D%25D1%2581%25D0%25B0%25D1%2585%25D0%25B0%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B4%2B%25D0%25BA%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F%26url%3Dhttps%253A%2F%2Faldanlib.ru%2Fwp-content%2Fuploads%2F2022%2F04%2F%2525D0%252594%2525D0%2525B5%2525D0%2525BD%2525D1%25258C-%2525D0%2525A0%2525D0%2525A1_%2525D0%2525AF_.pdf%26lr%3D10291%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dbb61e29d8c6fea90956dee756cae592e%26keyno%3D0%26nosw%3D1|title=Якутия тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-3|lang=}}</ref> == Кәсібі == [[Сурет:Yakut Sakha hunter.jpg|нобай|оңға|200px|Саха аңшысы. 20 ғ.басы]] Қоныстанған жерлері мен шаруашылық дәстүрлері бойынша сахалар екі негізгі топқа бөлінеді. Солтүстікте тұратындары жартылай көшпелі аңшылық, балықшылықпен, қодас және бұғы өсірушілікпен айналысады. Оңтүстіктің сахалары негізінен мал шаруашылығымен, жылқы және ірі қара өсірумен шұғылданады. Негізгі дәстүрлі кәсіптері – [[жылқы шаруашылығы]] және мал шаруашылығы. Ерлер жылқы, әйелдер мал баққан. Солтүстікте бұғы өсірілді. Малды жазда жайлауда, қыста қорада (хотон) ұстаған. [[Балық аулау]] да дамыды, негізінен жазда, қыста мұзды шұңқырдың астынан. Күзде барлық қатысушылардың арасында ұжымдық олжаны бөлу ұйымдастырылды. Малы жоқ кедейлер үшін негізгі кәсіп балық аулау болды. [[Аңшылық]] әсіресе солтүстікте кең тараған, мұнда негізгі азық көзі болған (арктикалық түлкі, қоян, бұғы, бұлан, құс). Тайгада ет пен терісі үшін аң аулау (аю, бұлан, тиін, түлкі, қоян, құс, т.б.) белгілі болды, жануарлар санының азаюына байланысты оның маңызы төмендеді. [[Терушілік]] болды — қыста кептірілген түрінде жиналған қарағай мен балқарағай ағашын (қабықтың ішкі қабаты), тамырларды (саран, жалбыз және т.б.), көк шөптер (жабайы пияз, желкек, қымыздық). [[Егіншілік]] (арпа, аз дәрежеде бидай) XVII ғасырдың аяғында орыстардан алынды, XIX ғасырдың ортасына дейін өте нашар дамыды, оның таралуына орыс жер аударылған қоныстанушылары ықпал етті. Ағаш өңдеу дамыды (көркем ою, сурет салу), қайың қабығын, аң терісі, тері өңдеу дамыды. Былғарыдан ыдыс-аяқ, шахмат үлгісімен тігілген жылқы мен сиыр терісінен кілемше, қоян жүнінен көрпе, т.б. бұйымдар жасады. Сахалардв Сібірдің басқа халықтарынан ерекшелендіретін құйылған керамика өндірісі сақталған. Өнеркәсіптік маңызы бар темірді балқыту және соғу, сондай-ақ күміс, мыс және т.б. балқыту дамыса, XIX ғасырдан бастап мамонт піл сүйегінен ою өнері дамыды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/455|title= Иванов В.Н. Якуттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-3|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Отбасы шағын. (кэргэн, ыал). XIX ғасырға дейін көп әйел алушылық сақталды, әйелдер көбінесе бөлек тұрады және әрқайсысы өз үй шаруашылығын жүргізді. Қалыңмал әдетте малдан тұратын, оның бір бөлігі (курум) тойға арналған. Қалыңдық үшін қалыңдықтың құны қалыңдық құнының жартысына жуығын - негізінен киім-кешек пен ыдыс-аяқты құрады.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=668|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === [[Сурет:419 Ленский историко-архитектурный музей-заповедник «Дружба».jpg|нобай|оңға|200px|Ураса - саха үйі]] Баспаналары якуттардың сырықтардан жасалған, қайың қабығымен жабылған конус тәрізді- ''урасаларда'' өмір сүрді, оларды якут киіз үйлері деп те атады. Сахалардың қоныстары бір-бірінен үлкен қашықтықта орналасқан бірнеше [[киіз үй]]лерден тұрды. Қысқы қоныстары 1-3 киіз үйден тұратын шабындықтардың қасында, жазғы қоныстар жайлаудың жанында, саны 10 киіз үйге дейін болатын. Қысқы киіз үйдің (балаган, дьиэ) тік бұрышты бөрене жақтауында жіңішке бөренелерден тұрған еңіс қабырғалары және аласа төбесі болды. Қабырғалары сыртынан балшықпен және көң сазбен сыланған, төбесі қабықпен және топырақпен жабылған. Үйдің кіреберісі шығыс жағында, терезелері оңтүстік пен батыста болды, шатыры солтүстіктен оңтүстікке бағытталған. Жазғы киіз үйлерде бұзауларға арналған қора (титик), шатырлар т.б. болды.<br /> Қайың қабығымен (ураса), ал солтүстікте шымтезекпен (қалыман, холуман) жабылған сырықтардан жасалған конустық құрылым болған. XVIII ғасырдың аяғынан төбесі пирамидалы көпбұрышты бөренеден жасалған киіз үйлер белгілі болды. XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап орыс ағаш үйлері таралды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=YAKU|title=Әлем халықтары/Якуттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-3|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Yakut costume1.jpg|нобай|оңға|200px|Тангалай киімі]] Сахалардың ұлттық киімі әртүрлі халықтардың дәстүрлерін біріктіреді. Негізгі материалдары - жүн, былғары, жібек, мата, күдері. Оның негізгі белгілері XII–XIII ғасырларда дамыды. Бастапқыда негізгі кәсібі мал шаруашылығы болған саха халқының киімдері теріден, күдеріден, үй жануарларының жүнінен тігілген. Сәндік әрлеу және оқшаулау үшін аң аулау арқылы алынған орман жануарларының жүні пайдаланылды. Ең көне костюмі ''тангалай'' болып саналады - етегінде үлбіреген және жеңдердің үстіңгі бөлігінде үлбірлері бар теріден жасалған шағын, түзу бұйым, әдетте, бүйірлерінде саңылаулар болды, ал белдік деңгейінде кулондары бар сәндік элементтер тігілген. Тангалайдың орнын жаңа стильдер басты, бірақ тұтастай алғанда якут киімінде күнделікті киім үшін түзу кесінді және мерекелік киім үшін сәл кеңірек кесінді сақталды. Қыста бұғы терісінен, жүнінен тігілген етік киеді. Сырт киімдерді моншақтармен, сәндік өрнектермен, және әшекейлермен безендірілген. Оноолоох және бууктаах - бүгінгі күнге дейін дәстүрлі якут костюмін тігудің ең көп таралған түрлері болып қала береді.<ref>{{cite web|url=https://arctic-children.com/article/solnechnye-lyudi-tsarstva-kholoda/|title=Суық патшалығының шуақты адамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-3|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Сахалар тағамында жылқы етін, [[бұғы]] мен [[сиыр]] етін пайдаланады. Сонымен қатар сібір балықтарынан тағамдар дайындау кең таралған: чир, осетр, омул, муксун, пеляд, хариус, нелма және таймен. Сиыр және жылқы қабырғаларынан жасалған ет ''ойоғос'' деп аталады, оны мұздатылған немесе шикі күйінде жейді. ''Строганина (тоң балык)'' мұздатылған балық пен еттен дайындалады, оған ащы дәмдеуіштер араластырады. Хаан щұжығы жылқы мен сиыр етінің қанынан жасалады. Сусындардан қымыз бен күштірек койуургэн, шайдың орнына ыстық морс ішеді.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/yakuty-trudolyubivyy-i-vynoslivyy-narod|title=Наталья Котоман. Якуттар - еңбекқор, төзімді халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-3|lang=}}</ref> === Фольклоры === [[Сурет:Olonkho - the oldest epic arts of the Yakut people.jpg|нобай|оңға|200px|«Олонхо» эпосы бойынша театрландырылған қойылым]] Якут фольклорының көп бөлігі Олонхо эпосын қамтиды. Ежелгі эпикалық аңыздар сахалардың басты қазыналарының бірі. Шығарма ғасырлар бойы ауыздан-ауызға берілетін көптеген өлеңдерден тұрады. Эпостың білгірлері олонхосут деп аталады. Ежелгі уақытта, мұндай әңгімеші ауылға келгенде, тыңдаушылар ең үлкен — дәстүрлі ағаш үйде жиналды. Олонхосут бірнеше күн бойы әңгімелер айта алады: бұл ежелгі сахалар үшін басты ойын-сауықтардың бірі болды. 2005 жылы эпос ЮНЕСКО шешімімен эпос адамзаттың ауызша және материалдық емес мұраларының үздік туындыларының біріне айналды. Саха халқының басты мерекесі – Ысыах – табиғаттың жаңаруы мен жандануын бейнелейді. Ол жазғы күн тоқырауында тойланады. Дәстүрлі саха музыкалық аспабы хомус деп аталады. Хомус тіске немесе ерінге басылады, дыбыс тыныс алу және тілдің әртүрлі позициялары арқылы жасалады. Аспап тек бір нотада әуен шығарады, бірақ тәжірибелі музыканттар тіпті классикалық музыканы ойнайды. Сондай-ақ, сахалар рәсімдері кезінде барабандар қолданылады.<br /> Сахалардың музыкалық халық өнерінің ерекше түрлерінің бірі – сатиралық тіл бұраулары чабыргахи. Әдетте, бұл өмірдің көріксіз жақтарын келемеждейтін бірнеше рифмалық жолдар: еріншектік, жалқаулық, мастық.<ref>{{cite web|url=https://www.culture.ru/materials/253898/samobytnaya-rossiya-sakha|title=Сахалар: дәстүрлі қолөнер және фольклор|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-3|lang=}}</ref> == Қазақстандағы сахалар == Қазақстанның якут диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *175 (1970 ж.), *438 (1979 ж.), *303 (1989 ж.), *115 (1999 ж.) адам. *5000 (2023 ж.) адам.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Диньлиндер]] * [[Ресей халықтарының тізімі]] * [[Түркі халықтары]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://doydu.sakhaopenworld.org Саха тіліне бағышталған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922080409/http://doydu.sakhaopenworld.org/ |date=2017-09-22 }} * [http://www.kyym.ru Саха газеттерінің сайты] * [http://lucy.ukc.ac.uk/EthnoAtlas/Hmar/Cult_dir/Culture.7883 Саха қоғамын сипаттайтын сайт] * [http://www.uni-bonn.de/~uzsylm/sakha/bib/ Саха әдебиетінің шығармаларының орыс тіліне аудармалары (батырлық жырлар, ертегілер, аңыздар, мақал-мәтелдер, т.б.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040726080428/http://www.uni-bonn.de/~uzsylm/sakha/bib/ |date=2004-07-26 }} * [http://www.uni-bonn.de/~uzsylm/mongol/mongol_sakha.html Көп тілді қысқаша сөздік: Саха – көне моңғол - халха - орыс - неміс - ағылшын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209005134/http://www.uni-bonn.de/~uzsylm/mongol/mongol_sakha.html |date=2007-02-09 }} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Сахалар|*]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Ресей халықтары]] bse5wb5lnp3dt5mu039m1ctpfb1ef0a 0 11749 3644521 3513958 2026-08-20T10:44:24Z Marksscheider 183882 3644521 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Ноғайлар |төл атауы = {{Lang-nog|ногай, ногайлар}} |сурет = Nogai girls (beginning of XX century).jpg |сурет тақырыбы = |саны = 110 000 |аймақ = |аймақ1 = {{байрақ|Ресей}} |саны1 = 103 660 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{байрақ|Румыния}} |саны2 = 4 057 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{байрақ|Болгария}} |саны3 = 5 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{байрақ|Қазақстан}} |саны4 = 425 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{байрақ|Украина}} |саны5 = 385 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{байрақ|Өзбекстан}} |саны6 = 200 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[ноғай тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Ноғайлар''' ({{Lang-nog|ногай, ногайлар}}) — [[Солтүстік Кавказ]]ды мекендейтін [[түркілер|түркі]] халқы. Халық саны 110,000 адамнан астам, соның 104 мыңы [[Ресей]]де тұрады. Ноғайлар негізінен Ресейдің [[Дағыстан]], [[Қарашай-Черкесия]], [[Шешен Республикасы|Шешенстан]] республикалары, [[Ставрополь өлкесі]] және [[Астрахан облысы]]нда тұрады. Бір бөліктері [[Украина]]ның [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Республикасы]]ның солтүстігінде, [[Румыния]] теңіз жағалауында және [[Түркия]]да тұрады. [[Дағыстан]]ның [[Ноғай ауданы (Дағыстан)|Ноғай ауданы]] және [[Қарашай-Шеркесия]]ның да [[Ноғай ауданы (Қарашай-Шеркесия)|аттас ауданы]] бар, алайда екеуінің де автономиялық деңгейі жоқ. Ноғай халқының шығу тегі жиі [[қыпшақтар]], [[маңғыттар]], [[құмандар]] және [[печенегтер]]мен байланыстырылады. == Этнонимі == Макс Фасмер сөздігіне сәйкес, этноним қырым татарларының nоɣаi тілінен шыққан, бұл қазақтың nоɣаi «Ресейдің шығысында тұратын татар» деген сөзімен бірдей. Бұл сөз моңғолдың nоqаi «бөрі» сөзінен шыққан.<br /> А.Ф.Вельтман ноғай моңғол тілінде «ит» дегенді білдіреді, ал ескі моңғол тілінде «бөрі» дегенді білдіреді, бұл оғыз тілінен немесе парсы тілінен енген халық атауының мағынасы — «төбет/ит/қасқыр» бірдей мағынадағы «сақ» деген нұсқаны алға тартты.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8B|title=Ноғайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref> == Тілі == {{main|Ноғай тілі}} [[Ноғай тілі]] [[алтай тілдері]] семьясының [[түркі тілдері]]нің батыс ғұн бұтағындағы [[қыпшақ тілдері|қыпшақ тобы]]ның қыпшық-ноғай ішкі тобына жатады.<ref>{{кітап|авторы=ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан этносаясаты мен тәжірибесінің терминдері мен ұғымдары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Нұр-Сұлтан |баспасы= |жыл=2020|томы= |беттері=155|барлық беті=193|сериясы= |isbn=978-601-287-224-8|тиражы= }}</ref> == Діні == Ноғайлардың дәстүрлі діні — [[Сунниттер|сунни]] [[ислам]]ның [[ханафи мазһабы]].<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/959|title=Ярлыкапов А.А. Ноғайлардың наным-сенімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref> == Тарихы == [[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы Үлкен және Кіші ноғайлар.jpg|left|thumb|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Филипп фон Страленберг]]тің картасындағы Үлкен және Кіші ноғай ордалары]] Ноғай халқының қалыптасуында 3 кезеңді атап өтуге болады: [[Ноғай ордасы]]ның құрылуы және ыдырауы (XV–XVII ғасырдың бірінші жартысы), бөліну кезеңі (XVII ғасырдың екінші жартысы–XVIII ғасырдың бірінші жартысы) және соңғысы — ноғай ордаларының [[Ресей империясы]]ның құрамына кіруі (XVIII ғасырдың екінші жартысы). Өз дәуірінде [[Еуразия]] құрлығында ноғайлардың рөлі зор болатын. Ноғайлар [[Қырым хандығы]]нда, [[Днестр]] мен [[Днепр]]дің төменгі сағаларында (орыс тарихында «Дикое поле» деген атпен белгілі, қазіргі Украина жерлері), [[Валахия]] мен [[Добруджа]]да, оңтүстік [[Молдова]]да, [[Еділ]] бойы, [[Орал]] бойы мен [[Сібір]]де және бүкіл [[Солтүстік Кавказ]]да (көбіне [[Дон]] мен [[Құбан]] арасы) тұрған болатын. Ноғайлардың өте күшейген кезі ХV ғасырдың соңы және ХVІІ ғасырдың бірінші жарты жылдығының аралығында еді. Мәселен, [[Қырым]]да тұратын ноғайлар Қырым ханынан тәуелсіз бола отырып, сол кездегі Ресейдің оңтүстік шекаралас аумақтарына жиі шабуылдар жасап тұрды. Орыс үкіметі 1550 жылы ноғайлардан қорғану үшін «Засечная черта» деген қорғаныс желісін салды. 1580–1590 жылдары осы желі бойында тірек пунктері мынадай қалалар салына бастады: [[Воронеж]], [[Елец]], [[Ливны]], [[Оскол]], [[Валуйки]] және т.б.. Бұл қамалдарды салудан кейін орыстар енді өз әскерлерін [[Ока]] өзенінің бойынан неғұрлым оңтүстікке қарай жылжытып, [[Мценск]], [[Орёл]] және [[Новосел]] қалаларының төңірегіне шоғырландыра бастайды. ХV ғасырдың екінші жартысында ноғайлар екіге бөлінді: Үлкен және Кіші орда. ХVІІ ғасырда [[қалмақтар]]дың қатты қысымынан кейін (қазақ тарихында «Ала тайдай бүліну» деген атпен белгілі) ноғайлар бұрынғы мекендерін тастап, тек [[Солтүстік Кавказ]] бен [[Қара теңіз]]дің солтүстік жағалауы бойында ғана қалды. Ал, ХVІІІ ғасырда ноғайлар [[Осман империясы|Осман]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] империяларының арасындағы ойыншыққа айналды, бұрынғы тәуелсіздігінен толық айырылды. ХVІІІ ғасырда жұртта қалған аз ноғай төрт приставтыққа бөлініп [[Ставрополь губерниясы]]ның құрамына қосылды, патша үкіметінің отарлау саясатына шыдамаған ноғайлардың екінші толқыны шетел аса берді. 1944 жылы [[Шешен-Ингуш Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Шешен-Ингуш АКСР]] таратылғаннан кейін [[Грозный облысы]] құрылып, оған Ноғай даласының аудандары қосылды. [[Шешендер]] мен [[ингуштар]]ға [[Қазақстан]]нан өз ата-мекеніне қайтуға рұқсат берілгеннен кейін Ноғай, Қызлар және Тарум аудандары Дағыстанның, ал [[Шелковский ауданы]] Шешенстан-Ингушетияның құрамына берілді, ал [[Нефтекум ауданы]] Ставрополь өлкесінің құрамында қалды. Осылайша, ноғайлардың этникалық аумағы [[Ресей Федерациясы]]ның әртүрлі субъектілерінің құрамында бөлініп қалып, ноғайлардың қоғамдық-саяси өмірінде дағдарыс туды. Дағыстандағы Ноғай ауданын басқа жерлерде тұратын ноғайлар сол жерлерде азшылықты құрауының өзі де әсер етпей қоймады, бірақ 2005–2006 жылдары Қарашай-Шеркес автономиясындағы ноғайлар өз ауданын құра алды.<ref>{{cite web|url=https://yvision.kz/post/685348|title=Амандық Амирхамзин. Ноғайлар туралы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref> == Ноғай бөліктері == [[Сурет:Nogai.jpg|нобай|оңға|200px|Ноғай 1830]] '''Ноғайлардың Үлкен ордасы''' * '''Бұжақ ноғайлары''' — Танай ([[Дунай]]) өзенінен [[Днестр]] өзеніне дейінгі жерлерде; * '''Жетісан ноғайлары''' — Днестр өзенінен [[Оңтүстік Буг]] өзеніне дейінгі жерлерде; * '''Жембойлық ноғайлары''' — [[Оңтүстік Буг]] өзенінен Қырым түбегіне дейінгі жерлерде (ертеде [[Жем]] жағасында тұрған); * '''Жетіскөл ноғайлары''' — [[Қырым түбегі]]нің солтүстік жерлері; '''Ноғайлардың Кіші ордасы''' * '''Қобан ноғайлары''' — [[Азов теңізі]]нін солтүстігіндегі [[Приморск (Запрожье облысы)|Приморск]] (1964 жылына дейін Ноғай-қала) қаласы айналасындағы жерлер. * '''Ақ ноғайлар''' — [[Қарашай-Шеркесия]], [[Ставрополь өлкесі]]. * '''Қара ноғайлар''' — [[Шешен Республикасы|Шешен республикасы]], [[Дағыстан]]. Ашықұлақ, құм ноғайлар бар [[Ставрополь өлкесі]]нде тұрады, [[Астрахан]] ноғайлары бар. Қазаққа кірген ноғай-қазақ деген ру бар, атақоныс жері — Еділ менен Жайықтың арасы. == Кәсібі == Ноғайлының негізгі кәсібі, тұрмысы — [[мал шаруашылығы]]. Төрт түлікті: [[жылқы]], [[түйе]], [[қой]], [[сиыр]]ды түгелімен өсірді. Әсіресе, өгіздер, олар негізінен, өгізбен көшетін. Төрт түліктен, қойдан кейінгі көп өсіргендері — жылқы. [[Аңшылық]] ноғайллардың әрі сауығы, әрі кәсібі еді. [[Қаршыға]], [[лашын]], қыран баптап, ит жүгіртіп, құс салу - машықты тірліктері болды. Қолөнер түрлерінен тері, қой терісін, ағаш өңдеу дамыды, киіз, мата жасалды, шапан, бас киім, етік, кілемдер жасалды. Қаз мамығынан жастық, көрпе, мамық төсек, жазу үшін қаз қауырсыны пайдаланылған.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/nogaytsy-nogay-voinstvennyy-narod-severnogo-kavkaza|title=Ноғайлар (ноғай) – Солтүстік Кавказдың жауынгер халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == XIX ғасырда отбасының екі түрі болды: үлкен (патриархалдық) және шағын. Қарым-қатынастар адат (әдет құқығы) және шариғат (мұсылман құқығы жүйесі) нормалары негізінде құрылды, бұл отбасының әміршіл құрылымының сақталуына және әйелдер мен жас ерлердің құқықтарының болмауына ықпал етті.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=384|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Дәстүрлі тұрғын үйлер – көшпелі және отырықшы өмір салтына сәйкес келетін шатыр (киіз үй) және үй (уьй); Ноғайлардың ең көне баспанасы киіз үй деп есептелу керек. Ноғайлардың киіз үйі – үлкен (термэ) және шағын, тасымалы (отав) – дөңгелек пішінді, көшпелілердің типтік шатыры болған. Отырықшы ноғайлар жартылай жеркепе (ерме къазы) және жер үстіндегі жалпақ төбесі бар саман үйлерде тұрған. Үйде ас үй-кіреберіс (аятюй) және жатын бөлмелері (ичюй) болды. Ұлдары үйленгеннен кейін, үйге жаңа бөлмелер қосылды. Суық ауа райында киіз үйді жылыту үшін және тамақ пісіру үшін ашық ошақ пайдаланылды. XX ғасырдың басында темір пештер пайда болды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=NOGA|title=Әлем халықтары/Ноғайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-19 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Noghay girl from Kuban river, Karachay-Chirkassya, North Caucasus.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдегі ноғай қызы]] Ноғай халқының киімінің өзіндік стилі мен ерекшелігі бар. Әйелдердің дәстүрлі ұлттық киімі аба (көйлек), кандибаг (алжапқыш), капи (белдік) және кепенектен (шапан) тұрады. Аба – кестемен әшекейленген, шынжыр немесе белдікпен байланған ұзын жеңді ұзын ақ көйлек. Кепенек - көйлек үстіне киетін кең алжапқыш. Кепенек – ою-өрнекпен, ою-өрнекпен әшекейленетін тар жеңді ұзын шинель. Ерлердің дәстүрлі киімдерінің де көшпелі өмір салтына тән өзіндік ерекшеліктері бар. Олардың костюмінде бас киім телпек, қара шалбар, былғары белдік, былғары етік және халат сияқты ерекше элементтер бар. Бұл элементтердің барлығы мәдени және діни мұраны бейнелейтін детальдармен және ою-өрнектермен сипатталады. Ерлердің дәстүрлі киімдерінің де көшпелі өмір салтына тән өзіндік ерекшеліктері бар. Олардың костюмінде бас киім (черкес пальто), қара шалбар, былғары белдік, былғары етік және халат сияқты ерекше элементтер бар. Бұл элементтердің барлығы мәдени және діни мұраны бейнелейтін детальдармен, ғұрыптық бастаулармен және ою-өрнектермен сипатталады. Ноғайлардың ұлттық киімінің маңызды элементі - бас киім. Әйелдер ленталармен, гүлдермен, моншақтармен және басқа сәндік элементтермен безендірілген тимпей деп аталатын бас киімдер киеді. Ерлердің бас киімдері тақиядан бастап бөрік немесе орамалдарға дейін әртүрлі болуы мүмкін. Зергерлік бұйымдар таққан. Аяқ киімдері — етік, башмақ, шарық.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/nogayci/nacionalnie-kostumi|title=Дәстүрлі киімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Дәстүрлі ноғай асханасында ет маңызды орын алады. Қолданылатын негізгі ет – қой, сиыр және құс еті. Еттен кәуап, қуырдақ және түрлі ет сорпалары сияқты түрлі тағамдар дайындалады. Әсіресе тоқты еті танымал, мерекелік тағамдардың ажырамас бөлігі болып табылады. Жарма тағамдары ноғай асханасында да кең таралған. Тары, күріш, қарақұмық танымал. Олар әртүрлі ботқалар мен гарнирлерді дайындау үшін қолданылады. Ноғайлардың рационында сүт өнімдері де маңызды орын алады. Сүт, йогурт, айран, ірімшіктер әртүрлі тағамдарға қолданылады. Мысалы, сүттен сорпа немесе тәтті сүтті десерттер дайындалады. Көкөністер мен шөптер де ноғай асханасының ажырамас бөлігі болып табылады. Олар салаттар, тағамдар мен гарнирлер дайындау үшін қолданылады. Танымал көкөністерге картоп, сәбіз, пияз, бұрыш және қызанақ жатады. Тағамдарға ерекше хош иіс пен дәм беру үшін әртүрлі шөптер мен дәмдеуіштер де кеңінен қолданылады. Дәстүрлі кондитерлік өнімдер мен тәттілер де ноғайлар асханасының маңызды бөлігі болып табылады. Мысалы, ашық отта немесе пеште пісірілетін ет, картоп пюресі немесе асқабақ қосылған дәстүрлі бәліштер. Ноғайлардың да бірнеше ерекше аспаздық дәстүрлері бар. Мысалы, олар маңызды және құрметті қонақтарға ұсынылатын катори (ұлттық пирогтың ерекше түрі) жиі дайындайды. Ноғайлар сонымен қатар мерекелік дастархандарды ұйымдастырғанды ​​ұнатады, онда олар көптеген тағамдар дайындайды және келгендердің барлығын сыйлайды. Негізгі ұлттық сусындары — [[қымыз]], одан басқа [[айран]], бөзе, бал шербет, ноғай шайы дайындалады.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/nogayci/tradicionnaya-kuhnya|title=Дәстүрлі тағамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref> === Фольклоры === Ноғай халқының мифтері мен аңыздарында бұл халықтың шығу тегі туралы айтылады, олардың космогониясы тұжырымдалады, табиғат құбылыстары түсіндіріледі. Олар маңызды батырларды, құдайларды және тарихи оқиғаларды сипаттайды. Ноғай фольклорында аруақтар мен зұлым рухтар сияқты мифтік тіршілік иелері де ерекше орын алады. Ноғай халқының ертегілері даналық пен әдепті жеткізеді, жақсылық пен жамандықты, батырлардың шытырман оқиғалары мен сынақтарын баяндайды. Әңгімелерде өскелең ұрпақты құндылықтар мен адамгершілікке үйретуге көмектесетін моральдық хабарлар мен сабақтар жиі кездеседі. Ноғай халқының халық әндері олардың мәдениетінде ерекше орын алады. Оларда махаббат, табиғат, еңбек, мерекелер сияқты ноғайлар өмірінің сан алуан қырлары бейнеленген. Әндер көптеген оқиғалар мен мерекелерді, соның ішінде үйлену тойларын, мерекелерді және басқа да қоғамдық жиындарды сүйемелдейді. Билер мен әдет-ғұрыптар да ноғай фольклорының маңызды бөлігі болып табылады. Дәстүрлі билер халықтың мұрасы мен мәдени құндылықтарын жеткізеді. Олар ноғай мәдениетінің қуанышын, бірлігін, сұлулығын білдіреді. Ноғай халқының фольклорының тарихи-мәдени, әлеуметтік мәні бар. Ол осы халықтың мұрасы мен салт-дәстүрін сақтауға және жеткізуге көмектесіп қана қоймай, оның болмысын нығайтуға және қалыптастыруға көмектеседі. Қазіргі кезде ноғай фольклорын сақтау және насихаттау бағытында көптеген жұмыстар жүргізілуде. Бұл мәдениетті танымал ету үшін фестивальдар, концерттер және басқа да шаралар ұйымдастыратын ұйымдар мен қауымдастықтар бар.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/nogayci/folklor|title=Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер. Фольклор |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-18 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы ноғайлар == Қазақстанның ноғай диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: * 1970 жылы — 155 адам; * 1979 жылы — 236 адам; * 1989 жылы — 539 адам; * 1999 жылы — 350 адам; * 2009 жылы — 295 адам. Қазақстан ноғайларының басым бөлігі (63,5%-ы) [[Атырау облысы]]нда тұрады.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=342 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Танымал ноғайлар == * [[Арсланбек Сұлтанбеков]], музыкант * [[Альберт Ханболатұлы Батырғазиев]], Ресей боксёрі * [[Джунейт Аркын]], Түркия актёры == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Ноғайлар]] [[Санат:Дағыстан халықтары]] [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:Қырым татарлары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Кавказ халықтары]] d3590nea1w7gzz5twhem7rtf3vdpn9n 0 11796 3644507 3459511 2026-08-20T10:38:37Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644507 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Башқұрттар |төл атауы = ''башҡорт'' |сурет = Bashqort.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 2 млн. астам |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 1,5 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны2 = 17 263 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Украина}} |саны3 = 4 253 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Түрікменстан}} |саны4 = 3 820 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Қырғызстан}} |саны5 = 1 111 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[башқұрт тілі]], [[орыс тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Башқұрттар''' ({{Lang-ba|башҡорттар}}; ''башҡорт'', яғни бас құрт (түркіше ''бас бөрі'')) — [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] және [[Түркілер|түркі халықтары]] топтарына жатқызылатын ұлт, [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасының]] байырғы халқы. Жалпы алғанда, әлемде шамамен екі миллион адам тұрады. Ресейдегі халық саны: 1584,6 мың адам. (2010 ж., санақ), оның ішінде Башқұртстанда – 1172,3 мың адам.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5605108?ysclid=ltbjmzbxqu895208244|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Автоэтнонимі == Қазіргі Башқұртстан территориясы фин-угор, түркі және үндіеуропалық халықтардың өзара әрекеттесу аймағы болды. «Башқұрт» атауының ең көп тараған этимологиясы «баш» - «бас» және түркі-оғыздарша «гурт», «құрт» - «бөрі» (оғыз тайпаларының (печенегтердің) этногенезіндегі әсері). Құрт ертедегі түркі тілінде "қасқыр" деген мағынаны берген. Түрікмен тілінде қазір де (гуурт) қолданылады. Сөйтіп, башқұрт (басқұрт) - бас қасқыр, бас тайпа дегенді білдіретін тотемдік атау болып табылады.<ref>{{кітап|авторы=Дүйсен Жүнісов|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өзен-көл атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Қазақстан"|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=128|сериясы= |isbn=5-615-00842-2|тиражы= }}</ref> == Эндоэтнонимі == Ескі орыс эндоэтнонимі (Ресей империясында 1917 жылға дейін ресми) «Үфі татарлары». Орысша - «Башкиры»; ағылшынша - «Bashkirs»; мари-лугоша - «Пошкырт влак»; қырғызша - «Башкырттар»; қазақша - «Башқұрттар»; түрікше - «Başkurtlar»; азербайжанша- «Başqırdlar»; чувашша - «Пушкăртсем»; таулы-марийша - «Пошкырт-влак»; қарашай-балқарша - «Башкирлиле».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/bashkiry_bash_ortlar/2-1-0-6|title=Башкиры - Башҡортлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Этнографиялық топтары == Башқұрт халқының қоныстануы мен этникалық тарихы кезінде төмендегідей этнографиялық топтар қалыптасқан: * Солтүстік-шығыс топ: дуан, қалмақ, қатай, мырзалар, табын, сызғы, сырзы, құмрұқ, бадрақ, бесұл, қуақан. * Солтүстік-батыс топ: байлар, балықшы, таз, ұран. қырғыз, қаңлы, еней, танып, ерікті. * Оңтүстік-шығыс топ: қыпшақ, үсерген, таңғауыр, тамиан, юрмат. * Оңтүстік-батыс топ: мың. == Этногенезі == Башқұрттар этногенезінің қалыптасуына VII-X ғасырлардағы әр алуан түркі тайпалары (үсерген, байлар, сұраш, маңғауыр, жағалбайлы, тама, бешуыл, кедей, табын, мың, керей, қаңлы, арғын, байұлы, т.б.) ұйытқы болды. XI-XIII ғасырларда қазіргі башқұрт жерін мекендеген бесене, Еділ бұлғары мен мадияр тайпаларына қыпшақтардың әсері күшейіп, көне башқұрт этносының қыпшақтану бағытында дамуы арта түсті. Бату шапқыншылығы, башқұрт жеріне Қыпшақ даласынан халықтың көптеп қоныс аударуы башқұрттардың қыпшақтану процесін одан әрі жеделдетті.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20240303173256/https://wordsimilarity.com/kk/%D0%B1%D0%B0%D1%88%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80|title=Башқұрттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Сырт келбеті == Башқұрттардың екі түрін (далалық және ормандық) ажырату керек. Бірі, кең тараған түрі қалмақ пен моңғол тәрізді, түрі кең, жалпақ бетті, кең тік мұрынды немесе мұрыны түбі шығыңқы, иегі шығыңқы, басы үлкен, орта бойлы (далалық), ал екіншісі бет контуры кавказдық типке жақын, көптеген Орталық Азия халықтарына тән, ілмек мұрынды, ұзын бетті, сопақша дөңес профильді, ұзын бойлы - бұл башқұрт орманының таулы түрі, орманды аумақ. Жалпы, башқұрттардың бет - әлпеті татарлардан айтарлықтай ерекшеленбейді. Олар қара түсті, құлақтары үлкен, шығыңқы, маңдайы тар, түзу, басындағы шаштар қалың, қара түсті, олардың арасында аққұба немесе қызғылт шашты адамдар сирек кездеседі. Дала башқұрттарының орташа биіктігі 166 см.<ref>{{cite web|url=https://geographyofrussia.com/vneshnij-vid-bashkir/|title=Башқұрттардың сырт келбеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Тілі == {{Mainarticle|Башқұрт тілі}} [[Түркі тілдері|Түркі тілдерінің]] [[Қыпшақ тілдері|қыпшақ]] бұтағына жататын [[башқұрт тілі]]нде сөйлейді. [[Орыс тілі|Орыс]] және [[Татар тілі|татар]] тілдерін де қолданады. Жазуы [[кириллица]]ға негізделген. Қазір қолданыстағы башқұрт әліпбиінде 42 әріп бар.<ref>{{cite web|url=https://prezi.com/p/2uxshwyqb-vw/presentation/?fallback=1|title=Башқұрттар |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> [[Сурет: Mosque in the Bashkir village Yakhino (1910).jpg|нобай|оңға|200px|Башқұрт ауылындағы мешіт. 1910 ж]] == Жазуы == Башқұрт тілінің қазіргі әліпбиінде 42 әріп бар. Орыс әліпбиіндегі 33 әріптен басқа башқұрт тілінің нақты дыбыстарын жеткізу үшін қосымша 9 әріп енгізілген. [[Кириллица]] графикасына негізделген қазіргі жазуы:<br /> Аа Бб Вв Гг Ғғ Дд Ҙҙ Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Ҡҡ Лл Мм Нн Ңң Оо Өө Пп Рр Сс Ҫҫ Тт Уу Үү Фф Хх Һһ Цц Чч Шш Щщ ъ Ыы ь Ээ Әә Юю Яя<ref>{{cite web|url=https://www.primavista.ru/rus/dictionary/abc/bashkir|title=Башқұрт тілінің әліпбиі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-11|lang=}}</ref> == Діні == Башқұрттар діні бойынша [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]]. Қазіргі Башқұртстан аумағында VIII ғасырда мұсылман қорымдары болғаны қазба жұмыстары арқылы белгілі. Ислам Башқұртстанға Еділ Болгариясынан Х ғасырда ене бастады. Өзбек хан (1312-1342) тұсында Ислам Алтын Орда хандығының ресми дініне айналды. Оның тұсында бұлғарда рухани білім алған мұсылман уағызшылары башқұрттарға миссионерлік мақсатпен жіберілді.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1858117?ysclid=lrfwe5ce8u471477271|title=Башқұртстандағы діндер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref><br /> Башқұрт Республикасының аумағында қазіргі уақытта үш жүзден астам мешіт жұмыс істейді, Ислам институты және бірнеше медреселер бар. Ресей Федерациясы мұсылмандарының орталық діни басқармасы Уфа қаласында орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://www.bolshoyvopros.ru/questions/3536630-kakuju-religiju-ispovedujut-bashkiry.html?ysclid=lrfwcklidi412304095|title=Башқұрттар қандай дінді ұстанады?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Негізгі қоныстану аймағы және халқы == [[Сурет:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg |нобай|оңға|200px|Ф.И.фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстану арелы]] 2010 жылғы халық санағы бойынша Башқұртстандағы саны 1 172 287 адам. Бұл республика халқының 29,5% және елдегі жалпы башқұрт халқының 2/3 бөлігін құрайды. Башқұрттар Ресейдің басқа аймақтарында да тұрады. *[[Челябі облысы]] (162 513); *[[Орынбор облысы]] (46 696); *Түмен облысы (46 405); *Ханты-Мансий автономиялық округі (35 428); *Пермь облысы (32 730). 2020 жылғы санақ бойынша – 1 571 879 адам. [[Қазақстан]]да (17263), [[Украина]]да (4253), [[Түрікменстан]]да (3820), [[Қырғызстан]]да (1111) және бұрынғы КСРО-ның басқа елдерінде үлкен диаспоралар бар.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/bashkirs/|title=Башқұрттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Рулық-тайпалық құрылымы == Негізгі рулық-тайпалық төлсиппаттар (атрибут): тамға, ұран, аруақ ({{lang-ba|онгон}}) Тарихи оқиғалар шежіреде атап өтілген. Тайпаның басшысы - би. Құрылтайлар, жиындар және ақсақалдар кеңесі жергілікті басқару органдары ретінде қызмет етті. XVIII-XIX ғасырларда башқұрттар өміріндегі маңызды орын алған рулық-тайпалық құрылым өзінің маңызын жоғалтып, дәстүр ретінде ғана сақталған. == Тарихы == Башқұрттардың пайда болуы және башқұрт ұлтының қалыптасуы туралы мәселе өте күрделі және қазіргі тарих ғылымында толық шешілмеген. Оңтүстік Оралдың ең көне тұрғындары бола отырып, башқұрттар негізінен жергілікті тайпалар негізінде құрылды, бірақ сонымен бірге қазіргі Башқұртстанның аумағына әр түрлі жерлерден және әр уақытта енген әр түрлі этникалық компоненттерді өз ортасында қабылдады.[[Сурет:Башкиры в Оренбурге.1913.jpg |нобай|оңға|200px|Башқұрттар]] Анань мәдениеті мен пьянбор мәдениетінің ескерткіштеріне қарағанда Башқұртстанның солтүстік-батыс бөлігінде егіншілікпен, мал шаруашылығымен және аңшылықпен айналысқан отырықшы тайпалар мекендеген. Оңтүстік-батыс және оңтүстік аймақтарда мәдениеті жағынан скиф-сарматтарға жақын басқа тайпалар өмір сүрді. Ерте темір дәуірінен бастап Оңтүстік Орал тайпалары Сібірмен қарқынды байланыста болды, бұл жергілікті халықтың этникалық құрамы мен мәдениетіне әсер етті. 1-2 мыңжылдықтардың басында Оңтүстік Оралға Алтай мен Оңтүстік Сібірден түркі тілдес тайпалар енді. IV ғасырда Башқұртстанның оңтүстік аймақтарына енген ғұндар ол жерде жергілікті халықпен араласқан. Башқұрттар этногенезінің қалыптасуына VII-X ғасырлардағы әр алуан түркі тайпалары (үсерген, байлар, сұраш, маңғауыр, жағалбайлы, тама, бешуыл, кедей, табын, мың, керей, қаңлы, арғын, байұлы, т.б.) ұйытқы болды. Башқұрттардың қалыптасуында 8 ғасырдың аяғында Еділ мен Жайық арасындағы кең дала кеңістігін алып жатқан печенег-оғыз одағының тайпалары маңыздырақ рөл атқарды. Оралға еніп, олар башқұрттарды солтүстікке ығыстырып, ішінара олармен араласты. Бұрын Оңтүстік Орал даласына қоныстанған қыпшақтар мен түркі тайпалары башқұрттардың тілі мен мәдениетіне айтарлықтай әсер етті, атап айтқанда, олардың көшпелі мал шаруашылығына көшуін жеделдетті. 10 ғасырда Еділ-Кама Болгариясының құрылуымен оның құрамына кейбір батыс башқұрт тайпалары еніп, башқұрт тайпаларының өз ішінде болгарлардан (булярлар мен байлярлар) шыққандар болды. Башқұрттардың этникалық тарихында мадьяр (угор) тайпалары да белгілі рөл атқарды, олар 9 ғасырға дейін башқұрттармен бірге Жайық даласында жүрді. 13-14 ғасырларда башқұрттардың қалыптасуына түркі және ішінара моңғол тайпалары қатысты. 16 ғасырда ноғайлар Оралдан шығып, оңтүстікке Каспий маңы ойпатына көшті, олардың бір бөлігі Оңтүстік Башқұртстанда қалып, оңтүстік-батыс және (аз дәрежеде) оңтүстік-шығыс башқұрттардың құрамына кірді. Бұл кезде башқұрт халқының қалыптасуы негізінен аяқталды. 17-19 ғасырларда солтүстік-батыс аймақтарда башқұрттар Қазан татарларының, мишарлардың, ішінара мари мен удмурттардың елеулі топтарын ассимиляциялады. 16 ғасырдың 50-жылдары башқұрттар Ресейге қосылды. Ұлы Октябрь революциясынан кейін Башқұрт автономия алды және дамыған индустриялық-аграрлық аймағы болды.<br /> 1990 жылы қазанда Республика Жоғарғы Кеңесі Башқұрт Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының мемлекеттік егемендігі туралы Декларацияны қабылдады. 1992 жылы ақпанда [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] жарияланды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/1050|title=Белицер В.Н. Башқұрттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Кәсібі == [[Сурет:Косьба проса у башкир. Коса с граблями.jpg|нобай|оңға|200px|Башқұрттар шөп жинауда]] Башқұрт шаруашылығының дәстүрлі түрі – жартылай көшпелі [[мал шаруашылығы]] (негізінен жылқы, сонымен қатар оңтүстік және шығыс аймақтарда қой, ірі қара, түйе). Олар аңшылық пен балық аулаумен, ара шаруашылығымен, жемістер мен өсімдік тамырларын жинаумен де айналысқан. [[Егіншілік]]те (тары, арпа, тал, бидай, кендір) болды. Ауыл шаруашылығы құралдары – дөңгелекті ағаш соқа (сабан), кейінірек соқа (хука), қаңқалы тырма. 17 ғасырдан бастап жартылай көшпелі мал шаруашылығы бірте-бірте маңызын жоғалтып, егіншіліктің рөлі артып, омарта шаруашылығының негізінде омарта шаруашылығы дамыды. Солтүстік-батыс аймақтарда 18 ғасырдың өзінде-ақ егіншілік халықтың негізгі кәсібіне айналды, бірақ оңтүстік пен шығыста көшпелілік кей жерлерде 20 ғасырдың басына дейін сақталды. Таза және егістік жүйелер бірте-бірте тыңайған және үш танапты жүйелерге орын беріп, техникалық дақылдар арасында күздік қара бидай мен зығыр егістері әсіресе солтүстік облыстарда көбейіп келеді. Көкөніс шаруашылығы пайда болады. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында зауыттық соқалар мен алғашқы ауылшаруашылық машиналары қолданыла бастады. Мал шикізатын үйде өңдеу, қолмен тоқу, ағаш өңдеу дамыған. Башқұрттар ұсталық кәсіпті білген, шойын балқытқан, кей жерлерде күміс кенін өндірген. Зергерлік бұйымдар күмістен жасалған. 18 ғасырдың 1-жартысында өлкенің кен орындарын өнеркәсіптік пайдалану басталды. 18 ғасырдың аяғында Орал металлургияның негізгі орталығына айналды. Алайда башқұрттар негізінен көмекші және маусымдық жұмыстармен айналысты. Кеңестік кезеңде Башқұртстанда көп салалы өнеркәсіп құрылды. Кешенді ауыл шаруашылығы, егіншілік және мал шаруашылығы, оңтүстік-шығыста және Оралда жылқы шаруашылығы маңызды болып қала береді. Ара шаруашылығы дамыған.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160316171413/http://www.travel-journal.ru/ethno/27/|title=Халықтар мен мәдениеттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == 19 ғасырға дейін башқұрттар арасында шағын отбасы басым болды. Бірақ көбінесе ажырамаған отбасын кездестіруге болады, онда ерлі-зайыпты ұлдары әкесімен және анасымен бірге тұрады. Себебі, ортақ экономикалық мүдделердің болуы. Әдетте отбасылар моногамды болды, бірақ байлар немесе діни қызметкерлердің өкілдері арасында бірнеше әйелі бар отбасы да болды. Тұрмысы төмен отбасылардан шыққан башқұрттар, егер әйелі баласыз, ауыр науқас болса және үй жұмысына қатыса алмаса, қайта үйленетін.<br /> Башқұрт отбасының басшысы әке болды - ол тек мүлікке ғана емес, сонымен бірге балалардың тағдырына да қатысты бұйрықтар берді және оның барлық мәселелерде сөзі шешуші болды. Башқұрт әйелдері жас ерекшеліктеріне қарай отбасында әртүрлі қызметтер атқарған. Отағасын бәрі сыйлап, құрметтейтін, отағасымен бірге барлық отбасылық істерге мұрындық болған, үй шаруасына жетекшілік етті.<ref>{{cite web|url=https://kk.modern-info.com/13642099-customs-and-traditions-of-the-bashkirs-national-costume-wedding-funeral-and-memorial-rites-family-traditions|title=Башқұрттардың әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Көшпелі өмір сүре отырып, башқұрттар маусымдық қоныстар құрды: қыстық (єйшлау), көктемгі (yaґgy yort), жаздық (yäyläu), күзгі (көґґго йорт). Отырықшылыққа көшу кезінде олар әдетте, жолдарда, өзен-көлдердің жанында тұрақты қоныстарды құрады.[[Сурет:Bashkirsi in Yurta.jpg |нобай|оңға|200px|Киіз үйдің ішінде башқұрттар]] Елді мекендер (ауылдар) өзендердің немесе көлдердің жағасында, тау етегінде орналасып, бастапқыда 10-нан 60 аулаға дейін болды. XVIII–XIX ғасырларға дейін ауылдардың шоғырланып орналасты, туысқан отбасылар көбінесе жалпы дуалмен қоршалып, кейінірек – көше орналасуы кезінде бөлек көшелер мен кварталдар құрды. Түркі типті (төбесі жарты шар тәрізді) немесе моңғол типті (конустық төбесі бар) түріндегі киіз үй (тирмә) - башқұрттардың дәстүрлі баспанасы болды. Ол оңтүстік пен шығыста ХХ ғасырға дейін болған. Орман-дала аймақтарында башқұрттар көршілес Жайық-Еділ бойындағы халықтар сияқты далаға ағаштан, тақтайшадан, қыштан үйлер салды, орманды және орманды дала аймақтарында бөренелермен шатырлы үйшіктер, коммуникациясы бар үйлер (саяшық-шатыр-саяқ) және екі қабатты үйлер тұрғызды. Тұрғын үйлер қонақ және шаруашылық болып ғимраттары болып бөлінді, ішкі түрі ортақ түркі дәстүрлерімен безендірілді - көп функционалды төсек-орындар, көптеген жұмсақ жиһаздар (кілемдер, киіз төсеніштер) және т.б. Башқұрттардың шаруашылық құрылыстарына - жазғы асхана (аласыҡ), қора (аҙбар, һарай, ҡура), тор (келәт), жертөле (баҙ, мөгәрәп), монша, сарайлар (lapaҫ, жасау, түбалек) т.б.жатады. Негізгі құрылыс материалдары ағаш, тал шөп, қамыс, саз, төбесі сабанмен, ағаш қабығымен, тақтайшалармен, шыммен, кейінірек тақталармен және темірмен жабылған.<ref>{{cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/narody/bashkiry/bashkiry|title=Башқұрттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/96608/|title=Башқұрттардың дәстүрлі қоныстары мен тұрғын үйлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Башқұрт халқының ұлттық киімі әр алуан және бай. Ер адамның костюмы - қайырма жағалы ұзын кең пішілген жейде, оның сыртынан тар жеңді көйлек пен балағы кең, қалың матадан тігілген шалбардан тұрған. Мерекелік жейде мен белдіктерді кесте өрнектермен әшекейлендірген. Көшеге шыққанда қоңыр [[Сурет:Bashkirs.jpg |нобай|оңға|200px|Башқұрттар. 1872 ж.]] матадан тігелген халат киген. Салтанатты немесе рәсми жағыдайда жібек пен барқыт халаттарды, бешметтерді киген. Қысқы сырт киім ретінде қой терісінен жасалған тондар, қысқа тондар, шұға халаттар мен чекмендер қызмет етті. Ерлердің дәстүрлі бас киімі қойдың және аң терілерінен, киіз бен маталардан тігілген. Кәмшат, бұлғын, құндыз және түлкінің терілерімен қапталған бөріктер өте бағалы болды. Пима мен ұзын шұға қонышты жұмсақ былғары етіктерді киген. Башқұрт әйелдерінің киімдері сәнді, әр түрлі болды. Әйелдер ішкі жейде мен кең шароварлар киген. Тұрмыстағы әйелдер жейдесінің ішінен кеуде тартқыш байлаған. Жейденің сыртынан жеңсіз киім мен халат киген, оларды зер, қаптырма және тиындармен айналдыра тіккен. Ескі еляндар мен чекмендер түрлі түсті өрнектермен, шұға, зер, маржан тас, сердолик, тиын және асыл тастармен безендірілген. Әйелдердің киетін – ұзын қонышты етіктері, жұмсақ былғары туфли, шабата аяқкиімдері болған. Адамның бас киімі - оның жасын, отбасылық, мүлікті-әлеуметтік жағыдайын көрсеткен. Әйелдердің, әсіресе мерекелік бас киімдері жарқын, сәнді, маржан тасты, тиын және күміс қаптырмалармен әшекейленген. Жас қалындықтар – ұзын кездемелі орамалды (кушьяулык) кестелеп, ал иек тоқымалы бауды – тиын мен інжу тастармен безендіріп жамылған. Әсіресе солтүстік аудандарда мұсылманша байланған орамалмен қатар кішкентай бөріктер киген. Зергерлік бұйымдары: жүзіктер, сырғалар, білезіктер мен көркем алқалар – құю, соғу, өрнек салу, оймалау, жапсырма, нәзік зерлеу және металға сердолик пен жасыл тас ендіру сияқты әдістерде орындалған.<ref>{{cite web|url=https://www.shuak.kz/kaz/index.php?option=com_content&view=category&id=20&Itemid=166|title=Татар-башқұрт ұлттық-мәдени орталығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === [[Сурет:Бешбармак 1.jpg |нобай|оңға|200px|Бешбармақ (картоппен)]] Ұлттық тағамыдарында, ет пен сүт тағамын молынан тұтынады. Жазда сүт тағамын басым жаратады, оған айран, қатық, құрт, iрiмшiк, сары май, қаймақ, қымыз жатады. Сонымен қатар олар шәйқұмар халық. Нанның йыуаса, бауырсақ, тоқаш секiлдi түрi бар. Ет тағамына бишбармақ пен құлдама (кеспе көже) жатады. Қонаққа қазы-қарта асады. Көпшiлiк арпа көже, ұн салған көже һалма, баламық, салма, чурпаря (пирожки) пiсiредi, арпадан, зығыр мен бидайдан талқан даярлайды. Сүттен сүзбе (эремсек), ірімшік (корот), май, қаймақ, шыжғырған май (hары май), құрғақ қоңыр сүзбе (эжегэй), ақ май, шие қосылған сары май (сейэ май), қатық (катык) және т.б. тағамдарды әзірлеген. Тары, ұнтақталған бидайдан қарға ботқасы (Карга буткаhы) деген мерекесінде салттық тағам дайындаған, ал үйлену тойларында бидай ұнынан чак-чак қуырған. Көптеген түркі халықтарына белгілі көне тағамдарының бірі – талқан, оны қуырылып, ұнтақталған бидай мен сары майға араластырып әзірлеген. Орманды жерде тұрғандықтан, омартамен ежелден айналысып, бал өнімдерін тұрақты пайдаланады. Башқұрттың дәстүрлі сусыны – қымыз, оны жылқының сүтінен арнайы ыдыстарда былғап ашытқан.<ref>{{cite web|url=https://adyrna.kz/post/15985?ysclid=ltckqh591y579947703|title=Түбі бір түркілер: Башқұрттар |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> === Салт-дәстүрлері === Отбасылық салт-дәстүрлер мен башқұрт жасақтарында халық тарихының әртүрлі кезеңдері көрініс тапты. Башқұрт тойының рәсімі бірнеше кезеңнен тұрады: некеге тұру және оның шарттары туралы келіссөздер (қалыңдықты таңдау, құдалық, сөз байласу), некелесу (ника) салтымен бірге үйлену тойы, кейін той. Бала туумен байланысты салттардың тұтас циклі болды: бесікке салу, есімін қою, сүндеттеу, алғашқы шашты қырқу, тістің пайда болуына құрмет көрсету, бірінші қадам және т.б. Отбасылық әдет-ғұрыптар циклінде жерлеу-еске алу рәсімдері болып табылады. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында башқұрт өлгендерді жерлеу және еске алуды ресми дін-ислам канондары бойынша жүзеге асырылды, бірақ көне нанымдардың көптеген элементтері бар. Сонымен қатар, ислам, басқа да әлемдік діндер сияқты, көп нәрсе ерте діни жүйелерден алынған, сондықтан синкретикалық сипатымен ерекшеленетін жерлеу-еске алу салттарында әртүрлі діни биліктер тығыз байланысқан.<ref>{{cite web|url=https://ikaz.info/bash-rt-salt-d-st-rleri/?ysclid=ltcm4qzaqq749047570|title=Башқұрт салт-дәстүрлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> === Фольклоры === Башқұрттың өз тарихының ерте кезенімен байланысты халық ауыз әдебиеті бай. Халық ауыз әдебиетінің тұындыларында ежелгі башқұрттардың табиғатқа , олардың өмірлік даналығы, психологиясы, қылықтары мен шығармашылық қиялдарына деген көзқарасы көрсетілген. Башқұрт халқының шығармашылық жанры әр алуан болып келеді: жырлар мен ертегілер, аңыз-әңгімелер, жұмбақтар, өлендер (салттық пен лирикалық), байттар мен мунажаттар және т.б. Башқұрт эпосы, басқа халықтың шығармашылығы сияқты алғашқы қауымдық дәуірінің ыдыраған уақытында пайда болып, феодал кезенінде өркендеуін алады. ХХ ғ. басында башқұрттардың арасында: «Орал-батыр», «Акбузат», «Заятуляк пен Хыухылу», үй малы туралы аңыздар «Кара-юрга» («Қара жорға»), «Акхак-кола», «Конгур-буга» («Қоңыр бұқа») және т.б. ірі шығармалар таралған. Башқұртстанда кең тараған ән айту тәсілдерінің бірі - узляу. Ұлттық әуендерді, атап айтқанда, қурай ойнауды сүйемелдейтін әдеттен тыс төмен терең дыбыстарды көмеймен шығару. Көмеймен айту өнері байырғы халық арасында ерте заманнан ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Әрбір шебердің сиқырлы әдет-ғұрыптарға ұқсас өз құпиялары болды. Қазіргі башқұрттардың музыкалық мәдениетінің ерекшеліктері көп. Халық аспаптарының үні башқұрт халқының музыкалық аспаптарын ежелден Орал мен Еділ бойына қоныстанған басқа этностардан ерекшелендіретін ерекше музыкалық үлгісі мен дауысына ие. Башқұрт музыкалық аспаптарының тізімінде елуге жуық түрі бар, кең тараған музыка аспабына қазақтың сыбызғысына ұқсас қурай, шаңқобызына ұқсас қобыз, зурна, думбра, зүңгір т.б. жатады.<ref>{{cite web|url=https://kk.quilt-patterns.com/17248215-bashkir-musical-instruments-a-list-with-photos-and-names-classification|title=Башқұрт музыкалық аспаптары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=BASH|title=Әлем халықтары/Башқұрттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Башқұрт халқының қазіргі жағдайы == Башқұрттар Ресей Федерациясындағы төртінші халық болып табылады және олар бұрыннан орыстармен бірге өмір сүріп келеді. Қазіргі Башқұртстанда дәстүрлі өмір салтына үлкен мән беріледі, барлық ұлттық мерекелер республикалық деңгейде тойланады. Башқұрттар қонақжайлылығымен ерекшеленетін ерекше халық. Олар өздерінің мәдени мұраларын мұқият қорғап, ежелгі салт-жоралары мен әдет-ғұрыптарды сақтайды. Башқұрт отбасыларының көпшілігінде патриархат байқалады, ерлі-зайыптылардың міндеттері анық бөлінген. Халық қарттарға үлкен қошаментпен, құрметпен қарайды, балаларды жақсы көреді. Жарқын және бай башқұрт фольклоры көршілес аймақтарға тарады, сондықтан бүгінде оның ықпалын орыстар арасында көруге болады. Башқұрт тарихының барлық қиындықтарына қарамастан, башқұрттардың басқа ұлттарға, діндерге деген төзімділігі әртүрлі халықтармен үнемі байланыста болғанын атап өткен жөн, бұл көпұлтты Ресей мемлекетінің бейбіт өмір сүруінің шарты.<ref>{{cite web|url=https://history-doc.ru/istoriya-rossii/kto-takie-bashkiry-2/|title=Башқұрттар - олар кім және олар қайдан келді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы башқұрттар == 1755 жылы башқұрт халқының [[Ресей империясы]]ның отаршылдық саясатына қарсы бағытталған ірі көтерілісі болды. Көтеріліс жеңіліс тапқан шақта башқұрттар Кіші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды. Патша жазалауынан қорыққан олардың біршамасы [[қазақтар]]дың арасына барып пана тапты. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес үкіметі]] орнағаннан кейінгі жылдары да әртүрлі себептермен Қазақстанға қоныс аударды.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=130-132|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> 1926 жылғы санаққа сәйкес Қазақстанда 812 башқұрт болды. Олардың көпшілігі Қостанай аумағында тұрды (45,1%). Соғыстан кейін 1959 жылы Қазақстанда башқұрттар саны 8742 адамға, 1970 жылы 21 442-ге дейін, 1989 жылы 41 847 адамға өсті. Башқұрттардың негізгі бөлігі Солтүстік және Орталық Қазақстан аумағында қоныстанды. 2014 жылғы есеп бойынша Қазақстанда 17 мыңнан астап башқұрттар тұрады. Олардың көптеген бөлігі Қостанай, Ақмола және Қарағанды аумағында тұрады. Башқұрттардың облыс бойынша орналасуы: Ақмола – 1,9 мың, Ақтөбе – 778, Алматы – 352, Атырау - 62, Батыс Қазақстан – 421, Жамбыл – 391, Қарағанды – 4,06, Қостанай – 3,8, Қызылорда – 181, Маңғыстау – 147, Оңтүстік Қазақстан – 840, Павлодар – 1,3, Солтүстік Қазақстан – 727, Шығыс Қазақстан – 328, Нұр-Сұлтан қаласы – 1,06, Алматы қаласы – 552 адамды құрайды.<ref>{{cite web|url=https://el.kz/bash-rttar_-aza-_khal-ymen_tuystas_khaly_40105/|title=Башқұрттар қазақ халқымен туыстас халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Ең танымал башқұрттар == *[[Салауат Юлаев|Салават Юлаев]] - башқұрттың халық батыры (батыр) және ақын-жазушы.<ref>{{cite web|url=https://biographe.ru/znamenitosti/salavat-ulaev|title=Салават Юлаев - өмірбаяны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> *Загир Гарипович Исмагилов - Совет башқұрт композиторы.<ref>{{cite web|url=https://tuturizm.ru/2023/11/07/bashkiry/?ysclid=ltdwyae0su783378710|title=Башқұрттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> *[[Мұса Ғайсинұлы Гареев|Муса Гайсинович Гареев]] - кеңестік әскери ұшқыш, полковник, екі мәрте Кеңес Одағының Батыры.<ref>{{cite web|url=https://realnoevremya.ru/articles/121284-zhizn-dvazhdy-geroya-musy-gareeva?ysclid=ltdxbmk7gu454900638|title=Аты аңызға айналған ұшқыш Мұса Гареевтің өмірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> *Кунафин Загит Ражапович - башқұрт рэпі.<ref>{{cite web|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/bashkir-rap-hip-hop/view/playlist/id/483|title=MC БАШ жинағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> *Инга Альбертовна Юмашева - ресейлік теле және радио жүргізушісі, журналист және саясаткер. Ресей Федерациясы Мемлекеттік Думасының VII шақырылымының депутаты.<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/yumasheva-inga-albertovna?ysclid=ltdy9ywfai713707530|title=Юмашева, Инга Альбертовна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> *Аскар Амирович Абдразаков - опера әншісі (бас). Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі (2021), Башқұртстанның халық әртісі.<ref>{{cite web|url=https://24smi.org/celebrity/150893-askar-abdrazakov.html?ysclid=ltdyexjy8a935865120|title=Аскар Абдразаков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> *Эльвира Хисаева (1991) — топ-модель.<ref>{{cite web|url=https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-06-07/elvira-hisaeva-top-model-2832836?ysclid=ltdyl8h3gc41472637|title=Эльвира Хисаева — топ-модель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> *Ирек Айратович Зарипов – Башқұртстандық шаңғышы және биатлоншы. Ресейдің еңбек сіңірген спорт шебері, 2010 жылы Ванкуверде өткен қысқы Паралимпиада ойындарының төрт дүркін чемпионы.<ref>{{cite web|url=https://russianparalymp.azureedge.net/sport/athletes/irek-zaripov/?ysclid=ltdyovxstr756057089 |title=Ирек Зарипов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> *Даниил Вячеславович Квят - Ресейлік автожарысушы. «Торпедо» лақап атымен белгілі. GP3 сериясының чемпионы (2013), Формула-1 әлем чемпионатының қатысушысы (2014-2017, 2019-2020).<ref>{{cite web|url=https://24smi.org/celebrity/726-daniil-kviat.html?ysclid=ltdz8t8hea631185750|title=Даниил Квят|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> *Ляйсан Альбертовна Утяшева - ресейлік спортшы, көркем гимнастикадан еңбек сіңірген спорт шебері.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/person/64d15d139a7947d21ccf3497?ysclid=ltdzdxxk5o506767232|title=Утяшева Ляйсан Альбертовна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-01 |lang=}}</ref> == Бейнетаспалар == *https://yandex.kz/video/preview/5614890695224871617 Башкиры — КТО они на Самом деле? *https://yandex.kz/video/preview/17325187963636780085 Кто такие башкиры? *https://yandex.kz/video/preview/15761106379517481104 Башкиры. главные волки великой степи. *https://yandex.kz/video/preview/10302975091500344920 Кто такие Башкиры и откуда они произошли? *https://yandex.kz/video/preview/5873554115566592239 Кто такие башкиры? *https://yandex.kz/video/preview/7299368406590199364 Кто такие Башкиры? - YouTube == Сілтеме == * {{commonscat-inline|Bashkir people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Башқұрттар]] ly8d7u9xi17ae5j64cwku8hory157mu 0 11852 3644506 3572218 2026-08-20T10:38:15Z Marksscheider 183882 3644506 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Малқарлар |төл атауы = ''малкъарлыла'', ''таулула'' |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = 1936 год. Жабоев М. из селения Нижний Хулам за игрой в "Сыбызгы", на празднике в честь 15 -летия Кабардино-Балкарии.jpg |photo1b = Циканов Хаджи-Мухадин Мамсурович.jpg |photo2a = Karachay patriarchs in the 19th c.jpg |photo2b = Карт-джурт.jpg |size = 280 |spacing = 2 |color = transparent |border = 0 }} |сурет тақырыбы = |саны = 135 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 125 044 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны2 = 2 300 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Қырғызстан}} |саны3 = 1 900 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны4 = 800 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[қарашай-малқар тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Малқарлар''' ({{lang-krc|малкъарлыла, таулула}})&nbsp; — ұлт, Солтүстік Қавказда тұратын түркі тілдес халқы, қарашайларға жақын. Малка, Бақсан, Чегем және Черек өзендерінің аңғарларының бойындағы шатқалдар мен тау бөктерлерін алып жатыр. Жалпы саны шамамен 125 мың адам.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5651577?ysclid=lt7f2mcwm17121093|title=Ресей энциклопедиясы 2004-2017 |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> == Этнонимі == Малқарлардың атауы ежелгі бұлғарлардың атауына сәйкес. Алғашқыда малқарлар армян деректерінде кездеседі. 10 ғасырында араб ғалымы Ибн Русхэ таулы астар туралы жазып отыр. Бұл таулы астар малқарларға сәйкес, өйткені малқарлар өздері өзін таулу(қазақша таулы деген мағынасында) деп атайды, астар ше бұлғарлардың да, малқарлардың да ата-бабалары. Осетиндер мен суандар малқарларды ''ас'' атаса, қабарда шеркештері балкар дейді. Қарашайларды ше алан деп атайды. Қарашайлар мен малқарлар бір-бірін алан деп атайды. Осылайша, малқарлар — астардың (ежелгі таулы бұлғарлардың) және аландардың ұрпақтары делінеді. Қарашай мен малқар негізінде бір халық еді, бірақ 11 — 15 ғасырларында бір-бірінен алыстап кетті. 1395—1396 жылдарында малқарлар мен қарашайлар Әмір Темірдің әскерімен қанды соғысын жүргізеді. Әмір Темірдің әскерлері өз жауларын астар деп атаған. 1404 жылында архиепископ Иоан Галонифонтибус және 1643 жылында Арканджелло Ламберти малқарларды қарашеркеш деп атаған. Осылайша, малқарларды — ''ас'', ''ас-алан'', ''таулу ас'', ''қарашеркеш'', ''балкар'' деп атаған. Олар өздерін ше ''таулу'' немесе ''малкъар'' деп атаған.<ref>{{кітап|авторы=Бас редактор Ә. Нысанбаев | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= Алматы|орны= |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл=1998|томы=II |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89800-123-9|тиражы= }}</ref> == Нәсілі == Балқарлар европеоид нәсілінің кавказдық түріне жатады. == Сырт келбеті == Сырттай олар аймақтағы көршілері осетиндерге, шешендерге немесе ингуштарға ұқсайды. Бұл адамдар: *бойы ұзын, ал ерлердің иықтары кең; *мығым, сымбатты дене бітімі бар; *бет ерекшеліктерінде кеі маңдай, шығыңқы иекті; *үлкен мұрын, көбінесе дөңес *көбінесе қою, қызғылт, сұрғылт және ақшыл шаштары бар. Жастар, әсіресе қыздар, өте тартымды. Қалың кірпіктермен қоршалған үлкен көздері және айқын доғалы қастар бетті мәнерлеп және көз тартады. Қоңыр түсі қара қалың шаштар жиі кездеседі. Дегенмен, балқарлар арасында, сондай-ақ басқа кавказдықтар сияқты қызғылт, ашық қоңыр шашты және сұр-көк көздері бар адамдар жиі кездеседі. Сондай-ақ көк көзді аққұбалар бар.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/balkartsy-malkartsy-gornyy-narod-sohranivshiy-svoi-traditsii?ysclid=lt7f4vk3zm537455663|title=Балқарлар (Малқарлар) өз дәстүрін сақтап қалған тау халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> == Тілі == Еуропалық [[раса]]ның балқан-кавказ нәсіліне кіреді, [[қарашай-балқар]]лар [[түркі тілі|түркі тілдерінің]] [[қыпшақ тобы тілі]]нде сөйлейді. Жазуы — [[орыс графика]]сы. Кейде балқар тілін қарашай тіліне қосып, қарашай-балқар тілі деп те атайды. Бірақ бұл екеуінің дыбыс, грамматика жүйесінде біраз айырмашылықтар бар. Балқар тілінің жазуы кейін дамыған. 1924 ж. балқар латын, 1939 ж. [[кириллица]]ны қабылдады. == Жазуы == 1926 жылдан 1937 жылға дейінгі жазуы латын негізінде болған. Алғашқы балқар әліпбесінің авторы - Магомед Әлиұлы Энеев. Ол 1924 жылы орыс графикалық негізінде жарық көрді. Малқар әліпбиі:<br /> Аа Бб Вв Гг Гъгъ Дд Дждж Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Къкъ Лл Мм Нн Нгнг Нънъ Оо Пп Рр Сс<ref>{{cite web|url=https://nsportal.ru/ap/library/drugoe/2016/09/19/istoriya-pismennosti-kabardintsev-i-balkartsev|title=Кабардиндер мен балқарлардың жазу тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-11|lang=}}</ref> == Діні == Малқарлар - ханафи ағымындағы [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]]. Исламға дейін 6-7 ғасырларда Византия мен Грузиядан малқарлардың ата-бабаларына христиандық енген. Балқарларға исламды енгізу әрекеттері 14 ғасырдан бері Алтын Ордадан жасалған. Алғашында исламды ақсүйектер қабылдап, кейіннен оған тәуелді халықты жаңа дінге көшірді. 18 ғасырдың аяғында малқарлар арасында [[ислам]] діні түпкілікті орнады. Малқарлардың сенімдері [[Синкретизм|синкретикалық]] болып табылады. Монотеизмге дейінгі нанымдарда екі қабаты айқын ерекшеленеді: *біріншісі — көршілес халықтармен ортақ құдайларға сенуді, сондай-ақ тастарды, ағаштарды құрметтеуді қамтитын жалпы кавказдық сенім; *екіншісі - жалпы түркілік, ол жоғарғы құдай Тейридің, Ұмай құдайының, шебер рухтардың және т.б. культтерімен ұсынылған.<br /> 19-шы және 20-ғасырдың басында бұл идеялар малқарлар арасында болып, бірте-бірте ислам дінімен алмастырылды. 1980 жылдардың аяғынан бастап діни өмірде жандану байқалды: Солтүстік Кавказдың ислам орталықтарында мешіттер салынуда, діни қызметкерлер дайындалуда. Халық арасында ислам дініне деген қызығушылық артып, діни рәсімдерді, әсіресе, ораза мен намазды орындайтындар саны артып келеді. Кейбір ежелгі нанымдар, негізінен сиқырға сену сақталған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/711|title=Ярлыкапов А.А. Малқарлардың сенімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> == Негізгі қоныстану аймағы және халқы == 2010 жылғы санақ бойынша [[Қабарда-Балқария]]да 108 577 балқар тұрады. Көрші [[Қарашай-Шеркесия]]да (418) және [[Ставрополь өлкесі]]нде (883), [[Мәскеу]]де 666 адам тұрады. 2020 жылғы халық санағы бойынша – 125 044 адам болды. Бұл халықтың өкілдерін Ресейден басқа [[Қазақстан]] (2300), [[Қырғызстан]](1900) және [[Өзбекстан]]да (800) кездестіруге болады. Олардың ұрпақтары 1944 жылғы жер аудару кезінде сонда қалды. Малқарлардың бір бөлігі XIX ғасырда Түркияға мұхажир қозғалысы кезінде Ресейді тастап кеткен. Сол жерден олар Америка мен Еуропаға қоныстанды. Қазір олардың 3-5 мың ұрпақтары [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та тұрады.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/balkars/|title=Малқарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:İsmayıl Urusbiyev.jpg |нобай|оңға|180px|Балқар 1888 ж.]] Малқарлардың қалыптасуына үш негізгі этникалық компонент қатысты: ең көне — Кавказ тілінде сөйлейтін халық, IV—V ғасырларда Орталық Кавказдың таулы белдеуінде пайда болған иран тілінде сөйлейтін аландар және түркітілдес тайпалар және XIII ғасырда Кавказ тауларында қоныстанған және Алан-осетиндермен ассимилацияланған қыпшақтар. Барлық малқар ауылдарының тұрғындары көрші халықтармен (қабардин, сван, қарашай, грузин-рачин) тығыз байланыста болды. XVII ғасырдың ортасында орыстардың Малқариямен тікелей байланысы орнатылды, ол арқылы Батыс Грузияға елшілік жолдардың бірі өтті. 1827 жылы балқар қоғамдары Ресей империясының құрамына енді. XIX-ғасырдың 60-70-жылдары шаруалар реформасы барысында жері жоқ кейбір балқарлар жазыққа қоныстанды. Көші-қонға қарамастан, XIX ғасырдың аяғында кейбір балқарлар жер тапшылығынан зардап шекті. 1917 ж. ақпан және қазан төңкерістерінен кейінгі билігі қолдан-қолға өтіп, соңынан кеңес өкіметі орнады. 1921 ж. Қабарда мен Малқария округі Таулық АКСР құрамына енді. 1921 ж. РКФСР құрамына Қабарда автономия округін құру туралы декрет шықты. 1922 ж. БОАК қаулысы бойынша Балқария округі Таулық АКСР-інен бөлініп, Қабардамен біріктіріліп, Қабарда-Малқар автономиялы округі болып құрылды. 1936 жылы Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы болып қайта құрылды. 1944 жылы балқарлар Орта Азия мен Қазақстан аймақтарына күштеп жер аударылды. 1957 жылы Кабардин-Малқар АКСР қалпына келтіріліп, малқарлар атамекеніне оралды. 1991 жылы [[Қабарда-Балқария]] Республикасы жарияланды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/106|title=Волкова Н.Г., Смирнова Я.С. Малқарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі шаруашылығы — отарлап мал бағу, суармалы-террасты егіншілік, [[аңшылық]], [[Жүн|жүн иіру]], шұға тоқу. [[Металл]], [[тері]], [[ағаш]] өңдеумен де айналысады. Балқарлардың едәуір бөлігі өнеркәсіпте жұмыс істейді. Қарапайым халық төбесі жалпақ тас сакляларда, ауқаттылар қонақ бөлмелері үлкен, мұнаралары бар үйлерде тұрады. Соңғы дәуірде ауыл шаруашылығын механикаландыруға байланысты бау-бақша, бағбаншылық, өнеркәсіп, тау-кен ісі дамыды.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160316171413/http://www.travel-journal.ru/ethno/27/|title=Халықтар мен мәдениеттер/Малқарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> [[Сурет:Карт-джурт.jpg |нобай|оңға|200px|Ауылдығы би. XIX ғ.]] == Тұрмыс салты == Балкарияның құрамына бірнеше ауылдық қоғамдар кірді. Халық жиналысының (тере), патронимдік ұйымның рөлі зор болды. Билеушілер таубия деп, еркін қауымдар — қаракиштер, тәуелді шаруалар — шағарлар деп аталды, әскери тұтқындардың үй құлдығы болды. Отбасы негізінен кішкентай, неке экзогамды. Мүліктік шектеулер міндетті түрде сақталды. Отбасылық өмірде патриархалдық дәстүрлер, әртүрлі тыйымдар-болдырмау әдет-ғұрыптары кең таралған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=BALK|title=Әлем халықтары / Малқарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Малқарлардың қоныстары таулы ландшафтқа байланысты ерекше сипаттамаларға ие. Олар жаудың шабуылынан қорғану үшін жету қиын жерлерге орналастырылды. Адамдар тау беткейлеріне, шатқалдардың шетіне, өзендердің маңына қоныстанған. Қорғаныс мақсатында бірегей мұнаралар тұрғызылды. Кейде малқарлар жазық жерлерге қоныстанды. Тұрғын үйлер ретсіз орналастырылды, ауылдар террассаларға ұқсайды, онда үйлер бірінің үстіне бірі орналасқан. Тар, қисық көшелер жиі соқпақтарға ұқсайды. Таулы жердегі мекендері тастан салынған, бір қабатты, төртбұрышты үйлер, Бақсан мен Чегем шатқалдарында төбесі топырақпен жабылған ағаш қаңқалы үйлер тұрғызды. 19 ғасырдың аяғына дейін малқарлар үйінің жатын бөлмесі екіге бөлінді: әйел және еркек. Сонымен қатар, коммуналдық бөлмелер, кейде қонақ бөлмесі болды. 2-3 бөлмелі қонақ бөлмесі бар үйлер 19 ғасырдың аяғында ауқатты отбасылар арасында пайда болды. 20 ғасырда едені және төбесі ағаштан жасалған екі қабатты көп бөлмелі үйлер кең тарады. Ертеде малқарлардың үйі ашық ошақпен жылытылды.<ref>{{cite web|url=https://geographyofrussia.com/balkarcy/?ysclid=lt86zbu388139583197|title=Малқарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Малқарлардың ұлттық киімі Кавказ халықтарының өкілдеріне тән. Ерлер киімі келесі бөліктерден тұрады: көйлек, кең шалбар, бешмет (кафтан), етік, басына қойдың қаракөл жүнінен жасаған папаха киген. Бешметке қанжар қынап салынған белбеу байланады. Қыста ерлер қаракөл тон және бурка киді. Әйелдердің ұлттық киімі кең шалбар мен туника тәрізді жеңі ұзын көйлектен тұрады. Бұл костюмнің үстіне олар тар кафтан (немесе көкірекше) киді. Көкірекше алтын өріммен кестеленген. Көйлектің етегі әдемі жиырылып жиналған. Белі күміс элементтермен безендірілген белдікке оралған. Көйлектер әшекейлермен әсем безендірілген. Бас киімі ер адамның бас киіміне ұқсайды. Оның пішіні цилиндрлік, үстіне ұзын шілтер немесе жібек шарф ораған.<ref>{{cite web|url=https://lavehim.ru/kitchen/balkariya-balkarcy-samyi-ofigennyi-narod-v-mire/|title=Балкария. Балқарлар - әлемдегі ең ғажайып халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Ежелгі заманнан бері малқарлардың негізгі кәсібі егіншілік пен мал шаруашылығы болғандықтан, бұл ұлттық тағамдардың ерекшеліктеріне әсер етіп, олардың ішінде қой етінен, сиырдан және құс етінен жасалған ет тағамдары ерекше орын алды. Ұн, сүт, жарма, тәтті тағамдар да тұтынылды. Көкөністер салыстырмалы түрде сирек қолданылады, негізінен картоп, бұршақ, пияз және сарымсақ. Тағамдар әртүрлі дәмдеуіштердің үлкен санымен дайындалады - кептірілген ұнтақталған тимьян, қызыл және қара бұрыш. Нанды негізінде жүгері ұннан пісірілген (этмек гырджин). Хычин деген шелпектерді пісірілген. Кәуаптардың бірнеше түрі бар. Ең танымал тағамдар - қуырылған, бұқтырылған және қайнатылған ет және құс еті. Қайнатылған ет тағамдары әрқашан тұзды ерітіндімен беріледі - айранмен немесе сорпамен сұйылтылған ұсақталған сарымсақтан жасалған соус. Басқа соустардың көпшілігі қаймақ соустарын жасау үшін қолданылады. Ежелден бері бидай нанының орнына паста - қатты бидай ботқасын қолданған. Ешкі немесе қой сүтінен ірімшік жасаған. Арпадан сыра пісірілген. Сусындары — сүт, айран.<ref>{{cite web|url=https://www.bludakchr.ru/kabarb_meat.php?ysclid=lt89d4e5v3110868627|title=Қабарда-Балқар тағамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> === Фольклоры === [[Сурет:Balkarisches Tanzensemble.jpg|нобай|оңға|200px|Балқар ән-би ансамблі]] Балқар фольклорында ежелгі қаһармандық эпостың көрнекті рөлі сақталған. Балқар фольклорының ең көне ежелгі нарт батырлары туралы эпикалық әңгімелері Солтүстік Кавказдың барлық таулы халықтарының фольклорына тән.<br /> Малқар ертегісі (джомак), феодалдық дәуірде дүниеге келген, эпоспен салыстырғанда оның негізгі кейіпкерлерінің кең әлеуметтік шеңберімен сипатталады. Феодалдық құрылыстың құлауымен лирика ғашықтық жырлардан басқа бірнеше поэмалармен (жыр), қайғылы оқиғалар туралы жырлармен және жоқтаулармен (қадаға немесе садаға) дамыды. Қайғылы оқиғаларға арналған әндердің ішінде өткен ғасырдың бірінші жартысында халықтың басынан өткерген індет туралы «Иеминэ» қарашай-балқар әні лиризмнің тереңдігімен, сондай-ақ музыкалық көркемдігімен ерекшеленеді. Кең тараған ұлттық билері кафа, удж, тюз-тепссу, тегерек-тепссу, абзех.<br /> Сабантой, толлу сияқты күнтізбелік мейрамдары бар. Ауыз әдебиеті бай.<br /> Ұлттық музыка аспаптары - жия қобыз, қаңғыр қобыз, қыл қобыз, накрэ, сыбызғы, пхъачыч, карс т.б.<ref>{{cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%93/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80|title=Балқар әдебиеті және фольклоры |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-11|lang=}}</ref> == Малқар халқының қазіргі жағдайы == Малқар халқы өз тарихында талай қиындықтарды жеңді. Оларға Ресей төңкерісінен кейінгі тым кедейлік пен сталиндік кезеңдегі репрессия жатады. Дегенмен, бүгінде малқарлар өз мәдениетін дамыту және нығайту жолында. Салт-дәстүрлер малқарлардың өмірінде маңызды рөл атқарады. Олар өздерінің ұлттық киімдерін, ән мен биін бағалайды. Сонымен қатар, дін балқарлардың көпшілігінің өмірінде маңызды рөл атқарады - олар ислам дінін ұстанады. Малқарлардың ұлттық мәдениетін байыту мүмкіндіктерінің бірі - туризм саласында ілгерілеуі. Бұл туристерге малқар мәдениетімен, дәстүрлерімен және тарихи орындарымен танысуға мүмкіндік береді. Дегенмен, ұлттық мәдениетті сақтау қиындықтарға тап болуда. Негізгі кедергілердің қатарында үкіметтің ұлттық және мәдени іс-шараларға қаржылық қолдауының жоқтығын, ұлттық тілге назар аудармауын және оны үйренудегі қиындықтарды атап өтуге болады.<ref>{{cite web|url=https://genetik.pro/nacionalnosti/balkarcy/|title=Балқарлармен танысыңыз: халықтың тарихы, мәдениеті және дәстүрлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-30 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы малқарлар == Солтүстік Кавказ халықтарының ішінде алдыңғылардың бірі болып депортацияға ұшыраған малқарлар болды. 1943 жылдың 14-қазанында КСРО Халық Комиссарлар кеңесі малқарларды тұрғылықты жерінен көшіру туралы қаулы қабылдады. Қаулыға сәйкес малқарлар Жамбыл облысының жеті ауданына, Оңтүстік Қазақстан облысының сегіз ауданына орналастырылды. Қазақстанда жүргізілген санақ мәліметтері бойынша малқарлардың саны: *1970 ж. - 2 714 адам; *1979 ж. - 2 258 адам; *1989 ж. - 2 926 адам; *1999 ж. - 2 079 адам; * 2009 ж. -1 798 адам.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=126|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Танымал малқарлар == *Исмаил Мурзакулович Урусбиев - Балқар қоғам қайраткері және ағартушы;<ref>{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2,_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Урусбиев, Исмаил Мурзакулович|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-11|lang=}}</ref> *Басият Абаевич Шаханов - заңгер, публицист, қоғам және саяси қайраткер, педагог;<ref>{{cite web|url=http://www.elbrusoid.org/articles/politics/387355/|title=Шаханов Басият Абаевич (1879-1919)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-11|lang=}}</ref> *[[Қайсын Шуваевич Кулиев]] - балқар ақыны және прозаик, журналист, соғыс тілшісі. ҚБАССР халық ақыны (1967). Лениндік сыйлықтың, КСРО Мемлекеттік сыйлығының (1974) және Горький атындағы РСФСР Мемлекеттік сыйлығының (1967) лауреаты.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/literature/text/2120422?ysclid=lt8d29xe6f433466789|title=Кулиев Қайсын Шуваевич|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-11|lang=}}</ref> == Бейнетаспалар == *https://yandex.kz/video/preview/16514428692935158893 Балқарлар кімдер? шығу тегі! *https://yandex.kz/video/preview/8931887283383253230 Тау түріктері. Қарашайлар мен балқарлар *https://yandex.kz/video/preview/13306094842030009106 Қазақстандағы балқарлар == Сілтеме == * {{commonscat-inline|Balkars}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Кавказ халықтары]] o8uc1bbawpbddhdatc7badv6isv6xum 0 11867 3644514 3426086 2026-08-20T10:41:11Z Marksscheider 183882 3644514 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Қарашайлар |төл атауы = къарачайлыла |сурет = Karachaili.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 250 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 218 400 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[қарашай-малқар тілі]], [[черкес тілі]], [[орыс тілі]] |діні = [[Сунниттер|мұсылман-сүнниттер]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Қарашайлар''' ({{lang-krc|къарачайлыла}}) — түркі тілдес Кавказ халықтарының бірі, малқарларға өте жақын. Олар негізінен [[Қарашай-Шеркесия]]да (194,3 мың адам) тұрады. Халықтың 30%-ға жуығы Зеленчук және 18%-ы Урупск аудандарында, едәуір бөлігі Черкесскіде, сондай-ақ Ставрополь өлкесінің Кисловодск қаласында (15,6 мың адам) орналасқан. Ресейде барлығы 218,4 мың адам тұрады (2010, халық санағы). Олар [[Түркия]]да, [[Мысыр]]да, [[Сирия]]да, АҚШ-та, т.б. тұрады. Жалпы саны 250 мыңдай адам.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5664686?ysclid=m6c4xjehg9644652499|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> == Этнонимі == Қарашайлар өздерін карачайлы деп те атайды. ''Алан'' да деп атады. Кейбір қарашайлар өзін тұрған жеріне қарай, ''бақсанлықтар'', ''шегемліктер'', ''холамлықтар'', ''бызынгилықтар'' деп атайды. Көршілес халықтар оларды ''алан'' деп атайды, орыстар ''карачаевцы'' деп атайды. Аңыз бойынша, халықтың атауы батыр Карчаның атынан шыққан. Карча қарашайлардың басшыларының түп атасы делінеді. Алан деген атауы [[сарматтар]]дың тайпаларының бірі, ежелгі [[аландар]]дың атымен сәйкес.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D1%8B|title=Қарашайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> == Тілі == Түркі тілінің қыпшақ тобына жататын [[қарашай-малқар тілі]]нде сөйлейді. Қарашай тілі кейде тау түркілері, татар-шағатай, тау татарлары, тау балқарларының тілі, қарашай-балқар тілі деп те аталып келді. Қарашайлар өз тілдерін таулу тил, кьарачай тил деп атайды. Қарашай тілінің әдеби негізін баксан-чегем диалектісі құрайды. Қарашай жазуы [[кириллица]]ға негізделген. Қарашайлар сөйлейтін тіл балқарлар мен чегемдердің тілімен байланысты және татар-ноғай тілімен көп ұқсастықтары бар. Бұған қоса, олар [[черкес тілі]]нде де сөйлейді.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/520|title=Бларамберг Иоганн. Қарашайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> == Діні == Қарашайлардың ата-бабалары табиғаттың күштеріне сыйынған. Қарашайлардың Тәңірге, аналықтың құдайы Ұмайға, жабайы аңдардың құдайы және жұртқа айран жасаудың сиқырын ашқан ''Апсаты'' құдайға, бөрілердің пірі Аштутурға сенгені туралы деректер бар. Бөрі қасиетті жануар болып саналанған. Жұрт түрлі әулие ағаштарға, тастарға, бұлақтарға сыйынған. Мысалы, ''Жаңғыз Терек'' ағашына және ''Әсет Байрам'' тасына сыйынған. Кейін жұрттың арасында [[мәсіхшілік]] діні кең жайылған. 18 ғасырдан бері қарашайлар [[Сунниттер|мұсылман-сүнниттер]]. Қарашайлар Кавказ соғысы кезінде, Кеңес үкіметі билеген 70 жылдан астам кезеңде, айдауда да мұсылман дінін берік сақтаған. Иса пайғамбардың анасын Мәриямді, христиан апостолдарын да қастерленген. Бірақ қазір бұл қарашайлардың тарихы мен мәдениетінің бір бөлшегі болып қалды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/785|title=Ярлыкапов А.А. Қарашайлардың діни сенімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> == Тарихы == Қарашайлар тұрған жерінде [[қола дәуірі]]нен бастап [[қобандар]] тұрған. Олардың жоғары дамыған мәдениеті болған. Кейін қобандармен [[сарматтар]]дың тайпаларының бірі&nbsp;— [[аландар]] араласқан. Аландар қарашай халқының негізін құрастырады. Аландар малқар халқының ата-бабалары. Бірақ [[малқарлар]]дың ел болуына [[астар]]дың (көне бұлғарлардың) тайпалары әсер еткен. Қарашайларға ел болуына да [[бұлғарлар]] әсер еткен, бірақ бұлғарлардан көрі аландар әсер еткен. Кейін қарашайлардың ел болуына қыпшақтардың тайпалары әсер еткен. [[13 ғ.|13]]—[[14 ғ.|14 ғғ.]] біртұтас қарашай-малқар халқы пайда болған. [[1395]] жылы олар [[Әмір Темір]]мен соғысқан. Кейін қарашайлар мен малқарлар бір-бірінен алыстанды. Бірақ олар әлі де бір халықтай болып жүр, екі ел арасында байланыстары үзілбеген. Тілі де, діні де, мәдениеті де бір. === «Жабайы дивизия» === [[Сурет:Карачай.jpg|200px|thumb|Қарашай]] [[Кавказ соғысы]]нда қарашайлар басқа Кавказ халықтары сияқты [[Ресей]]мен соғысқан. Кейін Ресей империясының билігін танып, Ресейдің азаматтары болып кетті. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] болған кезде қарашайлар Ресейдің жағында соғысқан, Ресейге көп жеңіс әкелген. Қарашайлар өздерін ержүрек әскерлер ретінде көрсетті, ажалдан қорықпай, ұрыста жеңілмейтін еді. Сондықтан Кавказда құрастырылған дивизия «жабайы дивизия» деп атаған. === Айдау === [[1943]] жылының [[қарашаның 2]]-інде қарашайларды туған Кавказбен айыртып, [[Орта Азия]], [[Сібір]] және [[Қазақстан]]ға айдаған. Қарашайларды «Отанды сатқан ұлт» деп жала жапқан. Шынында қарашайлар басқа [[Кеңес Одағы]]ның ұлттары ретінде Отанды қорғап, майданда мерт болған, туған Кавказда жеңіс үшін еңбек еткен. [[1957]] жылы үкімет қарашайларға тағылған айыптар жала болып шықты деп, оларға туған еліне оралуына рұқсат берді. Жұрттың көбі туған еліне оралса, аз-кемі айдаған жерінде қалған. [[Қазақстан]]да да айдаған қарашайлар мен олардың ұрпақтары тұрады. Елімізде «Минги-тау» деген қарашай-малқар ұлттық мәдени орталығы бар. == Әлеуметтік бөлінуі == Қарашайлардың басшылары аңыз бойынша Карчаның ұрпақтары еді. Оларды тауби деп атаған. Таубилердің үш тұқым — Дудовтар, Қырымшамхаловтар менен Қарабашевтар. Құрметті, қадірлі, еркін халқын ''үзден'' деп атаған. Қоғам ''чанк'', ''үзден'', ''чағары'', ''теркеме'', ''шамхалдар'' деген әлеуметтік таптарына бөлінген. Бір атаның ұрпақтары ''тұқым'' деп атаған. Әр тұқымның өз таңбасы болған. Бұл таңбаны қарашайлар малға, үйдің қабырғасына, мүлкіне салған. == Кәсібі == Негізгі дәстүрлі кәсіптері – [[мал шаруашылығы]] (қой, ешкі, жылқы, ірі қара мал), сондай-ақ жасанды суару арқылы [[егіншілік]] (арпа, сұлы, тары, бидай, жүгері, картоп, бақша дақылдары). Мал шаруашылығы халықтың таулы және тау етегіндегі бөлігінің негізгі кәсібі болып саналады. Мал шаруашылығы мен қой шаруашылығы (биязы жүнді меринос және қарашай қойы) басым бағытта. <br /> Қолөнері – мата тоқу, киізден бас киім, шапан жасау, өрнекті киіз, кілем, төсеніш тоқу, жүннен тоқылған бұйымдар жасау, тері, тері өңдеу, ағаш пен тас ою, алтын кестелеу.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/229|title= Шаманов И. М. Қарашайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/karachaevtsy/|title=Қарашайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> == Өмір салты == === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Дәстүрлі ауылдары шоғырланып орналасқан, тауда отбасылық кварталдарға (тийре) бөлінген, ал тау бөктерінде және жазықтарда көше үлгісіндегі төртбұрышты орналасады. Тұрғын үй төбесі топырақпен жабылған төртбұрышты (кейде көпбұрышты) бір немесе екі бөлмелі бөренеден жасалған ғимарат. Тұрғын және шаруашылық ғимараттары жабық аула кешенін (арбаз) құрады.<br /> Үй қабырғаларына киіз кілем ілінген. Тұрғын үйдің ішінде ашық мұржасы бар қабырғаға орнатылған ошақ (оджак) болды. Қонақтарды қабылдау үшін жеке үй немесе бөлме бөлінді (кунацкая).<br /> XIX ғасырдың аяғынан бастап көп бөлмелі, екі қабатты үйлер пайда болды, үйлердің төбесі тақтаймен, темірмен, кейінірек шифермен жабылды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=KARS|title=Әлем халықтары/Қарашайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> [[Сурет:Karachay.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдегі қарашай қызы]] === Дәстүрлі киімдері === Қарашайлардың киімі ''шепкен'', ''жамшы'', ''қабдал'', ''шалбар'' менен ''бөріктен'' (орыстар оны «папаха» деп атайды) құрастырылған. Бөрікті [[қаракөл қойы]]ның жүнінен жасаған. Бөріктің түрі, түсі, сапасы әлеуметтік табынан тәуелді еді. Қарашайлардың ұлттық ерлер киімінің негізгі элементтері: Туник түріндегі көйлек, қара немесе ақ матадан тігілген көлек (мереке кездерінде жолақ көйлек), [[шекпен]] – сырт киім, ол қазір черкес деп аталады. Бұл матадан тігілген, негізінен, мерекелік киім түрі, күміс теңгелермен безендірілген. Қарашайлардың белдігі әдетте тар, былғарыдан жасалған, күміс тақталармен безендірілген. Белдік әрқашан киімнің маңызды элементі болып табылады. Әйелдер киімінің өзіндік ерекшеліктері болды. Қыздар белдіктермен безендірілген көйлектер киді. Барқыттан тігілген мерекелік көйлек, әдетте, қара-қызыл түсті болды. Мұндай көйлектер алтын жіптермен кестеленген.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=223-224 |барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Қарашайлардың негізгі азық-түлік өнімі – қой еті. Ешкі, сиыр және құс еті де қолданылады. Етті қуырып, қайнатып жейді. Мәртебелі қонаққа қошқардың қайнатылған жарты басы беріледі.<br /> Қамыр қосылған ет тағамдары танымал: пирогтар (эт берек, ет хычын), мәнті (суу эт хатлама), тұшпара (суу эт береке). Сүт өнімдері (акъ аш - «ақ тағам») кең таралған: айран, кефир (гыпы), ірімшік, тұздық (қарашайлар ащы тұзды сүт соусы деп атайды), сүт сорпалары (зынтхы шорпа - сұлы сорпасы, пирич шорпа - күріш сорпасы). Етті тұздалған қышқыл сүтке (тузлу айран) тұздайды. Олар сондай-ақ өсімдік өнімдерін жейді, әсіресе жүгері: қайнатылған дәндер (жырна), қуырылған сүтті нартюх (къууурулгъан нартюх). Танымал сусындары – қара сыра, қымыз, боза, сондай-ақ жалбыз, теңіз шырғанағы, мия жапырақтары, рододендронның ыстық тұнбасы (шайлары).<ref>{{cite web|url=https://ust-izora-mo.ru/info/profilaktika-mezhnacionalnyh-mezhetnicheskih-konfliktah/mnogonacionalnyj-narod-rossii!/karachaevcy|title=Қарашайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> [[Сурет:Karatschaier Folklore Ensemble.jpg|нобай|оңға|150px|Қарашай фольклоры]] === Фольклоры === Қарашайлардың мәдениеті [[Малқарлар|малқар мәдениетімен]] бірдей. Бірнеше түрлі билер бар. Олар&nbsp;— ''түзтебсеу'', ''аслан би'', ''ғоллу'', ''дүбет'', ''саңдырақ'', ''исламмей'', ''жаңғызға бару'', ''абзех''. Басқа [[Кавказ]] халықтарындай [[нарттар]] туралы дастандар қалған. ''Индыр'', ''долалай'', ''инай'', ''ачемез'', ''ер йырси'' деген әндердің түрлері бар. «Бекболат», «Гапалау», «Аузунда тау», «Ачемез», «Бинечер», «Апсаты» деген жырлар қалған. Фольклорда халықтың тұрмыс-тіршілігі, күнделікті іс-әрекеті, тіршілік үшін күресі көрініс тапқан. Көптеген шығармалар таулықтардың үлгілі болмысын мадақтауға және олардың пікірінше, ашкөздік пен қорқақтық болған ең ауыр күнәларды келемеждеуге арналған. Ер адамдар еңбекке арнап ән шығарса, әйелдер махаббат туралы ән айтып, бесік жырын шығарған. Кеңестік кезең көптеген аңыздар мен хор әндерінің тақырыбы болған соғыспен байланысты болды.<br /> Қарашайлар ертегілер мен анекдоттарға, мақал-мәтелдерге, хандармен күрес туралы әңгімелерге мән берген.<br /> Кеңестік кезеңде халықтың салт-дәстүрінен бастау алған поэзия басым бола бастады.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/karachaevtsy-istinnye-gortsy|title=Қарашайлар - нағыз таулылықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы қарашайлар == 1943 жылдың 12-қазанында КСРО Жоғарғы кеңесінің қаулысымен Қарашай автономиялық облысы жойылып, 14-қазанда қарашайларды тұрғылықты жерінен көшіруге қаулы қабылдады. Қаулыға сәйкес Қазақстанға қарашайлар Жамбыл облысының 7 ауданына, Оңтүстік Қазақстан облысының 8 ауданына орналастырылды. Қазір Қазақстанда 1,03 мың қарашай тұрады (2013).<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=285 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Кавказ халықтары]] [[Санат:Ресей халықтары]] e8pw2pabaecmgrhdrqlp8uq4y08em10 0 15252 3644108 2113710 2026-08-19T12:23:09Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644108 wikitext text/x-wiki '''Афотикалық аймақ''' — теңіздер мен тұщы тұнбалардың түбіндегі жарық түспейтін аймак, оның жоғарысын дисфотикалық аймақ дейді, мұндағы жарық әлсіз, ал ең үстін — эвфотикалык аймақ дейді, бұл аймақтағы жарық жеткілікті, сондықтан да ондағы сәуле [[фотосинтез]] процесін қамтамасыз етеді. ==Тағы қараңыз== ==Дереккөздер== *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев {{Суретсіз мақала}} [[Санат:География]] {{stub}} k9iy33t603jfg0s7gdjgthlf3h0831w 3644109 3644108 2026-08-19T12:25:07Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644109 wikitext text/x-wiki '''Афотикалық аймақ''' — теңіздер мен тұщы тұнбалардың түбіндегі жарық түспейтін аймак, оның жоғарысын дисфотикалық аймақ дейді, мұндағы жарық әлсіз, ал ең үстін — эвфотикалык аймақ дейді, бұл аймақта жарық жеткілікті, сондықтан да ондағы сәуле [[фотосинтез]] процесін қамтамасыз етеді. ==Тағы қараңыз== ==Дереккөздер== *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев {{Суретсіз мақала}} [[Санат:География]] {{stub}} ll1dxc79wzghd8j73rsm0mgexmjui00 3644112 3644109 2026-08-19T12:25:49Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644112 wikitext text/x-wiki '''Афотикалық аймақ''' — теңіздер мен тұщы тұнбалардың түбіндегі жарық түспейтін аймак, оның жоғарысын дисфотикалық аймақ дейді, мұндағы жарық әлсіз, ал үстін — эвфотикалык аймақ дейді, бұл аймақта жарық жеткілікті, сондықтан да ондағы сәуле [[фотосинтез]] процесін қамтамасыз етеді. ==Тағы қараңыз== ==Дереккөздер== *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев {{Суретсіз мақала}} [[Санат:География]] {{stub}} a6c4avvdachm28honrl4hghzlecdfqn 3644183 3644112 2026-08-19T17:20:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2113710 wikitext text/x-wiki '''Афотикалық аймақ''' — теңіздер мен тұщы тұнбалардың түбіндегі жарық түспейтін аймак, оның жоғарғысын дисфотикалық аймақ дейді, мұндағы жарық әлсіз, ал ең үстін — эвфотикалык аймақ дейді, бұл аймақтағы жарық жеткілікті, сондықтан да ондағы сәуле [[фотосинтез]] процесін қамтамасыз етеді. ==Тағы қараңыз== ==Дереккөздер== *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев {{Суретсіз мақала}} [[Санат:География]] {{stub}} jkyubtl3bi5udnm0um42yzus9be2do8 0 16090 3644535 3605516 2026-08-20T10:48:52Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644535 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Ұйғыр |төл атауы = ئۇيغۇر<br />维吾尔族 |сурет = Uyghur-hunter-Kashgar.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 13 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Қытай}} |саны1= 10,069,346 (2010) |түсініктемелер1= |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны2 = 251 525 |түсініктемелер2 = <ref>{{cite web|url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232|title=2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> |аймақ3 = {{Байрақ|Қырғызстан}} |саны3 = 46944 (1999) |түсініктемелер3 = <ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/stat.files/census.pdf|title=Қырғыз Республикасының Бірінші ұлттық санағының қорытындылары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> |аймақ4 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны4 = 45 800 (2000) |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Пәкістан}} |саны5 = 3 000 (2009) |түсініктемелер5 = <ref>{{cite web|url=巴基斯坦维族华人领袖：新疆维族人过得比我们好|title=Pakistan Uyghur leader|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[ұйғыр тілі]], [[Мандарин тілі|мандарин]] ([[Қытай]]) |діні = [[ислам]] [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Ұйғырлар''' — [[Орталық Азия]]дағы көне [[түркі халықтары]]ның бірі. [[Қытай]]дың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]ның жергілікті халқы. Сондай-ақ [[Қазақстан]]да, [[Қырғызстан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Таяу Шығыс]] елдерінде тұрады. Жалпы саны 13 млн адам (2022). == Автоэтнонимі == Үшінші Ұйғыр қағанаты кезінде барлығына ортақ атау – ұйғырлар деп қабылданды. Әбілғази (1603-1663) «Түріктердің шежіре тармағы» кітабында «ұйғыр» этнонимін түркі тіліндегі «біріктіру, бірігу» деген сөзден алған. М.Қашқаридың айтуынша, «ұйғыр» атауының өзі Ескендір Зұлқарнайын заманынан бастау алады. Ол Орта Азияда өзіне қарсы тұрған салт аттыларды «худхуранд» деп атаған, «аңға шыққанда аң құтыла алмайтын сұңқар сияқты». «Худхуранд» ақырында «Худхур» болып қысқартылып, соңғы сөз «ұйғырға» айналды.<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/ujgury_uj_urlar/2-1-0-64|title=Уйгуры - ٮًوُيغوُرلار / Уйғурлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> == Тарихы == Ұйғырдың ата қонысы ерте кезден-ақ [[Шығыс Түркістан]] аталған. [[1760]] ж. бұл өлкені [[Цинь империясы]] жаулап алып, [[Шығыс Түркістан]] атауын [[Синьцзян]] ([[Шыңжаң]]) (жаңа жер, жаңа шекара) деп өзгертті. Кейіннен өлке атауы [[ШҰАР]] ([[Шыңжаң]] — [[Ұйғыр автономиялы районы]]) деп өзгертілді. Қытайлар Ұйғырды басқа да [[мұсылман]] ұлыстарымен қосып [[хуэйцзу]], [[хуэйхуэй]] деп, кейде [[чантоу]] деп те атаған. [[Моңғолдар]] Ұйғырды [[хотан]] деп атайды. “[[Ұйғыр мемлекеті]]”, “[[Ұйғыр жазуы]]”, “[[Көне ұйғыр тілі]]” деген тарихи атаулар туралы қазіргі Ұйғырдың этнографиясы арасындағы байланыс, сабақтастық туралы әр қилы пікірлер бар. Көне [[ұйғыр тілі]] — [[Қарахан]] әулеті дәуіріндегі түркі тіліне қарағанда [[Орхон]] түріктерінің тіліне жақын (5 — 9 ғ-лар). Ал қазіргі жаңа ұйғыр тілі [[өзбек]] тілімен бірге түркі тілдерінің оңт.-шығыс тобының қарлұқ бұтағын құрайды. Ұзақ жылдар Ұйғыр шет ел басқыншыларының қол астында болып, ішінара қақтығыстарға ұшырады. Осының салдарынан 15 ғ-да этнонимі сирек естіліп, оның орнына — тұрағына байланысты қашғарлық, [[хоталик]], ақсулық, т.б. деп аталды. Ал Жетісу мен [[Орта Азия]]ға қоныс аударған Ұйғыр тараншы (диқаншы) делінді. 19 ғ. мен 20 ғ-дың басындағы [[Ресей]] зерттеушілерінің еңбектерінде осы атау жиі ұшырасады. [[1921]]ж. [[Ташкент]] қаласында өткен зиялы қауымның бас қосқан мәжілісінде түркітанушы проф. С.Е. [[Маловтың]] ұсынысымен ұйғыр атауы жалпы халықтық атау ретінде қалпына келтірілді. === Ұйғыр қағандығы === '''Ұйғыр қағандығы''' (745 — 840) — [[Орталық Азия]]ның шығыс бөлігінде түркі тілдес тайпалар құрған ортағасырлық мемлекет. Селенга, Орхон, Тола өзендері бойында орналасқан. 8 ғ-дың бас кезінен бастап яглакар руы бастаған тоғыз-оғыз тайпалар одағы Шығыс түрік қағандығына қарсы өз тәуелсіздіктері үшін кескілескен ұрыс жүргізді. Бірте-бірте олар бір мемлекетке бірікті. Жаңа мемлекет Ұйғыр қағандығы деп аталды. [[Сурет:Uyghur Khaganate.png |нобай|солға|300px|]] 744 ж. Шығыс түрік қағандығының әскерін күйрете талқандаған олар саяси әскери билікті тұңғыш рет өз қолдарына алды. Шығыс түрік қағандығының орнына жаңа мемлекет — Ұйғыр қағандығы пайда болды. Оның астанасы — Орхон өз. бойындағы Қарабаласағұн қаласына орналасты. Алғашқы қаған Пэйло (746) болды. Оның кезінде қағандық аумағы [[Алтай]] тауларынан Үлкен Хинганга, Саян жоталарынан оңт-те [[Гоби]] шөліне дейін созылды. Пэйло өлгеннен кейін оның баласы [[Мойыншор]] таққа отырды (746 — 759). Ол мемлекетті нығайтып, [[Орта Азия]]мен және [[Қытай]]мен қарым-қатынас орнатты. Мойыншор [[Тыва]]ны өз қол астына қаратты. Ұйғыр қағандығының әскери және саяси қуатының артқаны соншалық 757 ж. [[Қытай]]да соғдылық Ань Лу-шань бастаған көтерілісшілер бас көтергенде Қытай императоры Мойыншордан көмек сұрады. Ұйғыр қағандығы түркі тектес көшпелі тайпалардың одағынан тұратын ортағасырлық мемлекет болды. Бас билік қағанның қолында шоғырланды. Халық негізінен мал ш-мен және егіншілікпен айналысты. Қала, бекініс, елді мекен салу дами түсті. Қолөнер кәсібі өрге басты. [[Сирия]] алфавиті негізінде ұйғыр жазуы пайда болды. Ұйғырлардың бір бөлігі буддизм дінін қабылдаса, 8 ғ-дың аяғынан манихей дініне көше бастады. Дегенмен, халықтың негізі тәңіршілдікті ұстанды. Ұйғыр ақсүйектерінің өзара қырқысулары мен тайпалардың қағанның билігіне қарсы күресі салдарынан 8 ғ-дың аяғында қағандық әлсіреді. Ақыры 840 ж. Енисей (Енесай) қырғыздарының соққысынан күйреді. Ұйғырлардың бір бөлігі (15 аймақ) [[Алтай]] мен [[Тарбағатай]] аралығындағы Қарлұқ қағандығына қашты. Қалғаны Шығыс Түркістан мен Ганьсу аймағына қоныс аударды. Ұйғыр қағандығы жүз жылдай Қытайдың Орт. Азияға шығуына күшті кедергі болды. Ғалымдар бір ауыздан көне ұйғыр халқы мен қазіргі ұйғырлар арасында байланыс жоқ дегенді құптайды. Қазіргі ұйғырлар Тохар ұлтының ассимиляцияға түскен түрі. Олар ХХғ басында ғана ұйғыр атала бастаған. [[Сурет:Сражение при Ешилькуле, 1759, уйгуры-кашкарцыvsманьчжуро-монголы-ханьцы.jpg |нобай|оңға|200px|Ешілқұл шайқасы, 1759 ж]] Халықтық этногенезіне қатысқан тайпалардың әр алуандығына сәйкес бүгінгі Ұйғырлардың антропология жағынан біртекті еместігі байқалады. [[Қашғария]]ның оңт-нде еур. нәсілдің [[памир]] тобы басым болса, [[Шығыс Түркістан]]ның солт-н мекендеушілерде еур., [[моңғолоид]]тық элемент тең түседі (тұранаралық нәсіл). [[Ұйғыр]] этнонимі 3 ғ-дан белгілі. Көне заманда [[моңғол]] даласын мекендеген көшпелі Ұ-дың арғы тектері ғұндардың тайпалық одақтарына енген. Кейіннен Жужан, [[Түрік қағандығы]]ның құрамында болды. [[Түрік]] қағандығы ыдырағаннан кейін (8 ғ.) [[Селенга]], [[Орхон]], [[Тола]] өзендерінің бойындағы Ұ-лар [[Ұйғыр]] қағандығын құрды. Ұ. атауы [[Орхон жазба ескерткіштері]]нен де белгілі (8 ғ.). 840 ж. [[Ұйғыр қағандығы]]н қырғыздар күйретті. Содан кейін олар [[Шығыс Түркістан]] мен [[Ганьсудың]] батыс бөлігіне қоныс аударып, [[Тұрфан ойпаты]]нда (847 — 1369), [[Ганьсу]]да (847 — 1036) дербес мемлекет құрды. [[Ганьсу]]дағы мемлекетті таңғұттар жойды да [[Шығыс Түркістан]] 14 ғ-да [[Шағатай ұлысы]]на, кейін [[Моғолстан]]ға қарады. [[Шығыс Түркістан]]ға ауып келген Ұ. [[қыпшақ]], [[қарлұқ]], [[шігіл]], [[ячма]], [[құман]], т.б. [[түркі тайпалары]]мен бірге жергілікті иран тектес халықпен араласып, бертін келе бір этн. топқа бірікті. 9 — 10 ғ-ларда Ұ-да [[буддизм]], кейіннен оның жаңа тармағы — [[махаяна]] (Ұйғырларда 8 ғ-дың 60-жылдары) тарады. 11 — 17 ғ-ларда Ислам дінін қабылдады. 17 — 18 ғ-ларда Ұ. [[Жоңғар]] хандығына, 18 ғ-дың 50-жылдарынан бастап [[Цинь империясы]]на бағынды. Ұ. маньчжур-қытай] езгісіне қарсы ұзақ жылдар ұлт-азаттық күрес жүргізді. [[1944]] — 49 ж. елдің солт-ндегі 3 аймақта [[Шығыс Түркістан]] халық республикасы орнады. [[1949]] ж. Қытайда [[коммунистік партия]] жеңіске жеткеннен кейін [[Шығыс Түркістан]] қайтадан [[Қытай]]ға бағынуға мәжбүр болды. Жергілікті жағдайды ескере отырып, [[ҚХР]] өкіметі [[1955]] ж. [[ШҰАР]]-ды құрды. [[1950]] — 60 ж. жергілікті өкімет жазалау шараларын жүргізді. Ұйғырлардың бір бөлігін басқа жерлерге көшіріп, орнына қытайлар қоныстандырылды. Бұл жағдай жергілікті ұлттың арасында наразылық тудырды. Ұйғырлар — ежелден отырықшы өмір кешкен халық. Олар суармалы егіншілік пен бау-бақша өсірудің шебері. Өзіндік ерекшелігі мол мәдениеті мен ән-жырының, монументті діни архитектурасының шығыс елдері мәдениетіне елеулі әсері болды. Ұйғырлардың [[Қазақстан]]дағы саны 210,3 мың адам ([[1999]]). Олар Жетісуға 19 ғ-дың соңына қарай Қытайдағы мұсылмандар көтерілісінен кейін Цинь билеушілерінің қысымына ұшырап, ауып келген. Қазақстанда Ұйғыр мектептері, Республикалық ұйғыр театры, [[ҰҒА]]-ның Тіл білімі институтында ұйғыртану бөлімі жұмыс істейді. == Ұйғыр тілі == '''Ұйғыр тілі''', [[түркі]] тілдерінің оңт.-шығыс тобындағы [[қарлұқ]] бұтағына жатады. Көне Ұйғыр тілінен ажырату мақсатында қазіргі Ұйғыр тілі, жаңа Ұйғыр тілі деген атаулар қолданылады. Ұйғыр тілі. [[ҚХР]]-ның [[Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы районы]]на (8 млн., 2004) және [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]] республикаларына (300 мың), [[Үндістан]], [[Пәкістан]], [[Ауғанстан]] елдеріне (200 мың) таралған. [[Ұйғыр]] халқы ертеректе өз тілін қәшқәр тили, таранчи тили деп те атаған. Ұйғыр тілі. орт. (Іле бойы), оңт. ([[хотан]]), шығыс ([[лобнор]]) диалектілеріне бөлінеді, онда [[өзбек]] тілімен салыстырғанда [[қыпшақ]]тық элементтер сирек кездеседі. Ұйғыр тілінде үндестік заңы сақтала бермейді, сөз басында қазақ тіліндегі “ж” дыбысының орнына “й” қолданылады (мыс., йәл-жел, йол-жол). Бір буынды сөздердегі а, ә дауыстылары сол сөзге жалғанатын қосымшалардың кері ықпалының әсерінен е, о, ө дыбыстарына ауысады (мыс., аты-ети, балық-белик). Ұйғыр тілінде а, ә дауыстылары редукциясының басымдығы байқалады, сөйлеу тілінде р, л дыбыстары түсіріліп айтылады (мыс., бар-ба, барса-баса, кел-кә, т.б.). Ұйғырлар 11 ғ-дан араб жазуын қолданған. [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]] ұйғырлары [[1930]] жылдан латын жазуын, [[1947]] жылдан кириллицаны тұтынып келеді. Орыс әліпбиіне қосымша ә, ө, ү, қ, ғ, ң, ї, җ әріптері таңбаланған Ұйғыр тілі [[ШҰАР]]-да мемл. тіл ретінде қызмет атқарады. Бұл тіл [[Қазақстан]]да да дамыған, қазақ жерінде Ұйғыр тілінде көркем, қоғамдық-саяси, ғыл. әдебиеттер ұдайы басылып тұрады, бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі хабарлар тарайды. == Ұйғыр жазуы == '''Ұйғыр жазуы''' — соғды жазуынан (б.з.б. 1 ғ. — б.з. 9 ғ-лар) бастау алатын ежелгі ұйғыр тайпалары пайдаланған жазу. Жоғарыдан төмен қарай тік әріптермен солдан оңға бағыттала жазылатын бұл жазу түрі сирия-арамей әліпбилерінің біріне саяды. Ұйғыр жазуының әліпбиін кейінірек басқа да түркі тайпалары (наймандар), олардан моңғолдар үйренген. 13 — 14 ғ-ларда Орт. [[Азия]]да құрылған түркі-моңғол ұлыстарының көпшілігі Ұйғыр жазуын пайдаланған. 16 ғ-да кейбір өзгерістермен маньчжурлар қабылдады. Кей халықтар Ұйғыр жазуын 18 ғ-ға дейін, ал сары ұйғырлар 19 ғ-ға дейін қолданып келді. ҚХР-ның Ішкі Моңғолия автономиялы районында қазірге дейін қолданылады. Ұйғыр жазуының ескерткіштері бізге Шығыс Түркістаннан табылған қолжазбалар арқылы жетті. Олардың ішіндегі ең көрнектісі — Жүсіп Баласағұнидың “Құ-тадғу біліг” (1069) дастанының Вена нұсқасы. Ұйғыр жазуы туралы мәліметтерді [[Махмұт Қашқари]]дың “[[Диуани лұғат-ит-түрк]]” (1073) еңбегінен де кездестіруге болады. Ұйғыр жазуы ескерткіштері қатарында “Манихейлердің жалбарыну дұғасын” (6 ғ.), “Һибатул-хақайық”, “Алтын яруқ” (“Алтын жарық”), будда дініне қатысты қолжазбалар (11 ғ.) мен заңи құжаттарды (10 — 13 ғ-лар) атауға болады. Ұйғыр жазуының әліпбиі 22 әріптен тұрады. Таңбалауда ы/і, о/у, ө/ү дауыстылары мен п/б, к/г, т/д дауыссыз дыбыстары бірдей жазылғанымен, дыбысталуы әр түрлі. Жазудағы әріптер сөз басында, ортасында, аяғында түрліше таңбаланады. [[Сурет:Khotan-mezquita-d03.jpg |нобай|оңға|200px|Хотандағы ұйғыр мешіті]] == Діні == Ұйғыр дінін ұстанатындардың басым көпшілігі ханафи мәзһабындағы [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], Қашғар маңында шиіттердің шағын қауымдары бар. Ұйғырлардың ата-бабаларының ислам дінін қабылдауы Қарахандар билеушісі Сутук Абдукерім Боғраханның (X ғ.) билік еткен кезеңіне жатады. Суннизмге дейін ұйғырлар сопылық исламды ұстанған. Ертеде ұйғырлар тәңіршілдер, манихейлер және буддистер болған. Манихейлік Ұйғыр қағанатының діні болды. Буддизм ұйғыр идкутизмінің діні болды. Азияда буддизмнің таралуында ұйғырлар маңызды рөл атқарды, Үндістан мен Тибеттен келген ұйғырлар арқылы буддизм Қытайға өтті. Қазіргі уақытта негізінен Қазақстан мен Орталық Азияда христиан ұйғырлары да бар. == Кәсібі == Ұйғырлардың негізгі кәсібі жоғары деңгейге жеткен суармалы [[егіншілік]] (дәнді, майлы дақылдар, әртүрлі техникалық дақылдар, көкөністер), бау-бақша. Кейбір аудандарда (лобнорлар арасында, Хотан және Хами таулы аймақтарында) олар негізінен [[мал шаруашылығы]]мен ([[қой]], [[жылқы]], [[түйе]], [[сиыр]]) айналысады. Қосымша кәсіптер – [[балық аулау]], [[аңшылық]]. Қолөнерден – тоқу, кілем тоқу, керамика, мыс ыдыс, т.б. Кейбір ұйғырлар өнеркәсіпте жұмыс істейді.<ref>народы мира / Уйгуры http://www.etnolog.ru/people.php?id=UYGR</ref> == Тұрмыс салты == === Отбасы, рәсімдері === Отбасы шағын, неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Үйлену тойы және басқа да рәсімдер сақталған. Той әнмен, бимен, әзіл-қалжыңмен өтеді. Ол екі жақта қатар өтіп, қажеттінің барлығын (тамақтан бастап, отынға дейін) күйеу жігіттің туыстары келіннің үйіне жеткізеді. Күйеуінің үйіне кірер алдында жас жұбайларды оттың айналасына айналдырады. Құрдас жастағы ерлер мен әйелдердің бөлек ұйымдастыратын дәстүрлі демалыс кештері (машраб) бар. Дәстүрлі наным-сенім - рухтарға табыну, шамандық. Ұйғырлар Шығыстың көптеген елдерінің мәдениетіне әсер еткен бай және өзіндік мәдениетті (монументалды діни сәулет, музыкалық шығармалар) жасады. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Елді мекендері сызықтық орналасқан. Ұйғырлардың дәстүрлі баспанасы саманнан немесе кірпіштен тұрғызылған, төбесі жалпақ. Үйге кіре берістің алдында жабық терраса (айван) бар. Олар жылытылатын жантайма төсекте (қан сияқты) ұйықтайды, қабырғалардағы ойықшалар төсек-орын мен ыдыс-аяқты сақтауға қызмет етеді, киімдер сандықта сақталады. Камин тәрізді ошақтар қабырғада орналасқан.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=569|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> [[Сурет:Uyghur man in Kashgar.jpg|нобай|оңға|200px|Қашқардағы ұйғыр жігіті]] === Дәстүрлі киімдері === Бұрын Жетісу ұйғырларының ерлер костюмы жіңішке тік жағалы ұзын кең пішілген желбегей жейде (койнэк) мен балағы етіктің ішіне салынатын кең шалбардан (тамбал) тұрған. Жейденің сыртынан қысқа башмет киіп, оның сыртынан жіңішке тік жағалы және тар жеңді ұзын халат (шапан) киген. Халатты мақта матасының ұзын кесегінен жасалған белбеумен (бэлваг) байлаған. Қысқы сырт киім ретінде қой терісінен жасалған тон (жута) қызмет етті. Аяқтарына ұзын қонышты тар жұмсақ етіктер (мэсэ) киген, оларды үйге кірерде шешіп қоятын былғары галоштармен бірге киетін болған. Тағалы етік (отук) киген. Бас киім ретінде жазда – тақия (допа), қыста – қой елтірісімен қапталған шұға бөрік (топа), ал байларда – кәмшат, бұлғын, құндыз терісімен қапталған бөрік қызмет етті. Әйелдер мақта матасынан тігілген, кішкене тік жағалы туника тәрізді пішілген ұзын кең жейде, сонымен қатар толарсаққа қарай тарланып келетін кең шароварлар киген. Тұрмыстағы әйелдердің жейдесіндегі қиығы мен ілгегі алдыңғы жағында кеудесінде, ал қыздардыкі – иықтарында болған. Тұрмыстағы әйелдер жейдесінің оң жақ кеудесі кестемен безендірілген. Жейденің сыртынан үйде және көшеде әдетте үнемі ұзын, тізеге дейін жететін, ілгексіз жеңсіз киім (кэмзэл) киген. Көшеге шыққанда тар жеңді (чапан), ал оның сыртынан екіншісін – анағұрлым ұзын және кең халат (перенджэ), немесе қысқа сырылған көкірекше киетін болған. Қытайлық үлгіде пішілген, өзіндік өрнектермен (мади–хан) безендірілген көкірекше (хтай–чэкойнек) де киген. Қыста олар да қой терісінен тон киетін болған. Аяқ киім ретінде көбіне галоштармен бірге жұмсақ етіктер қызмет еткен. Бас киімдері – тақия немесе орамал, қыста жалпақ жылы тері бөрік болған. Бай әйелдердің мерекелік бас киімдері сүйір төбесі ұсақ бүрмеленіп, түрлі–түсті тастармен безендірілген зерлі дөңгелек бөрік болды. Бөріктің үстінен ұзын кездемелі орамал киілген. Әйелдер беттерін жаппаған, бөтен адамды көрген уақытта беттерін орамалмен сәл ғана бүркеген.<ref>{{cite web|url=https://ulagat.com/2022/01/01/%D2%B1%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96-%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96/|title=Берік Бақытұлы. Ұйғырлардың дәстүрлі киімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> [[Сурет:Uyghur polu closeup.JPG |нобай|оңға|200px|Ұйғыр тағамы (полу)]] === Дәстүрлі тағамдары === Негізгі тағамдары – ұннан жасалған тағамдар, шелпек, көкөніс пен еттен дәмдеуіштер қосылған кеспе ([[лағман]]), көкөніс пен ет салмасы бар [[бәліш]]тер мен [[тұшпара]]. Ет тағамдарынан танымал - қой етінен жасалған кәуап. Шай барлық жерде, шығыста - сүт, май және тұзбен, кең таралған. Қарбыздар, қауындар, жаңа піскен және кептірілген жемістер диетада маңызды орын алады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/346|title=Решетов А.М. Ұйғырлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> === Өнері === ==== Ұйғыр музыкалы комедия театры ==== [[Ұйғыр]] [[музыка]]лы [[комедия]] [[театр]]ы [[1934]] ж. [[Алматы]] қаласында ұйымдастырылып, сол жылы 24 қыркүйекте Д.Асимов пен А.Садыровтың “Анархан” атты музыкалы драмасымен тұңғыш рет шымылдығын ашты. Алғашында Ұйғыр облысы музыкалы драма театры деп аталды. [[1941]] — 61 ж. аралығында [[Шелек]]те (Алматы облысы) орналасып, ал [[1961]] ж. Алматы қаласына қайта қоныс аударды. Театр труппасы 1940 —50 ж. ұлттық драматургиямен қатар аударма музыкалы драм. шығармаларға да (У.А. Гаджибеков, Л.А. Юхвид пен А.Б. Александров, Ж.Б. Мольер, т.б.) ден қойды. Актерлер М.Бақиев, М.[[Мариям Тохтаханқызы Семятова|Семятова]], С.Саттарова, А.Шәмиев, А.Ақбаров, З.Ақбарова, М.Ахмадиев, Қ.Әбдірәсілов, реж-лер А.Ибрагимов, А.Марджанов, Д.Садырова, театр суретшілері К.Пак, П.Ибрагимов, комп-лар Қ.Қожамияров, Ғ.Зайнаутдинов, И.Масимов, И.Исаев, т.б. театрдың нығайып, қалыптасуына елеулі үлес қосты. 20 ғ-дың 60 — 90-жылдары ұйғыр жазушыларының (М.Зұлпұхаров, С.Хасанов, М.Қабиров, З.Самеди, Х.Абуллин, Ж.Босақов, Ш.Шаваев) драм. шығармалары қойылып, театрдың ұлттық бағыт-бағдары айқындала түсті. [[1964]] ж. Респ. ұйғыр музыкалы драма театрына айналды, ал [[1967]] жылдан қазіргі атымен аталады. [[2005]] ж. театрға комп. Қ.Қожамияровтың есімі берілді. Әр жылдары театр репертуарынан [[орыс]],[[өзбек]], [[қырғыз]], [[башқұрт]], [[Әзірбайжан]], грузин және [[қазақ]] жазушыларының М.Әуезовтің (“Айман — Шолпан”), Ғ.Мүсіреповтің (“Қозы Көрпеш — Баян сұлу” мен “Қыз Жібек”), С.Мұқановтың (“Қашғар қызы”), Ш.Хұсайыновтың]] (“Шолпан” мен “Қайран Гәкку”), Қ.Мұхамеджановтың (“Бөлтірік бөрік астында”), Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаевтың (“Беу, қыздар-ай”, “Ой, жігіттер-ой”), С.Шәймерденовтің (“Дөкей келе жатыр”), шет ел драматургиясының (У.Шекспир, Лопе де Вега, А.В. Вальехо) туындылары да орын алды. Театрдың жанында “[[Яшлық]]”, “Нава” және “Сада” ансамбльдері жұмыс істеді. Театр ұжымы [[1984]] ж. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталды.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> ==== Cәулет өнері ==== {|class="graytable" |+ | align="center" | [[Сурет:Turpan-bezeklik-cuevas-d01.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Сурет:Sutuq Bughraxan Qebrisi.JPG|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Сурет:Yarkand-tumbas-reyes-d06.jpg|center|200px]] |- | align="center" | ''Мың Үй'' Үңгірі (қаз. "''Мың үйлер''")) | | align="center" | Сұлтан ел негізін салушының кесенесі | | align="center" | Ел билеушісінің кесенесі |} == Қазақстандағы ұйғырлар == Қазақстан аумағындағы ұйғыр диаспорасы ХІХ ғ. соңына қарай Шығыс Түркістаннан (қазіргі ҚХР ШҰАА) шыққан ұйғырлардан қалыптасты. 1897 жылғы санақтың қорытындысы бойынша Қазақстандағы ұйғырлардың саны 55815 адамды құрады. 1910 жылы Жетісудың қалалары мен ауылдарында 86426 адам тұрды; 1926 жылғы халық санағы Қазақстанда 63434 ұйғырды тіркеді, бұл топқа санақта көрсетілген мынадай топтар біріктірілді: тараншылар (51803 адам), қашқарлықтар (1121 адам) және ұйғырлардың өзі (10510 адам), олардың саны 55815 адамды құрады, олар Жетісу губерниясында шоғырланды. Қазақстанның ұйғыр диаспорасы санының жалпы динамикасы диаспораның ұлғайғанын дәлелдей отырып, мынадай түрде болды: *120 881 (1970 ж.), *147 943 (1979 ж.), *181 526 (1989 ж.), *210 365 (1999 ж.) *246 700 (2014 ж.) адам, олар елдің оңтүстігінде тұрды. 2020 жылдың басындағы мəліметтер бойынша бұл этностың шоғырлана қоныстанған жерлері [[Алматы облысы]]нда – 57,96%, [[Жамбыл облысы]]нда – 1,05%, [[Алматы]] қаласында – 37,82%. Білім алушылар контингенті мен ұйғыр мектептерінің саны да тиісінше өзгерді: 1931 жылы сауатсыздықты жою (ликбез) мектептерінде 2500 ұйғыр, ал 1935 жылы Алматы облысында 1044 сауатсыздықты (ликбез) жою пунктінде 48220 адам оқыды. 1951–1952 жылдары 52 ұйғыр мектебі, 1969–1970 жылдары – 64, 1986–1987 жылдары – 11 және 38 аралас, 2006 ж. – 15 ұйғыр мектебі жұмыс істеді. Ұйғыр тілі мен мәдениетін дамыту үшін Абай атындағы Қазақ педагогикалық университетінің филология факультетінде ұйғыр бөлімінің ашылуы үлкен маңызға ие болды. Ұйғыр мектептерінің жұмысын ұйғыр тілінде оқулықтар шығаратын «Рауан» баспасы да қолдайды. 1949 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясында]] ұйғыр-дүнген мәдениеті секторы құрылды, одан әрі Сектор ұйғыртану бөлімі болып қайта құрылды, оның негізінде 1986 жылы Ұйғыртану институты ұйымдастырылды. 1989 жылы Қазақстанда тұратын ұйғырлардың 95%-ы өз ұлтының тілін ана тілі деп санайтындықтарын айтты, алайда ұйғырлардың ана тілін меңгергені туралы мәліметтер жоқ; ұйғырлардың 1,5%-ы қазақ тілін ана тілі деп таныды, олардың 9,1%-ы оны біледі; 3%-ы орыс тілін ана тілі деп санайды, ал олардың 62%-ы оны меңгерген. 1999 жылғы санаққа сәйкес 171,1 мың ұйғыр немесе 81,3%-ы ана тілін, 169,3 мың немесе 80,5%-ы мемлекеттік тілді, 160,2 мың немесе 76,1%-ы орыс тілін меңгерген. 1999 жылғы санақ бойынша Қазақстан ұйғырларының қостілділік дәрежесі былайша анықталған: біртілділер – 27859 адам (13,2%), қостілділер – 182506 адам (86,8%).<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=191|барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Uyghur people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Қытай этникалық топтары]] bha9j45b9jsy82hu929lb94x2clv1q8 0 17379 3644534 3570875 2026-08-20T10:48:31Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644534 wikitext text/x-wiki {{Халық |атауы ='''Өзбектер''' |сурет=<table border=0 align="center"> <tr> <td>[[Сурет:AmirTemur11.jpeg|90x105px]]</td> <td>[[File:1992 Uzbekistan stamp.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Hamza Niyazi.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Alisher Usmanov podium 2013 Fencing WCH SMS-IN t204812.jpg|90x105px]]</td> </tr> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Әмір Темір]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Надира]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Хамза Хакимзада Ниязи|Хамза Хакимзада]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Әлішер Бұрханұлы Османов|Әлішер Османов]]</small></td> </tr> <tr> <td><small>[[File:Idealized portrait of Babur (1483-1530), painted in 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg|90x105px]]</small></td> <td>[[File:Olimjon Hamid.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Shavkat Mirziyoyev.jpg|90px]]</td> <td> </td> </tr> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Бабыр]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Хамит Әлімжан]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Әлішер Науаи]]</small></td> </tr> </table> |саны = 38,4 млн<ref name="2023 People Cluster: Uzbek">{{cite web|url= https://joshuaproject.net/clusters/314/|title= Uzbeks|access-date= 2023-09-29|date= 2023|publisher= People Cluster: Uzbek|archive-date= 2023-08-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20230811093002/https://www.joshuaproject.net/clusters/314|url-status= live}}</ref> |аймақ1 = {{UZB}} |саны1 = 25,200,000 (2015)<ref name=CIA-Uzbekistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|title=Population: 28,661,637 (шілде 2013 est.)|publisher=[[The World Factbook]]|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref> |ref1 = |аймақ2 = {{AFG}} |саны2 = 2,799,726 (2013)<ref name=CIA-Afghanistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|title=Afghan Population: 31,108,077 (шілде 2013 est.)|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref> |ref2 = |аймақ3 = {{TJK}} |саны3 = 1,210,236 (2013)<ref name=CIA-Tajikistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=Population: 7,910,041 (шілде 2013 est.)|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref> |ref3 = |аймақ4 = {{KGZ}} |саны4 = 980,000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/kg.html#People CIA World Factbook – Kyrgyzstan]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |ref4 = |аймақ5 = {{KAZ}} |саны5 = 511,000<ref>[http://www.newskaz.ru/society/20130515/5087880.html Свыше 11 млн казахов проживает в Казахстане.] ИА Новости-Казахстан.</ref> |ref5 = |аймақ6 = {{TKM}} |саны6 = 260,000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People CIA World Factbook – Turkmenistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People |date=2007-06-12 }}</ref> |ref6 = |аймақ7 = {{RUS}} |саны7 = 289,862<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls|title=Всероссийская перепись населения 2010 г.|lang=ru|access-date=2023-01-31}}</ref> |ref7 = |аймақ8 = {{PAK}} |саны8 = 270,133<ref>{{Cite web|author=Rhoda Margesson|date=2007-01-26|url=http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf|title="Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects" p.7. Report RL33851|publisher=[[Congressional Research Service]]}}</ref> |ref8 = |аймақ9 = {{CHN}} |саны9 = 124,800<ref>[http://www.paulnoll.com/China/Minorities/China-Nationalities.html Chinese National Minorities<!-- Bot generated title -->]</ref> |аймақ10 = {{UKR}} |саны10 = 22,400<ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6 State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201192304/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6 |date=2008-12-01}}</ref> |аймақ11 = {{USA}} |саны11 = 80,000 |аймақ12 = {{TUR}} |саны12 = 45,000<ref>{{Cite web|url=http://evrenpasakoyu.wordpress.com|title=Evrenpaşa Köyü. Güney Türkistan'dan Anadoluya Urfa Ceylanpınar Özbek Türkleri|publisher=Evenpaşa Köyü}}</ref> |ref14 = |аймақ15 = {{MGL}} |саны15 = 560<ref>Census of Mongolia, slide# 23. http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf</ref> |ref15 = |тілдері = [[өзбек тілі]], [[орыс тілі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/people.htm#:~:text=%D0%9F%D0%BE%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D1%83%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%E2%80%93%20%D0%BC%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B5,%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5.|title=Население Узбекистана|publisher=ADVANTOUR|lang=ru|access-date=2023-01-31}}</ref> |діні = [[Сунниттер|сунни]] [[ислам]]<ref>{{Cite web|url=https://assembly.kz/ethnos/ru/uzbeki/|title= Узбеки. Этнос. Ассамблея народа Казахстана|publisher=[[Қазақстан Халқы Ассамблеясы]]ның ресми сайты|lang=ru|date=|access-date=2023-01-28}}</ref> |related = [[Түркілер]] |төл атауы= {{lang-uz|O’zbeklar}} }} '''Өзбектер''' ({{lang-uz|O’zbek, O’zbeklar}}, ''ўзбек, ўзбеклар'') — [[Өзбекстан]] елінің негізгі халқы, [[Түркі тілдері|түркітілдес]] ұлт. Жалпы саны 38,4 млн адамға жетеді. [[Орталық Азия]]да, соның ішінде [[Тәжікстан]]да, [[Қазақстан]]да, [[Қырғызстан]]да, [[Түрікменстан]]да және де [[Ауғанстан]], [[Қытай]], т.б. елдерде өмір сүреді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Uzbek-people|title=Uzbek. People. Encyclopedia Britannica|publisher=Britannica|lang=en|date=2023-01-19|access-date=2023-01-31}}</ref> == Эндоэтнонимдері == Ағылшын тілінде – «Uzbeks»; түрік тілінде – «Özbekler»; қазақ тілінде – «өзбектер»; қарақалпақ тілінде – «O'zbekler»; ұйғыр тілінде - "ئۆزبېك مىلتى"; татар тілінде – «Үзбәкләр»; қырым татар тілінде – «Özbekler»; қытай тілінде – «乌兹别克族».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/uzbeki_o_zbeklar/2-1-0-87|title=Узбеки - O‘zbeklar|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref> == Тілі және жазуы == {{main|Өзбек тілі}} Өзбек тілі — түркі тілдерінің оңтүстік-шығыс (ортаазиялық) тармағы, қарлұқ тілдері тобына жатады. Өзбек тілі бірнеше диалектіге бөлінеді. Олардың ең үлкені оңтүстік-шығыс пен қала тұрғындарының тілдік ерекшелігін қамтитын қарлұқ диалектісі, ол қазіргі ұйғыр тіліне ұқсас келеді. Жазуы латын әліпбиіне негізделген.<ref>{{кітап|авторы= Бас редактор Ә. Нысанбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 1998|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 5-89800-123-9|тиражы= }}</ref> == Діні == Көпшілігі [[Ислам|Ислам дінінің]] [[Сунниттер]] тармағын ұстанады. == Этногенез және тарихы == Антропологиялық жағынан ферғана-памир нәсіліне жатады, [[Моңғолоид|моңғол]] өңдесі аралас. Өзбектер этногенезіне [[Орта Азия]]ны мекендеген ежелгі [[соғды]]лық, [[хорезм]]дік, [[бактрия]]лық, [[ферғана]]лық тайпалар мен [[Сақтар|сақ]], [[Массагеттер|массагет]] тайпалары аздап та болса өз үлесін қосты. Өзбектер ұлтының қалыптасуы ұзаққа созылды, оның құрамы үлкен үш топқа бөлінді: * Бірінші топ — көгалды алаптардағы отырықшы халықтар арасындағы негізгі халық. Бұлардың басты белгілері ру мен тайпаға бөлінбейді, суармалы егіншілікпен, қолөнерімен, саудамен шұғылданады, қалалар мен ірі қыстақтарда тұрады. Өзбектердің бұл тобы Ташкенттің көгалды алқабы мен Парғана алқабында мекендеген. Олар өзбек халқының қалыптасуына, көшпелі өзбек пен өзге де көшпелі тайпаларының отырықшылануына ықпал жасады. * Екінші топ — [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] моңғол дәуіріне дейін және [[Шыңғыс хан]] заманында ауып келген түркі-моңғол тайпаларының ұрпақтары ([[Қарлұқтар|қарлұқ]], [[барлас]], [[қалтатай]], [[моғол]], т.б.), бұлар отырықшы халыққа сіңіскен жоқ, жартылай көшпелі өмір сүріп, ру-тайпалық дәстүрлерін сақтап қалды. Олардың көпшілігі өздерін «түрікпіз» деп атады. * Үшінші топ — 15-ші ғасырдың аяғында Дешті Қыпшақтан ауған өзбек тайпаларының ұрпағы. «Өзбек» атауы осы тайпалармен бірге келді. Бұл тайпалар шежіре деректерінде «[[92 баулы өзбек]]» деп аталады. Бұлардың көпшілігі орта ғасырларда-ақ әбден белгілі болған [[қыпшақ]], [[найман]], [[жалайыр]], [[қаңлы]], [[қытай]] (хитай), [[қоңырат]], [[Маңғыттар|маңғыт]], [[дүрмен]], [[қатаған]], қырық, сарай, [[кенегес]], қият, құтты, [[Ұйғырлар|ұйғыр]], т.б. тайпалар мен халықтар еді. Өзбектердің этнографиялық қалыптасуына (әсіресе Хорезмде) [[оғыздар]] да қатысты. 16-шы ғасырда [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығы]], [[Хиуа хандығы]], 18-ші ғасырдың бас кезінде [[Қоқан хандығы]]ның құрылуы өзбектердің ұлт ретінде қалыптасуын ұзақ уақыт тежеді. Олар тек 20-шы ғасырда [[Кеңес Өкіметі|Кеңес өкіметі]] тұсында ғана ұлт ретінде қалыптасты. Кеңестік жүйе олардың әрбір аудандағы өзіндік мәдениетін бір арнаға күштеп түсірді.<ref>{{cite web|url=https://el.kz/content-5422_4663/?ysclid=m2liq9wxj848362337|title=Өзбектер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref> == Кәсібі == Өзбектердің дәстүрлі кәсібі — егіншілік, қолөнер және сауда болды. Олар негізінен дәнді дақылдар (бидай, арпа, күріш, құмай, жүгері, тары), бұршақ (маш, лобия, бұршақ, жасымық), көкөністер (сәбіз, редис, шалқан, қызылша, шалғам, пияз, қызыл бұрыш, кориандр және т.б.), бақша (қауын, қарбыз, тағамдық және асқабақ), майлы дақылдар (күнжіт, зығыр, мақсары), жемістер (өрік, шабдалы, інжір, айва, алмұрт, алма, анар, жүзім, тұт, жаңғақ), азықтық (жоңышқа), техникалық (мақта) өсіреді. Мал шаруашылығында ірі қара (өгіз, жылқы, есек), аз сүтті (көп отбасына бір-екі сиыр) және етті (бірнеше бас семіз құйрықты қой бордақылаған) ұстады. Бұхара, Қаршы оазистерінде даладағы алыс жайлауларда қаракөл қойларын өсірді, жаңа туған қозыларының терісі экспортқа шығарылды. Мал саудагерлері ірі саудагерлер сияқты негізінен отырықшы халық болды. Тау бөктерінде және әсіресе далалық аймақтарда мал шаруашылығы жартылай көшпелі өзбектердің негізгі кәсіптерінің бірі болды. Қой шаруашылығы мен жартылай жылқы шаруашылығының кәсіптік бағыты болды. Ешкі, ірі қара, кей жерлерде түйе негізінен өз қажеттіліктері үшін өсірілді. Түйелер сауда керуендеріне де пайдаланылды. Қалалар мен ірі сауда-қолөнер ауылдарында әр түрлі қолөнер түрлері (ұсталық, тоқымашылық, керамика, зергерлік, тері илеу, сабын жасау, кондитерлік, нан пісіру және т.б.), ал шағын ауылдарда тек кейбір түрлері ғана ұсынылды. Әйелдердің қолөнері де (иіру, киім тігу, кесте тігу, кілем тоқу, т.б.) кең тараған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/347|title= Кармышева Б.Х. Өзбектер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Жартылай көшпелі өзбектер туыстық жағдайды қатаң сақтаған. Қазіргі отбасылары шағын, бірақ та ұлдары үйленген соң әке үйі қасына таяу орнығады (бір-біріне көмектесіп тұру үшін), қарашаңырақта кіші баласы қалады. Әйелдер қоғамдық өмірге көп араласпайды. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === [[Сурет:Uzbek house in Fergana province (ayvan).jpg|нобай|оңға|200px|Айваны бар өзбектер үйі]] Елдің әртүрлі аймақтарындағы өзбек үйлері орналасуы мен құрылыс материалдары бойынша ерекшеленеді. Ауласы кең, ауланың ортасында шағын тоған бар балшық үйлер әлі күнге дейін ауылдық жерлерде танымал. Өзбекстанда үйлер қабырғаларында жарқын әшекейлермен, ойылған есіктермен және сырланған төбелермен безендірілген. Заманауи құрылыс әдістері бірте-бірте ежелгі дәстүрлерді алмастырса да, Өзбекстанның шалғай таулы ауылдары әлі де ежелгі Шығыстың өрнектері сақталған. Өзбекстандағы қоғамдық өмірдің ерекшелігі - махалла. Бұл бір кварталда, ауданда немесе шағын ауылда тұратын туыстар мен көршілердің бірігуі. Махала бірнеше ғасырлар бойы өмір сүріп келеді және әлі күнге дейін әсіресе өзбек ауылдарында мәнін жойған жоқ. Махалланың орталығы – қауымның барлық мүшелеріне қатысты ортақ шешім қабылдау үшін ер адамдар жиналатын шайхана немесе мешіт. Дау-дамайды шешетін, мұқтаж жандарға көмек көрсететін, той немесе жаназа өткізетін айтылмаған заң бар.<ref>{{cite web|url=https://centralasia.club/uzbekistan/kak-zhivut-obychnye-lyudi?ysclid=m2lpf981a4500873423|title=Өзбекстанда қарапайым халық қалай өмір сүреді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Uzbek man from central Uzbekistan.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық киімдегі өзбек қарты]] Өзбектердің дәстүрлі ерлер киімі орамалмен байланған жылы тоқыма шапан, бас киім, жұқа былғарыдан тігілген етіктен тұрады. Ерлер тіке тігілген жейде, төменгі және сырт киім киген. Халат жеңіл немесе жылы мақтадан жасалған жүннен тігілген. Жүргенде және отырғанда ыңғайлы болу үшін халаттың бүйірлерінде саңылаулар болды. Шапан – әдетте орамалмен байланған. Мерекелік ұлттық киім күнделікті киімнен матаның әдемілігімен, көркемдігімен және т.б. қолданылған ерлер киімі дәстүрлі көйлек – күйлак болды. Ташкент және Ферғана облыстарының тұрғындары арасында ерлердің ашық көйлегі - яхтак кең таралған. Әйелдердің ұлттық киімі халаттан, хан-атластан тігілген қарапайым көйлектен және шаровардан (төменгі жағы тарылтылған кең жұқа шалбард) тұрады. Әйелдің бас киімі үш негізгі элементтен тұратын: қалпақ, орамал және тақия. Мерекелік әйелдер костюмі күнделікті киімнен тігілген матаның сапасы мен әдемілігімен ерекшеленеді. Жалпы белгілермен қатар әр аймақтың, рудың киімінің өзіндік ерекшелігі болды. Қазіргі өзбек киімдері өте әркелкі. Қалалық, ішінара ауыл жастары, әсіресе зиялы қауым өкілдері көбінесе ұлттық киімнің жеке элементтерін қамтитын еуропалық киімдерді киеді. Қарт адамдар, әсіресе ауылдық жерлерден келген әйелдер дәстүрлі киімдерді сақтауға бейім.<ref>{{cite web|url=https://costumer.narod.ru/text/uzbek.htm|title=Өзбек костюмі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Палау - өзбек асханасының символы. Ол өзбек, орыс, татар, корей отбасы болсын, Өзбекстанның барлық үйінде дайындалады. Өзбек палауы – ел тұрғындарының менталитетінің бір бөлігі. [[Сурет:Плов в процессе готовки.jpg|нобай|оңға|200px|Пісіру кезеңіндегі палау]] Өзбекстанда ет тағамдары, ең алдымен, кәуап. Кесек және ұнтақталған (люла), қой еті, сиыр еті, тауық еті, бауыр және көкөніс. Қазан-кабоб (козон-кабоб) - ең танымал қуырылған тағам. Бұл қазанда пияз, картоп, көкөністермен бірге қуырылған сүйекті қой еті. Домляма (димлама) – қазанға қабаттап салатын ет пен көкөніс қосылған қуырдақ.<br /> Шурпа - ең танымал сорпа. Ол сүйегі бар қой етінен және көкөністерден жасалған. Ковурма шурпа сорпасы (каурма шурпа) үшін ет пісірер алдында алдын ала қуырылады. Куза-шурва — пеште сазды қазанда пісірілетін көже. Өзбекстанда тамақтану кезінде шай қоса ішіледі, ал шай қайнату тек ер адамдарға жүктелген. Шайдың ең көп таралған түрі - көк шай, сондай-ақ, қара шай, мейіз шай, түрлі жеміс-жидек, емдік шөптерден қайнатылған шай түрлері де жетерлік. Өзбекстанада алдымен дастарханға тәттілер, кептірілген жемістер, жаңғақ түрлері, жемістер мен көкөністер, содан кейін салқын тіскебасарлар, соңында дәстүрлі палау және басқа да негізгі тағамдар ұсынылады. Өзбек дастарханында міндетті түрде ыстық күлше нандар қойылады. Оларды қыш пештерде пісіріп, үстіне түрлі дәмдеуіштер себеді. Әйгілі өзбек тәттілері, халва, "зангза" ірімшіктері, сұйық халва "халвайтар", майлы печенье "куш-тили", қатпарлы тоқаштар "катлама", "новат" балқытылған қант, "чак-чак" қантындағы жаңғақтар, "пашмак" карамельінен мақта кәмпиті. Үстелде әрдайым кептірілген жемістер мен жаңғақтар болады. Жемістер, жүзім, қауын, қарбыз да тіскебасар беріледі.<ref>{{cite web|url=https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/uzbek-food.htm?ysclid=m2lqna8vqv278178083|title=Өзбек тағамы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-23|lang=}}</ref> == Қазақстандағы өзбектер == Өзбектер қазақ жеріне ежелден-ақ қоныстанған. Олар тұтас тұрып жатқан дәстүрлі аймақ — [[Түркістан облысы]]. Сонымен қатар, [[Алматы облысы|Алматы]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Қызылорда|Қызылорда]] облыстарында да біршама өзбек ұлты тұрады. Дәстүрлі айналысатын кәсібі – диқаншылық, малшылық, құрылыс және сауда. Бүгінде Қазақстан аумағында 500 мыңға жуық өзбек тұрып жатыр. 2006 жылы Өзбек мәдени орталығы құрылды. Оның қызметі мәдени-ағартушылық жұмыстарға, өзбек жастарын өз халқының салт-дәстүріне тартуға, ана тілін үйретуге бағытталған. Қазақстанда 30 өзбек [[балабақша]]сы бар, оларда 2000-нан астам бала тәрбиеленуде. Өзбек тілінде оқытатын 150 [[мектеп]] жұмыс істейді. Мектептерге оқулықтар, негізінен, Ташкенттен келетін, 1999 жылы Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі өзбек тіліндегі жаңа оқулықтар шығару туралы шешім қабылдады. Қазақстанның өзбек диаспорасы ана тілін оқуға және өздерінің этникалық ерекшеліктері мен мәдениетін сақтауға белсенді түрде ұмтылыс танытып келеді. Мұны Шымкентте өзбек театрының ашылуы, мерзімді басылымдары таралымының өсуі, түрлі мәдени-бұқаралық шараларға өзбек мәдени орталығының белсенді қатысуы растайды. Қазақстандағы өзбектер саны: 1999 жылғы мәлімет бойынша 370 765 адам, 2020 жылдың басындағы мәлімет бойынша 605 137 адам. Негізінен оңтүстік шекаралық аймақтарда тұратын өзбек этностық тобы ежелден қалыптасқан. Олардың саны тұрақты түрде өсу үстінде. Қазіргі уақытта өзбек тобы туудың ең жоғарғы көрсеткішіне ие, экономикалық себептерге байланысты өзбектердің (тіркелетін және тіркелмейтін) Қазақстанға көшуі жалғасуда. Бұл демографтарға алдағы уақытта Қазақстанда өзбектер саны көбейе түсетінін болжауға мүмкіндік беріп отыр.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан этносаясаты мен тәжірибесінің терминдері мен ұғымдары|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Нұр-Сұлтан|баспасы=|жыл= 2020|томы= |беттері=157|барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 978-601-287-224-8|тиражы= }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Uzbeks}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Өзбектер]] [[Санат:Өзбекстан этникалық топтары]] [[Санат:Ауғанстан халықтары]] [[Санат:Қазақстан этникалық топтары]] [[Санат:Қырғызстан этникалық топтары]] [[Санат:Тәжікстан этникалық топтары]] [[Санат:Түрікменстан этникалық топтары]] [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Қытай этникалық топтары]] s7mrl6fyp2moow0n9ockly81up9rth1 0 17381 3644519 3374216 2026-08-20T10:43:27Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644519 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Қырғыздар |төл атауы = {{lang-ky|Кыргыздар}} |сурет = Kyrgyz people.png |сурет тақырыбы = '''1-ші қатар:''' [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматов]], [[Алықұл Осмонов]], [[Бибісара Бейшеналиева]], [[Шабдан батыр]]<br>'''2-ші қатар:''' [[Сүйменқұл Шоқморов]], [[Құрманжан Датқа]], [[Төлемүш Океев]], [[Жомарт Бөкөнбаев]]<br>'''3-ші қатар:''' [[Бәйтік батыр]], [[Қасым Тыныстанов]], [[Саяқбай Қаралаев]], [[Тоғолоқ Молдо]] |саны = 7 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Қырғызстан}} |саны1 = 5 470 800 (2023 ж.)<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/dynamic/316/|title=Халықтың ұлттық құрамы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-10|lang=}}</ref> |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны2 = 537 000 (2023 ж.)<ref>{{cite web|url=https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan|title=Өзбекстан Республикасының тұрақты халқының ұлттық құрамы туралы мәліметтер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-10|lang=}}</ref> |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Қытай}} |саны3 = 500 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Ресей}} |саны4 = 500 000 (2022 ж.)<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.|title=Бүкілресейлік халық санағы (2010)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-10|lang=}}</ref> |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Тәжікстан}} |саны5 = 81 000 (2000 ж.) |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны6 = 37 000 (2023 ж.)<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2011/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/12_2010-%D0%91-15-18-%D0%93.rar|title=2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстан Республикасының жеке этностар бойынша халқының саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-10|lang=}}</ref> |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{Байрақ|Түркия}} |саны7 = 35 000 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = {{Байрақ|АҚШ}} |саны8 = 30 000 - 50 000 (2023 ж.) |түсініктемелер8 = |аймақ9 = {{Байрақ|Германия}} |саны9 = 11 200 (2022 ж.) |түсініктемелер9 = |аймақ10 = {{Байрақ|Корея Республикасы}} |саны10 = 6550 (2019) |түсініктемелер10 = |аймақ11 = {{Байрақ|БАӘ}} |саны11 = 5500 (2020) |түсініктемелер11 = |аймақ12 = {{Байрақ|Италия}} |саны12 = 5500 (2019) |түсініктемелер12 = |аймақ13 = {{Байрақ|Ұлыбритания}} |саны13 = 3000 (2022) |түсініктемелер13 = |тілдері = [[қырғыз тілі]] |діні = [[ислам]] |этникалық топтары = [[қазақтар]], [[алтайлықтар]] |ескертпелер = }} '''Қырғыздар''' ({{lang-ky|кыргыздар, кыргыз}}) — Орталық Азияда мекендейтін [[Түркі тілдері|түркітілдес]] ұлт. Негізінен [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасында]] тұрады. Халқының саңы 7 миллион адамға тең (2022-ж). Басым көпшілігі [[қырғыз тілі]]нде сөйлейді сондай-ақ, халықтың ұлтаралық қатынасы [[орыс тілі]] болып саналады. Қырғыздардың негізгі диаспоралары [[Өзбекстандағы қырғыздар|Өзбекстан]]да, [[Қытайдағы қырғыздар|Қытай]]да, [[Тәжікстан#Халқы|Тәжікстан]]да, [[Ресей]]де, [[Қазақстан]]да, [[Түркия]]да, [[Ауғанстан]]да мекендейді. == Этнонимі == «Қырғыз» этнонимі сөзбе-сөз «қырық рулы халық» дегенді білдіреді (түркі тілінен «қырық + ғыз» қырық оғыздан). «Оғыз» сөзі «тайпа» және «тайпалар одағы» дегенді білдіреді. Ю.А.Зуев шығу тегі мен түріктенуі ғұндардың батысқа қарай жылжуымен тікелей байланысты халықтардың бірі – ежелгі қырғыздар екенін атап өтті. Ол түркілердің «қыр + күн» немесе «далалық, дала + күн» сөздік қорына сүйене отырып, «қыркүн» этнонимін ашады, яғни далалық ғұндар, дала ғұндары. Негізінде қырғыздар «алатай-қырғыз», «бурут», «закаменный қырғыз», «жабайы тас қырғыз», «қара қырғыз» деп аталды.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%8B|title=Қырғыздар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-10|lang=}}</ref> == Эндоэтнонимі == Қазақ тілінде – «Қырғыздар»; хакас тілінде – «Хырғыслар»; қырым татар тілінде – «Qırğızlar»; әзірбайжан тілінде – «Qırğızlar»; өзбек тілінде – «Qirg'izlar»; по-каракалпакски – «Qırg'ızlar»; түрік тілінде – «Kırgızlar»; татар тілінде – «Кыргызлар»; қалмақ тілінде – «Киргизмүд»; қытай тілінде – «柯尔克孜族»; орыс тілінде – «Киргизы»; тәжік тілінде – «Қирғиз»; украин тілінде – «Киргизи»; ағылшын тілінде – «Kirghizs»; француз тілінде – «Kirghizes»; Якутскіде – «Кыргызтар»; моңғол – «Киргиз».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/kirgizy_kyrgyzdar/2-1-0-79|title=Қырғыздар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-10|lang=}}</ref> == Тілі мен жазуы == {{main|Қырғыз тілі}} Қырғыз тілі — [[қыпшақ тілдері|қыпшақ тобы]]на жатады. Қырғыз тіліне жақын тіл — [[алтай тілі]] мен [[қазақ тілі]]. Қырғыз тілінде [[моңғол тілі]]нен ауысқан сөз көп те, араб-парсы кірме сөздері аз. Фонетикасында сөз басындағы спирант ж қатайып, аффрикат дж болып, ш дыбысы қатайып ч болып айтылады, с дыбысы ш дыбысымен алмасады. Ілік септігінің жалғауы н дыбысымен аяқталады: баланын, адамнын. Жалпы ң мұрын дыбысы сирек қолданылады. Қырғыз тілінде дифтонг дауыстылар аа, оо, уу, үү, ээ, өө бар, ерін үндестігі үлкен орын алады: тоо (тау), тоқум (тоқым), өзөн (өзен). Жазуда орыс тіліндегі 33 әріпке қосымша ң, ү, ө әріптері таңбаланған. Қазіргі қырғыз тіліндегі 14 дауысты фонеманың сегізі — қысқа дауыстылар, алтауы — созылыңқы дауыстылар. Морфологиялық құрылымы жағынан Қырғыз тілі жалғамалы (агглютинативті) тілге жатады, солтүстік және оңтүстік диалектілеріне бөлінеді. Әдеби тілі солтүстік диалектісі негізінде қалыптасқан, оңтүстік диалектісінде [[Қазақ тілі|қазақ]], [[өзбек тілі|өзбек]] тілдерінің әсері байқалады. Қырғыз тілінің әліпбиі 1928 жылға дейін араб жазуы, кейін латын әліпбиі, 1940 жылдан кирилл әліпбиі негізінде қалыптасқан. == Діні == Қырғыздар үшін сенім өмірдің маңызды бөлігі болып табылады. Сонымен бірге олар әртүрлі діндерді ұстанады, бірақ басым көпшілігін мұсылмандар (75%) құрайды, олар исламдағы ең кең тараған бағыт – [[сүннизм]]ді ұстанады. Олардан кейін православиелік христиандар (20%). Сонымен қатар, елде иудаизм, буддизм және басқа да діни ағымдардың бірқатар өкілдері тұрады. Дәстүр бойынша оңтүстіктегі қырғыздар солтүстікке қарағанда діндар болып келеді, ал ондағы мешіттер мен медреселердің саны елдің басқа аймақтарымен салыстырғанда әлдеқайда көп.<ref>{{cite web|url=https://experience.tripster.ru/articles/kirgizy-kochevniki-iz-strany-nebesnyh-gor/|title=Қырғыздар-көктегі таулар елінен келген көшпенділер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-11|lang=}}</ref> ==Қоныстану аймақтары== Қырғыздардың басым бөлігі Қырғыз Республикасында тұрады. Қырғыздардың ең ірі автохонды топтары Өзбекстанда, Қытайда (Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы ауданының Қызылсу-Қырғыз автономиялы округі), Тәжікстанда (Таулы-Бадахшан автономиялы облысының Муграб ауданы мен Лахш ауданы), Қазақстанда мекендейді. Оған қоса қырғыздардың бір бөлігін Ресейде, Түркияда, Украинада, Солтүстік Ауғанстанда кездестіруге болады. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін қырғыздардың бір бөлігі шетелге (негізінен Ресейге) қоныс аударған. == Тарихы == [[Сурет:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы Қазақ Ордасы (Cosaci Horda).jpg|нобай|оңға|200px|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] 1730 жылғы картасындағы қырғыздар (''Kœrgese Brutt Tattari'')]] [[Сурет:Қырғыздың бұғы тайпасының Ресей империясының құрамына енуі туралы анты (1855).jpg|нобай|оңға|200px|Қырғыздың бұғы тайпасының Ресей империясының құрамына енуі туралы анты (1855)]] Қырғыздар жерін адам баласы ежелгі тас дәуірінен (бұдан 300 мың жыл бұрын) мекендей бастаған. Б.з.б. 3-мыңжылдықта алдымен мыстан, кейіннен қоладан жасалған құралдар тарады. Б.з.б. 7 — 6 ғасырларда құрал-саймандар темірден жасалынып, мал шаруашылығы жетекші орынға шықты. Тайпалық одақтар, құл иеленуші мемлекеттер құрылды. Солтүстікте сақ тайпалары (б.з.б. 7 — 3 ғ.), кейіннен [[үйсін]]дер (б.з.б. 2 — б.з. 5 ғ.) өмір сүрді. Оңтүстік аудандар [[Кушан патшалығы]]на (б.з. 1 — 4 ғ-лары) бағынды. 6 — 7 ғ-ларда [[Батыс Түрік қағанаты]]ның орталығына айналды. Экономикасы жетіліп, су диірмені мен каналдар жүйесі салынды, жаңа дақылдар (мақта) егілді. Көшпелі тайпалар арасында орхон, соғды жазулары тарады. [[Шу]], [[Талас]], [[Ыстықкөл]] аудандарында қалалар бой көтерді. Орталық Азияның басқа аймақтарымен байланыс күшейді. 10 — 12 ғасырларда Жетісу мен қырғыз жерінде Қарахан мемлекеті құрылып, өндіргіш күштер жоғары сатыға көтерілді. Талас өңірі күміс шығарудың орталығына айналып, қолөнер, сауда дамыды. 13 ғасырдың бас кезінен [[Моңғол империясы|Шыңғысхан империясына]], оның ішінде [[Шағатай ұлысы]]на қарады. 14 — 15 ғасырларда ел аумағы Моғолстан мемлекетінің құрамына кірді. 15 ғасырдың 2-жартысынан жергілікті қырғыз тайпалары бір орталыққа біріге бастады. Әсіресе жоңғар шапқыншылығы қырғыздарды қатты қырғынға ұшыратты. ===Қоқан хандығының құрамында=== XVIII ғасырдың аяқ кезінен бастап олар [[Қоқан хандығы]]на бағынышты болды. Қоқан езгісіне қарсы күресте қырғыздар [[Ресей империясы|Ресей]]ден көмек алу мақсатында 1814 және 1824 жылдары Батыс Сібір үкімет орындарымен келіссөз жүргізді.[[Сурет:1832 жылғы ағылшын картасындағы қырғыздардың (bourouts) қоныстануы.jpg|нобай|оңға|200px|1832 жылғы ағылшын картасындағы қырғыздардың (''bourouts'') қоныстануы]] ===Ресей империясының құрамында=== 1863 жылы елдің солтүстік бөлігі 1876 жылы оңтүстік бөлігі Ресейге қосылып, [[Түркістан генерал-губернаторлығы]]на (1867—1917) қарады. Елге ішкі Ресейден [[Казактар|казак]]-орыстар мен орыс шаруалары келіп, қоныстана бастады. Тауар-ақша қатынастары дамып, [[мақта]] тазалау, май айыру, тері өңдеу, [[сыра]] қайнату өндірістері пайда болды. Тау-кен, көмір өндіру өнеркәсіптері құрылды. Кредит мекемелері мен акционерлік серіктестіктер дүниеге келді. Бұған қоса отарлық езгі де күшейді. Сырттан келушілер мен жергілікті халық арасы шиеленісе бастады. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында алым-салық күрт көбейіп, халықтың тұрмысы қатты нашарлады. ===1916 жылғы көтеріліс=== {{main|1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс}} 1916 жылы қара жұмысқа адам алу жөніндегі патша жарлығына сәйкес қырғыздар да жаппай көтеріліске шықты. Бірақ бұл көтерілістер күшпен басылды. 1917 жылы [[Ақпан төңкерісі]]нен кейін елде көп үкіметтілік орнады. Қырғыз интеллигенциясы автономияға қол жеткізуге тырысты. ===Кеңес дәуірі=== 1917 жылдың аяғы мен 1918 жылдың бас кезінде [[Кеңес үкіметі]] жеңіске жетіп, ел сәуір айынан бастап (1918) [[Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы|Түркістан АКСР-ының]] құрамына кірді. Жергілікті халықтың бір бөлігі — наразы топтар Кеңес үкіметіне қарсы қарулы жасақтар құрды, ақ гвардияшылармен одақтасты. Бірақ бұл көтерілістерді [[Қызыл Армия]] басып тастады. Жер-су реформалары жасалды. 1924 — 25 жылдары [[Орталық Азия]]дағы республикалардың ұлттық-мемлекеттік сипатының белгіленуі нәтижесінде БОАК-тың шешімімен 1924 жылы 4 қазанда [[РКФСР]] құрамына кіретін [[Қара-Қырғыз Автономиялы облысы]] құрылды, ол 1925 жылдың 25 мамырынан Қырғыз АО деп аталды, ал 1926 жылы 1 ақпанда [[Қырғыз Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АКСР]]-ы болып қайта құрылды. 1925—1940 жылы халық шаруашылығы жедел дамып, 140 өнеркәсіп орны салынды. Өнеркәсіптің металл өңдеу, мұнай, түсті металлургия, тоқыма, тағам, т.б. жаңа салалары пайда болды. Бай- манаптар кәмпескеленіп, шаруалар ұжымшарларға біріктірілді. КСРО-ның 1936 ж. 5 желтоқсанда қабылданған жаңа Конституциясы бойынша, Қырғыз АКСР-ы [[Қырғыз КСР]]ына айналды. 1939 ж. 21 қарашада республика іштей облыстарға бөлінді (Ош, Тянь-Шань (Нарын), Ыстықкөл, Жалалабад, Фрунзе). [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа қырғыз халқы да белсене араласты. 70 жауынгер [[Кеңес Одағының Батыры]] атанды. Соғыстан кейінгі жылдары ол индустриалды-аграрлы республикаға айналды. 1990 жылдың қазанында өткен Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесінің сессиясы елдің атауын Қырғызстан Республикасы деп өзгертті. Сол жылы 15 желтоқсанда Жоғарғы Кеңес елдің егемендігін жариялады. ==Рулық-тайпалық құрылымы== * Оң қанат ** Тағай тармағы: Сарыбағыш, Бұғы, Солто, Карачоро, Саяк, Чегиртке, Жедигер, Черик, Азык, Бағыш, Қоңырат. [[Сурет:Murghab Kyrgyz.jpg|нобай|оңға|200px|Ақ [[қалпақ]] киген Қырғыз ұлтының өкілі]] [[File:2005-10-04 Kyrgyz alphabet.jpg|thumb|[[Қырғыз әліпбиі]]]] ** Адигине тармағы: Баарын, Жолжакшы, Бёрю, Барғы, Сарттар, Қарабағыш. ** Наалы-эже тармағы: Моңол<ref>{{cite web|url=https://kyrgyz.ru/gen/naaly.shtml|title=Наалы-Еже тайпасы. Шежірелер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-10|lang=}}</ref> ** Муңгуш тармағы. * Сол қанат<ref>{{cite web|url=https://kyrgyz.ru/gen/naaly.shtml|title=Орталық Азия тарихы сервері - Шежіре - Қырғыз руларыныі тізімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-10|lang=}}</ref> ** Кушчу ** Саруу ** Мундуз ** Қытай ** Басыз ** Чоңбагыш ** Жетіген * Ішкілік тобы: ** Тёлёс ** Кыдырша ** Қаңлы ** Кесек ** Ават ** Жоокесек ** Бостон ** Найман ** Оргу ** Нойгут ** Теит ** Қыпшақ == Тұрмыс салты == Қырғыз халқының қазіргі өкілдері өздерінің ата-бабалары сияқты мейірімділігімен, ашықтығымен және қонақжайлылығымен ерекшеленеді. Қырғыз халқының отбасылық дәстүрлерінде олардың негізіне үлкенді сыйлау, жас ұрпақтың туған-туыстарына деген құрмет сезімі, туыстарымен татулық пен өзара түсіністікті сақтауға және жақындарын бағалауға ұмтылуы бар. Үлкен отбасы мүшелерінің шешімі жас ұрпақ үшін бұрыннан заң болып саналған. Қырғыздар ежелден маңызды мәселелерді шешкенде ақсақалдар кеңесіне жүгінген. Бұлар бүкіл ауылда ерекше құрметке ие болған рудың үлкендері болатын.<ref>{{cite web|url=https://musaget.ru/traditsii-kirgizov-ovechiy-glaz-i-shapki-so-statusom/?ysclid=m0xhv9x679920469442|title=Қырғыздардың салт-дәстүрлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-11|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Қырғыз халқының материалдық мәдениетінің жарқын көріністерінің бірі – көшпелі тұрғын үй – «боз үй» киіз үйі. Ол көшпелі өмір салтына тамаша бейімделген: жұмсақтық, дизайнның қарапайымдылығы, тасымалдаудың қарапайымдылығы, маусымдық пайдалану оның тұрақты қасиеттері болды. Киіз үй ағаш конструкциядан тұратын дөңгелек пішін беретін жиналмалы тор қабырғаларының бірнеше бөліктерінен «кереге» құрастырылды. «Кереге» бөлек «қанат» буындардан тұрды, олардың үстінде киіз үйдің күмбезі – «түндік» сырықтарға көтерілді. Киіз үйді орнату кезінде кіреберіс жер бедері және желдің бағытына байланысты әр түрлі бағытталды. Алайда шығысқа, ауылдың орталығына бағыт басым болды. [[Сурет:Kyrgyzská jurta, Song-köl.jpg|нобай|оңға|200px|Қырғыз киіз үйі]] Киіз үйден басқа тасымалданатын тұрғын үйдің басқа түрлері де болған: *жоғарғы бөлігінде - "сайма алачык" немесе "отоо" байланыстырылған конус тәрізді, киізбен жабылған шалаш, *шалаш пен киіз үйдің ортасы - "алачык", *"кереге" киіз үйінің торлы қаңқасы жоқ жылжымалы тұрғын үй. Тұрғын үйдің бұл түрлері асығыс салынып, қолайсыз ауа-райында шопандар мен малшылар паналаған. Қырғыздар жылжымалы тұрғын үйлерден басқа стационарлық, тұрақты типтегі «үй», «тамдар» салған. Мұндай тұрғын үйлер 19 ғасырдан бастап отырықшылыққа көшу кезінде жаппай пайда болды. Бұл ауысу біркелкі емес өтті: Қырғызстанның оңтүстік Ферғана бөлігі солтүстік бөлігіне қарағанда отырықшы өмір салтына ерте көшті. 19 ғасырдың 2-жартысының өзінде-ақ жазық аймақтардағы қырғыз отбасыларының көпшілігінің шаруашылық құрылыстары бар тұрақты үйлері болды. Қырғызстанның солтүстік бөлігінде үйлер сазды нығыздау әдісі – «сокмо» арқылы салынған. Мұнда орыс және украин қоныстанушылар аймаққа қоныстана бастағаннан кейін Ресей мен Украинаның еуропалық бөлігінің мәдениетіне тән үйлер салынды. Бұл процесс әсіресе 20 ғасырдың басында күшейді. Кейіннен үйлер барлық жерде қыш кірпіштен, сирек күйдірілген кірпіштен тұрғызыла бастады. Үй салу тәжірибесіне төбесі биік ағаш үйлер, кіреберіс пен көшеге терезелері, сонымен қатар үйге іргелес жатқан шаруашылық құрылыстары, ғимараттарды орналастыруға арналған көше жүйесі кірді.<ref>{{cite web|url=https://foto.kg/galereya/print:page,1,109-zhilische-i-svyazannye-s-nim-obychai-i-obryady-kirgizskogo-naroda.html|title=Қырғыз халқының тұрғын үйлері және соған байланысты әдет-ғұрыптары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-10|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Chapeau Kirghize.jpg|нобай|оңға|200px|Қырғыз ақ қалпағы]] Қырғыз киімдері киізден, теріден, жүннен тігілген. Ұлттық киімдер мерекелерде киіледі, бірақ күнделікті өмірде олар қарапайым еуропалық киімдерді ұнатады. Әйелдер қара жылтыр матадан тігілген түрлі-түсті ортаазиялық жібектертен, кейде үйден тігілген маталардан кестемен безендірілген тілігі бар [[белдемше]] киген. Күнделікті белдемшіге кесте тігу болмаған. Белдемші көбіне қысқа немесе ұзын жеңді камзолдың үстіне, кейде көйлектің үстіне киіледі.<br /> Әйелдер костюмі сондай-ақ жағасы бар ұзын, кең жейде көйлегімен, жеңсіз кеудешемен және тізеге дейін созылатын жалаңаш қамзолмен ерекшеленеді. Әйелдердің ұлттық бас киімі биік тақия – элечек болған. Әйелдер киімі кешеніне ашық матадан тігілген кең ұзын көйлек, шалбар, қара түсті матадан тігілген қысқа жеңсіз кеудеше немесе сол матадан тігілген шапан тәрізді киім – «бешмант» («қамзур») кірді. Тұрмысқа шыққан әйелдер жамбастарына кең белдікке тігілген қысқа қаусырмалы белдемше – «бельдемчи» киген. Белдемше мен белбеу кестемен безендірілген. Қыста әйелдер тон - «ичик» киетін. Қыздардың бас киімі – «тебетей» төбесі үлбірмен әшекейленген, үстіңгі жағы қауырсынмен безендірілген шағын бас киім болды. Әйелдер шаштарын жауып тұратын кестелі қалпақ пен ұзын ақ тақиядан тұратын күрделі қос бас киім киген. Ерлер киімі қырғыздардың дәстүрлі киімдерінің ең тән бөліктері былғары белбеумен байланған қаусырмалы шапан – «кементай», былғарыдан немесе күдеріден тігілген кең шалбар болды. Тұмсығы жоғары қаратылған киіз немесе былғары етік және киізден жасалған бас киім қалпақ. Қыста – қой терісінен тоқылған тон және аң терісінен жасалған бас киім киді. Қырғыздардың ерлер киімі тік жағалы туника тәрізді жейдеден, төменгі жағы сырып тігілген шапаннан тұрды. Қырғыздардың ең көп тараған бас киімі – ақ киіз қалпақ. Қырғыздар киімдерінің үстіне киізден жасалған шекпен (чепкен) киген. Суық және қолайсыз ауа-райында мұндай шапан өте қажет болды - ол ылғалдан, желден және суық пен күн сәулелерінен қорғады.<ref>{{cite web|url=https://costumer.narod.ru/text/kirgiz.htm|title=Қырғыздың ұлттық киімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-10|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === [[Сурет:Оромо001.jpg|нобай|оңға|200px|Оромо]] Технологиясы мен ассортименті жағынан басқа түркі көшпелі халықтарының тағамдары оған өте жақын. Елдің оңтүстігі мен солтүстігінде біршама айырмашылықтар бар. Солтүстік және оңтүстік қырғыздардың дәстүрлі тағамдары мен дәмдеріндегі бұл айырмашылықтар кейбір территориялық бытыраңқылықпен, сондай-ақ әртүрлі халықтармен жақындығымен байланысты. Солтүстік аймақтарда басты мерекелік тағам – бешбармақ – кеспе қосылған майдалап туралған пісірілген ет, ал оңтүстікте азиялықтардың отырықшы халықтарынан алынған палау көбірек танымал. Сондай-ақ, шай таңдауында айырмашылықтар бар. Солтүстікте сүт қосылған қара шай, оңтүстікте шайға сүт қосылмайды. Жергілікті қырғыз тағамдарынан (негізінен ет) басқа, оңтүстікте күріштің жергілікті сорттарынан жасалған палау өте танымал. Ыстықкөл аймағының шығысында дүнгендерден алынған крахмал гарнирімен салқын, ащы сорпа ашлямфу қырғыз асханасының бір бөлігіне айналды. Қырғыздың ұлттық асханасында ет ерекше орын алады. Мерекелерге, діни немесе отбасылық мерекелерге немесе жерлеуге байланысты қой немесе басқа мал сойылады. Қозы мен сиыр етінен бөлек, жылқы еті де танымал, жылқы етінен жасалған тағамдар жоғары бағаланып, деликатес саналады. Сүт және сүт өнімдері өте танымал. Сүт таза күйінде де, сүт өнімдері түрінде де – қаймақ, айран, құрт, қымыз, сүзбе, май, чалап, т.б. тұтынылады.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F|title=Қырғыз асханасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-11|lang=}}</ref> === Фольклоры === [[Сурет:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|нобай|оңға|200px|Манасшы]] Фольклор ертеде тек ауызша түрде болған. Орындаушылар бір-бірінің музыкасын құлаққағыс етіп қабылдаған. Қырғыз халқының музыкалық шығармашылығының елеулі бөлігін халық әндері құрайды. Қырғыз ән фольклорының ерекше түрі – ақындық жыр. Ақын – халық әншісі, импровизатор. Ақын әнін комузда шертіп ойнайды.<br /> Қырғыз фольклорының жанрлары сан алуан. Қырғыз фольклорында ғұрыптық поэзия мен лирикалық жанрдан басқа, өнегелі ауызша поэзия, мақал-мәтелдер, жұмбақтар мен ертегілер, мифтер мен аңыз-әңгімелер молынан көрініс тапқан. Қырғыз әндері жағымды, әуенді.<ref>{{cite web|url=https://vuzlit.com/1810034/folklor_kyrgyzskogo_naroda|title=Қырғыз халқының фольклоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-11|lang=}}</ref> Қырғыз фольклорының ең танымал жанрларының бірі – «Манас» эпосы. Бұл аты аңызға айналған Манас батырдың ерлік істерін баяндайтын көне эпостық жыр. «Манас» жыры – 20 мың жолдан тұратын және тарихи, саяси-әлеуметтік оқиғаларды, сонымен қатар мифологиялық элементтерді жеткізетін әлемдегі ең ұзақ және ең көлемді эпикалық шығармалардың бірі. Дәстүрлі қырғыз халық ертегілері мен аңыздары да осы халықтың фольклорында ерекше орын алады. Олар әртүрлі кейіпкерлер, сиқырлы жаратылыстар, махаббат хикаялары туралы айтады. Белгілі қырғыз ертегілерінің ішінде қырғыз қоғамының құндылықтары мен моральдық нормаларын жеткізетін "Кочкор Ата", "Каламгоо", "Келечек және Алма" деп атауға болады. Би өнері де қырғыз фольклорының маңызды бөлігі болып табылады. Дәстүрлі қырғыз билері қырғыз халқының өміріндегі түрлі оқиғаларды, мысалы, үйлену тойларын, мерекелерді және басқа да мерекелерді көрсетеді. Билерде қырғыз мәдениетінің рухы мен сұлулығын жеткізетін талғампаз қозғалыстар, ерекше костюмдер мен музыкалық сүйемелдеу қолданылады. Ең танымал музыкалық аспап – үш ішекті шертпелі комуз. Екі ішекті иілген қияқ пен қамыс темір ауыз комузы танымал. Жеке музыканы ойнау қырғыз халқының дәстүрі. Музыканттар мен әншілердің кезек-кезек өнерлерін байқау түрінде өткізу танымал.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/kirgizi/folklor|title=Фольклор|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-11|lang=}}</ref> == Қазақстандағы қырғыздар == {{Main|Қазақстандағы қырғыздар}} Қырғыздар ежелден қазақтармен төскейде малы, төсекте басы қосылған, діні бір, тілі жақын, салт-дәстүрі ұқсас халық. Қырғыздар 1970-99 ж. аралығында республика халқының шамамсн 0,1%-ын құраса, қазіргі саны - 30 мың, оның ішінде [[Жамбыл облысы]]нда 9,2 мың, Оңтүстік Қазақстан облысында 2,8 мың, [[Маңғыстау облысы]]нда 588, [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда 542, [[Алматы]] қаласында 6,7 мың. [[Астана]] қаласында 3,9 мың қырғыз (2014) тұрады.<ref>{{кітап|авторы=Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева. /Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл=2016 |томы= |беттері=296 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Kyrgyz people}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Қырғыздар|*]] dnotv335bc77qxixnjmubxx08rm7mkm 0 17382 3644533 3512542 2026-08-20T10:48:13Z Marksscheider 183882 /* Тағы қараңыз */ 3644533 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Түрікмендер |төл атауы = Türkmenler |сурет = {{Фотомонтаж|position=center | photo1a = Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (215).jpg | photo2a = Gorskii 20005u.jpg | photo2b = Teke Horse Regiment.jpeg | photo3a = Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (200).jpg | photo3b = Traditional dressed bride and groom with Alabay dog.jpg | size = 275 | spacing = 3 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = Жоғарыдан төменге, солдан оңға қарай: Ұлттық киімдегі түрікмендер Тәуелсіздік шеруінде, түрікмендер-текелілер, Теке атты полкінің түрікмендері, Түрікменстан тәуелсіздік күніндегі түркімен атбегі, ұлттық киімдегі түрікмендер}} |сурет тақырыбы = |саны = шамамен 8 млн адам |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Түрікменстан}} |саны1 = 4 248 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Иран}} |саны2 = 1 328 585 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Ауғанстан}} |саны3 = 932 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны4 = 192 000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Пәкістан}} |саны5 = 60 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Ресей}} |саны6 = 36 885 (2010) |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{Байрақ|Тәжікстан}} |саны7 = 15 171 (2010) |түсініктемелер7 = |аймақ8 = {{Байрақ|АҚШ}} |саны8 = 5000~ |түсініктемелер8 = |аймақ9 = {{Байрақ|Украина}} |саны9 = 3709 (2001) |түсініктемелер9 = |аймақ10 = {{Байрақ|Беларусь}} |саны10 = 2685 (2009) |түсініктемелер10 = |аймақ11 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны11 = 2234 (2009) |түсініктемелер11 = |аймақ12 = {{Байрақ|Қырғызстан}} |саны12 = 2037 (2012) |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[Түрікмен тілі|түрікмен]] |діні = [[Ислам|ислам]] дінінің [[Суннизм|суннит бағыты]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Түрікмендер''' ({{lang-tk|Türkmenler}}) - [[Түрікменстан]]ның негізгі халқын құрайтын, сонымен қатар [[Өзбекстан]], [[Ресей]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Ауғанстан]], [[Тәжікстан]], [[Сирия]] мен [[Пәкістан]] мемлекеттерінде тұратын ежелгі [[оғыздар|оғыз]] тектес халықтар. Ежелгі уақытта түрікмендер өздерін оғыздар деп атады, ал орта ғасырларда олар өздерін түрікмендер деп атай бастады. [[Селжүктер]], [[Аныштегіндер|Хорезмшаһтар-аныштегіндер]], [[Османлы әулеті|Осман]] әулеттері, [[Қарақоюнлылар]], [[Аққоюнлылар]] және [[Афшар әулеті|Афшарлар]] тиісінше [[Қынық]], [[Бекділі]], [[Қайы]], [[Иуа]], [[Баяндыр]] және [[Афшар]] түрікмен тайпаларынан тарайды деп есептеледі. Жалпы саны әлемде 12 миллионнан астам адам. == Эндоэтнонимдері == Түрік тілінде – «Türkmenler»; татар тілінде – «Төрекмәннәр»; өзбек тілінде – «Turkmanlar»; парсы тілінде – “ترکمن‌ها”; араб тілінде – “تركمان”; ағылшын тілінде – «Turkmens»; орыс тілінде – «Туркмены»; украин тілінде - «Туркмени»; қазақ тілінде «Түрікмендер».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/turkmeny_turkmenler/2-1-0-112|title=Туркмены - Türkmenler|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-29|lang=}}</ref> == Этногенезі == Зерттеушілер Түрікмендерді [[Моңғолоид|моңғолдық]] элементі бар [[Еуропалық нәсіл|еуропалық]] нәсілдің [[Жерорта теңізі]] антропологиялық тобына жатқызады. Түрікмендер халқының қалыптасу тарихы 15 ғасырға дейін созылып, қатар өмір сүрген теке, иомуд, гоклен, сарық, салар, эрсары, човдур, нохурли, емрели, алили, қарадашлы, ата деген этникалық топтар мен тайпалар бертін келе бірыңғай түрікмен халқы болып бірікті. 20 ғ-ға дейін Түрікмендерде овган, арап, гуллар, гурд, гурама, тат, кыпчак, аймаклар, гирей, газен, галмыктар, гарамугол аталатын тайпалар мен руларға бөлінді. Кейін келе руға бөліну өз әсерін жоғалтып алды. Басында ирандық және парсы ықпалы болды. Оның орнын түркі көші-қоны басты. Одан кейін 17 ғасырда Түрікменстан [[Ресей империясы]]ның құрамына кірді. Олар көшпелі, бірақ иран текті жергілікті халыққа қосылды. Мұны халықтың «түрікмен» атауының өзі көрсетеді. Бұл парсы сөзі. 9-11 ғасырларда Түрікменстан шекарасына көптеп енген [[оғыздар]] түрікмендердің этногенезінде маңызды рөл атқарды. 11 ғасырда солтүстік-шығыстан [[Селжүк әулеті|селжұқтармен]] бірге келген оғыздардың негізгі бөлігі осында қоныстанып, бірте-бірте жергілікті халықпен сіңісіп кеткен. Түркімен тілінің қалыптасуы орын алды. == Сырт келбеті == [[Сурет:Gorskii 20005u.jpg|нобай|солға|200px|Түрікмен-теккелер]] Түрікмендер арасында, негізінен теккелер арасында антропометриялық зерттеулер жүргізген профессор Яворский олар туралы мынадай деректер келтіреді. Зерттеулерге сәйкес, қырғыздарға қарағанда әлсіз дене бітімімен және басы кішірек, дөңгелек бас сүйегінен гөрі конустық және биіктігі 5-6 фут болатын таза түрін сақтаған. Транскаспий ойпатының оңтүстік шекараларына жақындаған сайын иран қоспасының ерекшеліктері одан сайын айқын көрінеді, бет түктері көбірек болады, бет сүйектерінің шығыңқылығы аз байқалады, тек кішкентай, біршама қиғаш орналасқан көздер түркі тектілігін көрсетеді. Жалпы, Солтүстік Иранмен азды-көпті көршілес түркімендер туралы да солай деуге болады, бірақ олардың терісінің түсі парсыларға қарағанда ақ, дене бітімдері ирандықтарға қарағанда күштірек. Әйелдерде түркі түрі, олардың арасында парсылардың айтарлықтай пайызына қарамастан, көбірек байқалады. Әдемі әйел түрлері Осман сұлуларына ұқсайды. Дене құрылысы негізінен арықша, бойы биік, орташа-1694, теккелерде 1700. Кеуде шеңбері 862, биіктікке қатынасы 50,88. Тері түсі сарғыш-бозғылт, бірақ ақшыл да бар. Шаштың түсі түсі қара, бірақ қара қоңыр түстері де бар, шаштары жиі тегіс, кейде бұйра болады. Еріндері жеткілікті толық, түзу. Бас сүйегі артқа және жоғарыға созылған, бастың жоғарғы жағына қарай, кейде біршама тегіс. Маңдай пішіні негізінен дөңгелек, құлақтары үлкен және шығыңқы. <ref>{{cite web|url=https://geographyofrussia.com/turkmeny/|title=Түрікмендер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-29|lang=}}</ref> == Тілі == {{Mainarticle|Түрікмен тілі}} Олар [[Түркі тілдері|түркі тілдерінің]] [[Оғыздар|оғыз]] кіші тобының [[Түрікмен тілі|түрікмен тілінде]] сөйлейді. Негізгі диалектілері теке, йомуд, гоклен, ерсары, салыр, сарық, чаудор, нохур, қарадашлы, алили, сурхы, хатап, мукры, эски, арабачи, чечес, баят, сакр, кырач, чандыр, хасар, емрели, дуечи, мурче, мехинли және т.б. сияқты этникалық топтардың атымен аталады. Ертеден түрікмен тілінде араб әліпбиіне негізделген жазу жүйесі пайдаланылып келген. Көне түрікмен әдеби тілі негізінен поэзия тілі болды. Қазіргі түрікмен әдеби тілі текин (теке) диалектісінің ахал сөйленімі негізінде қалыптасқан. Кеңес Одағының заманында республикалардың барлық тілдері көптеген өзгеріске ұшырады. Соның ішінде әліпбилердің ауысуы да болды. 1928 жылы латын әліпбиі қабылданып, 1940 жылы кириллицаға ауыстырылған. 1993 жылы Сапармұрат Ниязов түрікмен тілі кириллицадан латын әліпбиіне өтендігін мәлімдеген. 1994 жылы түрікмен тілінің әліпбиі қайтадан латын әліпбиіне көшірілді.<ref>{{кітап|авторы=Бас редактор Ә. Нысанбаев | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы= «Қазақ энциклопедиясы»|жыл=1998|томы=IX |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89800-123-9|тиражы= }}</ref> == Діні == Түрікмен халқының көпшілігі басқа түркі ұлттары сияқты [[Ислам]] дінінің [[Сунниттер|сүннит]] тармағын ұстанады. Алғашқы мұсылмандар қазіргі Түркіменстан жерінде VI ғасырда арабтардың жаулап алулары кезінде пайда болды. Кең исламдандыру селжұқтар дәуірінде басталды. Түркіменстанда жыл сайын Рамазан айының соңындағы Құрбан айт (1 жұмыс емес күн) және Құрбан Байрам (3 жұмыс күні емес) діни мерекелері тойланады. Ресми деректер бойынша (2010 ж.) Түрікменстанда 398 мешіт болған. <ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5#mw-header|title=Түрікменстандағы дін|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-29|lang=}}</ref> == Кәсібі == Түрікмендер ерте заманнан бері суармалы [[егіншілік]]пен, [[мал шаруашылығы]]мен қатар айналысты. Сондықтан халықтың басым көпшілігі жартылай көшпелі тұрмыс кешті. Көшпелі малшыларды “чарва”, отырықшы дихандарды “чомурлар” деп атады. Теңіз жағалауындағылар ерте кезден-ақ балық аулап, әзірлеуді кәсіп еткен. Аңшылық – Түрікмендердің көнеден жеткен кәсібі. [[Құс]], [[түлкі]], [[киік]], [[тауешкі]], [[қоян]], т.б. аңдарды мылтықпен, тор, қақпан құрып, тазы жүгіртіп, ителгі, бүркіт секілді қыран құстарды салып аулау дәстүрі бар. [[Сурет:Detail of a Salor Turkmen ceremonial camel trapping.jpg|нобай|оңға|200px|Салыр үлгісіндегі түрікмен кілемі]] Көне дәуірден-ақ қолөнері дамыған. ХІХ ғасырдың ортасына қарай кілем жасау, жібек тоқу және киіз басу кәсіптік маңызға ие болды. Зергерлік бұйымдар жасау бұл металл өңдеудің ең көне түрлерінің бірі (күміс, алтын). Түрікмен зергерлері сан ғасырлар бойы қолөнер техникасын ұрпақтан-ұрпаққа жалғастыра отырып, зергерлік өнердің өзіндік ерекшелігін сақтап келеді. Түркімен бейнелі кестелері скифтер дәуірінде кең таралып, басқа дәуірлерде үлкен кемелдікке жетті. Түрікмендер ерте заманнан кесте тігудің негізгі материалы ретінде жібек тоқып, түрікмен әйелдері мен қыздары көйлектерін түрлі-түсті жібекпен кестелегені белгілі. Үй қолөнерінің бір түрі – тоқымашылық Түркіменстанда өте кең тараған. Әрбір отбасында дерлік тоқыма өнері қыздардың бойына жастайынан дарыған. Оларды 8-10 жасынан бастап жіп басу, тоқу, тігу өнеріне үйрете бастады. Қыш өндірісімен тек ер адамдар айналысқан. Қарапайым балшықтан ыдыстар, су құятын құмыралар, сары майды шайқауға арналған құмыралар, майды сақтауға арналған қазандар, сүт, табақ, кесе, шәйнек, т.б. жасаған.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B#mw-header|title=Түрікмендер |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-29|lang=}}</ref> [[Сурет:Senior Citizen in Ashgabat.jpg|нобай|оңға|200px|Түрікмен ақсақалы]] == Тұрмыс салты == ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында түрікмендерде үлкен патриархалдық отбасы, әсіресе кешенді шаруашылық сақталған аудандарда басым болды. Көп балалы отбасы туыстарының бірнеше ұрпағын немесе бөлінбеген ағайындылардың отбасын қамтыды. Балалары бар ерлі-зайыптылардан, кейде күйеуінің ата-анасының біреуінен тұратын отбасылар азырақ болды. Көп балалы отбасы мүшелері ортақ шаруашылық жүргізді. Оны үлкен кісі – әкесі немесе ағасы басқарды. Әйелдерде үлкенінің әйелі немесе жесірі басым болды. Отағасының билігі шексіз болды: ол оның барлық мүлкін және оның мүшелерінің тағдырын басқарды.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=555|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Түрікмендердің дәстүрлі баспанасы киіз үй (гара ой) болған. Оазистерде киіз үймен қатар тұрақты тұрғын үй түрі, көбінесе 1-3 бөлмелі жалпақ шатырлы, бірнеше шағын терезелері бар қыш немесе саман үй (там) болған. Серах және Каахка аймақтарында күмбезді шатырлы үйлер жиі кездеседі. Каспий түрікмендері арасында іргелі ағаш үйлер жиі болған. Қазіргі уақытта ауылдық тұрғын үй әдетте 2-4 еңісті шифер немесе темір төбесі, үлкен терезелері бар саман немесе күйдірілген кірпіштен қаланған 3-4 бөлмелі үй болып табылады. Жазда демалуға және ұйықтауға арналған орын ретінде қызмет ететін жабық веранда (айван) сақталған. Шаруашылық бөлмелер ауланың артқы бөлігінде орналасқан. Қазіргі уақытта киіз үй көптеген жерлерде саяжай немесе алыстағы және маусымдық жайылымдардағы шопандардың үйі ретінде бар.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=TRKN|title=Әлем халықтары/Түрікмендер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-28|lang=}}</ref> [[Сурет:Turkmen man with camel.jpg|нобай|оңға|200px|Орта Азиялық түрікмендер дәстүрлі киімде. 1905-1915 жылдардағы сурет]] === Дәстүрлі киімдері === Көптеген халықтар қалалық киімге ауысқанына қарамастан, түрікмендер өздерінің дәстүрлі костюмдеріне пайдаланады. Ерлер мен әйелдер көйлек, шалбар, кенептен тігілген ұзын халат киеді. Жазда әйелдер тек көйлек пен ұзын шалбар киеді. Халаттар мен теріден жасалған бас киімдер ұлттық киімнің айрықша белгісі болып табылады. Ұлттық спорт пен ойын түрлерінен ат жарысы, жарыс, байрақ аталатын ат жарысы, сондай-ақ мергендікке баулитын нысана көздеу, ату, ұлттық спорт түрлері, балуандар күресі кең тараған. Түрікмендер-де ерте кезден шахмат, берижи, бадақ салмақ тәрізді есептеу, есте сақтау, ептілік, есту, түйсіну қабілетін арттыратын ойын түрлері бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Түрікмендер жылдың көп мезгілінде [[сүт тағамдары]]нан қатық, [[сүзбе]], [[айран]]ды қорек етеді. [[Қой]] мен [[ешкі]], сиыр сүтін, түйенің шұбатын пайдаланады. Нан тағамына бауырсақ, қаттама, шелпек жатады. Ыстық тағамы – ет қосқан сорпа, қуырдақ (говурма), [[палау]], кеспе көже, [[тұшпара]]. [[Сурет:Милли тагамлары.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық тағамдары]] Түрікмен асханасының негізгі тағамы — "аш" палауы, бірнеше ондаған түрі бар, негізгі ингредиенттер - күріш пен ет (құс еті, қой еті). Палауға көкөністер, дәмдеуіштер, кептірілген жемістерді қосылады. Түркімен асханасының Орталық Азияның басқа тағамдарынан басты айырмашылығы – ұлттық балық тағамдары. Балықты арнайы қазандарда күріш, анар шырыны, мейіз, күнжіт, өрік қосып пісіреді. Балықты қуырады, сосын қазандарда бұқтырады, кейде ет орнына әртүрлі тағамдарға қосады. Сүт өнімдері мен сүт кеңінен қолданылады, өте пайдалы болып саналатын, дәмі тәтті түйе сүтінен сары май, йогурт, айран жасалады. Қойдан ірімшік, сүзбе массасы, брынза, сиырдан сүзбе, йогурт, ірімшік, сары май дайындалады. Түрікмендердің сүт өнімдері өте көп. Тәттіден тағамдардан лалагүлдің тамырынан жасалған халва, тәтті тоқаш, қант ұнтағы қосылған пончик, дайындайды. Жергілікті түрікмен қарбыздары, қауындары, жемістері өте дәмді және хош иісті. Сусындардың ішінен олар шайды жақсы көреді. Шығыста олар жасыл, солтүстік пен батыста қара түсті басымырық пайдаланады. Қыста шай сүтке қайнатылып, қой майы, май қосылады.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/turkmeny-zhiteli-oazisa-sredney-azii|title=Наталья Котоман. Түркімендер – Орталық Азия оазисінің тұрғындары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-28|lang=}}</ref> === Фольклоры === [[Сурет:Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (240).jpg|нобай|оңға|200px|Түрікмен әйелдері ұлттық би куштдепті билеуде]] Ауызша шығармашылыққа ауызша кәсіби музыка, зікір музыкасы және халық әндері жатады. Барлық дәстүрлі музыка монодиялы (бір дауысты) болып табылады. Жергілікті стильдерімен ерекшеленеді: ахал, марый, дашогуз, лебап, балкан. Ауызша-кәсіби музыка «Гор­кут-Ата» және «Гёр-ог­лы» (Дашогуз аймағы) эпосымен, авторлық және авторы белгісіз дастандармен (Дашогуз, Марый аймақтары), [[Мақтымқұлы]], Сейди, Кемине, Молланепес мәтіндеріне жазылған әндермен, [[Мятаджи]] және басқа да классик ақындар, аспаптық пьесалар, соның ішінде «Салтыктар», «Гырклар», «Мукамлар», «Навои» және т.б. ірі циклдік композициялармен (Ахал аймағы) ұсынылған. Музыкалық аспаптары: дутар, гижак, гаргы-тюйдук флейтасы, дилли-тюйдук, гопуз идиофоны, сыбызғы. Музыкалық фольклорлар: күнтізбелік құттықтау әндері (яремезан), көріпкелдік жырлар (монджукатды), жаңбыр шақыратын әндер (сюйтгазан, чемече-гелин, түйтатын, коссем) және жел шақыру әндері (мирхайдар). Қыздар әні (ляле), қозғалысқа байланысты ойын әндері (дамак-ляле, аяк-ляле, додак-ляле, дыз-ляле, хыммыл), сиыр (ховлум), түйе (хореле) сауумен бірге жүретін әндер, отбасылық-салттық фольклор: бесік жыры (хувди, алла), үйлену тойлары (яр-яр, өлең, донем, ярейжан), жылау-жоқтау (агы), билер (чапак, карсак). Күнделікті өмірде лирикалық, күлкілі, мақтау әндері де кең таралған.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4211260?ysclid=m42e8vmkz7519500065|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-29|lang=}}</ref> == Қазақстандағы түрікмендер == [[Қазақстан|Қазақстанның]] түрікмен диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *3265 (1970 ж.), *2241 (1979 ж.), *3718 (1989 ж.), *1729 (1999 ж.) *2 000 (2009) адам.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=407|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> 1989 жылы Қазақстанда тұратын түрікмендердің 72%-ы өз ұлтының тілін ана тілі деп санайды, бірақ олардың тек 0,6%-ы түрікмен тілін біледі; түрікмендердің 6,6%-ы қазақ тілін ана тілі деп таныды, олардың 3,7%-ы қазақ тілін меңгерген; түрікмендердің 16,3%-ы орыс тілін ана тілі деп санайды, ал түрікмендердің 60%-ы [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерген. 1999 жылғы санақ бойынша Қазақстан түрікмендерінің қостілділік әрежесі келесідей анықталды: біртілділер – 671 адам (38,8%), қостілділер – 1058 адам (61,2%).<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=186|барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline|Turkmens}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Оғыздар]] * [[Атал түрікмендері]] * [[Ирак түрікмендері]] * [[Иран түрікмендері]] * [[Сирия түрікмендері]] * [[Ресей түрікмендері]] * [[Түркия түрікмендері]] {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Ауғанстан халықтары]] [[Санат:Пәкістан халықтары]] hktduntl5ipmgvv99yz87tslrbbko6y 0 17383 3644524 3467612 2026-08-20T10:45:24Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644524 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Татарлар |төл атауы = {{lang-tt|татарлар, tatarlar}} |сурет = Siberian Tatars.jpg |сурет тақырыбы = Сібір татарлары |саны = 8 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 5,3 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны2 = 204 200 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны3 = 200 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Украина}} |саны4 = 73 000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Әзербайжан}} |саны5 = 25 900 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Қырғызстан}} |саны6 = 36 900 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{Байрақ|Түрікменстан}} |саны7 = 36 400 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = {{Байрақ|Тәжікстан}} |саны8 = 6 500 |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[татар тілі]] |діні = [[ислам|мұсылмандар]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Татарлар''' ({{lang-tt|татарлар, tatarlar}}) — [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] [[ұлт]], [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамындағы [[Татарстан|Татарстан Республикасы]]ның байырғы тұрғындары. Татарлардың жалпы саны жөнінде ғалымдар арасында әр түрлі пікірлер бар. Кейбір ғалымдар оларды бөліп (Қазан Татарлары, [[Қырым татарлары|Қырым Татарлары]], [[Сыбырлар|Сібір Татарлары]], Ноғайбақтар, т.б.) қарастырса, қалғандары оларды біртұтас ұлт санайды. Дүние жүзіндегі Татарлардың жалпы саны 8 млн. шамасында, ал кейбір татар ғалымдарының пікірінше ([[Абрар Гибадуллаұлы Каримуллин|Абрар Каримуллин]] және [[Индус Ризақұлы Тагиров|Индус Тагиров]]) 15 млн-ға жуық. 2002-ші жылғы санақ бойынша халқы [[Ресей]]де 5,3 миллион адам, оның ішінде [[Татарстан]]да 2. млн-нан астам Ресей Федерациясынан тыс – [[Қазақстан]]да (204,2 мың адам – 2009, халық санағы), [[Өзбекстан]]да (200 мыңнан астам адам – 2013), [[Украина]]да (73,3 мың адам – 2001, халық санағы), [[Әзербайжан]]да (25,9 мың адам – 2009, халық санағы), [[Түрікменстан]]да (36,49 мың адам), [[Қырғызстан]]да (36,95 мың, санақ), [[Тәжікстан]]да (6,5 мың адам – 2010, санақ).<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4183595|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Эндоэтнонимдері == Орыс тілінде – «Татары»; чуваш тілінде - «Тутарсем»; башқұрт тілінде - «Татарҙар»; қазақ тілінде – «Татарлар»; әзербайжан тілінде – «Tatarlar»; өзбек тілінде – «Nu'gaylar»; хакас тілінде – «Тадарлар»; якут тілінде - «Татаардар»; қарашай-балқарша – «Татарлыла»»; литва тілінде – «Totoriai»; мокша-мордва тілінде - «Татархт»; эрзя-мордва тілінде - «Печкасонь»; удмурт тілінде - «Бигеръёс»; Мари тілінде - «Суас-влак»; қалмақ тілінде – «Маңhдмуд»; бурят тілінде - «Татаарууд»; моңғол тілінде – «Татар»; осетин тілінде - «Тæтæр»; мажар тілінде – «Tatárok»; шешен тілінде – «Гlезалой»; ингуш тілінде - «Татарий»; авар тілінде – «Татарал» румын тілінде – «Tatări»; поляк тілінде – «Tatarzy»; украин тілінде - «Татари»; неміс тілінде – «Tataren»; ағылшын тілінде – «Tatars».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/tatary_tatarlar_tatarlar/2-1-0-55|title=Татары - Татарлар / Tatarlar|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-13 |lang=}}</ref> == Этнонимі == Алғаш рет "татарлар" этнонимі Байкалдан оңтүстік-шығысқа қарай VI-IX ғасырларда көшіп келген моңғол—тунгус-маньчжур тайпаларының арасында пайда болды.<br /> XIII ғасырда моңғол-татар жаулап алуымен" татарлар " атауы Еуропада белгілі болды.<br /> XIII-XIV ғасырларда ол Алтын Орданың құрамына кіретін Еуразияның кейбір халықтарына таралды.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=Татарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-13 |lang=}}</ref> == Тілі == [[Татар тілі]] [[алтай тілдері]]нің [[Түркі тілдері|түркі отбасы]]ның батыс ғұн тармағының қыпшақ тобының қыпшақ-бұлғар ішкі тобына кіреді; тілдердің [[Жалғамалы тілдер|жалғамалы]] (агглютинативті) түріне жатады. Татар тілі – [[Татарстан|Татарстан Республикасы]]ның мемлекеттік тілі (Тіл туралы заң 1992). 1927 жылға дейін араб графикасының негізінде кеңінен таралған татар тілінің жазуы латын графикалық негізіне, ал 1939 жылы орыс ([[кириллица]]) графикасына аударылды. Татар тілінде үш [[диалект]] бар: орта, батыс (мишар), шығыс (сібір татарларының диалектісі).<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=181 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> == Діні == Діни белгілері жағынан негізінен [[Сунниттер|сүннит]] [[Ислам|мұсылмандар]], сондай-ақ бұлардың арасында [[Православ шіркеуі|православиелік]]тер де, [[Атеизм|атеист]]ер де, басқалар да бар.<ref>{{кітап|авторы=ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан этносаясаты мен тәжірибесінің терминдері мен ұғымдары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Нұр-Сұлтан |баспасы= |жыл=2020|томы= |беттері=162|барлық беті=193|сериясы= |isbn=978-601-287-224-8|тиражы= }}</ref> == Сырт келбеті == Түрлі этникалық топтағы татарлардың сыртқы келбеті әртүрлі. Бұл түрлердің үлкен генетикалық әртүрлілігіне байланысты. Антропологиялық белгілері бойынша халық өкілдерінің барлығы 4 түрі анықталды. Бұл:[[Сурет:Tatar Kids on Podium at May 18 Commemoration of Crimean Tatar Deportations-Genocide - Maidan Square - Kiev - Ukraine (27032221751).jpg|нобай|оңға|250px|Татар балалары]] *Понти *Сублапоноид *Монғолоид *Ашық еуропалық Антропологиялық түріне қарай татар ұлтының өкілдерінің терісі ақшыл, күңгірт шашы, көздері бар. Сібір этникалық тобының өкілдері азиялықтарға көбірек ұқсайды. Олардың кең, жалпақ беті, тар көз кесіндісі, жоғарғы қабағы бүктелген кеңейтілген мұрны бар. Терісі қара, шашы қатты және қара, бойлары өте үлкен емес. Еділ татарларының беті сопақ, терісі ақшыл, мұрыны дөңес болуымен ерекшеленеді. Көздері үлкен, сұр немесе қоңыр. Ерлердің бойы ұзын, дене бітімі жақсы. Бұл топтың көк көзді және ақшыл шашты өкілдері бар. Қазан татарларының терісі орташа қара, көздері қоңыр, шаштары қара. Олардың тұрақты бет ерекшеліктері, тік мұрын және айқын анықталған бет сүйектері бар.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/tatary-interesnye-obychai-osobennosti-byta|title=Татарлар - қызықты әдет-ғұрыптар, күнделікті өмірдің ерекшеліктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-13 |lang=}}</ref> == Тарихы == Татар этнонимі [[Байкал]]дың оңт.-шығыс жағын мекендеген көшпелі түркі-моңғол тайпаларының арасында 5–9 ғасырларда белгілі болған. 13 ғасырда моңғол шапқыншылығы кезінде Татарлар Еуропаға еніп, 13–14 ғасырларда олардың шағын тобы [[Алтын Орда]] құрамындағы түркі халықтарына сіңіп кетті. Татар халқының шығу, қалыптасу тарихына қатысты ғылыми зерттеу мынадай түрде шежiре тарқатады. III–IV ғасырда, ғұндар мен өзге де көпшелi тайпалардың Шығыс Еуропаға жасаған шапқыншылығы кезiнде, одан кейiн IV–VII ғасырда түрiк қағанаты шапқыншылығы кезiнде түркi тiлдес тайпалар легi Орал өңiрi мен Едiл бойына ағылып келе бастаған. VII–VIII ғасырда [[Азов теңiзi]] жағалауынан түркi тiлдес булгар тайпасы ауып келiп, олар Х ғасырда Волга - Кама Булгариясы аталған мемлекет құрыпты. Зерттеушiлер қазан татарлары өзiнiң антропологиялық, этнографиялық белгiлерiн ертедегi едiл бұлғарларынан еншiлеген дейдi. Едiл - Кама Булгариясының бiр кездегi дәуiрлеп өркендеген мәдениетi, егiншiлiк кәсiбi мен қолөнерi Едiл бойы, Орал өңiрi татарларының тұрмыс салтында, мәдениетiнде сақталған. Мұндағы түркi ұлыстары басқа тайпалармен бiрге 1223–1240 жылдары монғол-татарларға қарсы ерлiкпен шайқасқан. Алтын Ордадан бөлініп шығып, өз алдына отау тіккен [[Қазан хандығы]] (1445–1552) татарлардың алғашқы ұлттық мемлекеті еді. Бұл мемлекетте ұлт болып ұйысқан татар мәдениеті мен экономикасы, дәстүрі мен салты қарыштап дамыды. Алайда көршілес Ресейдің отаршылдық езгісіне түсті. [[Сурет:Типы степных крымских татар.jpeg|нобай|оңға|250px|Қырым татарлары]] 1582 жылы Көшiм хандығы құлатылғаннан кейiн, Ермак бастаған орыс шапқыншылығына төтеп бере алмай, аяусыз жазалауға, қуғын-сүргiнге ұшырап, көптеген татар Чулым бассейнiмен, Тобылға, Енисей өзенiне дейiн ығысты. [[Сiбiр татарлары]] патша әкiмдерiне қарсы әлденеше рет ашық көтерiлiске шықты. Қазан төңкерісінің қарсаңында Батыс Сiбiрдiң жергiлiктi халқының саны күрт азайып, қалың орыс арасында шашырай қоныстанып, мүлдем азшылыққа айналып кеттi. Қазан хандығы жойылғаннан кейiн экономикалық езгiнiң күшеюi, ұлттық-рухани қанау, дiни негiздегi қатаң қудалау, христиан дiнiн зорлықпен таңуға тырысу Едiл бойы мен Орал өңiрi татарын жаппай көшiп-қонуға мәжбүр еттi. Орталық ауданнан татарлардың шеткерi өңiрге ығысып, ондағы жергiлiктi түркiлермен мәдени-тұрмыстық жақындасуы, сауда-экономикалық тығыз байланысы бiртұтас татар ұлтының қалыптасуын тездетiп, оған өз ықпалын тигiздi. Татар халқының тарихындағы ең ауыр қаралы күн - 1552 жылдың 30 тамызы. 1552 жылы 2 қазанда 150 мың әскер мен 150 зеңбірегі бар орыстар хандықты күйретті. Қазан қаласын алу кезіндегі басқыншылардың қаныпезерлігінің шектен шыққандығы соншалық, осы сұмдықты естіген, алыстағы Рим Папасының өзі діндестерін айыптап, «ешқандай адамгершілік қағидаға сай келмейді» деген екен. Орыс әскерінiң жойқын шапқыншылығы 2 қазанға дейiн созылды. Қаланы басып алған орыс әскері ондағы халықты қырып, Қазан хандығы осылайша [[Ресей]] басқыншыларының отарына айналды. 1917 жылғы [[Ақпан революциясы]]нан кейін қалыптасқан саяси ахуал жағдайында Татарстан жерінде ұлттық-мәдени автономия құруға қадам жасалып, бұл құрылымның Миллет меджлиси (Ұлттық жиналыс) атты парламенті мен Милли идаре (Ұлттық басқарма) деген жоғары атқару органы құрылды. Алайда ұлттық-мәдени автономияның аяғынан нық тұруына кеңес өкіметінің орнығуы кедергі келтірді. 1988 жылы татарлар егемендігін алу жолында қозғалыс бастады. Бұл іс бұқаралық сипат алып, республика жұртшылығы ұлттық тәуелсіздік идеясын жаппай қолдады. 1990 жылы 30 тамызда Татарстан Жоғарғы Кеңесінің сессиясы Татарстанның мемлекеті егемендігі туралы декларация жариялады. 1991 жылы көктем және жаз айларында Ново-Огоревада одақтық келісімшартты әзірлеу барысында Татарстан автономиялардың мүддесін жүйелі қорғап шығып, олардың Одақтық федерациясының дербес субъектісі ретінде мойындалуына қол жеткізді. 1991 жылы 12 маусымда Татарстан президенті сайланды.<ref>{{cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/narody/tatary/tatary|title=Татарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-13 |lang=}}</ref> == Кәсібі == Татардың басым көпшiлiгi ерте кезден-ақ көп салалы шаруашылықпен айналысты. [[Бидай]], [[арпа]], [[тары]], [[сұлы]], [[бұршақ]], [[қарақұмық]], [[зығыр]], [[сора]] ектi, әр үйдiң бақшасы болды. [[Егiншiлiк]]пен, бау-бақшамен, [[мал шаруашылығы]]мен қатар айналысты. Ауыл шаруашылығы үш танапты болды. [[Сурет:Татар националь костюмы.jpg|нобай|оңға|250px|Еділ бойы татарлары]] Мал шаруашылығы асыл тұқымды қой, ешкі, бұқа және жылқы өсіруден тұрды. Бұл кәсіп оларға ет, сүт, жүн, киім тігуге арналған тері алуға мүмкіндік берді. Жылқылар мен өгіздер тартылу және тасымалдау үшін пайдаланылды. Халық отырықшы боп, қой-ешкi мен сиырды қорада ұстап бақты. Үй құстарынан тауық пен қазды көбiрек ұстады. Еділ бойы мен Орал өңірі орман-тоғайлы, шалғын-шөпті болғандықтан омарташылық дамыды. Сауда-саттықпен де шұғылданды. Аңшылықпен негізінен Орал аймағында тұратындар айналысқан. Еділ мен Жайық өзендерінің жағасын мекендеген ұлттар арасында балық аулау кең тараған. Қолөнерi барынша дамыған, татар шеберлерiнiң тiккен әшекейлi етiгi, бас киiмi, аяқ киiмi, тiккен кестелi шашақты шәлi орамалы, тоқыма бұйымдары, күмiстен, алтыннан iстеген зергерлiк бұйымдары жоғары бағаланып, сұранысқа ие болды. Терi, жүн өңдеу кәсiбi дамыды. Басқа халықтар, әсіресе көршiлерi татардың тұрмыс-тiршiлiгiнен, киiм киiсiнен, үй-жай тұрғызуынан, қолөнерiнен, үй жиһазын әшекейлеп ұстауынан көп нәрсені үйрендi. Мәрмәрдан, тастан қашап, ағаштан, терiден өрнектеп, оюлап жасаған мозаикалары көз тартады. Бейнелеу өнерi дамыған. Кесте тiгу өнерiн татар қызы жастайынан үйренедi. Сүлгi, дастархан, перде, төсек жапқыш, жамылғы, кiлемше, т.б. үй жиһазын кестелеп өрнектейдi. Ұлттық татар ою-өрнегі гүл және өсімдік оюларының болуымен сипатталады. Бұл адамдардың табиғатқа жақындығын және қоршаған дүниедегі сұлулықты көре білу қабілетін көрсетеді. Әйелдер күнделікті және мерекелік киімдерді өздері тоқып, тіккен. Киім бөлшектері гүлдер мен өсімдіктер түріндегі өрнектермен безендірілген.<ref>{{cite web|url=https://xn--80aaaa1bcaqfbqcckfp8c4cxgsc.xn--p1ai/nationalities/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=Татарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-13 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == 20 ғасырдың басына дейін татарлардың кейбір топтарының қоғамдық қатынастары рулық жіктелумен сипатталды. Отбасылық қарым-қатынастар саласында 3-4 ұрпақ туыстары болатын шағын отбасылардың басымдығы байқалды. Ерлер мен әйелдердің оқшаулануы қатаң түрде байқалды, ерлердің мәртебесі әйелдерге қарағанда әлдеқайда жоғары болды. Исламның нормалары бойынша ауқатты элитаға тән көп әйел алу салты болған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/339|title= Шеломова Татьяна. Татарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-13 |lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Елдi мекенiн авыл, юрт немесе ил дейтiн. Татарлардың қалалық және ауылдық елді мекендері болды. Ауылдар негізінен өзен торабының бойында, бұлақтардың, тас жолдардың, көлдердің маңында орналасты. [[Сурет:Kazan Isanbayev House 08-2016.jpg|нобай|оңға|200px|Татар үйі]] Кама өлкесінің татарлары үшін Оралдың бір бөлігі, ойпатты жерлерде, қыраттардың беткейлерінде орналасқан шағын және орта елді мекендер тән болды. Орманды дала және дала аймақтарында жазық жердегі ірі, кең таралған ауылдар басым болды. Қазан хандығы тұсында 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басына дейін құрылған ескі татар ауылдары жинақты, ұялы қоныс түрін, ретсіз орналасуын сақтап қалды және тығыз ғимараттарымен, біркелкі емес және шатастыратын көшелерімен ерекшеленді. Орманды дала және дала ландшафттары бар аймақтарда елді мекендер негізінен оқшауланған дара елді мекендердің сирек желісі түріндегі формасына ие болды. Олар көп аулалы, сызықты, кварталды, реттелген көше құрылысымен, тұрғын үйлердің көше сызығының бойында орналасуымен және т.б ерекшеленді. Ауылдардың ортасында ауқатты шаруалардың, дінбасыларының, саудагерлерінің қожалықтары шоғырланды. Моноэтникалық ауылдарда бірнеше мешіттер болуы мүмкін болса, көп ұлтты ауылдарда оларға қосымша шіркеулер де салынды. Ауылдың шетінде жер үсті немесе жартылай қазылған моншалар мен диірмендер болған. Орман алқаптарында, әдетте, ауылдардың шеттері жайылымдық жерлерге бөлініп, қоршаумен қоршалған. Жер учаскелері екіге бөлінді: алдыңғы бөлігі тұрғын үйлер, қоймалар, мал шаруашылығы ғимараттары орналасқан таза аула, ал артқы бөлігі қырманы бар көкөніс бақшасы болды. Негізгі құрылыс материалы - ағаш болды. Саздан, кірпіштен, тастан, саманнан, қыштан тұрғызылған тұрғын үйлерде болды. Үйлердің жер үстінде немесе іргетаста, екі бөлмелі түрі басым болды. Ауқатты шаруа отбасылары байланысы бар үш бөлмелі үйлер тұрғызды. Орманды жерлерде торға шатырмен жалғанған үйлер, крест тәрізді тұрғын үйлер, кейде қалалық үлгі бойынша салынған көп бөлмелі үйлер басым болды. Еділ-Жайық татарлары жартылай жертөле, екі және кейде үш қабатты тұрғын үйлер салды. Астрахан татарлары өз көршiлерi ноғай мен қазақтар секiлдi көшпелiлердiң дәстүрiн сақтап, жаз бойы киiз үй тiгiп тұратын. Татарлар өз үйiнiң алдыңғы қабырғасын бойлата енi бiр жарым метрдей тақтайдан сәкі, нар жасап, сонда ауқаттанатын, дем алатын, ұйықтайтын, жұмыс iстейтiн, қонақ та күтетiн.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=TATR|title=Әлем халықтары/Татарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-13 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Kazan Volga region costumes (2024-02-06) 11.jpg|нобай|оңға|150px|Қазан татар шаруаларының костюмі]] Ерлер тізеге дейін жететін туника жейде (дәстүр бойынша ол ешқашан белбеу болмайды) және кең, әдетте жолақты мата шалбар киеді. Жылы мезгілде сырт киімнің рөлін көбінесе жеңсіз камзол атқарады. Қыста татарлар жүннен оқшауланған бешметті немесе қосымша матамен жабылған табиғи аң терісінен тігілген тон киеді. Үйде ою-өрнектері бар бас киім киеді. Ер адам неғұрлым жас болса, оның бас киімі соғұрлым түрлі-түсті. Сырттағы қалпақ - түкті бөрік немесе, мысалы, шалма - тікелей бас киімнің үстіне киіледі. Татар бейнесіндегі дәстүрлі әшекейлер - сақиналар және белбеу үшін әдемі ілмек. Қарапайым көпшiлiк аяғына тоқылған лапти кейде табаны ағаш аяқ киiм кидi. Әлдi-ауқаттылар терiден әшекейлеп тiккен етiк кидi. Қала тұрғындары көбiнесе терiден галош, қыста өрнектi етiк киген. Татар басқалардан көп бұрын шыт, жiбек, мата, бархыт, қызыл мата секiлдi фабрика маталарын киiм тiгуге пайдаланды. Әйелдер үшін ұлттық киімі негізгі элементі де туника болып табылады, бірақ ұзағырақ, тобыққа дейін дерлік. Оны таспалармен және шілтермен безендірген. Жейденің астына әрқашан көкірекше киеді. Егер киімде шалбар болса, олар жолақты емес, біркелкі түсті. Сырт киім еркектерге ұқсайды, бірақ үлбірмен немесе кестемен безендірілген. Әйел көйлегi қала үлгiсiнде тiгiлiп, көйлектiң омырауына кестелеген алқа салып, оның сыртынан жеңсiз қамзол киген. Ұзын шәлi орамалын мойнынан асырып, ұшын артқа жiберiп тастайды. Татар әйелдерінің киімдері көбінесе әртүрлі өрнектермен, кестелермен безендірілген. Дәстүрлі өрнектерге геометриялық пішіндер, гүлдер, өсімдіктер мен жануарлар жатады.<ref>{{cite web|url=https://experience.tripster.ru/articles/tatary-interesnye-obychai-i-osobennosti-byta/|title=Татарлар: қызықты әдет-ғұрыптар мен күнделікті өмірдің ерекшеліктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-13 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === [[Сурет:Chakchak.jpg|нобай|оңға|200px|Чак-чак]] Татар ұлттық тағамы жұртшылыққа кеңiнен танымал. Тағамдарында [[нан]], [[картоп]], көкөнiс басым. Дәстүрлi ет пен сүт тағамын ұнатады. Қой, сиыр етiн көбiрек пайдаланады. Жылқы етiнен [[қазы]], [[шұжық]] даярланады. Қақтаған (қақтап сүрлеген) қаз етi - татардың сүйiктi дәмi. Сүттен [[қаймақ]], [[айран]], ақмай, сары май, қатық, [[сүзбе]], құрт, [[iрiмшiк]] даярлайды. Нанға құрмет айырықша, нан тағамының түр-түрi бар: тоқмач, салма, чумар, үрә, икмәк, кабартма, қоймақ, бәлеш, гөбәдия, пәрәмәч, чөкчәк, очпочмақ, бавырсақ, қош теле. Ыстық тағамына қатық қосқан салма, тукмач лакша, қазанда қуырып даярлайтын ет тағамы бешбармақ, шұжыққа ұқсас тутырма жатады. Жемiс-жидектi кептiрiп қысқа даярлайды. Жемiс пен балды араластырып ширбәт (шербет) даярлайды. Татар асханасының танымал тағамдары: *Шүрпа – қой етінен жасалған майлы, қою көже. *Бәліш – ашытқысыз қамырдан жасалған, ет пен картоп, күріш немесе тары қосылған пісірілген бәліш. Бұл ең көне тағам және мерекелік дастархандарда ұсынылады. *Бешбармақ – қолдан кеспе қосылған бұқтырылған ет. Дәстүр бойынша оны қолмен жейді, сондықтан «бес саусақ» деп аталады. *Пахлава – шығыстан келген дәм. Бұл сироптағы жаңғақтары бар қатпарлы печенье. *Чак-чак - балдан жасалған тәтті тоқаш. *Губадия - тәтті салмасы бар жабық пирог, ол қабаттарға бөлінеді. Оған күріш, кептірілген жемістер, сүзбе кіреді.<ref>{{cite web|url=https://dmvo.tilda.ws/tatary|title=Татарлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-13 |lang=}}</ref> === Фольклоры === Татар фольклорында батырлар жыры елеулі орын алады. Көне жазба [[әдебиет]]і бар. Ұлттық музыкасы башқұрт, қазақ, ноғай халықтары музыкасымен сарындас. Ертеректе татар [[музыка]]сы аспапсыз орындалатын бір дауысты ән негізінде дамыған. Әнмен, бимен, өлең-тақпақ араластырып орындалатын әзіл-сықақ әндер көбірек шырқалады. Музыка аспабына қурай аталатын сыбызғы немесе [[флейта]] тектес үрлемелі аспап, қазақтың шаңқобызы іспетті қобыз аспабы, [[гармонь]], [[мандолина]], [[добра]], [[гусли]], [[скрипка]] жатады. [[Сурет:Кряшены.JPG|нобай|оңға|200px|Қазандағы Кряшен мәдени тобының өнер көрсетуі]] Халық әндері — олардың мәдениетінде маңызды орын алады. Олар татар халқының тарихын, дәстүрін, сезімін, көңіл-күйін жеткізеді. Музыкалық жанрлардың алуан түрлілігі өмірдің әртүрлі салаларын көрсетеді - махаббат пен табиғат туралы әндерден бастап әскери әуендер мен еңбек туралы әндерге дейін. "Альмине йорэксыз, кайта билслексыз", "Алсынг, атласынг, курлансынг элеримен", "Беренчек-кунчек, гаузалмас яр" — бұл әндер татар халқына әйгілі және оның тарихын, мәдениетін, әдет-ғұрпын көрсетеді. Ертегілер мен аңыздар — халық ауыз әдебиетінің маңызды бөлігі болып табылады. Олар даналық, өнегелік тағылым, салт-дәстүрді жеткізеді. Ертегілер мен аңыздар батырлар мен олардың шытырман оқиғалары, достық пен махаббаттың құдіреттілігі, зұлымдыққа қарсы күрес, жақсылықтың жеңісі туралы баяндайды. Татар ертегілері мен аңыздары көбінесе табиғатпен, аңдар мен табиғат рухтары туралы аңыздармен байланысты. Мақал-мәтелдер — татар халқының даналығын, тәжірибесін және адамгершілік құндылықтарын көрсетеді. Олар өмір, қарым-қатынас және мінез-құлық туралы қысқа және мағыналы мәлімдемелер береді. Мақал-мәтелдер ақпарат пен кеңес беруге көмектеседі, сонымен қатар татарлардың дәстүрлері мен мәдениетін танымал етеді. Жұмбақтар — зеректік пен логикалық ойлауды қажет ететін қызықты жұмбақтар. Жұмбақтар көбінесе символдық мағынаға ие және татар мәдениетінің бейнелері мен нышандарын береді. Олар интеллект, ойлау, эрудицияны дамытуда маңызды рөл атқарады.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/tatari/folklor|title=Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер. Фольклор |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-13 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы татарлар == Қазақстанда татарлардың келуі патша үкіметінің қазақ өлкесін отарлауға кіріскен кезінен басталды. XVIII—XIX ғасырларда патша үкіметі қазақ даласына ислам дінін тарату саясатын жүргізді. Бұл ретте қазақтардың арасына молдалар татарлардың дін қызметкерлері қатарынан ғана жіберілді. Мұның өзі қазақтарды Орта Азиядағы діни орталықтардың ықпалынан оқшауландыру мақсатымен жасалды. Қазақ хандары мен сұлтандарының басым көпшілігі өздерінің жеке хатшылары етіп [[Орынбор]]ға таяу жердегі Сейітов слободасынан шыққан сауатты татарларды ұстады. Татар көпестер Ресей мен қазақ даласы арасындағы сауда-саттықтың дамуына байланысты өздерінің белсенділігін күшейте түсті. Қазақтардың тілін, әдет-ғұрып және салт-санасын жақсы білгендіктен де татарлар сауда-саттық саласында делдалдық рөл атқарды. Татар көпестерінің қазақ даласындағы ықпалы мен беделі бірте-бірте күшейе түсті. Татарлардың ауқымды бір тобын Қазақстан аумағына Еділ бойы губернияларыиың помещиктері жер аудартып жіберді. Татарлар өлкенің ірі [[Петропавл]], [[Семей]], [[Орал]], Көкшетау, Верный, Ақмола, [[Павлодар]], [[Зайсан]] және Өскемен қалаларында тұрды. Олардың неғұрлым жиі орналасқан жерлерінде татар слободкалары пайда болды. Бұл халықтың өкілдері қазақ даласында жаңа әдіспен оқытатын жәдидтік мектептер ашудың бастамашылары болды. Қазақтар татар зиялылары шығарып тұрған газеттер мен журналдарды зор ықыласпен оқыды. Қазақтың алғашқы газеттері мен журналдарын көбінесе татар көпестері қаржыландырып тұрды. Кейінірек патша үкіметі исламның қазақ даласында күшейіп бара жатқанынан қауіптеніп, сауатты және іскер татарлардың қызметінен бас тарта бастады. 1897 жылы Қазақстанда тұратын татарлардың жалпы саны 56 мыңға дейін жетті. Мұның өзі Қазақстандағы бүкіл халықтың 1,3 пайызы еді. Татарлардың 38 пайызы мещандар, 28 пайызы шаруалар, 10 пайызы қазақтар, 2 пайызы көпестер болды. 1989 жылғы санақ бойынша Қазақстанда тұратын 327982 татарлардың 69%-ы өз ұлтының тілін ана тілі деп санайтындарын мәлімдеді, алайда олардың тек 3,2%-ы ғана оны біледі; татарлардың 3,4%-ы қазақ тілін ана тілі деп таныды, олардың 3,2%-ы ғана қазақ тілін біледі; 27,3%-ы орыс тілін ана тілі деп санайды, ал 64,3%-ы орыс тілін меңгерген. Қазақстан Республикасындағы санақ деректері бойынша 1999 жылы 92,5 мың татар (37,1%) ана тілін, 158,3 мың (63,6%) қазақ тілін, 241,3 мың (96,9%) орыс тілін меңгерген. 1999 жылғы санақ бойынша Қазақстан татарларының қостілділік дәрежесі мынадай түрде анықталды: біртілділер – 72865 адам (29,3%), қостілділер – 176089 адам (70,7%). Қазақстанның татар және татар-башқұрт қоғамдық және мәдени орталықтарын біріктіретін «Идел» қауымдастығы жұмыс істейді. Ол татар мен башқұрт мәдениетін жаңғырту және дамыту, сондай-ақ тілдерді оқыту бойынша жұмыс жүргізеді, «Сарман» Алматы халық ансамблі кеңінен танымал. Қазақстанның татар диаспорасы санының жалпы динамикасы келесідей: *285 689 (1970 ж.), *312 626 (1979 ж.), *320 747 (1989 ж.), *248 954 (1999 ж.), *250 000 (2015 ж.) адам.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=395 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Азия халықтары]] d7gmehjnsa97mfizh5ybicg2de0gt8p 0 17384 3644531 3405636 2026-08-20T10:47:37Z Marksscheider 183882 3644531 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Түріктер |төл атауы = Türkler |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 80 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Түркия}} |саны1 = 65 000 000 — 70 000 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Германия}} |саны2 = 2 852 000 — 3 500 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Сирия}} |саны3 = 750 000 — 3 500 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Ирак}} |саны4 = 500 000 — 3 000 000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Болгария}} |саны5 = 588 000 — 800 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|АҚШ}} |саны6 = 500 000 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{Байрақ|Франция}} |саны7 = 500 000 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = {{Байрақ|Ұлыбритания}} |саны8 = 500 000 |түсініктемелер8 = |аймақ9 = {{Байрақ|Нидерланд}} |саны9 = 400 000 - 500 000 |түсініктемелер9 = |аймақ10 = {{Байрақ|Аустрия}} |саны10 = 400 000 — 500 000 |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[түрік тілі]] |діні = ислам дінінің сүннит тармағы |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Түріктер''' (өз атауы Türkler) — Түркияның негізгі халқы. Жалпы саны, әртүрлі деректер бойынша, 80 миллион адамға тең. Түріктердің негізгі бөлігі [[Түркия]]да (60 миллионнан астам), сондай-ақ Батыс Еуропада (4 миллионнан астам), [[Болгария]]да (шамамен 1 миллион), [[Кипр]]де (350 мың), [[Солтүстік Македония]]да (80 мың), [[Аустралия]]да (240 мың), [[Грекия]]да (90 мың), [[Румыния]]да (шамамен 32 мың) тұрады. == Автоэтнонимі == 1923 жылға дейінгі халықтың өзін - өзі атауы Османлы. Осман империясы құлағаннан кейін Мұстафа Кемал халықтың өзін-өзі атауын өзгертуді ұсынды. Екі нұсқа ұсынылды - анадолылар мен түріктер. Екінші нұсқа таңдалып, халықты түріктер, ал республиканы Түркия Республикасы деп жариялады. "Түрік" атауын таңдаудың себептері түркі тектес жерлерге баса назар аударып, халықты шоғырландыру үшін түркі базасын алуға деген ұмтылыс болды, өйткені сол кезде османлылар ұлттық бірегейліктің негізін іздеді. == Эндоэтнонимдері == Ағылшын тілінде – «Turks»; неміс тілінде – «Türken»; армян тілінде - “Թուրքեր”; араб тілінде - “أتراك”; парсы тілінде – “ترکیه”; албан тілінде – «Turqit»; грек тілінде - “Τουρκίας”; венгр тілінде – “Törökök”; әзірбайжан тілінде - «Türkler»; татар тілінде – “Төрекләр”; чуваш тілінде – «Турккăсем»; қырғыз тілінде – «Түрктөр» өзбек тілінде – «Turklar»; якут тілінде – «Туроктар»; румын тілінде - «Turci»; итальян тілінде - «Turci»; француз тілінде – «Turcs»; латыш тілінде - «Turki»; авар тілінде - «Гlусманиял / Туркал»; лакша – «Түркнал»; македон тілінде - «Turtsi»; болгар тілінде - «Турци»; поляк тілінде - «Turkowie»; украин тілінде – «Турки»; серб тілінде - «Турци».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/turki_turkler/2-1-0-43|title=Турки - Türkler|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-28|lang=}}</ref> == Тілі == [[Түрік тілі]] алтай тілдер отбасының түркі тобының батыс ғұн тармағының оғыз тобының оғыз-селжұқ ішкі тобының құрамына кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады. Түрік тілінде ұ, ү әріптерімен байланысты сингармонизм ережесі жақсы сақталған. Kuruluş, Körünüş. Түрік тілінің жазуы бастапқыда [[араб жазуы]]ның модификациясы болды. XIII ғасырдағы ескі түрік тілінің ескерткіштері араб графикасында жазылған және бастапқыда шығыс түрік қарахан-ұйғыр әдеби тілінің ықпалымен ерекшеленді. Түрік әдеби тілі ХІХ ғасырдың ортасынан бастап қалыптасты. 1928 жылдан бастап К.Ататүріктің реформаторлық қызметінің арқасында латын графикасы негізінде түрік тілінің қазіргі заманғы жазуы құрылды. Түрік тілінде әзірбайжан тіліне ұқсас солтүстік-шығыс Анатолия диалектілері және Анатолияның қалған бөлігінің және шығыс Фракияның сөйленістері ерекшеленеді.<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=183|барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> == Діні == Дінге сенетін түріктер – [[ислам]] дінінің сүннит тармағын ұстанады.<ref>{{кітап|авторы=ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан этносаясаты мен тәжірибесінің терминдері мен ұғымдары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Нұр-Сұлтан |баспасы= |жыл=2020|томы= |беттері=189|барлық беті=193|сериясы= |isbn=978-601-287-224-8|тиражы= }}</ref> == Тарихы == Түрік тайпалары Түркия жеріне 2 бағыттан: 1) Kіші Азияға Иран мен Кавказ сырты арқылы; 2 ) Балкан түбегіне Шығыс Еуропа арқылы келді. Негізінен түріктердің этникалық құрамы екі топтан құралды. Олардың бастысы - [[салжұқтар]] тұсында, дәлірек айтұанда 11 ғасырдың 40-жылдарынан бастап ежелгі Тұран жерінен Иран арқылы Kіші Азияға қоныс аударған түркі тайпалары, [[печенег]], [[қышпақ]] тайпалары Қара теңізден солтүстік Балкан арқылы Анадолы жеpінe өткен. Екіншісі Kіші Азияның жергілікті тұрғын халқы. Осылайша түрік этногенезінің қалыптасуына қарлық, қыпшақ, чигил, ұйғыр, құман, хазар тайпаларының, ішінара араб, курд, румын халыктарының да қатысы болған. 11 ғасырдың соңында қыпшақтардан ығысқан түрікмен және оғыз тайпалары Кіші Азияда салжұқ әулетінің басшылығымен өз мемлекетін құрды. 12 ғасырда түркі-салжұқтар Византиядан Кіші Азияны біржолата тартып алды. 1243 ж. Kiшi Азияны түркі-моңғолдар бағындырды. XIII ғасырдың соңында бұл өңірде тәуелсіз ұсақ иеліктер пайда болды. [[Сурет:Turkish infantryman during the War of Independence.jpg|нобай|оңға|250px|Тәуелсіздік соғысы кезіндегі түрік жаяу әскері, 1922 ж]] XIV ғасырдың 20-30-жылдары Kіші Азияның солтүстік-батысында дербес иеліктерді бip орталыққа біріктірген Осман сұлтандығы қалыптасты. 14 ғасырдың 2-жартысында осман түріктері Шығыс Фракия, Болгария, Македонияны бағындырды. 15 ғасырдың бас кезінде Әмір Темірден жеңілгенімен көп ұзамай қайта күшейген түрік-османдар 1453 ж. Византияның орталығы - Константинопольды басып алып, Стамбул деген атпен өз астанасына айналдырды. 1450-70 ж. Сербия, Босния, Аттика, Трапезунд империясын, Қырым хандығын, Валахия мен Албанияны өзіне қаратты. 1514—17 жж. Осман сұлтандығы Месопотамияны, Сирия, Палестина. Египет, Хиджиз, 1519 ж. Алжирдің біршама бөлігін бағындырды. 16 ғасырда қуатты Осман флотына Жерорта теңіз бассейні қарады. 1540-50 ж. Эгей теңізіндегі аралдар Триполия, Алжир толығымен Осман сұлтандығының қарауына өтті. Сүлеймен сұлтан билеген кезде мемлекет өзінің шарықтау шегіне жетті. Осы кезде ол Еуропа, Азия және Африка құрлықтарындағы аумақты (шамамен 8 млн км-) иеленді. Дегенмен, [[Осман сұлтандығы]] өзінің шекарасын жүз жыл бойы сақтап тұрды. Бірақ 1683 ж. Вена түбінде түрік армиясы Польша әскерлерінен жеңілді. 1684 ж. ұйымдасқан «Қасиетті лига» (Австрия, Польша, Венеция, 1686 жылдан Ресей) түріктердің билік кеңістігін тарылта бастады. Осман сұлтандығының толықтай құлау қаупі билік басындағыларды тиімді реформалар жүргізуге мәжбір етті. 1789-1807 ж. билік құрған Селим ІІІ сұлтан алғаш рет елеулі реформалар бастағанмен, тек 1826 ж. Махмут ІІ сұлтан тұсында жаңа әскер құрылып, қаржы, құқық, мәдениет саласында прогрестік шаралар жүзеге асты. Бірақ реформалар Осман сұлтандығын ыдыраудан құтқара алмады. Арабияның едәуір бөлігі (Мекке, Мединемен қоса) [[Египет]] иелігіне көшті. Сербия (1806) мен Грекия (1830) тәуелсіздік алып, Ресейдің шекарасы Прутқа дейін кеңейтілді. Осындай жағдайда 1839 ж. жаңадан peформалаp жургізіліп, ол Түркия тарихында Танзимат деген атпен елдің қоғамдык-саяси тұрмысына ішінара өзгерістер енгізді. 19-ғасырдың соңында жас түріктер саяси күрес аренасына шықты. Негізінен офицерлер қауымына сүйенген жас түріктep 1908 ж. қарулы көтеріліс ұйымдастырып, [[Сұлтан II - Абдулхамид хан|Абдулхамид II]] сұлтанды парламент шақыруға мәжбір етті. Бірақ жас турікгердің, 1-дүниежүзілік соғысқа Германияның одақтасы ретінде қатысуы олардың бүкіл қызметін жоққа шығарды. 1918 жылдың басында ағылшындар Палестина, француздар Македония майданында түрік армиясын жеңді. Іс жүзінде бұл Осман сұлтандығының соңғы күндері болды. Ел астанасы Стамбул мен одақтастар әскері басып алған басқа да аймақтар Антанта елдерінің уысына түсті. Мудрос уақытша бітіміне (1918) қол қойылғаннан кейін Антантаның соғыс флоты Қара теңізге кіріп Мосул, Киликия, Анадолы, Измир жері басқыншылардың табанында қалды. Елде ұлт-азаттық қозғалыс күшейді. Түрік зиялылары, әcipecе, әскери элита өкілдері ел тәуелсіздігі мен тұтастығы үшін күресті өз қолдарына алды. Оларды түрік патриоты [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] басқарды. 1920 ж. Анкараға шақырылған Түркияның, ұлы ұлттык мәжілісі өзін елдегі бірден-бір заңды өкімет органы ретіндс жариялап, 1921—22 ж. шет ел басқыншыларынан бүкіл Анадолы жерін азат етті. 1923 ж. Түркия Республика болып жарияланды. == Кәсібі == [[Сурет:OTSchwarzteeErnte2.jpg|нобай|оңға|200px|Шай жинау]] Түріктердің басым бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. [[Егіншілік]] пен бау-бақша шаруашылығы әсіресе Эгей, Жерорта теңізі (бидай, арпа, сұлы, бұршақ, цитрустық жемістер, мақта, темекі, зәйтүн, жемістер, жүзім) және Қара теңіз (жүгері, темекі) аймақтарында дамыған. Орталық және Шығыс Анадолының құрғақ аймақтарында егіншілік жасанды суаруды қажет етеді және таулы және өзен аңғарларында шоғырланған. Мұнда басты рөлді жайылымдық мал шаруашылығы (ешкі, қой) атқарады. Түркияның оңтүстігі мен оңтүстік-батысында көшпелі, жартылай көшпелі және шалғайдағы мал шаруашылығы бар. Дәстүрлі қолөнер, әсіресе тоқу және кілем жасау сақталған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=TRKI|title=Әлем халықтары/Түріктер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-28|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Түрік мәдени дәстүрлері діни нормалармен байланысты. Кездескен кезде ер адам әйелдің өзі рұқсат бермесе, онымен қол алысуға болмайды, автобустар мен театрларда әйелдің қасында тек әйел отырады, ал ер адам рұқсат сұрайды. Қонақжайлық – түркілерге тән әдет-ғұрып. Олар бір-біріне қонаққа барады, одан бас тартпауыңыз керек, әйтпесе иесі ренжіп қалады. Ата-аналарды, үлкендерді және егде жастағы адамдарды құрметтеу дәстүрге айналған. Үлкені бөлмеге кіргенде, қалғандары орнынан тұрады немесе жол береді. Үлкендердің қатысуымен олар ішпейді, темекі шекпейді және еркін тақырыптарда сөйлеспейд.<ref>{{cite web|url=https://turk.estate/about-turkey/obichai-i-traditcii-turetckogo-naroda/|title=Түрік халқының салт-дәстүрлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-28|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Түрік ауылдары шағын, әдетте мешіті, дәмхана, қонақ үйі және тас тақталармен көмкерілген тоғаны бар, көбінесе құран сөздері мен құрылысшының аты қашалған. Жазық елді мекендер әдетте шоғырланып, ал таулы елді мекендер шашыраңқы болып келеді. Жазық жердегі ауылдық тұрғын үйлердің басым түрі – саман, төртбұрышты, төбесі жалпақ немесе аласа, терезелері және аулаға қарайтын кіреберісі бар. Батыс аймақтарда дөңгелек веранда және сыртқы сатысы бар тас немесе саман іргетасқа салынған екі қабатты үйлер; орманды жерлерде - тік бұрышты, төбесі бұтақтардан (кулюбе) жасалған төбесі бар ағаш құрылым, Шығыс Анадолыда, кейбір жерлерде жарты шар тәрізді жеркепе (дам), Солтүстік Анадолыда - бөрене үйлер сақталған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/506|title= Еремеев Д.Е. Түріктер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-27|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Turkish dancer.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық киімдегі түрік қызы]] Ерлер киімі – аулары кең [[шалбар]] (дон), ішіне тігілген [[көйлек]] (гёмлек), кең [[белдік]] (кушак), қысқа жеңсіз [[күрте]] (ёлек) және күрте (хырқа). Әйелдер ұзын көйлек (энтари), сыртынан түймесіз желетке (энтари) киген, басына орамал таққан. Халық арасында күнделікті киімдерінде еуропалық киім киген көптеген адамдарды кездестіруге болады, кейбіреулері ислам дәстүрлерін ұстанады, ұлттық костюмдер киеді. Негізгі гардероб элементтері - пиджак, галстук, жейделер. Ірі қалалардың тұрғындары еуропалық стильдегі киімді жақсы көреді. Ер бизнесмендер сәнді үлгідегі костюмдер мен жейделерді киеді. Жас әйелдер әдемі киімдер киіп, заманауи киімдерді дәстүрлі түрік киімінің элементтерімен шебер үйлестіреді.<ref>{{cite web|url=https://artproperty.net/statya/tradicii-kultura-i-obychai-turcii?ysclid=m40xu4mp23978453325#|title=Түркияның салт-дәстүрлері, мәдениеті мен әдет-ғұрыптары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-28|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Түрік асханасы ет тағамдарына толы. Түріктер тәттілерді жақсы көреді, тағамдарына көкөністерді көп қосады. Ең жиі қолданылатын майлар - зәйтүн және сары май. Таңғы асқа көп көңіл бөледі. Тағам міндетті түрде [[кофе]]мен бірге жүреді, ал тағамның өзі швед үстелі түрінде ұсынылады. Таңғы ас жаңа піскен көкөністердің, ірімшіктердің көптеген түрлерін, зәйтүндерді, бал, тауық жұмыртқаларын қамтиды. Түркияда қуырылған жұмыртқалар сары маймен дайындалады, оған [[қызыл бұрыш]], [[шұжық]] қосылады. Шұжықтар негізінен күркетауық, сиыр, тауық етінен дайындалады. Кейде балдың орнына жидек пайдаланылады. Соңында таңғы ас жаңа піскен нан ұсынылады. Бірінші тағам еуропалық тағамдардан өте ерекшеленеді, дәстүрлі түрік сорпалары көбінесе пюре болып табылады. Сиыр, қой, бұзау еті кең таралған. Көшелерде сатылатын қой етінен жасалған кәуаптарды жиі кездестіруге болады. Палау түрік асханасының ұлттық тағамы болып қала береді. Оған әдетте зәйтүн майы, азырақ сары май қосылады. [[Балық]], теңіз өнімдері көп кездеседі. Тәтті өнімдерден түрік лукумы танымал. Деликатес қант шәрбатынан жасалған, оған раушан жапырақтары, пісте, жержаңғақ, кокос жаңғағы қосылған. Тағы бір тәттілердің түрі, бал сиропынан жасалған дәмді тағам- пахлава.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/turki-udivitelnyy-vo-vseh-otnosheniyah-narod|title=Евгений Форов. Түріктер қай жағынан алғанда да таңғажайып халы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-27|lang=}}</ref> === Фольклоры === [[Сурет:Nasreddin (17th-century miniature).jpg|нобай|оңға|200px|Қожа Насреддин]] Түрік Республикасы жарияланғанға дейін фольклор саласындағы ғылыми жұмыстарды дара зерттеушілер жүргізді. 1927 жылы Анкарада Анадолы фольклоры ақпараттық қоғамы құрылып, кейін түрік ақпарат қоғамы деп аталды, ол түрік фольклорын зерттейтін алғашқы ұйым болды. 1964 жылы «Фольклор ғылыми-зерттеу институты», 1966 жылы «Түрік фольклор қоғамы» құрылды. Түрік фольклорының әдеби шығармаларында дүниенің жаратылуы мен адамның пайда болуы туралы исламға дейінгі мифтер де бар. Түрік фольклорының алғашқы туындылары бірнеше тілде жасалды: араб тілі – діни және ғылыми мәтіндер жазғанда, парсы тілі – сарай поэзиясы үшін, түрік тілі – ауызша халық шығармашылығында.<br /> Түрік халық музыкасына вокалдық, аспаптық және ән-би музыкасы жатады. Түріктің музыкалық фольклоры түркі тектес халықтардың ұлттық саз өнерімен үндес. Түркияда кеманча, ребап, тамбур, уд, ковар, зурна, дэф, т.б. музыкалық аспаптар кең тараған. Түркияда халық билерін ерлер тобы мен әйелдер тобы бөлек немесе ерлер мен әйелдер бірге орындайды. Түрік фольклорындағы ең танымал тұлға – мыңдаған әзілдердің орталық кейіпкері Қожа Насреддин (түрікше «Ұстаз Насреддин»). Ол өзімен күресуге мәжбүр болғандарға ақымақ болып көрінгенімен, шын мәнінде бойында ерекше даналық бар адамға ұқсайды.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80#mw-header|title=Түрік фольклоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-28|lang=}}</ref> == Қазақстандағы түріктер == Қазақстандағы түрік диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *18 456 (1970), *25 820 (1979), *49 475 (1989), *75 933 (1999), *103 049 (2013). 2014 жылғы есеп бойынша Қазақстандағы түріктердің саны 104,7 мың адам болды. Оның ішінде: Ақмола облысында - 153, Ақтөбе облысында - 118, Алматы облысында - 37,4 мың, Атырау облысында - 272, Батыс Қазақстан облысында - 37, Жамбыл облысында - 32 мың, Қарағанды облысында - 463, Қостанай облысында - 199, Қызылорда облысында - 1,6 мың, Маңғыстау облысында - 109, Түркістан облысында - 22,3 мың, Павлодар облысында - 107, Солтүстік Қазақстан облысында - 197, Шығыс Қазақстан облысында - 205, Астана қаласында - 2,9 мың, Алматы қаласында - 6,5 мың адам.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=409|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Германия этникалық топтары]] [[Санат:Грекия халықтары]] [[Санат:Кипр халықтары]] [[Санат:Нидерланд халықтары]] [[Санат:Румыния этникалық топтары]] [[Санат:Түркия этникалық топтары]] [[Санат:Франция халықтары]] [[Санат:Түріктер]] [[Санат:Жерорта теңізі тарихы]] [[Санат:Таяу Шығыс этникалық топтары]] [[Санат:Македония халықтары]] trxb6yl6s5237u4yetn2hejrq7thm1z 0 17385 3644518 3517883 2026-08-20T10:43:08Z Marksscheider 183882 3644518 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Құмықтар |төл атауы = Къумукъ/Къумукълар |сурет = Kumuk people.png |сурет тақырыбы = |саны = 500- 600 мың |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 503 060 (2010) |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны2 = 1,2 мың (2016) |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Украина}} |саны3 = 718 (2001) |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны4 = 461 (2013) |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Түркия}} |саны5 = 10 мың үстінде |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[құмық тілі]] |діні = ислам, сүннит тармағы |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Құмықтар''' - Дағыстанның байырғы [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] халқы. Құмықтардың қазіргі жалпы саны 500 мыңнан астам. Негізгі бөлігі [[Ресей Федерациясы]]ның, [[Дағыстан]] Республикасында ([[Хасавюрт]], Бабаюрт, Қызылюрт, Буйнақ, Дербент, Қайтағ, Қаякет, Қарабудағкент ауданында), қалғандары Ичкерия, [[Солтүстік Осетия]] мен [[Ставрополь]] өлкесінде қоныстанған. Өте шағын диаспора ретінде [[Иран]], [[Сирия]] және [[Түркия]] мемлекеттерінде де өмір сүреді.<ref>{{кітап|авторы= Гаджиева С.Ш.| бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дағыстан халықтарының қазіргі мәдениеті мен өмірі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=М. |баспасы= |жыл=1971|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref> == Тілі == Үлкен [[Европеоидтік нәсіл|европеид нәсілінің]] құрамындағы балқан — [[кавказ]] нәсілінің кавкасион тобына жатады. Түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын құмық тілінде сөйлейді. [[Әдеби тіл]]і буйнақ және хасавюрт [[диалект]]ілерінің негізінде қалыптасқан. Құмық жазба ескерткіштері 16-ғасырдан белгілі. 17-ғасырдан бастап Солтүстік Кавказдағы орыс әкімшілігімен қатынаста ресми тіл қызметін атқарған. Құмықтар ертеден араб жазуын пайдаланып келеді. 1928 ж. латын, 1938 ж. [[кирилл әліпбиі]]не көшірілген. Грамматикасында оғыз, Кавказ халықтары тілдерінің әсері байқалады. [[Сурет:Daghestan, A Kumik family (A).jpg|нобай|оңға|200px|Құмықтар]] Құмық тілінде бес диалект бар: хасавюрт, бұйнақ, қайтақ, таулы және тер. Олар аймақтық диалектілер болып есептеледі, себебі олардың шекарасы бұрынғы феодалдық және аймақтық-әкімшілік шекарасымен сәйкес келеді. Құмық тілінде – араб, парсы, кавказ (негізінен даргин, авар және шешен) және орыс тілдерінен енген сөздер кездеседі. Нақты айтар болсақ, араб тілінен енген сөздер негізінен қоғамдық-саяси, мәдени және діни салаларға жатады (жамият «қоғам», китап «кітап», дин «дін»). Иран сөздері құрамында саудамен, қолөнер, қоғамдық қатынастардың түрлі жақтарымен, тұрмыстық қажеттерге байланысты сөздер көбірек кездеседі (савдюгер «саудагер», шайы «бақыр», дарай «төсек», дос «дос», каманча «ысқымен ойналатын музыкалық аспап», тахча «сөре, полка»). Орыс тілінен енген сөздердің ішінде негізінен тұрмыстық және әкімшілік лексикасы саласына ерте кезде енген сөздер (педире «бедіре, шелек», сумавар «самаурын», кансарал «кеңсе») және қоғамдық-саяси терминдерден шаруашылық, мәдениет, ғылым, техника дамуын бейнелейтін ұлтаралық сөздерден тұратын кеңестік дәуірде пайда болған кейін енген сөздер кездеседі.<ref>{{кітап|авторы="Ана тілі" газеті | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Түркі тілдері» кітабының негізінде дайындаған Д.Төлебаев |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=27 Маусым, 2013|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref> == Діні == Құмықтардың көпшілігі [[ислам]] дінінің [[Сунниттер|сүннит]] тармағын ұстанады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/1163|title= Гаджиева С.Ш. Құмықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> == Тарихы == Құмықтардың халық ретінде қалыптасуы 10-11 ғасырдан басталады. Олардың этнографиялық негізін Дағыстан жазығындағы жергілікті тайпалар мен осында келген түркі тілдес тайпалар (әсіресе қыпшақтар) құрайды. Құмықтар басқа да тау халықтарымен біріге отырып, 13 ғасырда [[моңғол]] шапқыншылығына қарсы күресті. Құмыктар мекендеген аумақта бірқатар [[ортағасыр]]лық мемлекеттер өмір сүрді. Олардың ішіндегі ең ірісі — Тарковск княздігі болды. Құмықтар Ресей отаршыларына қарсы [[Шәміл]] бастаған ұлт-азаттық күреске (1847 — 1864) де қатынасты. == Кәсібі == Құмықтардың дәстүрлі кәсіптері — [[егіншілік]] (бидай, арпа, тары, күріш, жүгері), мал өсіру, [[бау-бақша]], көкөніс, жүзім өсіру, [[омарташылық]]. Жайылымдық шабындықтардың көптігіне байланысты [[мал шаруашылығы]] кеңінен дамыған: буйвол мен қой өсірілді, жылқы шаруашылығымен айналысты. Балық аулау, омарта шаруашылығы, сауда, тұз және май өндіру, аңшылық кәсіптер де бар. Тұрмыстық қолөнер мен кәсіп: мата тоқу, мақта тоқу, кілем тоқу (әйелдердің дәстүрлі кәсібі), тері, металл, ағаш, тас өңдеу (ерлер кәсібі) т.б. дамыған.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/kumiki/|title=Құмықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты== Құмықтардың [[салт-дәстүр]]лері, мәдениеті мен [[тұрмыс-тіршілігі]] жөнінен өздерінің ең жақын көршілері [[ноғай]], қарашай, балқарларға ұқсас болып келеді. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Елді мекеннің негізгі түрі – ауыл (юрт, кент, авыл). Патшалық Ресей жаулап алған кезеңде, одан кейін Құмық жазығында орыс бекіністері мен ауылдары салынды. Мұнда ноғайлар, шешендер, аварлар, даргиндердің топтары көшіп келіп, жеке қоныстар құрады немесе құмық ауылдарына қоныстанды. Құмықтар тұрғын үйлері 3 түрге бөлінді: *бір қабатты - төмен келген іргетаста; *бір жарым қабатты – биік тас іргетаста. Соңғы уақытта мұндай үйлер қосалқы шаруашылық бөлмелерге арналған үлкен жертөлемен салынуда; *екі қабатты. Табиғи құрылыс материалдарының (тас, ағаш) тапшылығы жазықта тұратын құмықтар арасында бір қабатты тұрғын үйлердің дамуына негізінен ықпал етті. Тау етегіндегі құмықтардың арасында, керісінше, күрделі құрылыстар жиірек кездесті. Ауқатты құмық үйінде әр бөлменің өз мақсаты болған. Ең кең бөлме ас үйге бөлінген. Қонақтар үшін арнайы бөлме болды - кунацкая (қонақ бөлме). Бір бөлме азық-түлік сақтау үшін пайдаланылды, қалғандары жатын бөлме ретінде қызмет етті.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/256|title=Аджиев Л. М., Ибрагимов М.-Р. А. Құмықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Ер адамдардың ұлттық киімдері — жейде, шалбар, бешмет (каптал), черкес пальто (чепкен), ішік (тон), бурка (ямучу), папаха, домалақ бөрік, теріден тігілген аяқ киім. Әйелдердің дәстүрлі киімдерінің қатарына бүкіл денені жабатын көйлектер (арсар, қос жеңді қабалай, т.б.) [[орамал]]дар, чутку (бас киім) жатады. Әйелдері арты ашық, теріден тігілген башмақтар киіп, киімдері ою-өрнек, әшекейлермен безендірілетін болған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=KUMY|title=Әлем халықтары/Құмықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Құмықтардың сан алуан [[ұлттық тағам]]дарына хинкал, курзе (тұшпара), долма, аш (палау), чишлик (кәуап), бозбаш, чуду, гюлеме, этмек, т.б. ет, қамыр, сүт өнімдерінен жасалған тағамдар жатады. Жүзімнен сусын, [[шарап]] жасайды.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=271|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Фольклоры === Құмық фольклорының бір ерекшелігі – білім мен дәстүрді ауызша жеткізудің кеңінен қолданылуы. Халық ертегілері, жырлары, жұмбақтар және басқа да халық ауыз әдебиеті шығармаларының көпшілігі ұрпақтан-ұрпаққа ауызша беріліп келген және әлі де жалғасуда. Құмық ауыз әдебиетіндегі ертегілер – халық шығармашылығының кең тараған түрлерінің бірі. Олар қаһармандардың сан алуан иірімдері мен шытырман оқиғаларын баяндап, қиялы мен рухының өткірлігімен таң қалдырады. Ертегілерде сиқырдың, қиялдың және мифологияның көптеген мотивтері бар, бұл оларды ерекше қызықты етеді. Құмықтардың ертегілерден бөлек музыкалық мұрасы да мол. Олар халықтың тарихи фактілері мен мәдени құндылықтарын жеткізетін дәстүрлі әндерді белсенді орындайды. Құмық әндері әуезділігімен, үндестігімен ерекшеленсе, оларға ілесіп жүретін ғұсыл, дәуле, саз сияқты аспаптары бар. Құмықтар билерімен де танымал. Дәстүрлі құмық билері – халық мәдениеті мен әдет-ғұрпының жарқын көрінісі. Олар өздерінің жандылығымен және энергиясымен ерекшеленеді, ал орындаушылар өздерінің денелерімен әдемі және ерекше бейнелер жасайды.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/kumiki/folklor|title=Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер. Фольклор |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы құмықтар == Қазақстандағы құмықтардың саны - 461 адам (2013).<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=339 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Дағыстан халықтары]] [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Кавказ халықтары]] 713yr2fv44kq2wn1k7d8xrvd4wmdgtg 0 17390 3644541 3551947 2026-08-20T10:50:22Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644541 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Шорлар |төл атауы = шор-кижи, тадар-кижи, татар, шорд-кутум |сурет = Shors.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 13000 (2010) |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[орыс тілі]], [[шор тілі]] |діні = [[тәңіршілдік]], [[Православ шіркеуі|православие]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Шорлар''' ([[шор тілі|шор.]] ''шор-кижи, тадар-кижи, татар, шорд-кутум'') – [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібірдің]] оңтүстік-шығысын мекендейтін түркі тілдес халық. Негізінен, [[Кемерово облысы]]ндағы Кондома мен Мрассу өзендері алабында қоныстанған. 2002 жылғы халық санағы бойынша Ресейде 3 мың шорлар тұрды. 2010 жылғы халық санағы бойынша – 12 888, 2020 жылғы санақ бойынша – 10 507 адам тұрды. Сондай-ақ [[Хакасия]] мен [[Алтай Республикасы]]нда және т.б. мекендейді.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/shorc/|title=Шорлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-19 |lang=}}</ref> == Этнонимі және этногенезі== "Тадар-кижи" (татар адамы) 1926 жылға дейін шор тайпаларының ортақ атауы болды. Ресми құжаттардағы "шор" атауы В.Радловтың мрасстық және кондомдық татарлардың этномәдени ортақтығы туралы айтылған мәлімдемесінен кейін бекітілді. Бүгінде "тадар-кижимен" қатар "шор киши" атауын да кездестіруге болады. 6-9 ғасырларда Шорлар Ұйғыр, Түрік және Енисей қағанаттарының құрамында болды. Бұл кезеңде халық түріктеніп, жартылай моңғол, ұйғыр, ежелгі алтай, енисей-қырғыз тайпаларымен араласып кеткен. 15-17 ғасырларда Шорлар Ойрат хандығының құрамында болды. 17-18 ғасырларда Солтүстіктен келген көшпелі малшылар телеуіттер халықпен сіңісіп кетті.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/shortsy-kuznetskie-lyudi|title=Наталья Котоман. Шорлар - Кузнецк тұрғындары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-19 |lang=}}</ref> ==Этникалық топтары== Y-хромосомасының сеоктар бойынша таралуы [[Сурет:Расселение шорцев в СФО по городским и сельским поселениям, в %.png|нобай|оңға|300px|Сібір федералды округіндегі шорлардың қалалық және ауылдық елді мекендер бойынша таралуы]] {| class="wikitable" |- ! Сеок !! R1a1a1h-Z93 !! R1a1a1h1-Z94 !! N1c1 хL708 !! N1b-Р63 !! R1b1b1-М73 !! Q1a3-L330 |- | Кара-шор || 5 || - || - || - || - || - |- | Ак-шор || - || - || - || 1 || - || - |- | Карга || 23 || - || - || - || 2 || - |- | Кобый || - || - || 10 || - || - || 1 |- | Кызай || - || - || - || - || - || - |- | Кый || - || - || 1 || - || - || - |- | Сары-шор || 1 || - || - || - || 1 || - |- | Таеш || 4 || - || - || - || - || - |- | Тарткын || 5 || - || - || - || - || - |- | Чедибер || 2 || - || 1 || - || - || - |- | Челей || 14 || - || 1 || 9 || 1 || - |- | Шор-кызай || 7 || - || 1 || - || - || - |- |} ==Тілі== Шорлардың басым бөлігі [[орыс тілі]]нде сөйлейді. Халықтың 60% туған ана тілі ретінде орыс тілін белгілеген. Лингвистер шор тілінде екі негізгі диалект бар деп көрсетеді: мрасс (шығыс түркі тілдерінің хакас тобы) пен батыс түркі тілдерінің солтүстікалтайлық тобы. Кемерово мемлекеттік университетінде шор тілін зерттейтін ғылыми мектеп бар. Шор тілі – жазуы жоқ тіл, соңғы жылдары жазба жасауға талпыныс жасалуда. Шор тіліндегі алғашқы әліппе 1999 жылы жарық көрді.<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=205|барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> ==Діні== Бұрын шорлар ресми түрде [[Православ шіркеуі|православиелік]] деп саналған, бірақ шын мәнінде олар [[тәңіршілдік]] (ата-баба культі, кәсіптік культі және басқа нанымдар) ұстанған. Шорлардың дәстүрлі дүниетанымы бойынша бүкіл ғалам үш салаға бөлінеді – «Үлген жері» (Ӱлген чер), біздің жер және «рухтар жері» немесе жер асты әлемі.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%86%D1%8B|title=Шорлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-19 |lang=}}</ref> ==Тарихы== Этникалық құрамы түркі, кетостяк тайпаларының араласуынан қалыптасқан. Шор этносы VI-IX ғғ. жергілікті кеттілді халықтар мен шеттен келіп орныққан түркітілдес тайпалардың араласуынан қалыптасқан. Кейбір зерттеушіліердің пікірі бойынша, шор этносы Кузнецк уездінің пайда болуынан кейін XVII ғ. қалыптасқан. Шорлар туралы алғашқы жазба деректер орыстардың Том өзенінің жоғарғы ағысында орныққаннан соң кездеседі. XX ғ. басына дейін шорлар, негізінен, рулық-тайпалық қоғамда өмір сүрген. == Кәсібі == Ерте кезден [[аңшылық]]ты кәсіп етіп, мал қосалқы рөл атқарған. 1917 ж. Қазан төңкерісіне дейін шорлардың басым бөлігі [[балық аулау]]мен, аң терісімен айналысқан. Аздаған бөлігінің кәсібі ретінде жер өңдеу, сауда-саттық, жүк тасушылық болды. Шорлардағы қолөнер кәсібі (тоқыма, қыш-құмыра жасау, тор өру) үй сипатына ие болып, негізінен, әйелдердің қолында шоғырланды. Ағаш пен тері өңдеу кей жер жерлерде жаппай орын алды. Солтүстік шорлар ертеден темір рудасын өндіру және оны өңдеумен айналысты. Орыстардың солтүстік шоларды "кузнецкие татары" деп атаған. Ресей құрамына кіргеннен кейін патша жарлығымен шорларға темір өнеркәсібімен айналысуға қатаң тыйым салынды. Солтүстікте орыс қоныстанушыларының келуімен егістік егіншілік дала мен таулы аймақтарға таралды, мәдени өсімдіктердің құрамы да өзгерді — XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап едәуір аумақтарға бидай егілді. ХХ ғасырдың басында шор шаруашылықтарының 75-95%-ы аң аулаумен айналысқан. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап Орманды дала (Солтүстік) шорларында орыс шаруа типіндегі мал шаруашылығы таралды.<ref>{{cite web|url=https://raipon.info/narody/shortsy/|title=Шорлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-19 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Шорлар көптеген жылдар бойы өздерінің ежелгі рулық құрылымын сақтай алды. Әр руды дәстүрлі түрде ақсақал басқарды. Олар үлкен рулық жиналыстарда сайланды. Мұндай кездесулерде маңызды шешімдер, қақтығыстар және басқа да мәселелер шешілді. Олардың қоғамының ерекшеліктеріне матрилокальды неке, экзогамия, туыстық жағдайлардың қанағаттанарлық жүйесі айналасында болатын белгілі бір тыйымдарға сену кірді. Рулар әдетте ортақ аң аулауды ұйымдастырды және олжаны бір-біріне тең бөлді. Алайда, бұл кландық жүйе XIX ғасырдың ортасынан бастап Ресейдің отбасыларды жеке бірліктерге бөлуінің әсерінен ыдырай бастады.<ref>{{cite web|url=https://alphapedia.ru/w/Shors|title=Шорлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-19 |lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Шорлардың шағын елді мекендері – солтүстіктегі ұлыстар мен оңтүстігіндегі ауылдар – егістік жердің ауысуына, туыстарының бірінің қайтыс болуына және т.б. байланысты жаңа жерге жиі көшірілді. Үйлері төмен, төбесі қайың қабығы бар төртбұрышты ағаш үйлер (киіз үйлер) болды. Оларды саз балшықтан салынған ошақпен (кебеге) қыздырылды. XIX ғасырда орыс типіндегі үйлер кең таралды, әсіресе солтүстікте кедейлер арасында бөренеден жасалған жартылай қазба кепелер пайдаланылды. Уақытша тұрғын үйлері (егіс алқабында – ауылшаруашылық жұмыстарына, тайгада – аң аулау және жаңғақ жинау кезінде) жазда бөренелер мен сырықтардан жасалған, қайың қабығымен жабылған конустық құрылыс - одаг және қыста бөренелерден, тақталардан, сырықтардан тұратын ортасында ошағы бар, пирамида түріндегі қаңқалы тұрғын үй - агыс болды. Қазіргі шорлар ағаш үйлерде тұрады, жеркепелер мен аңшылық үйлер сақталған, ал киіз үйлер жазғы асхана ретінде пайдаланылады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=SHRT|title=Әлем халықтары/|author=Шорлар|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-19 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Ерлер мен әйелдердің киімі көйлек (күнек), шалбар (чембар, штан) және жағасында, манжетінде немесе етегінде кесте тігілген халат (шабур) болды. Қыста бірнеше шапан киетін, оларды солдан оңға қарай қауыстырып, белдікпен буынған. Әйелдер көйлегі – кеудесі тілінген ұзын көйлек. Оңтүстік шорлар кендірден, солтүстіктегілер көбінесе матадан, ауқатты адамдар сатып алынған киімдер киді, ал қыста матамен қапталған қой терісінен тон киді. Аяқ киімі ұзын қоныштары бар былғары етік (одук, чарык) болды. Шұлғаудың орнына, аяқтарын жұмсақ қияқ шөппен орады. Әйелдер орамал тақты, ер адамдар матадан, былғарыдан немесе қайыңның қабығынан жасалған қалпақ, дөңгелек тәжі бар қалпақ пішініндегі дөңгелек кенеп қалпақ киді.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/418|title=Патрушева Т.М., Соколова З.П. Шорлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-19 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Ежелгі заманнан бері негізгі тағамы жануарлар мен құстардың, балықтың еті болған. Ет пен балықты отқа қайнатып, қуырды. Сосын оны қол диірменге салып, ұн, ботқа, торт пісірді. Егіншілік дамығаннан кейін арпа, бидай ұны, жарма дақылдары қолданыла бастады. Сүт қосылған талқан ұны, шай, бал, қаймақ, сары май, одан пісірілген ''саламат'' ботқасын жеді. Далада тұратын шорттар сүт өнімдерін: [[сүзбе]], қышқыл сүт, пыштак, сары май және сүзбе тұтынған, кейін көкөністерді пайдалана бастады. Ет сорпасы ұзақ уақыт бойы баяу отта дайындалып, оған ''талған'' мен жабайы пияз, содан кейін үгітілген сәбіз араластырылған пияз қосылды. Осы уақытқа дейін адамдар ет тартқышты немесе заманауи араластырғыштарды пайдаланбайды, ет негізінен тек [[пышақ]]пен туралады. Сусындардан әртүрлі шөп шайлары, айран және сарысу, бөз пайдаланады.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=645-646|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Фольклоры === Шорлардың бай фольклоры болды, ертегілер, аңшылық әңгімелер мен аңыздар, ескі заманнан қалған ескі сөздер (пурунгу чоок, ербек), әндер, нақыл сөздер, мақал-мәтелдер (улгер сос, кеп сос), жұмбақтар (тапқақ). Екі ішекті музыкалық аспап – қай-комустың сүйемелдеуімен көмекеймен орындалатын батырлық жырлары (кай) бар. Әндер: бесік жыры, жоқтау (сыыт), лирикалық (узун сарын), би (тандар), күлдіргі өлеңдер (частушка). Музыкалық аспаптардың ішінде бақсы сылдырмағы, қуыс өсімдік сабағынан жасалған үрмелі шоор және орыстардан алынған сырнай, балалайка бар.<ref>{{cite web|url=https://bigenc.ru/c/shortsy-a403a9|title=Шорлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-19 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы шорлар == [[Қазақстан|Қазақстанның]] шор диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *215 (1970 ж.), *381 (1979 ж.), *382 (1989 ж.), *212 (1999 ж.), *96 (2009 ж.) адам.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=477 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Ресей халықтары]] e3w79fa3b5ltd393j9vahhmufws38y0 0 17440 3644539 3484561 2026-08-20T10:49:45Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644539 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Чуваштар |төл атауы = {{lang-cv|чӑвашсем}} |сурет = Anatri chuvash.png |сурет тақырыбы = |саны = 1,5 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 1 435 872 (2010) |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Украина}} |саны2 = 10 593 (2001) |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны3 = 10 074 (1989) |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны4 = 6 700 (2013) |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[чуваш тілі]] |діні = [[православие]], [[паганизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Чуваштар''' ({{lang-cv|чӑвашсем}}) — [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] [[ұлт]]. [[Ресей]] құрамына кіретін [[Чувашия|Чуваш Республикасы]] халқының негізін құрайды. 2002 жылғы халық санағы бойынша Ресейде 1 637 200 чуваш тұрған, солардың 889 268 Чувашияда. Чуваштар [[Башқұртстан]]да, [[Татарстан]]да, [[Самара]], [[Сімбір|Ульяновск]], [[Түмен (қала)|Түмен]], [[Ростов]], [[Волгоград]], [[Кемерово]], [[Орынбор]], [[Мәскеу облысы|Мәскеу облыс]]ында, [[Красноярск өлкесі]]нде және [[Мәскеу]] қаласында тұрады. Жалпы дүние жүзінде 1 800 000-тан астам чуваш бар. Қалған чуваштардың көбі [[Украина]], [[Қазақстан]] және [[Өзбекстан]]да тұрады. Чуваштар Чувашияда тұратын халықтың 67% құрайды. == Эндоэтнонимдері == Орыс тілінде – «Чуваши»; ағылшын тілінде – «Chuvashs»; татар тілінде – «Чуашлар»; башқұрт тілінде – «Сыуашлар»; мари тілінде - «Чаваш влак»; эрзя-мордва тілінде - «Ветькень»; коми-пермякша – «Чуваш отир»; удмурт тілінде - «Чувашъёс»; голланд тілінде – «Tsjoevasjen»; қарашай-балқарша – «Чувашлыла».<ref>{{citeweb|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/chuvashi_chavashsem/2-1-0-49|title=Чуваши - Чăвашсем|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-12 |lang=}}</ref> == Тілі == Чуваш тілі алтай тілдер отбасының түркі тобының бұлғар тобына (болгар және хазар тілдерімен қатар) кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады. Чуваш тілінің жазуы ХVIII ғ. орыс (кириллица) графикасы негізінде құрылды, 1870 жылдары чуваш тілінің жазуы И.Я. Яковлевпен реформаланған, кеңестік кезеңде чуваш тілінің әліпбиі айтарлықтай жаңғыртылған. Чуваш тілі екі [[диалек]]тіге бөлінеді: төменгі («у» деп сөйлейтіндер) және жоғарғы («о» деп сөйлейтіндер), олар өз кезегінде бірқатар сөйленістерге бөлінеді. Чуваш тілінің тарихында төрт кезең ерекшеленеді: арғы бұлғар (праболгар), ежелгі бұлғар, орта бұлғар және жаңа бұлғар немесе чуваш.<ref name="Reference1">{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=339 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Діні == Чуваш дініндегілер негізінен [[Православ шіркеуі|православиеліктер]], кейбіреулері дәстүрлі пұтқа табынушылықты ұстанады, олар негізінде [[Татарстан]]да, [[Башқұртстан]]да, Чувашиядан тыс жерде шағын чуваш елді мекендерінде тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.etnosy.ru/node/373|title= Шеломова Татьяна. Чуваштар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-12 |lang=}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Baptized Chuvash people.jpg|нобай|оңға|200px|Чуваштар 1870]] Чуваш халқының атауы [[бұлғарлар]]дың сувар немесе суваз тайпа одағының атауынан пайда болған болып саналады. 6 ғасырда оның Солтүстік Кавказға қоныс аударуы басталып, оның бір бөлігі Ғұн патшалығын құрады, ал бір бөлігі жеңіліске ұшырап, Закавказеге ығыстырылады. VIII-IX ғасырларда суварлардың ұрпақтары Еділ бұлғарларының құрамына енген Орта Еділ бойына қоныстанды. Бұл кезеңде халықтардың мәдениеті, діні, дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының айтарлықтай бірігуі байқалады. Халықтардың қоныс аударуы кезінде қоныс аударған оңтүстік тайпалары Еділ бойына жартылай қоныстанып, бұлғар-сувар халықтарымен сіңісіп кеткен деген болжам бар. Алайда, 9 ғасырдың аяғында чуваштардың ата-бабалары Бұлғар патшалығынан бөлініп, солтүстікке қарай қоныс аударды. Чуваш халқының түпкілікті қалыптасуы тек 16 ғасырда, суварлардың, көршілес Қазан патшалығының татарларының және орыстардың ассимиляциясы орын алған кезде ғана аяқталды. == Кәсібі == Бүгінгі таңда, ауыл шаруашылығы Чуваштардың өмірінде маңызды рөл атқаруда. Ежелгі заманнан бері халық [[егіншілік]]пен белсенді түрде айналысып, үш танапты немесе егістік жүйесін пайдаланады. Негізгі дақылдар бидай, қара бидай, [[сұлы]], [[бұршақ]], [[қарақұмық]] болды. Мата жасау үшін [[зығыр]] мен кендір өсірілді. Чуваштар әрқашан тамаша сыра қайнатушылар ретінде танымал болды: әр отбасында сыраның өзіндік рецепті бар. Өңірде мал азығына қолайлы жер болмағандықтан, мал шаруашылығы жетекші рөл атқарған жоқ. Үй шаруашылығында [[жылқы]], [[сиыр]], [[шошқа]], [[қой]], құс өсірілді. Чуваштардың тағы бір дәстүрлі кәсібі - ара шаруашылығы. Чуваштар бау-бақша өсірумен де айналысқан, [[шалқан]], [[қызылша]], [[пияз]], [[бұршақ]], жеміс ағаштары, кейінірек картоп отырғызған. Чуваштар ағашы өңдеуде үлкен жетістіктерге жетті. Қолөнерден ағаш ою (ыдыс, әсіресе сыра шөміштері, жиһаз, қақпа бағаналары, карниздер мен терезе жақтаулары), қыш бұйымдары, тоқыма, кесте тігу, өрнек тоқу (қызыл-ақ және түрлі-түсті өрнектер), моншақ және тиын тігумен айналысты. Майдагерлік өндірістен - негізінен ағаш өңдеу, дөңгелне жасау, ағаш ұстасы, арқан жасау дамыған; Ұсталар, тігіншілер және басқа да еңбек бірлестіктері болды.<ref>{{citeweb|url=https://nazaccent.ru/nations/chuvash/|title=Чуваштар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-11 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Ауылдық қауымдастық бір немесе бірнеше елді мекендердің тұрғындарын ортақ жер учаскесімен біріктіре алады. Ұлттық аралас қауымдастықтар болды, негізінен Чуваш-орыс және чуваш-орыс-татар. Туыстық және көршілес өзара көмек (ниме) формалары сақталды. XIX ғасырдың екінші жартысындағы отбасының негізгі түрі шағын отбасы болды. Ер адам отбасылық мүліктің негізгі иесі болды, әйелі өзінің мұрасына ие болды, күйеуі қайтыс болған жағдайда ол отбасының басшысы болды. Қызы ағаларымен бірге мұрагерлік құқығына ие болды. Экономикалық мүдделер ұлының ерте үйленуін және қызының салыстырмалы түрде кеш тұрмысқа шығуын ынталандырды (сондықтан қалыңдық күйеу жігіттен бірнеше жас үлкен болды). Кіші ұлы ата-анасымен бірге мұрагер ретінде қалады. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Елді мекендердің негізгі түрлері – ауылдар мен селолар (ял). Елді мекендердің ең ертедегі түрлері өзен және сай жағаларында, орналасулары шоғырланған (солтүстік және орталық аймақтарда) және сызықты (оңтүстікте). Көшелерді жоспарлау XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап кең тарады. XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап орталықта орыс типіндегі тұрғын үйлер пайда болды. Үй кескіндемемен, кесілген оюмен, үстіңгі әшекейлермен безендірілген, қақпалар барельефті оюмен, кейінгі кескіндемемен безендірілген. Жазғы асхана ретінде қызмет ететін бөренее ғимарат - лась (бастапқыда төбесі мен терезелері жоқ, ашық ошағы бар) қызмет етті. Жертөлелер (нухреп) және моншалар (мунча) кең таралған.<ref>{{citeweb|url=https://www.etnosy.ru/node/374|title=Гузенкова Т.С., Иванов В.П. Чуваштар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-12 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Lower Chuvash attire, Chuvash girl.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдегі чуваш қызы. 19 ғасырдың соңы]] Чуваш ерлерінің костюмі ұзын, тобыққа дейін ақ түсті көйлек, беліне баумен бекітілген шалбардан, көйлек үстіне киетін халат пен бас киімнен тұрды. Күнделікті өмірде чуваштар [[шұлға]] орап аяқ киім киді, ал бай шаруаларда былғары аяқ киім болды. Қыста жылы киіммен толықтырылды - тон, күрте, үлбірлі бас киім, қолғап және киіз етік. Қарапайым чуваш ерлер костюмі тізеден сәл төмен көлбеу жағасы бар туника тәрізді жейдеден, тар шалбардан және арқасы түзу жеңсіз күртеден тұрды. Ересек ерлердің көйлегі қара контуры бар қызылқоңыр өрнектерімен кестеленген. XX ғасырда чуваш ерлер костюмі кәдімгі еуропалық киіммен ауыстырылды. Дәстүрлі әйелдер көйлегі ақ түсті матадан тігілген. Кесте тігуде боялған жіптер пайдаланылды. Бояуға ағаштардың тамыры мен жапырақтары, емен қабығы пайдаланылды. XIX ғасырдың аяғынан бастап саудагерлерден сатып алынған химиялық бояғыштар қолданыла бастады. Әйелдердің мерекелік бас киімі – зығыр орамал, оның үстіне анатри мен анат енчи конус тәрізді қалпақ киді. Қыздардың бас киімі – дулыға тәрізді қалпақ (тухья). Тухья моншақтармен, күміс монеталармен безендірілген. Әйелдер мен қыздар ақ немесе ашық түсті шарфтар таққан.<ref>{{citeweb|url=https://costumer.narod.ru/text/chuvash.htm|title=Чуваш костюмі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-12 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Дәстүрлі тағамда өсімдік өнімдері басым. Кәдімгі сорпалар (яшка, шурпе), тұшпара қосылған бұқтырылған тағамдар, мәдени және жабайы көк шөптердің дәмдеуіштері қосылған қырыққабат сорпасы т.б., ботқа, сұлы жармасы, қайнатылған картоп, жидектер (кукал), шелпек, картоп немесе ішіне ірімшік салып пісірген нан. Ет немесе балық салмасы бар үлкен дөңгелек пирог - хуплу, қойдың қарнынан ет пен шошқа майы қосылған шұжық - шартан, тартылған ет немесе қан салмасы бар пісірілген шұжық - тултармаш дайындады. Сүт өнімдері: турах — қышқыл сүт, уйран — айран, чакат — сүзбе. Етті (сиыр, қой, шошқа және жылқы еті) салыстырмалы түрде сирек, маусымдық (соғым кезінде) және мерекелік күндері тұтынды. Олар балдан езбе, ал қара бидайдан немесе арпа уытынан сыра (сара) жасады. Квас пен шай татарлармен және орыстармен байланыста болған жерлерде кең таралған.<ref>{{citeweb|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=CHUS|title=Әлем халықтары/Чуваштар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-12 |lang=}}</ref> === Фольклоры === 19-ғасырдың екінші жартысына дейін чуваш әдебиеті әртүрлі фольклорлық жанрда дамыды. Чуваш халық әндері алуан жанрлы, құрылымы жағынан бір дауысты болып келеді. Халық ауыз әдебиетінің ең дамыған жанры – әндер: жастық шақ әндері, дастархан әндері, жерлеу, той, еңбек, лирикалық, тарихи әндер. Аңыздар, ертегілер, әңгімелер жиі кездеседі. Халық аспаптары: шахлич, шапар, сарнай (үрмелі), кесле (шертпелі), вархан, палнай (тілді), параппан (соқпалы), ханкарма (шылдырмақты) т.б. скрипка мен гармон да қолданылады.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=632-634 |барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> == Қазақстандағы чуваштар == 1926 жылғы халық санағы бойынша Қазақстанда 2 267 чуваш болды, оның ішінде Ақмола (61,9%) және Семей (23,7%) губернияларында тұратын чуваштар тіркелді. Солтүстік және орталық өңірлерде қоныстану үрдісі іс жүзінде сақталды. Қазақстанның чуваш диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *22 871 (1970 ж.), *22 310 (1979 ж.), *21 730 (1989 ж.), *11 851 (1999 ж.), *6 700 (2013 ж.) адам.<ref name="Reference1"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] iq8a0xe9rs3bcfv6b0rwedsn9lzfb8h 0 20056 3644558 3641032 2026-08-20T11:08:31Z Жанар Чушекова 184284 3644558 wikitext text/x-wiki '''Семейдің Абай атындағы ғылыми-әмбебап кітапханасы''' 1883 жылы құрылып Қазақстандағы ең алғашқы [[кітапхана]]лардың бірі болып табылады. Кітапхананың ең бірінші оқырмандарының бірі [[Абай Құнанбаев]]. Ғылыми ақпарат пен кітап сақтаудағы ірі орталық. Кітап қоры 362 мың сақтау бірлігін құрайды, бұған қоса 5900-ден астам ХVII-XIX ғ. басылымдары бар. Әр түрлі кезеңдегі қазақ және орыс тілдеріндегі сирек кездесетін басылымдар бар. Кітапхана интернет жүйесіне қосылған. Ол үлкен халықаралық байланыстар жасайды, алыс жақын шет елдердердің ірі кітапханаларымен ынтымақтастықта. == Кітапхана тарихы == [[Сурет:КІТАП1.jpg|thumb|300px]] Қазақстандағы ең көне кітапханалардың бірі – [[Семей]] қаласындағы [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы әмбебап кітапханасы]]. Мыңдаған оқырмандардың ыстық ықыласына бөленген мәдениет ошағының шаңырақ көтергеніне ғасырдан артық уақыт өтті. 1992 жылы Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінің шешімі бойынша кітапханаға қазақтың кемеңгер ақыны Абай есімі берілді. Себебі, Семей тарихы мен мәдениетінің жарқын беттерінен маңызды орын алатын кітапхана тарихы ұлы ақынның есімімен тығыз байланысты еді. ХIХ ғасырдың екінші жартысында Семей жері патшалық [[Ресей]] үшін саяси айыптыларды жазалау орындарының біріне айналғаны тарихтан мәлім. Қалада саяси жер аударылғандардың болуы қаланың мәдени - рухани өміріне тың өзгерістер әкелді. Саяси жер аударылғандар Е.П. Михаэлис, П.Д.Лобановский, Н.И.Долгополов, С.С.Гросс, А.Л.Леонтьев, А.Блектердің Семей қаласының рухани өміріне сіңірген еңбектері бір төбе. 1869 жылы Е.П.Михаэлис Семей қаласына жер аударылып келеді. Ол жазасын өтей жүріп үлкен әлеуметтік жұмыстармен айналысып, түрлі зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Зерттеулерінің нәтижесін мақала етіп, Орыс география қоғамының «Известиясына» бастырып отырған. Е.П.Михаэлистің ұсынысымен 1878 жылы Семей қаласында Облыстық санақ комитеті ұйымдастырылады. Бұл комитет қазақ өлкесіндегі экономика, тарих, шаруашылық және табиғат мәселесін зерттейтін ғылыми мекеме болды. Евгений Петрович сол комитеттің тұңғыш секретары болып қызмет атқарады. 1883 жылы ресми түрде қазан айында Облыстық санақ комитетінің жанынан Е.П.Михаэлис бастаған саяси жер аударылғандардардың ұйымдастыруымен кітапхананың негізі қаланды. Кітапхананың ең алғашқы кітапханашысы саяси жер аударылған тарихшы, этнограф [Н.Я.Коншин] болды. Кітапхана туралы деректерге көз жүгіртсек, алғаш ашылған уақытында небәрі 274 дана кітап болып, оны 130 оқырман пайдаланған көрінеді. Әр жылдары кітапханаға қала тұрғындары мен П.Плещеев, Г.В.Юдин, А.И.Деров сияқты ауқатты көпестер қайырымдылық көмек көрсетіп, оның іргелі мәдениет ошағына айналуына ықпал етті. Өлке тарихына байланысты жарық көрген Императорлық Орыс Географиялық қоғамы Батыс-[[Сібір]] бөлімінің Семей Бөлімшесінің Запискилерінде қала тарихы мен мәдениеті туралы өте қызықты да маңызды мәліметтерді табуға болады. Мысалы, кітапхана қорында сақталған «Семипалатинский областной статический комитетъ за 1894 год» деп аталатын кітапқа назар аударсақ: «Бастауыш білім беру қоғамының 1893/94 жылдарғы жұмыс есебінде» кітапханадағы 130 оқырманның 30-ы жоғары білімді, оның ішінде 3-еуі әйел адам; 38-і орта білімді, оның ішінде 13-і әйел, әйел адам болған көрінеді. 130 оқырманның 111-і орыс, 9-ы поляк, 1-еуі неміс, 5-еуі еврей, 4-еуі қазақ ұлтынан екен. == Абай және кітапхана == Кітапхананы пайдаланушылардың бірі – қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев болды. 1959 жылы «Қазақ мемлекет баспасынан» жарық көрген Ә.Жиреншиннің «Абай және орыстың революцияшыл демократтары» атты кітапта мынадай мағлұматтар берілген: «Михаэлис пен Абай тұңғыш рет осы кітапханада кездесіп танысады. Алғашқы рет Михаэлис пен Абай өте бір қызық есте қаларлық жағдайда кездеседі. Абай Семейдегі кітапханаға келіп, Л.Н.Толстойдың бір шығармасын сұрайды. Ол кітап Михаэлистің қолында еді, Абайдың сұрағанын көріп, Михаэлис Абайға келіп кітапты оған беріп, тұңғыш рет екеуі танысып, тіл қатады. Олардың алғашқы танысулары кітапхана ішінен басталады. Ол кезде кітапхана Семей жұртшылығының үлкен мәдениет ошағына айналып еді. Абай орыстың, батыстың классикалық әдебиетімен осы кітапханада танысады. Михаэлиспен кездесу Абайдың өмірге, дүниеге деген көзқарасын шыңдай түседі, ал Евгений Петрович оның танып оқуға, білім алуға деген зор талабын көріп, кітапты көп оқуға кеңес береді. Абайдың өмірбаянын жазған Кәкітай Ысқақұлы былай дейді: «Абайды орыстың белгілі жазушылары [[Пушкин]], Лермонтов, Некрасов, Салтыков-Щедрин, Тургенов, Белинский, Добролюбов және Писаревтың шығармаларымен таныстырған адам Михаэлис еді. Ол туған әкемнен де артық еңбек етіп, менің дүниеге көзімді ашты деп отырушы еді». Абай мен Е.П. Михаэлистің бұл танысуы зор достыққа айналып, ақын өмірінде өшпес із қалдырды. Ғұлама ақынның қоғамдық кітапхананың оқырманы болғанын тарихта қалдырып, әлемге әйгілеген Ресей түрмелерін зерттеу мақсатында Сібір мен Алтайға саяхат жасаған американ публицисі [[Дж.Кеннан]] болды. XIX ғасырдың аяғында Патшалық Россияда әр түрлі тәсілдермен жер аударылған саяси қайраткерлерді көзбен көріп, материал жинап, кітап жазбақ болған тәуелсіз журналист - жазушы Джордж Кеннан 1864-1890 жылдар аралығында Сібір, Алтай өлкесіне 4-5 мәрте саяхат жасайды. 1885 жылдың жазында Дж.Кеннан суретші Фрост екеуі Семейге келіп, Сібірдің алыс бір түпкіріндегі құм басқан қала ортасында, шағын ағаш үйде орналасқан қорында Спенсер, Бокль, Льюис, Милль, Тэйлор, Уоллэс шығармаларымен әлемдік көркем әдебиеттің тамаша үлгілері бар кітапхана көргенін, сот мекемесінде қызмет ететін А.А.Леонтьевпен әңгімелесіп, кітапхананы жергілікті қазақтар да пайдаланатынын естіген. Осы сапардан кейін жазылған, 1906 жылы[ «Сибирь және ссылка»] деген атпен орыс тіліне аударылған кітабында Дж. Кенан Семейге жер аударылғандармен бетпе-бет жүздескенін, қазақ даласына айдалған орыс революционерлерінің тұрмысы, қызметі туралы жазады. Сондай-ақ, бұл кітапта Абай Құнанбаев туралы қызықты деректер де бар. Аталған кітапта Семейде Леонтьевтің үйінде қонақ болған кезіндегі әңгімесінде ол былай дейді: «...Менің кейбір сұрақтарыма жауап бере отырып, Леонтьев маған Семей қаласы кітапханасының қалай жұмыс істей бастағанын баян етті. Кітапхананың жер аударылып келген мұңдықтарға ғана уаныш емес екенін, қала халқының ой-өрісін кеңейтерлік рухани азығына айналғанын айтып өтті». == Сирек басылымдар қоры == Халыққа ғасырдан артық қызмет көрсетіп, әр оқырманның жанына рухани азық беріп келе жатқан бұл рухани білім ордасында сақталған әр кітаптың өз тарихы бар. Кітапхананың сирек басылымдар қорында сақталған 4 500 ге жуық әдебиеттер қоры кітапхананың алтын қорын құрайды. Кітапхананың сирек басылымдар қоры XVIII ғасырдың 2-ші жартысынан бастап XX ғасырдың бас кезіндегі Ресейлік кітап баспа туындыларынан, XX ғасырдың бас кезіндегі өлкетану әдебиеттерінен, XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында жарық көрген ресейлік және өлкемізге қатысты Императорлық Орыс Географиялық қоғамы Батыс-Сібір бөлімінің Семей Бөлімшесінің Запискилері мен кеңестік дәуірдегі мерзімді басылымдардан тұрады. Кітапхананың сирек қоры ұлы жазушылар шығармаларымен және қазақ зиялылары туындыларымен ерекше құнды. Сирек қордан Абай үшін таным баспалдақтары болаған Г.Спенсер, Милль, Дж. Г.Льюисъ, А.Уоллэсъ В.Уэвелль сынды батыс Еуропа ойшылдарының еңбектерін, Семей өңірін зерттеген зерттеушілер Б.Герасимовтың, Е.П.Михаэлистің, Н.Я.Коншиннің, Г.Н.Потаниннің, Ф.Зобниннің, А.Седельниковтың, Е.Шмурлоның, В.Сапожниковтың, қазақ зиялылары Ә.Бөкейхановтың, Ж.Ақпаевтың т.б. ғылыми-зерттеу мақалаларын табуға болады. Батыс классикалық әдебиетімен, орыс әдебиеті алтын ғасырындағы жазушылардың бай туындалары, кезінде солақай саясаттың құрбаны болған Е.Бекмаханов, С.Асфендияровтай ұлт зиялыларының ірі ғылыми монографиялық еңбектері мен қазақ әдебиетінің алтын ғасырын құраған қоғам қайраткерлері С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, Ә.Ермеков, Х.Досмұхамедов, Ж.Күдериннің көзі тірісінде жарық көрген еңбектері кітапхана сөрелерінде сақталған. Сонымен қатар, ресейлік «Современник», «Вестник Европы», «Русский Вестник», «Педагогический сборник», өлкетануға байланысты «Социалды Шығыс», «Екпінді», т.б. мерзімді басылымдардың бай қоры сақталынып отыр. == Кітапхананың бүгінгі қызметі == Сонау XIX ғасырдан бері ғұламалар мұрасын ғасырдан ғасырға дейін сақтап, талай оқырман үшін білім ордасы болған киелі шаңырақ бүгінде жаңа заман талаптарына сай қызмет көрсетуде. Бүгінгі кітапхананың мақсаты қала жұртшылығының сұранысын қамтамасыз ету үшін өз ақпараттық әлеуетін нығайту, оқырман қауымның ақпараттарды білуге деген талап-тілектеріне қолдау көрсету, электрондық ресурстарды тиімді қолдануға үйрету. Жалпы оқырман сұранымына жауап беретін ақпараттық орталық ретінде кітапхананың алар орны ерекше. Қазір кітапхананың кітап қоры 340 мыңнан асып, оны 17 000-ға жуық оқырман пайдаланады. Жыл сайын 400 мыңға жуық кітап өз оқырманын тауып, кітапханаға келушілер саны 176 000 оқырманды құрап отыр. Жылына кітапхана 200 тарта мерзімді басылымдарды жаздырып алады. == Кітапхана жетістіктері == *1961 жылы Қазақ ССР Мәдениет министрлігі және Қазақстан ЛКЖО Орталық комитеті «Үлгілі кітапхана» деген атақ берді және дипломмен марапаттады. *1983 ж. кітапхананың негізі қаланғанына 100 жыл толуына байланысты Қазақ ССР Жоғары Советінің Құрмет грамотасымен марапатталды. *1993 ж. «Қазіргі әлеуметтік және экономикалық жағдайдағы Қазақстанның ұлттық библиографиясы» атты республикалық зерделі кеңес өткізілді. *1995 ж. IFLA – халықаралық кітапханалық Ассоциациясының мүшесі болды. *1995-2008 ж. кітапхана Түркия, Норвегия, Оңтүстік Корея, Канада елдеріндегі IFLA-ның халықаралық кітапханалық конференцияларына қатысты. *1996 ж. «Сорос-Қазақстан» қорының грантын жеңу арқылы кітапхана Интернет желісіне қосылды. *1997 ж. Қырымдағы «Библиотеки и ассоциации в меняющемся мире: новые технологии и новые формы сотрудничества» тақырыбында халықарлық конференцияға қатысты. *2000-2009 ж. кітапханалық автоматтандырылған ақпараттық жүйе іске аса бастады. ( АБИС), (ИРБИС), (РАБИС). *2002 жылы Айрекс /АҚШ/ ұйымының IATP бағдарламасы бойынша Интернет орталығы ашылды. *2004 ж. кітапхананың «Абай атындағы әмбебап кітапхана» (http://semeylib.kz.iatp.net) атты wев-сайты ашылды. *2004 ж. «АҚШ кітапханаларының менеджменті» атты халықаралық бағдарламаға қатысты. *2005 ж. Қазақстан Республикасы Ұлттық Академиялық кітапханасының Астана қаласында ашылуына қатысты. *2006-2007 ж. Интернет орталығы жеңіп алған гранттар арқылы кітапханаға жаңа компьютерлік технологиялар бөлінді. *2007 ж. «Абай атындағы кітапхананың өлкетану қоры» (http://abaykray.kz.iatp.net) атты өлкетану сайты құрылды. *2009 ж. «Америка мәдени бұрышы» АҚШ елшілігі Қоғаммен байланыс бөлімінің грантымен ашылды. *2017 ж. "Алаш" электронды кітапханасын жасақтады.<ref>{{citeweb|url=https://alash.semeylib.kz/|title= «Алаш» электрондық кітапханасы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Әдебиет == * «Семипалатинский областной статический комитетъ за 1894 год» * Жиреншин Ә. Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары. Алматы, Қазақ мемлекет баспасы, 1959 ж. * Әуезов М. Уақыт және суреткер. Алматы, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962 жыл == Сілтемелер == * [http://www.arhiv.vko.gov.kz/kz/region_01.htm| Шығыс Қазақстан облысының мәдениет, мұрағаттар және құжаттама басқармасының сайты]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1883 жыл]] [[Санат:Семей]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] 4dkw8s2k606ng1089leh1hq1prllgcy 3644589 3644558 2026-08-20T11:48:07Z Жанар Чушекова 184284 3644589 wikitext text/x-wiki '''Семейдің Абай атындағы ғылыми-әмбебап кітапханасы''' 1883 жылы құрылып Қазақстандағы ең алғашқы [[кітапхана]]лардың бірі болып табылады. Кітапхананың ең бірінші оқырмандарының бірі [[Абай Құнанбаев]]. Ғылыми ақпарат пен кітап сақтаудағы ірі орталық. Кітап қоры 362 мың сақтау бірлігін құрайды, бұған қоса 5900-ден астам ХVII-XIX ғ. басылымдары бар. Әр түрлі кезеңдегі қазақ және орыс тілдеріндегі сирек кездесетін басылымдар бар. Кітапхана интернет жүйесіне қосылған. Ол үлкен халықаралық байланыстар жасайды, алыс жақын шет елдердердің ірі кітапханаларымен ынтымақтастықта. == Кітапхана тарихы == [[Сурет:КІТАП1.jpg|thumb|300px]] Қазақстандағы ең көне кітапханалардың бірі – [[Семей]] қаласындағы [[Абай атындағы облыстық әмбебап кітапханасы]]. Мыңдаған оқырмандардың ыстық ықыласына бөленген мәдениет ошағының шаңырақ көтергеніне ғасырдан артық уақыт өтті. 1992 жылы Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінің шешімі бойынша кітапханаға қазақтың кемеңгер ақыны Абай есімі берілді. Себебі, Семей тарихы мен мәдениетінің жарқын беттерінен маңызды орын алатын кітапхана тарихы ұлы ақынның есімімен тығыз байланысты еді. ХIХ ғасырдың екінші жартысында Семей жері патшалық [[Ресей]] үшін саяси айыптыларды жазалау орындарының біріне айналғаны тарихтан мәлім. Қалада саяси жер аударылғандардың болуы қаланың мәдени - рухани өміріне тың өзгерістер әкелді. Саяси жер аударылғандар Е.П. Михаэлис, П.Д.Лобановский, Н.И.Долгополов, С.С.Гросс, А.Л.Леонтьев, А.Блектердің Семей қаласының рухани өміріне сіңірген еңбектері бір төбе. 1869 жылы Е.П.Михаэлис Семей қаласына жер аударылып келеді. Ол жазасын өтей жүріп үлкен әлеуметтік жұмыстармен айналысып, түрлі зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Зерттеулерінің нәтижесін мақала етіп, Орыс география қоғамының «Известиясына» бастырып отырған. Е.П.Михаэлистің ұсынысымен 1878 жылы Семей қаласында Облыстық санақ комитеті ұйымдастырылады. Бұл комитет қазақ өлкесіндегі экономика, тарих, шаруашылық және табиғат мәселесін зерттейтін ғылыми мекеме болды. Евгений Петрович сол комитеттің тұңғыш секретары болып қызмет атқарады. 1883 жылы ресми түрде қазан айында Облыстық санақ комитетінің жанынан Е.П.Михаэлис бастаған саяси жер аударылғандардардың ұйымдастыруымен кітапхананың негізі қаланды.<ref>{{citeweb|url=https://semeylib.kz/|title=Михаэлис Евгений Петрович|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> Кітапхананың ең алғашқы кітапханашысы саяси жер аударылған тарихшы, этнограф [Н.Я.Коншин] болды. Кітапхана туралы деректерге көз жүгіртсек, алғаш ашылған уақытында небәрі 274 дана кітап болып, оны 130 оқырман пайдаланған көрінеді. Әр жылдары кітапханаға қала тұрғындары мен П.Плещеев, Г.В.Юдин, А.И.Деров сияқты ауқатты көпестер қайырымдылық көмек көрсетіп, оның іргелі мәдениет ошағына айналуына ықпал етті. Өлке тарихына байланысты жарық көрген Императорлық Орыс Географиялық қоғамы Батыс-[[Сібір]] бөлімінің Семей Бөлімшесінің Запискилерінде қала тарихы мен мәдениеті туралы өте қызықты да маңызды мәліметтерді табуға болады. Мысалы, кітапхана қорында сақталған «Семипалатинский областной статический комитетъ за 1894 год» деп аталатын кітапқа назар аударсақ: «Бастауыш білім беру қоғамының 1893/94 жылдарғы жұмыс есебінде» кітапханадағы 130 оқырманның 30-ы жоғары білімді, оның ішінде 3-еуі әйел адам; 38-і орта білімді, оның ішінде 13-і әйел, әйел адам болған көрінеді. 130 оқырманның 111-і орыс, 9-ы поляк, 1-еуі неміс, 5-еуі еврей, 4-еуі қазақ ұлтынан екен. == Абай және кітапхана == Кітапхананы пайдаланушылардың бірі – қазақтың ұлы ақыны [[Абай Құнанбаев]] болды. 1959 жылы «Қазақ мемлекет баспасынан» жарық көрген Ә.Жиреншиннің «Абай және орыстың революцияшыл демократтары» атты кітапта мынадай мағлұматтар берілген: «Михаэлис пен Абай тұңғыш рет осы кітапханада кездесіп танысады. Алғашқы рет Михаэлис пен Абай өте бір қызық есте қаларлық жағдайда кездеседі. Абай Семейдегі кітапханаға келіп, Л.Н.Толстойдың бір шығармасын сұрайды. Ол кітап Михаэлистің қолында еді, Абайдың сұрағанын көріп, Михаэлис Абайға келіп кітапты оған беріп, тұңғыш рет екеуі танысып, тіл қатады. Олардың алғашқы танысулары кітапхана ішінен басталады. Ол кезде кітапхана Семей жұртшылығының үлкен мәдениет ошағына айналып еді. Абай орыстың, батыстың классикалық әдебиетімен осы кітапханада танысады. Михаэлиспен кездесу Абайдың өмірге, дүниеге деген көзқарасын шыңдай түседі, ал Евгений Петрович оның танып оқуға, білім алуға деген зор талабын көріп, кітапты көп оқуға кеңес береді. Абайдың өмірбаянын жазған Кәкітай Ысқақұлы былай дейді: «Абайды орыстың белгілі жазушылары [[Пушкин]], Лермонтов, Некрасов, Салтыков-Щедрин, Тургенов, Белинский, Добролюбов және Писаревтың шығармаларымен таныстырған адам Михаэлис еді. Ол туған әкемнен де артық еңбек етіп, менің дүниеге көзімді ашты деп отырушы еді». Абай мен Е.П. Михаэлистің бұл танысуы зор достыққа айналып, ақын өмірінде өшпес із қалдырды. Ғұлама ақынның қоғамдық кітапхананың оқырманы болғанын тарихта қалдырып, әлемге әйгілеген Ресей түрмелерін зерттеу мақсатында Сібір мен Алтайға саяхат жасаған американ публицисі [[Дж.Кеннан]] болды. XIX ғасырдың аяғында Патшалық Россияда әр түрлі тәсілдермен жер аударылған саяси қайраткерлерді көзбен көріп, материал жинап, кітап жазбақ болған тәуелсіз журналист - жазушы Джордж Кеннан 1864-1890 жылдар аралығында Сібір, Алтай өлкесіне 4-5 мәрте саяхат жасайды. 1885 жылдың жазында Дж.Кеннан суретші Фрост екеуі Семейге келіп, Сібірдің алыс бір түпкіріндегі құм басқан қала ортасында, шағын ағаш үйде орналасқан қорында Спенсер, Бокль, Льюис, Милль, Тэйлор, Уоллэс шығармаларымен әлемдік көркем әдебиеттің тамаша үлгілері бар кітапхана көргенін, сот мекемесінде қызмет ететін А.А.Леонтьевпен әңгімелесіп, кітапхананы жергілікті қазақтар да пайдаланатынын естіген. Осы сапардан кейін жазылған, 1906 жылы[ «Сибирь және ссылка»] деген атпен орыс тіліне аударылған кітабында Дж. Кенан Семейге жер аударылғандармен бетпе-бет жүздескенін, қазақ даласына айдалған орыс революционерлерінің тұрмысы, қызметі туралы жазады. Сондай-ақ, бұл кітапта Абай Құнанбаев туралы қызықты деректер де бар. Аталған кітапта Семейде Леонтьевтің үйінде қонақ болған кезіндегі әңгімесінде ол былай дейді: «...Менің кейбір сұрақтарыма жауап бере отырып, Леонтьев маған Семей қаласы кітапханасының қалай жұмыс істей бастағанын баян етті. Кітапхананың жер аударылып келген мұңдықтарға ғана уаныш емес екенін, қала халқының ой-өрісін кеңейтерлік рухани азығына айналғанын айтып өтті». == Сирек басылымдар қоры == Халыққа ғасырдан артық қызмет көрсетіп, әр оқырманның жанына рухани азық беріп келе жатқан бұл рухани білім ордасында сақталған әр кітаптың өз тарихы бар. Кітапхананың сирек басылымдар қорында сақталған 4 500 ге жуық әдебиеттер қоры кітапхананың алтын қорын құрайды. Кітапхананың сирек басылымдар қоры XVIII ғасырдың 2-ші жартысынан бастап XX ғасырдың бас кезіндегі Ресейлік кітап баспа туындыларынан, XX ғасырдың бас кезіндегі өлкетану әдебиеттерінен, XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында жарық көрген ресейлік және өлкемізге қатысты Императорлық Орыс Географиялық қоғамы Батыс-Сібір бөлімінің Семей Бөлімшесінің Запискилері мен кеңестік дәуірдегі мерзімді басылымдардан тұрады. Кітапхананың сирек қоры ұлы жазушылар шығармаларымен және қазақ зиялылары туындыларымен ерекше құнды. Сирек қордан Абай үшін таным баспалдақтары болаған Г.Спенсер, Милль, Дж. Г.Льюисъ, А.Уоллэсъ В.Уэвелль сынды батыс Еуропа ойшылдарының еңбектерін, Семей өңірін зерттеген зерттеушілер Б.Герасимовтың, Е.П.Михаэлистің, Н.Я.Коншиннің, Г.Н.Потаниннің, Ф.Зобниннің, А.Седельниковтың, Е.Шмурлоның, В.Сапожниковтың, қазақ зиялылары Ә.Бөкейхановтың, Ж.Ақпаевтың т.б. ғылыми-зерттеу мақалаларын табуға болады. Батыс классикалық әдебиетімен, орыс әдебиеті алтын ғасырындағы жазушылардың бай туындалары, кезінде солақай саясаттың құрбаны болған Е.Бекмаханов, С.Асфендияровтай ұлт зиялыларының ірі ғылыми монографиялық еңбектері мен қазақ әдебиетінің алтын ғасырын құраған қоғам қайраткерлері С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, Ә.Ермеков, Х.Досмұхамедов, Ж.Күдериннің көзі тірісінде жарық көрген еңбектері кітапхана сөрелерінде сақталған. Сонымен қатар, ресейлік «Современник», «Вестник Европы», «Русский Вестник», «Педагогический сборник», өлкетануға байланысты «Социалды Шығыс», «Екпінді», т.б. мерзімді басылымдардың бай қоры сақталынып отыр. == Кітапхананың бүгінгі қызметі == Сонау XIX ғасырдан бері ғұламалар мұрасын ғасырдан ғасырға дейін сақтап, талай оқырман үшін білім ордасы болған киелі шаңырақ бүгінде жаңа заман талаптарына сай қызмет көрсетуде. Бүгінгі кітапхананың мақсаты қала жұртшылығының сұранысын қамтамасыз ету үшін өз ақпараттық әлеуетін нығайту, оқырман қауымның ақпараттарды білуге деген талап-тілектеріне қолдау көрсету, электрондық ресурстарды тиімді қолдануға үйрету. Жалпы оқырман сұранымына жауап беретін ақпараттық орталық ретінде кітапхананың алар орны ерекше. Қазір кітапхананың кітап қоры 340 мыңнан асып, оны 17 000-ға жуық оқырман пайдаланады. Жыл сайын 400 мыңға жуық кітап өз оқырманын тауып, кітапханаға келушілер саны 176 000 оқырманды құрап отыр. Жылына кітапхана 200 тарта мерзімді басылымдарды жаздырып алады. == Кітапхана жетістіктері == *1961 жылы Қазақ ССР Мәдениет министрлігі және Қазақстан ЛКЖО Орталық комитеті «Үлгілі кітапхана» деген атақ берді және дипломмен марапаттады. *1983 ж. кітапхананың негізі қаланғанына 100 жыл толуына байланысты Қазақ ССР Жоғары Советінің Құрмет грамотасымен марапатталды. *1993 ж. «Қазіргі әлеуметтік және экономикалық жағдайдағы Қазақстанның ұлттық библиографиясы» атты республикалық зерделі кеңес өткізілді. *1995 ж. IFLA – халықаралық кітапханалық Ассоциациясының мүшесі болды. *1995-2008 ж. кітапхана Түркия, Норвегия, Оңтүстік Корея, Канада елдеріндегі IFLA-ның халықаралық кітапханалық конференцияларына қатысты. *1996 ж. «Сорос-Қазақстан» қорының грантын жеңу арқылы кітапхана Интернет желісіне қосылды. *1997 ж. Қырымдағы «Библиотеки и ассоциации в меняющемся мире: новые технологии и новые формы сотрудничества» тақырыбында халықарлық конференцияға қатысты. *2000-2009 ж. кітапханалық автоматтандырылған ақпараттық жүйе іске аса бастады. ( АБИС), (ИРБИС), (РАБИС). *2002 жылы Айрекс /АҚШ/ ұйымының IATP бағдарламасы бойынша Интернет орталығы ашылды. *2004 ж. кітапхананың «Абай атындағы әмбебап кітапхана» (http://semeylib.kz.iatp.net) атты wев-сайты ашылды. *2004 ж. «АҚШ кітапханаларының менеджменті» атты халықаралық бағдарламаға қатысты. *2005 ж. Қазақстан Республикасы Ұлттық Академиялық кітапханасының Астана қаласында ашылуына қатысты. *2006-2007 ж. Интернет орталығы жеңіп алған гранттар арқылы кітапханаға жаңа компьютерлік технологиялар бөлінді. *2007 ж. «Абай атындағы кітапхананың өлкетану қоры» (http://abaykray.kz.iatp.net) атты өлкетану сайты құрылды. *2009 ж. «Америка мәдени бұрышы» АҚШ елшілігі Қоғаммен байланыс бөлімінің грантымен ашылды. *2017 ж. "Алаш" электронды кітапханасын жасақтады.<ref>{{citeweb|url=https://alash.semeylib.kz/|title= «Алаш» электрондық кітапханасы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Әдебиет == * «Семипалатинский областной статический комитетъ за 1894 год» * Жиреншин Ә. Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары. Алматы, Қазақ мемлекет баспасы, 1959 ж. * Әуезов М. Уақыт және суреткер. Алматы, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962 жыл == Сілтемелер == * [http://www.arhiv.vko.gov.kz/kz/region_01.htm| Шығыс Қазақстан облысының мәдениет, мұрағаттар және құжаттама басқармасының сайты]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1883 жыл]] [[Санат:Семей]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] k7b57x719ehevihgm83to7lxouqmjb1 0 20351 3644273 3442333 2026-08-19T21:06:22Z Casserium 68287 /* Әкімшілік бөлінісі */ 3644273 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Жамбыл ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 53 |lat_sec = 31 |lon_dir = E |lon_deg = 71 |lon_min = 05 |lon_sec = 24 |облысы = Жамбыл облысы |аудан орталығы = [[Аса (ауыл)|Аса]] |ауылдық округтер саны =17 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 42 |қалалар саны = |әкімі = Ерлан Қыдыралыұлы<ref>{{Cite web|url=https://lenta.inform.kz/kz/zhambyl-oblysy-zhambyl-audanyna-zhana-akim-tagayyndaldy_a3902874|title=Жамбыл облысы Жамбыл ауданына жаңа әкім тағайындалды|website=lenta.inform.kz|date=2022-02-22}}</ref> |әкімдіктің мекенжайы = Аса ауылы, Абай көшесі, №123 |құрылған уақыты = 1928 |жер аумағы = 4,3 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 87 638<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (70,96%)}}, {{nobr|[[дүңгендер]] (9,69%)}}, {{nobr|[[күрдтер]] (6,14%)}}, {{nobr|[[түріктер]] (5,06%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (3,79%)}}, {{nobr|басқалары (4,36%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі = 090100- 090120<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/09/0.html Қазақстан почталық индекстері]</ref> |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-zhambyl?lang=kk Жамбыл ауданының әкімдігі |карта = Zhambyl District Zhambyl Oblast Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Zhambyl District Zhambyl Province Kazakhstan.png |ортаққордағы санаты = }} {{мағына|Жамбыл ауданы}} '''Жамбыл ауданы''' — [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстік-батысындағы әкімшілік бөлініс. [[1928 жыл|1928]] жылы құрылған. Жер аумағы 4,3 мың км². Аудан орталығы – [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылы. == Географиясы == Солтүстігінде [[Талас ауданы]]мен, батысында [[Жуалы ауданы]]мен, шығысында [[Байзақ ауданы|Байзақ]], [[Тұрар Рысқұлов ауданы|Тұрар Рысқұлов]] аудандарымен және [[Тараз]] қаласымен, оңтүстігінде [[Қырғызстан]]мен шектеседі. Аудан жері таулы ([[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] мен [[Қырғыз Алатауы]]ның түйіскен жері), қыратты (орт.), солтүстікке қарай жазық келеді. == Климаты == Климаты континенттік, қысы жұмсақ, жазы ыстық. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –6 – 7°С, шілдеде 22 – 26°С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 250 – 400 мм. Аудан жерімен [[Талас өзені|Талас]], [[Аса (өзен)|Аса]] өзендері ағып өтеді; Бөгеткөл, Сұлукөл, Сеңгірбай, Көкіш көлдері бар. Жері таулы-шалғынды, шалғынды-сұр, шалғынды-батпақты келеді. Онда жусан, жантақ, сораң шөп, қамыс, құрақ, бұталы өсімдіктер, т.б. өседі. Ақбөкен, арқар, қоян, түлкі, қасқыр, шиебөрі, қырғауыл, т.б. мекендейді. Жер қойнауынан құрылыс материалдары (гипс, әктас, т.б.) өндіріледі. Ауыл шаруашылығына жарамды жері 412 мың га, оның ішінде жыртылған жері 156,4 мың га, шабындығы 7,2 мың га, жайылымы 325,5 мың га. Аудан жерімен Шымкент – Тараз, Тараз – Қаратау – Жаңатас т. ж., Шымкент – Тараз, Тараз – Ақкөл – Саудакент автомобиль жолдары өтеді. ==Халқы== {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 31394 || {{өсім}}41051 || {{өсім}}52919 || {{өсім}}59983 || {{өсім}}69335 || {{өсім}}69966 || {{өсім}}73313 || {{өсім}}86564 |} Тұрғыны 82 902 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] (70,20%), [[дүнгендер]] (9,79%), [[күрдтер]] (6,08%), [[түріктер]] (5,07%), [[орыстар]] (4,15%), басқалары (4,72%). == Әкімшілік бөлінісі == Аудандағы 31 елді мекен 17 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Айша бибі ауылдық округі]] ||5423 ||{{өсім}}5844 ||107,8 ||2781 ||{{өсім}}3029 ||108,9 ||2642 ||{{өсім}}2815 ||106,5 |- | [[Ақбастау ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ақбастау ауылдық округі]] ||1864 ||{{өсім}}2052 ||110,1 ||927 ||{{өсім}}1077 ||116,2 ||937 ||{{өсім}}975 ||104,1 |- | [[Ақбұлым ауылдық округі]] ||3084 ||{{өсім}}3857 ||125,1 ||1512 ||{{өсім}}1925 ||127,3 ||1572 ||{{өсім}}1932 ||122,9 |- | [[Аса ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Аса ауылдық округі]] ||9048 ||{{өсім}}13496 ||149,2 ||4462 ||{{өсім}}6869 ||153,9 ||4586 ||{{өсім}}6627 ||144,5 |- | [[Бесағаш ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бесағаш ауылдық округі]] ||6012 ||{{өсім}}6879 ||114,4 ||2981 ||{{өсім}}3493 ||117,2 ||3031 ||{{өсім}}3386 ||111,7 |- | [[Гродеков ауылдық округі]] ||6167 ||{{өсім}}7227 ||117,2 ||3047 ||{{өсім}}3605 ||118,3 ||3120 ||{{өсім}}3622 ||116,1 |- | [[Ерназар ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ерназар ауылдық кругі]] ||1633 ||{{құлдырау}}1563 ||95,7 ||813 ||{{құлдырау}}810 ||99,6 ||820 ||{{құлдырау}}753 ||91,8 |- | [[Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы)|Жамбыл ауылдық округі]] ||7239 ||{{өсім}}7874 ||108,8 ||3590 ||{{өсім}}3976 ||110,8 ||3649 ||{{өсім}}3898 ||106,8 |- | [[Көлқайнар ауылдық округі]] ||2994 ||{{өсім}}3100 ||103,5 ||1542 ||{{өсім}}1608 ||104,3 ||1452 ||{{өсім}}1492 ||102,8 |- | [[Қаракемер ауылдық округі (Жамбыл ауданы)|Қаракемер ауылдық округі]] ||2404 ||{{өсім}}2584 ||107,5 ||1228 ||{{өсім}}1340|| 109,1 ||1176 ||{{өсім}}1244 ||105,8 |- | [[Қараой ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қараой ауылдық округі]] ||4716 ||{{өсім}}6362 ||134,9 ||2323 ||{{өсім}}3240 ||139,5 ||2393 ||{{өсім}}3122 ||130,5 |- | [[Қарасу ауылдық округі (Жамбыл ауданы)|Қарасу ауылдық округі]] ||1913 ||{{өсім}}1941 ||101,5 ||972 ||{{өсім}}1004 ||103,3 ||941 ||{{құлдырау}}937 ||99,6 |- | [[Қаратөбе ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қаратөбе ауылдық округі]] ||4103 ||{{өсім}}5671 ||138,2 ||2040 ||{{өсім}}2911 ||142,7 ||2063 ||{{өсім}}2760 ||133,8 |- | [[Қызылқайнар ауылдық округі]] ||4934 ||{{өсім}}5008 ||101,5 ||2482 ||{{өсім}}2536 ||102,2 ||2452 ||{{өсім}}2472 ||100,8 |- | [[Өрнек ауылдық округі (Жамбыл ауданы)|Өрнек ауылдық округі]] ||2516 ||{{өсім}}2535 ||100,8 ||1263 ||{{өсім}}1305 ||103,3 ||1253 ||{{құлдырау}}1230 ||98,2 |- | [[Полатқосшы ауылдық округі]] ||8394 ||{{өсім}}9833 ||117,1 ||4148 ||{{өсім}}4961 ||119,6 ||4246 ||{{өсім}}4872 ||114,7 |- | [[Тоғызтарау ауылдық округі]] ||869 ||{{құлдырау}}738 ||84,9 ||454 ||{{құлдырау}}389 ||85,7 ||415 ||{{құлдырау}}349 ||84,1 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||73313 ||{{өсім}}86564 ||118,1 ||36565 ||{{өсім}}44078 ||120,5 ||36748 ||{{өсім}}42486 ||115,6 |} == Тарихы == Аудан 1928 жылы Әулиеата ауданы атымен (шамамен 946-992 жж. өмір сүрген Қарахан әулетінен Әулиеата атанған екінші ханның мекені болған) Сырдария өлкесінің құрамында өмірге келген. Аудан орталығы Әулиеата қаласында болған. Бұл - Кеңестер Одағының жер-жерде коллективтендіру науқанын жүргізе бастаған шағы. Аудан алғаш құрылғанда 18 ауыл шаруашылық артелі жұмыс істеген.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> [[1932]] жылдың 20 ақпанында Сырдария өлкесі [[Қызылорда облысы|Қызылорда]], [[Түркістан облысы]] болып екіге бөлініп Әулиеата ауданы Оңтүстік Қазақстан облысының құрамында қалды. Ал, [[1936]] жылдың 10 қаңтарында Әулиеата ауданы сол кездегі Қазақстанның басшысы Мирзоянның есімімен аталды. Қазақтар «Мырзажан» немесе «Мырзабала» атаған. Мирзоян [[1938]] жылы халық жауы болып ұсталып кеткен соң, ауданға осы жылдың 1 шілдесінде қазақ халқының Гомері атанған ұлы Жамбылдың есімі беріледі. «Ұлы жұт» - ашаршылықтан кейінгі 1933 жылы аудандағы колхоздардың саны 60-қа жетті. Алайда ауыл шаруашылығы өндірісін жетік білетін маман кадрлар, құрал-сайман жетіспеді. «Жүк ауырын нар көтереді» деген, осы тұста елдің белін көтеріп, колхоз қабырғасын өруге Құлманбаев, Б.Кейкиев, Б.Тайшапов, А.Байзақов, Үкібаев сияқты арда азаматтар келіп, қыруар шаруаның қыл-шылбырын есті, үлкен ұйымдастырушылық іс жүргізді. 1938 жылдың наурызында Жамбыл ауданының құрамынан Свердлов, Луговой аудандары бөлініп шықты. Сол кезде ауданда 6 селолық совет, 40 колхоз, 4 совхоз, 2 МТС болды. Колхоздар мен МТС-терді ұйымдық жағынан нығайту, олардың материалдық-техникалық базасын күшейту нәтижесінде егіс көлемі, мал саны едәуір көбейді, ауыл шаруашылығы өнімі арта түсті. 1939 жылдың 14 қазанында Жамбыл облысы Оңтүстік Қазақстан облысынан бөлініп шығып, өз алдына облыс болып құрылды. Жамбыл ауданы осы облыстың құрамында қалды. Орталығы да Жамбыл қаласының өзінде болды. Осы жылы ауданның құрамында [[Ақбұлым ауылдық округі|Ақбұлым]], Ақжар, [[Ақкөл ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ақкөл]], [[Аса ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Аса]], [[Берікқайнар ауылдық округі|Берікқара]], [[Бесағаш ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бесағаш]], [[Билікөл ауылдық округі|Билікөл]], Головачевка, [[Гродеково]], Есентөбе, [[Қаратөбе ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қаратөбе]], Қараөзек, Қостөбе, [[Полатқосшы ауылдық округі|Полатқосшы]] сияқты 15 ауылдық кеңес жұмыс істеді. Елуінші жылдары экономикасы әлсіз колхоздар ірілендіріліп, 1956 жылы техникамен жарақтанған қуатты 14 колхоз аудан әлеуетін дамыту жолына түсті. Ал жетпісінші жылы ауданда даму жолынан өткен 6 колхоз, 11 совхоз болды. Шаруашылықтардың барлығы қуаттана түсті. Мысалы «Ақкөл» колхозының өзінде 30-дан астам трактор, 15 комбайн, 40 автомашинасы мен басқа техникасы жыл сайын қыруар пайда табуға мүмкіндік берді. Киелі топырақ ұлылық туғызбай қоймайды. Ауданды әр кезеңде қазақтың озық ойлы, зиялылары басқарып, ауданның экономикасының көтерілуіне үлестерін қосты. Х.Баймуханбетов – аудандық партия комитетінің алғашқы бірінші хатшысы. Одан кейінгі аудан тізгінін ұстаған Күләш Әскеева кейін облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары және басқа да басшы қызметте болды. Өткен ғасырымыздың елуінші жылдарының соңына қарай аудан тізгігін ұстаған Т.Ақбозовты, одан кейін аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болған Ш.Қалдыбаевты аудан халқы үнемі еске алып, олардың жақсы істері жайлы әлі күнге әңгімелеп отырады. Алпысыншы жылдардың басында Жамбыл ауданы таратылып, Жуалы, Байзақ (ол кезде Свердлов) аудандарының құрамына берілді. Арада екі жыл өткеннен кейін 1966 жылдың қысында Жамбыл ауданы қайта құрылды. Аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы Н.Ыбыраев, аудандық Кеңес атқару комитетінің төрағасы болып Ә.Сандыбаев тағайындалды. Жаңадан құрылған ауданды бұлар қысқа мерзім ішінде аяғына қойып, облыстағы алдыңғы қатарлы аудандарының санатынан көрінді. А.Аширов, В.И.Ким, А.Л.Костянкин сияқты білікті азаматтар өздеріне сеніп тапсырған ұжымшарлардың дәулетін шалқытып, бай шаруашылықтар қатарына жеткізді. Әнуарбек Сандыбаев аудан тізгігін он жылдай ұстады. Ол кісі тынымсыз еңбек етіп, ауданның әлеуметтік жағдайын көтерді. Әнекеңнен кейін ауданды С.Қожақанов, Т.Б.Мүсіралиев, Зайцев, Ю.Н.Морозов, В.И.Синельников, Д.Тоқбергенов, Ә.Әсілбеков, М.Байгедиевтер басқарды. Халықтың ажары осындай халық бағбаны атанған зиялы азаматтармен ашық екен. Бұлардың қай-қайсысы болмасын өздеріне тапсырылған жұмыстарды мінсіз атқарып, аудан жұртшылығының есінде қалды. Қазіргі таңда ауданды Жуалы ауданының перзенті М.А.Дүйсембаев басқаруда. Бұлардың қай-қайсысы болмасын аудан экономикасын көтеріп, халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайын көтеруге күш салды. Өткен ғасырдың отызыншы жылдарындағы құйынды да дүрмекті күндерді, дүние тамұқтың отына оранған зұлмат кезеңді, аудан халқының бастан кешіргені белгілі. Ел енді-енді еңсесін көтеріп, жағдайы түзеле бастағанда батыстан соққан қара дауыл талай кеудедегі көктемнің қызғалдағын жұлып кетті. 1941 жылдың 22 маусымы күні басталған қанқасап соғыстың салған лаңын күні бүгінге дейін кәрі де, жас та ұмытқан жоқ. 1418 күн мен түнге ұласқан, өмір мен өлім айқасқан, бораған оқ ішінде жүріп, сол соғыстан елге аман оралған ардагерлеріміздің қатары да жылдан жылға сиреп келеді. Сол сұрапыл жылдары ерен ерлік үлгісін көрсетіп, есімі бүкіл одаққа тараған аудан азаматтары да болды. Құралайды көзден атқан мерген Ыбырайым Сүлейменов Қазақстанда жасалған 101 бригада құрамында соғысып, Новель қаласының түбінде ерлікпен қаза тапты. Бір өзі 280 немістің көзін жойды. Қайтыс болғаннан кейін оны Кеңестер Одағының Батыры атағын беруге ұсынды. Қазір батыр атында Таразда үлкен көше бар. Ыбырайым Сүлейменов соғысқа дейін Жамбыл МТС-де тракторшы болып жұмыс істеген. Жыл сайын жазда егін орағына қатысып, тындырылымдығымен, өжеттілігімен ұжымшар басшылары мен колхозшылардың көңілінен шығып отырған екен. Оны көзі көргендер күні бүгінге дейін жыр етіп әңгімелейді. Ұлы Отан соғысы жеңіспен аяқталғаннан кейін ел еңсесі көтеріліп еңбекке деген құлшынысы артты. 1949 жылға дейін 16 адамға Социалистік Еңбек Ері атағы беріліп, 54 еңбеккер Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 21 адамның омырауында Ленин ордені жарқырады. 103 адам «Еңбектегі ерлігі үшін» медалінің иегері атанды. Бәйгелді Кейкиев басқарған «Кеңестөбе» колхозының өзінен 8 Социалистік Еңбек Ерінің шығуы ауылдың даңқын аспандатып тастады. Олар: Науат Егембердиева, Міртай Бейсалиев, Рысқұлбек Тұрғынбаев, Шынтас Тілеубаев, Күртібай Жанбосынов, Тастемір Дәуренбеков, Поштабай Қырбасов. Осы кезеңде ауданның басқа ұжымдарынан да одақтағы ең құрметті атақты иеленгендер аз болған жоқ. Солардың қатарында Күлімжан Күтімова, Сейдуалы Есімов, Әзімбек Ысмайылов, Мариям Мырзахметова, Түйте Пірімқұлов, Ысқақ Сүлейменов, Серафима Васильевна Таркаева, Әжібай Тілеубердиев, Патыш Юнусова, Жәнібек Жанталиев, Ақын Жақсылықов, Мария Тимофеевна Енькова (Радченко), Сәрсен Қазанғапов, Әбден Батыров сынды қиын шақта ел байлығын еселеген абзал азаматтар бар. Жібек жолының бойына орналасқан Жамбыл ауданы соғыстан соң ел экономикасын көтеруге, халықтың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын жақсартуға бір жола көшті. Ұсақ шаруашылықтар біріктіріліп, ірілендірілді. Аудан орталығы Аса ауылына көшіріліп әкелініп, енді жұмыс істей бастаған шақта, 1963 жылы Қазақ КСР Кеңес Президиумының Жарлығымен аудан таратылды. Ауданның Аса, Бесжылдық, Билікөл, Головачевка, Ерназар, Есентөбе, Қаратөбе және Көлқайнар селолық кеңестері Жуалы ауданына, Бесағаш, Гродеково, Қостөбе, Полатқосшы селолық кеңестері Свердлов (қазіргі Байзақ) ауданының құрамына берілді. 1966 жылдың 31 қаңтарында Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Жарлығымен Жамбыл ауданы қайта құрылып, орталығы Жамбыл қаласы болып белгіленді. Ауданның құрамына Аса, Головачевка, Ерназар, Қаракемер, Қаратөбе селолық кеңестері Жуалы ауданынан, Бесағаш, Гродеково, Жамбыл, Көлқайнар, Пионер және Полатқосшы селолық кеңестері Байзақ ауданынан қайтарылып берілді. Аудандық партия комитетінің 1-хатшысы болып бұған дейін облыстық тәжірибе стансасының директоры болған Нұртаза Ыбыраев сайланды. Аудандық атқару комитетінің төрағасы болып бұрын Жуалы аудандық партия комитетінің, кейіннен ауатком төрағасының бірінші орынбасары болған Ә.Сандыбаев аудан экономикасын жақсарту жұмысын білікті маман кадрлар дайындаудан бастады. 1973 жылдан Аса ауылы аудан орталығы. Ауданда 6 ұжымшар, 10 кеңшар және 1 тәжірибе стансасы жұмыс істеді. Іргелі шаруашылықтардың бірі – Крупская атындағы ұжымшарды Бейсенбек Тайшапов 25 жыл басқарды. Ол ауданда бірінші болып Өрнек ауылының орталығына жаңа мектеп ғимаратын салғызды. Қазір сол мектепке екі дүркін Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған Тайшаповтың есімі берілген. Табыстың тай қазанын қайнатуға ХХІІ партсьезд атындағы ұжымшардың тізгінін ұстаған Арнольд Лазаревич Костянкин, «Октябрь» ұжымшарын отыз жылдай басқарған Махмуд Искакұлы Аширов, «Ақкөл» ұжымшарындағы қожырап кеткен жұмысты жолға қойған Виктор Илларенович Ким, «Жасөркен» кеңшарын біліктілікпен басқарып, қазіргі Қызылқайнар ауылын гүлдендірген Әзімбек Жанболатов, «Қызыл Октябрь» ұжымшарына абырой әперген С.Дауылбаев, Аманкелді атындағы ұжымшарға ырыс әкелген Б.Шаханов қомақты үлес қосты. Жыл сайын аудан жас кадрлармен толықтырылып тұрды. Ауданды Т.Б.Мүсіралиев басқарған кезеңде Е.Жатқанбаев, М.Сыздықов, С.Мұсабеков, Н.Тілегенов, М.Байгелдиев, С.Садықов сияқты мамандар шаруашылықтарды басқаруға жіберілді. Қатардағы еңбек адамдары арасынан да республикаға танымал болғандары аз емес. Олардың қатарында Айша бибі ауылының тұрғыны, КОКП ХХV сьезінің делегаты, екі дүркін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты Бегай Кабашева бағалы техникалық дақыл өсіруден биік көрсеткішке қол жеткізгені үшін Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы ордендерімен марапатталса, ауданымыздың құрметті азаматының бірі, сүт бұлағын ағызған балды бармақ сауыншы Валентина Ивановна Иванова Еңбек Даңқы орденінің толық иегері атанды. «Октябрь» кеңшарының сауыншысы өзі еңбек еткен 25 жыл ішінде ерен еңбектің үлгісін көрсетті. Ортақ табысқа өзіндік үлес қосқан шопандар пионерлік Құрманбек Тубаев пен қаракемерлік Оразғали Ақыновтың есімдері елге ерте танылды. Ауданымыздан Ж.Хаппаев, Х.Миссиров, Ә.Бейсенов және тағы басқа жайылымды төрт-түлік малға толтырған еңбек майталмандары көптеп шықты. == Ауыл шаруашылығы == Жамбыл ауданы әу бастан-ақ мал және егін, бау-бақша дақылдарын өсіруге мамандандырылған. Ауданның өндірістік-экономикалық даму қарқынының артықшылықтарына оның қалаға таяу орналасуы игі әсер етіп келген. Мұнда 1930 жылдың өзінде бірден-бір ең үлкен машина-трактор (МТС) станциясы ашылып, ауыл шаруашылығына жұмыс істей бастаған. 1930 жылғы санақ деректері бойынша ауданда 33 012 бас ірі қара мал, 298 067 қой, 267 шошқа болған екен. Алғашында аудандағы он сегіз ұсақ ұжымшардың мүшесі 258 адамға жеткен. 1930 жылы ұжымшар саны 94-ке жетіп, колхозшылардың саны 7905 адамға артқан. Ал қазір аудан көлемі 41 500 кв.км, халқының саны 86 411, 45 елді мекен, 10 өндірістік кооператив, 4 ЖШС, 1772 шаруа қожалығы, 751 жеке кәсіпкерлік, 117 шағын кәсіпкерлік, 13 өнеркәсіп орындары еңбек етуде. == Аудан тұлғалары == Тәуелсіздік жарияланғаннан бері ауданымызда мақтануға тұрарлық, еңбектерімен еленіп жүрген азаматтар бар. Олар – Президент Жарлығымен жоғары марапаттарға лайық деп танылған «Құрмет» орденінің иегерлері – Ұлы Отан соғысының ардагері Ә. Кемпіреков, «Пионер» асыл тұқымды қой зауыты өндірістік кооперативінің төрағасы А.Жұмақанов, «Астана», «Ерен еңбегі» медальдарының иегерлері «Амангелді», «Юнчи» өндірістік кооперативінің төрағалары Р.Бегалиев, Т.Аширов, «Ерен еңбегі» медалінің иегері - «Атамекен» шаруа қожалығының басшысы Ж.Жапаров, «Шапағат» медалінің иегері – «БМ» ЖШС бас директоры С.Махмадов, ҚР Құрмет Грамотасымен марапатталған «Шайқорық» шаруа қожалығының жетекшісі Е.Дадабаев және М.Төлебаев атындағы аудандық саз мектебінің директоры С.Күзербаев. Президент Н.Ә.Назарбаевтың назарына ілініп, жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болған бұл азаматтар аудан абыройын арттырса, аудандағы қалыптасқан жағдайлар жақсы жағдайлар жоғары көрсеткіштер оларды құрметке бөлеп отыр. Ел экономикасының дамуы материалдық жағдайдың жақсаруына, адамдардың әл-ауқатының, тұрмыс-тіршілігінің жаңа сипат алуына мүмкіндік туғызатын болса, саясат, білім, әдебиет пен мәдениет осынау саланың өркендеуіне өзіндік үлесін қосады. Осы орайда біздің ауданымыздан шыққан қоғам, ғылым, мәдениет және әдебиет қайраткерлері баршылық. Бұл ретте бірінші кезекте Тәуелсіз Қазақстан тұсында дүниеге келген қос палаталы Парламенттің тұңғыш Сенат төрағасы Ө.Байгелдиев. Қарапайым ауыл азаматы саяси қызметте ел тағдырын шешуге, мемлекет аралық мәселелерді орнықтыруға өзінің өлшеусіз үлесін қосқаны мәлім. Ол қазір де заң шығарушы орган басшыларының бірі. == Сәулеттік ескерткіштер == Ауданда археологиялық ескерткіштердің ең көнесі біздің заманымызға дейінгі VІ-ХІІ ғасырларды қамтиды. Қазіргі уақытта аудан көлемінде 89 археологиялық 2 сәулет, 1 монумент, 17 тарихи-мұра обьектілері бар. Соның ішінде ЮНЕСКО-ның республикалық мәні бар [[Айша бибі кесенесі|Айша бибі]] және Бабаджа-хатун кесенелері. Айша бибі ауылына орналасқан Айша бибі кесенесінің сырт жағы өсімдіктермен, жұлдызшалармен өрнектеліп, плиталармен көмкерілген. Бағананың 3,4 метр биіктігінде арабша «Күз... тұман... Жер жәннәт...» деп жазылған. Кесененің салыну тарихы және Айша бибінің жеке тарихы туралы осы кезге дейін жазып қалдырылған дерек кездестірілген жоқ. Тек халық аузындағы аңыз бойынша орта ғасырда өмір сүрген ғалым, әрі ақын, Хакім атаның қызы Айша сұлуға салынған кесенесі. Аңыз негізі бойынша өзі сүйген жігітіне келе жатқанда жылан шағып өлтірген. Айша осы жерге жерленіп, оған кесене салынды. Оның қасында Айшаның күтушісі Бабаджа-хатун кесенесі орналасқан. Құрылыс күйдірілген кірпіштен жасалынған. Кесенеге араб тілінде былай деп жазылған: «Бұл ұлы бейіт Абаджа-хатун. Оны соққан..» Одан әрі қарай жазылған жазуы өшіп қалған. Әулие бастау, Дех-Нуджикес, Бектөбе, Ақтөбе, Атлах, Жікіл, Адахкес қалашықтарының қалдықтарының ішінде Жікіл, Әулие бастау, Бектөбе қалашықтарына ғана қазба жұмыстары жүргізілген. Ескі қорған, обалар Аса, Қаратөбе, Қаракемер, Қызылқайнар округтерінде орналасқан. == Аудан газеті == Ауданның ақпараттық әлемінің айнасы «Шұғыла-Радуга» газеті 1966 жылдың 1 шілдесінен бастап шығады. «Шұғыла» өз тарихының ішінде талай-талай тарландарды қанаттандырып, ұясынан ұшырды. Кезінде аудандық «Шұғыла-Радуга» газеті кадрлар дүкеніне айналған. Атап айтар болсақ ҚР Парламенті сенатының депутаты болған Жандар Кәрібаев, ҚР Парламенті мәжілісінің депутаты болған жазушы, ақын Арғынбай Бекбосынов осы газеттің редакторлары. Облыс әкімі ішкі саясат департаментінің директоры Масат Беріков, облыстық телерадио хабарларын тарату жөніндегі комитеттің төрағасы Бекет Момынқұлов, «Знамя труда» газетінің бас редакторы Владимир Козыренко, «[[Жамбыл-Тараз газеті|Жамбыл-Тараз]]» газеті редакторының орынбасары Сапарғали Әлібаев, республикаға танымал сатирик-ақын Толымбек Әлімбеков, ақын Серік Қалиевтер «Шұғыла-Радуга» газетінің шекпенінен шыққандар. Өмірден өткен Тынышбай Рахымов, Совет Әлімқұлов, Мұса Рахманбердиев, Шаймерден Дәуренов, Базар Қилыбаев сынды ақын-жазушылар осы ауданда тұрып, «Шұғылада» қызмет етіп қолтаңбаларын қалдырған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл облысы}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)]] l54vkkmd5de186xztl6atzmaa3j8fbk 3644274 3644273 2026-08-19T21:06:30Z Casserium 68287 /* */ 3644274 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Жамбыл ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 53 |lat_sec = 31 |lon_dir = E |lon_deg = 71 |lon_min = 05 |lon_sec = 24 |облысы = Жамбыл облысы |аудан орталығы = [[Аса (ауыл)|Аса]] |ауылдық округтер саны =17 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 31 |қалалар саны = |әкімі = Ерлан Қыдыралыұлы<ref>{{Cite web|url=https://lenta.inform.kz/kz/zhambyl-oblysy-zhambyl-audanyna-zhana-akim-tagayyndaldy_a3902874|title=Жамбыл облысы Жамбыл ауданына жаңа әкім тағайындалды|website=lenta.inform.kz|date=2022-02-22}}</ref> |әкімдіктің мекенжайы = Аса ауылы, Абай көшесі, №123 |құрылған уақыты = 1928 |жер аумағы = 4,3 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 87 638<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (70,96%)}}, {{nobr|[[дүңгендер]] (9,69%)}}, {{nobr|[[күрдтер]] (6,14%)}}, {{nobr|[[түріктер]] (5,06%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (3,79%)}}, {{nobr|басқалары (4,36%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі = 090100- 090120<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/09/0.html Қазақстан почталық индекстері]</ref> |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-zhambyl?lang=kk Жамбыл ауданының әкімдігі |карта = Zhambyl District Zhambyl Oblast Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Zhambyl District Zhambyl Province Kazakhstan.png |ортаққордағы санаты = }} {{мағына|Жамбыл ауданы}} '''Жамбыл ауданы''' — [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстік-батысындағы әкімшілік бөлініс. [[1928 жыл|1928]] жылы құрылған. Жер аумағы 4,3 мың км². Аудан орталығы – [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылы. == Географиясы == Солтүстігінде [[Талас ауданы]]мен, батысында [[Жуалы ауданы]]мен, шығысында [[Байзақ ауданы|Байзақ]], [[Тұрар Рысқұлов ауданы|Тұрар Рысқұлов]] аудандарымен және [[Тараз]] қаласымен, оңтүстігінде [[Қырғызстан]]мен шектеседі. Аудан жері таулы ([[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] мен [[Қырғыз Алатауы]]ның түйіскен жері), қыратты (орт.), солтүстікке қарай жазық келеді. == Климаты == Климаты континенттік, қысы жұмсақ, жазы ыстық. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –6 – 7°С, шілдеде 22 – 26°С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 250 – 400 мм. Аудан жерімен [[Талас өзені|Талас]], [[Аса (өзен)|Аса]] өзендері ағып өтеді; Бөгеткөл, Сұлукөл, Сеңгірбай, Көкіш көлдері бар. Жері таулы-шалғынды, шалғынды-сұр, шалғынды-батпақты келеді. Онда жусан, жантақ, сораң шөп, қамыс, құрақ, бұталы өсімдіктер, т.б. өседі. Ақбөкен, арқар, қоян, түлкі, қасқыр, шиебөрі, қырғауыл, т.б. мекендейді. Жер қойнауынан құрылыс материалдары (гипс, әктас, т.б.) өндіріледі. Ауыл шаруашылығына жарамды жері 412 мың га, оның ішінде жыртылған жері 156,4 мың га, шабындығы 7,2 мың га, жайылымы 325,5 мың га. Аудан жерімен Шымкент – Тараз, Тараз – Қаратау – Жаңатас т. ж., Шымкент – Тараз, Тараз – Ақкөл – Саудакент автомобиль жолдары өтеді. ==Халқы== {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 31394 || {{өсім}}41051 || {{өсім}}52919 || {{өсім}}59983 || {{өсім}}69335 || {{өсім}}69966 || {{өсім}}73313 || {{өсім}}86564 |} Тұрғыны 82 902 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] (70,20%), [[дүнгендер]] (9,79%), [[күрдтер]] (6,08%), [[түріктер]] (5,07%), [[орыстар]] (4,15%), басқалары (4,72%). == Әкімшілік бөлінісі == Аудандағы 31 елді мекен 17 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Айша бибі ауылдық округі]] ||5423 ||{{өсім}}5844 ||107,8 ||2781 ||{{өсім}}3029 ||108,9 ||2642 ||{{өсім}}2815 ||106,5 |- | [[Ақбастау ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ақбастау ауылдық округі]] ||1864 ||{{өсім}}2052 ||110,1 ||927 ||{{өсім}}1077 ||116,2 ||937 ||{{өсім}}975 ||104,1 |- | [[Ақбұлым ауылдық округі]] ||3084 ||{{өсім}}3857 ||125,1 ||1512 ||{{өсім}}1925 ||127,3 ||1572 ||{{өсім}}1932 ||122,9 |- | [[Аса ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Аса ауылдық округі]] ||9048 ||{{өсім}}13496 ||149,2 ||4462 ||{{өсім}}6869 ||153,9 ||4586 ||{{өсім}}6627 ||144,5 |- | [[Бесағаш ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бесағаш ауылдық округі]] ||6012 ||{{өсім}}6879 ||114,4 ||2981 ||{{өсім}}3493 ||117,2 ||3031 ||{{өсім}}3386 ||111,7 |- | [[Гродеков ауылдық округі]] ||6167 ||{{өсім}}7227 ||117,2 ||3047 ||{{өсім}}3605 ||118,3 ||3120 ||{{өсім}}3622 ||116,1 |- | [[Ерназар ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ерназар ауылдық кругі]] ||1633 ||{{құлдырау}}1563 ||95,7 ||813 ||{{құлдырау}}810 ||99,6 ||820 ||{{құлдырау}}753 ||91,8 |- | [[Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы)|Жамбыл ауылдық округі]] ||7239 ||{{өсім}}7874 ||108,8 ||3590 ||{{өсім}}3976 ||110,8 ||3649 ||{{өсім}}3898 ||106,8 |- | [[Көлқайнар ауылдық округі]] ||2994 ||{{өсім}}3100 ||103,5 ||1542 ||{{өсім}}1608 ||104,3 ||1452 ||{{өсім}}1492 ||102,8 |- | [[Қаракемер ауылдық округі (Жамбыл ауданы)|Қаракемер ауылдық округі]] ||2404 ||{{өсім}}2584 ||107,5 ||1228 ||{{өсім}}1340|| 109,1 ||1176 ||{{өсім}}1244 ||105,8 |- | [[Қараой ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қараой ауылдық округі]] ||4716 ||{{өсім}}6362 ||134,9 ||2323 ||{{өсім}}3240 ||139,5 ||2393 ||{{өсім}}3122 ||130,5 |- | [[Қарасу ауылдық округі (Жамбыл ауданы)|Қарасу ауылдық округі]] ||1913 ||{{өсім}}1941 ||101,5 ||972 ||{{өсім}}1004 ||103,3 ||941 ||{{құлдырау}}937 ||99,6 |- | [[Қаратөбе ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қаратөбе ауылдық округі]] ||4103 ||{{өсім}}5671 ||138,2 ||2040 ||{{өсім}}2911 ||142,7 ||2063 ||{{өсім}}2760 ||133,8 |- | [[Қызылқайнар ауылдық округі]] ||4934 ||{{өсім}}5008 ||101,5 ||2482 ||{{өсім}}2536 ||102,2 ||2452 ||{{өсім}}2472 ||100,8 |- | [[Өрнек ауылдық округі (Жамбыл ауданы)|Өрнек ауылдық округі]] ||2516 ||{{өсім}}2535 ||100,8 ||1263 ||{{өсім}}1305 ||103,3 ||1253 ||{{құлдырау}}1230 ||98,2 |- | [[Полатқосшы ауылдық округі]] ||8394 ||{{өсім}}9833 ||117,1 ||4148 ||{{өсім}}4961 ||119,6 ||4246 ||{{өсім}}4872 ||114,7 |- | [[Тоғызтарау ауылдық округі]] ||869 ||{{құлдырау}}738 ||84,9 ||454 ||{{құлдырау}}389 ||85,7 ||415 ||{{құлдырау}}349 ||84,1 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||73313 ||{{өсім}}86564 ||118,1 ||36565 ||{{өсім}}44078 ||120,5 ||36748 ||{{өсім}}42486 ||115,6 |} == Тарихы == Аудан 1928 жылы Әулиеата ауданы атымен (шамамен 946-992 жж. өмір сүрген Қарахан әулетінен Әулиеата атанған екінші ханның мекені болған) Сырдария өлкесінің құрамында өмірге келген. Аудан орталығы Әулиеата қаласында болған. Бұл - Кеңестер Одағының жер-жерде коллективтендіру науқанын жүргізе бастаған шағы. Аудан алғаш құрылғанда 18 ауыл шаруашылық артелі жұмыс істеген.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> [[1932]] жылдың 20 ақпанында Сырдария өлкесі [[Қызылорда облысы|Қызылорда]], [[Түркістан облысы]] болып екіге бөлініп Әулиеата ауданы Оңтүстік Қазақстан облысының құрамында қалды. Ал, [[1936]] жылдың 10 қаңтарында Әулиеата ауданы сол кездегі Қазақстанның басшысы Мирзоянның есімімен аталды. Қазақтар «Мырзажан» немесе «Мырзабала» атаған. Мирзоян [[1938]] жылы халық жауы болып ұсталып кеткен соң, ауданға осы жылдың 1 шілдесінде қазақ халқының Гомері атанған ұлы Жамбылдың есімі беріледі. «Ұлы жұт» - ашаршылықтан кейінгі 1933 жылы аудандағы колхоздардың саны 60-қа жетті. Алайда ауыл шаруашылығы өндірісін жетік білетін маман кадрлар, құрал-сайман жетіспеді. «Жүк ауырын нар көтереді» деген, осы тұста елдің белін көтеріп, колхоз қабырғасын өруге Құлманбаев, Б.Кейкиев, Б.Тайшапов, А.Байзақов, Үкібаев сияқты арда азаматтар келіп, қыруар шаруаның қыл-шылбырын есті, үлкен ұйымдастырушылық іс жүргізді. 1938 жылдың наурызында Жамбыл ауданының құрамынан Свердлов, Луговой аудандары бөлініп шықты. Сол кезде ауданда 6 селолық совет, 40 колхоз, 4 совхоз, 2 МТС болды. Колхоздар мен МТС-терді ұйымдық жағынан нығайту, олардың материалдық-техникалық базасын күшейту нәтижесінде егіс көлемі, мал саны едәуір көбейді, ауыл шаруашылығы өнімі арта түсті. 1939 жылдың 14 қазанында Жамбыл облысы Оңтүстік Қазақстан облысынан бөлініп шығып, өз алдына облыс болып құрылды. Жамбыл ауданы осы облыстың құрамында қалды. Орталығы да Жамбыл қаласының өзінде болды. Осы жылы ауданның құрамында [[Ақбұлым ауылдық округі|Ақбұлым]], Ақжар, [[Ақкөл ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ақкөл]], [[Аса ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Аса]], [[Берікқайнар ауылдық округі|Берікқара]], [[Бесағаш ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бесағаш]], [[Билікөл ауылдық округі|Билікөл]], Головачевка, [[Гродеково]], Есентөбе, [[Қаратөбе ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қаратөбе]], Қараөзек, Қостөбе, [[Полатқосшы ауылдық округі|Полатқосшы]] сияқты 15 ауылдық кеңес жұмыс істеді. Елуінші жылдары экономикасы әлсіз колхоздар ірілендіріліп, 1956 жылы техникамен жарақтанған қуатты 14 колхоз аудан әлеуетін дамыту жолына түсті. Ал жетпісінші жылы ауданда даму жолынан өткен 6 колхоз, 11 совхоз болды. Шаруашылықтардың барлығы қуаттана түсті. Мысалы «Ақкөл» колхозының өзінде 30-дан астам трактор, 15 комбайн, 40 автомашинасы мен басқа техникасы жыл сайын қыруар пайда табуға мүмкіндік берді. Киелі топырақ ұлылық туғызбай қоймайды. Ауданды әр кезеңде қазақтың озық ойлы, зиялылары басқарып, ауданның экономикасының көтерілуіне үлестерін қосты. Х.Баймуханбетов – аудандық партия комитетінің алғашқы бірінші хатшысы. Одан кейінгі аудан тізгінін ұстаған Күләш Әскеева кейін облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары және басқа да басшы қызметте болды. Өткен ғасырымыздың елуінші жылдарының соңына қарай аудан тізгігін ұстаған Т.Ақбозовты, одан кейін аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болған Ш.Қалдыбаевты аудан халқы үнемі еске алып, олардың жақсы істері жайлы әлі күнге әңгімелеп отырады. Алпысыншы жылдардың басында Жамбыл ауданы таратылып, Жуалы, Байзақ (ол кезде Свердлов) аудандарының құрамына берілді. Арада екі жыл өткеннен кейін 1966 жылдың қысында Жамбыл ауданы қайта құрылды. Аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы Н.Ыбыраев, аудандық Кеңес атқару комитетінің төрағасы болып Ә.Сандыбаев тағайындалды. Жаңадан құрылған ауданды бұлар қысқа мерзім ішінде аяғына қойып, облыстағы алдыңғы қатарлы аудандарының санатынан көрінді. А.Аширов, В.И.Ким, А.Л.Костянкин сияқты білікті азаматтар өздеріне сеніп тапсырған ұжымшарлардың дәулетін шалқытып, бай шаруашылықтар қатарына жеткізді. Әнуарбек Сандыбаев аудан тізгігін он жылдай ұстады. Ол кісі тынымсыз еңбек етіп, ауданның әлеуметтік жағдайын көтерді. Әнекеңнен кейін ауданды С.Қожақанов, Т.Б.Мүсіралиев, Зайцев, Ю.Н.Морозов, В.И.Синельников, Д.Тоқбергенов, Ә.Әсілбеков, М.Байгедиевтер басқарды. Халықтың ажары осындай халық бағбаны атанған зиялы азаматтармен ашық екен. Бұлардың қай-қайсысы болмасын өздеріне тапсырылған жұмыстарды мінсіз атқарып, аудан жұртшылығының есінде қалды. Қазіргі таңда ауданды Жуалы ауданының перзенті М.А.Дүйсембаев басқаруда. Бұлардың қай-қайсысы болмасын аудан экономикасын көтеріп, халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайын көтеруге күш салды. Өткен ғасырдың отызыншы жылдарындағы құйынды да дүрмекті күндерді, дүние тамұқтың отына оранған зұлмат кезеңді, аудан халқының бастан кешіргені белгілі. Ел енді-енді еңсесін көтеріп, жағдайы түзеле бастағанда батыстан соққан қара дауыл талай кеудедегі көктемнің қызғалдағын жұлып кетті. 1941 жылдың 22 маусымы күні басталған қанқасап соғыстың салған лаңын күні бүгінге дейін кәрі де, жас та ұмытқан жоқ. 1418 күн мен түнге ұласқан, өмір мен өлім айқасқан, бораған оқ ішінде жүріп, сол соғыстан елге аман оралған ардагерлеріміздің қатары да жылдан жылға сиреп келеді. Сол сұрапыл жылдары ерен ерлік үлгісін көрсетіп, есімі бүкіл одаққа тараған аудан азаматтары да болды. Құралайды көзден атқан мерген Ыбырайым Сүлейменов Қазақстанда жасалған 101 бригада құрамында соғысып, Новель қаласының түбінде ерлікпен қаза тапты. Бір өзі 280 немістің көзін жойды. Қайтыс болғаннан кейін оны Кеңестер Одағының Батыры атағын беруге ұсынды. Қазір батыр атында Таразда үлкен көше бар. Ыбырайым Сүлейменов соғысқа дейін Жамбыл МТС-де тракторшы болып жұмыс істеген. Жыл сайын жазда егін орағына қатысып, тындырылымдығымен, өжеттілігімен ұжымшар басшылары мен колхозшылардың көңілінен шығып отырған екен. Оны көзі көргендер күні бүгінге дейін жыр етіп әңгімелейді. Ұлы Отан соғысы жеңіспен аяқталғаннан кейін ел еңсесі көтеріліп еңбекке деген құлшынысы артты. 1949 жылға дейін 16 адамға Социалистік Еңбек Ері атағы беріліп, 54 еңбеккер Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 21 адамның омырауында Ленин ордені жарқырады. 103 адам «Еңбектегі ерлігі үшін» медалінің иегері атанды. Бәйгелді Кейкиев басқарған «Кеңестөбе» колхозының өзінен 8 Социалистік Еңбек Ерінің шығуы ауылдың даңқын аспандатып тастады. Олар: Науат Егембердиева, Міртай Бейсалиев, Рысқұлбек Тұрғынбаев, Шынтас Тілеубаев, Күртібай Жанбосынов, Тастемір Дәуренбеков, Поштабай Қырбасов. Осы кезеңде ауданның басқа ұжымдарынан да одақтағы ең құрметті атақты иеленгендер аз болған жоқ. Солардың қатарында Күлімжан Күтімова, Сейдуалы Есімов, Әзімбек Ысмайылов, Мариям Мырзахметова, Түйте Пірімқұлов, Ысқақ Сүлейменов, Серафима Васильевна Таркаева, Әжібай Тілеубердиев, Патыш Юнусова, Жәнібек Жанталиев, Ақын Жақсылықов, Мария Тимофеевна Енькова (Радченко), Сәрсен Қазанғапов, Әбден Батыров сынды қиын шақта ел байлығын еселеген абзал азаматтар бар. Жібек жолының бойына орналасқан Жамбыл ауданы соғыстан соң ел экономикасын көтеруге, халықтың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын жақсартуға бір жола көшті. Ұсақ шаруашылықтар біріктіріліп, ірілендірілді. Аудан орталығы Аса ауылына көшіріліп әкелініп, енді жұмыс істей бастаған шақта, 1963 жылы Қазақ КСР Кеңес Президиумының Жарлығымен аудан таратылды. Ауданның Аса, Бесжылдық, Билікөл, Головачевка, Ерназар, Есентөбе, Қаратөбе және Көлқайнар селолық кеңестері Жуалы ауданына, Бесағаш, Гродеково, Қостөбе, Полатқосшы селолық кеңестері Свердлов (қазіргі Байзақ) ауданының құрамына берілді. 1966 жылдың 31 қаңтарында Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Жарлығымен Жамбыл ауданы қайта құрылып, орталығы Жамбыл қаласы болып белгіленді. Ауданның құрамына Аса, Головачевка, Ерназар, Қаракемер, Қаратөбе селолық кеңестері Жуалы ауданынан, Бесағаш, Гродеково, Жамбыл, Көлқайнар, Пионер және Полатқосшы селолық кеңестері Байзақ ауданынан қайтарылып берілді. Аудандық партия комитетінің 1-хатшысы болып бұған дейін облыстық тәжірибе стансасының директоры болған Нұртаза Ыбыраев сайланды. Аудандық атқару комитетінің төрағасы болып бұрын Жуалы аудандық партия комитетінің, кейіннен ауатком төрағасының бірінші орынбасары болған Ә.Сандыбаев аудан экономикасын жақсарту жұмысын білікті маман кадрлар дайындаудан бастады. 1973 жылдан Аса ауылы аудан орталығы. Ауданда 6 ұжымшар, 10 кеңшар және 1 тәжірибе стансасы жұмыс істеді. Іргелі шаруашылықтардың бірі – Крупская атындағы ұжымшарды Бейсенбек Тайшапов 25 жыл басқарды. Ол ауданда бірінші болып Өрнек ауылының орталығына жаңа мектеп ғимаратын салғызды. Қазір сол мектепке екі дүркін Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған Тайшаповтың есімі берілген. Табыстың тай қазанын қайнатуға ХХІІ партсьезд атындағы ұжымшардың тізгінін ұстаған Арнольд Лазаревич Костянкин, «Октябрь» ұжымшарын отыз жылдай басқарған Махмуд Искакұлы Аширов, «Ақкөл» ұжымшарындағы қожырап кеткен жұмысты жолға қойған Виктор Илларенович Ким, «Жасөркен» кеңшарын біліктілікпен басқарып, қазіргі Қызылқайнар ауылын гүлдендірген Әзімбек Жанболатов, «Қызыл Октябрь» ұжымшарына абырой әперген С.Дауылбаев, Аманкелді атындағы ұжымшарға ырыс әкелген Б.Шаханов қомақты үлес қосты. Жыл сайын аудан жас кадрлармен толықтырылып тұрды. Ауданды Т.Б.Мүсіралиев басқарған кезеңде Е.Жатқанбаев, М.Сыздықов, С.Мұсабеков, Н.Тілегенов, М.Байгелдиев, С.Садықов сияқты мамандар шаруашылықтарды басқаруға жіберілді. Қатардағы еңбек адамдары арасынан да республикаға танымал болғандары аз емес. Олардың қатарында Айша бибі ауылының тұрғыны, КОКП ХХV сьезінің делегаты, екі дүркін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты Бегай Кабашева бағалы техникалық дақыл өсіруден биік көрсеткішке қол жеткізгені үшін Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы ордендерімен марапатталса, ауданымыздың құрметті азаматының бірі, сүт бұлағын ағызған балды бармақ сауыншы Валентина Ивановна Иванова Еңбек Даңқы орденінің толық иегері атанды. «Октябрь» кеңшарының сауыншысы өзі еңбек еткен 25 жыл ішінде ерен еңбектің үлгісін көрсетті. Ортақ табысқа өзіндік үлес қосқан шопандар пионерлік Құрманбек Тубаев пен қаракемерлік Оразғали Ақыновтың есімдері елге ерте танылды. Ауданымыздан Ж.Хаппаев, Х.Миссиров, Ә.Бейсенов және тағы басқа жайылымды төрт-түлік малға толтырған еңбек майталмандары көптеп шықты. == Ауыл шаруашылығы == Жамбыл ауданы әу бастан-ақ мал және егін, бау-бақша дақылдарын өсіруге мамандандырылған. Ауданның өндірістік-экономикалық даму қарқынының артықшылықтарына оның қалаға таяу орналасуы игі әсер етіп келген. Мұнда 1930 жылдың өзінде бірден-бір ең үлкен машина-трактор (МТС) станциясы ашылып, ауыл шаруашылығына жұмыс істей бастаған. 1930 жылғы санақ деректері бойынша ауданда 33 012 бас ірі қара мал, 298 067 қой, 267 шошқа болған екен. Алғашында аудандағы он сегіз ұсақ ұжымшардың мүшесі 258 адамға жеткен. 1930 жылы ұжымшар саны 94-ке жетіп, колхозшылардың саны 7905 адамға артқан. Ал қазір аудан көлемі 41 500 кв.км, халқының саны 86 411, 45 елді мекен, 10 өндірістік кооператив, 4 ЖШС, 1772 шаруа қожалығы, 751 жеке кәсіпкерлік, 117 шағын кәсіпкерлік, 13 өнеркәсіп орындары еңбек етуде. == Аудан тұлғалары == Тәуелсіздік жарияланғаннан бері ауданымызда мақтануға тұрарлық, еңбектерімен еленіп жүрген азаматтар бар. Олар – Президент Жарлығымен жоғары марапаттарға лайық деп танылған «Құрмет» орденінің иегерлері – Ұлы Отан соғысының ардагері Ә. Кемпіреков, «Пионер» асыл тұқымды қой зауыты өндірістік кооперативінің төрағасы А.Жұмақанов, «Астана», «Ерен еңбегі» медальдарының иегерлері «Амангелді», «Юнчи» өндірістік кооперативінің төрағалары Р.Бегалиев, Т.Аширов, «Ерен еңбегі» медалінің иегері - «Атамекен» шаруа қожалығының басшысы Ж.Жапаров, «Шапағат» медалінің иегері – «БМ» ЖШС бас директоры С.Махмадов, ҚР Құрмет Грамотасымен марапатталған «Шайқорық» шаруа қожалығының жетекшісі Е.Дадабаев және М.Төлебаев атындағы аудандық саз мектебінің директоры С.Күзербаев. Президент Н.Ә.Назарбаевтың назарына ілініп, жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болған бұл азаматтар аудан абыройын арттырса, аудандағы қалыптасқан жағдайлар жақсы жағдайлар жоғары көрсеткіштер оларды құрметке бөлеп отыр. Ел экономикасының дамуы материалдық жағдайдың жақсаруына, адамдардың әл-ауқатының, тұрмыс-тіршілігінің жаңа сипат алуына мүмкіндік туғызатын болса, саясат, білім, әдебиет пен мәдениет осынау саланың өркендеуіне өзіндік үлесін қосады. Осы орайда біздің ауданымыздан шыққан қоғам, ғылым, мәдениет және әдебиет қайраткерлері баршылық. Бұл ретте бірінші кезекте Тәуелсіз Қазақстан тұсында дүниеге келген қос палаталы Парламенттің тұңғыш Сенат төрағасы Ө.Байгелдиев. Қарапайым ауыл азаматы саяси қызметте ел тағдырын шешуге, мемлекет аралық мәселелерді орнықтыруға өзінің өлшеусіз үлесін қосқаны мәлім. Ол қазір де заң шығарушы орган басшыларының бірі. == Сәулеттік ескерткіштер == Ауданда археологиялық ескерткіштердің ең көнесі біздің заманымызға дейінгі VІ-ХІІ ғасырларды қамтиды. Қазіргі уақытта аудан көлемінде 89 археологиялық 2 сәулет, 1 монумент, 17 тарихи-мұра обьектілері бар. Соның ішінде ЮНЕСКО-ның республикалық мәні бар [[Айша бибі кесенесі|Айша бибі]] және Бабаджа-хатун кесенелері. Айша бибі ауылына орналасқан Айша бибі кесенесінің сырт жағы өсімдіктермен, жұлдызшалармен өрнектеліп, плиталармен көмкерілген. Бағананың 3,4 метр биіктігінде арабша «Күз... тұман... Жер жәннәт...» деп жазылған. Кесененің салыну тарихы және Айша бибінің жеке тарихы туралы осы кезге дейін жазып қалдырылған дерек кездестірілген жоқ. Тек халық аузындағы аңыз бойынша орта ғасырда өмір сүрген ғалым, әрі ақын, Хакім атаның қызы Айша сұлуға салынған кесенесі. Аңыз негізі бойынша өзі сүйген жігітіне келе жатқанда жылан шағып өлтірген. Айша осы жерге жерленіп, оған кесене салынды. Оның қасында Айшаның күтушісі Бабаджа-хатун кесенесі орналасқан. Құрылыс күйдірілген кірпіштен жасалынған. Кесенеге араб тілінде былай деп жазылған: «Бұл ұлы бейіт Абаджа-хатун. Оны соққан..» Одан әрі қарай жазылған жазуы өшіп қалған. Әулие бастау, Дех-Нуджикес, Бектөбе, Ақтөбе, Атлах, Жікіл, Адахкес қалашықтарының қалдықтарының ішінде Жікіл, Әулие бастау, Бектөбе қалашықтарына ғана қазба жұмыстары жүргізілген. Ескі қорған, обалар Аса, Қаратөбе, Қаракемер, Қызылқайнар округтерінде орналасқан. == Аудан газеті == Ауданның ақпараттық әлемінің айнасы «Шұғыла-Радуга» газеті 1966 жылдың 1 шілдесінен бастап шығады. «Шұғыла» өз тарихының ішінде талай-талай тарландарды қанаттандырып, ұясынан ұшырды. Кезінде аудандық «Шұғыла-Радуга» газеті кадрлар дүкеніне айналған. Атап айтар болсақ ҚР Парламенті сенатының депутаты болған Жандар Кәрібаев, ҚР Парламенті мәжілісінің депутаты болған жазушы, ақын Арғынбай Бекбосынов осы газеттің редакторлары. Облыс әкімі ішкі саясат департаментінің директоры Масат Беріков, облыстық телерадио хабарларын тарату жөніндегі комитеттің төрағасы Бекет Момынқұлов, «Знамя труда» газетінің бас редакторы Владимир Козыренко, «[[Жамбыл-Тараз газеті|Жамбыл-Тараз]]» газеті редакторының орынбасары Сапарғали Әлібаев, республикаға танымал сатирик-ақын Толымбек Әлімбеков, ақын Серік Қалиевтер «Шұғыла-Радуга» газетінің шекпенінен шыққандар. Өмірден өткен Тынышбай Рахымов, Совет Әлімқұлов, Мұса Рахманбердиев, Шаймерден Дәуренов, Базар Қилыбаев сынды ақын-жазушылар осы ауданда тұрып, «Шұғылада» қызмет етіп қолтаңбаларын қалдырған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл облысы}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)]] 80ylu53vd73ocvwympmcjsfcjxu5adm 0 20644 3644504 3632696 2026-08-20T10:37:16Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644504 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Әзербайжандар |төл атауы = {{lang-az|azərbaycanlılar, azərilər, azəri türkləri}} |сурет = Pht-Vugar Ibadov eurovision (8).jpg |сурет тақырыбы = |саны = 40 млн.ға жақын |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Әзербайжан}} |саны1 = 5,8 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Иран}} |саны2 = 10,8 млн. |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Түркия}} |саны3 = 700 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Ресей}} |саны4 = 621,8 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Ирак}} |саны5 = 300 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Грузия}} |саны6 = 300 000 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны7 = 90 000 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны8 = 55 000 |түсініктемелер8 = |аймақ9 = {{Байрақ|Украина}} |саны9 = 36 000 |түсініктемелер9 = |аймақ10 = {{Байрақ|Түрікменстан}} |саны10 = 42 000 |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[әзербайжан тілі]] |діні = [[шиизм]] (көпшілік), [[суннизм]] (азшылық) |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Әзербайжандар''' ({{lang-az|azərbaycanlılar, azərilər, azəri türkləri}}) — этнос және ұлт, [[Әзербайжан]]ның байырғы және негізгі халқы. Әлемде шамасында 40 млн. адам құрайды. == Этнонимі == Қазіргі «Әзербайжан» этнонимі Иран Әзербайжаны мен Әзербайжан Республикасының түркі халықтарына қатысты. Олар тарихи түрде өздерін мұсылмандар, түріктер, түрікмендер, парсылар немесе аямдар деп атаған (немесе басқалар атаған) - яғни этникалық сәйкестендіруден гөрі діни сәйкестендіру басым болды. Бұл әзербайжандардың ирандықтар мен түріктерден шыққанын көрсетеді. ХІХ ғасырда Оңтүстік Кавказ Ресей империясының құрамына кіргенде, дәстүрлі түрде бүкіл түркі халықтарын татарлар қатарына жатқызған Ресей билігі Закавказье аймағында тұратын түріктерді басқа түркі топтарынан ерекшелеу үшін кавказдық немесе адербеяндық (адербейжан) татарлар деп белгіледі. 1890 жылы жазылған орыс энциклопедиялық Брокгауз және Эфрон сөздігінде де Әзербайжандағы «татарлар» Адербейжандар деп сипатталған, сонымен бірге бұл терминнің жалпыға бірдей қабылданбағандығы айтылған. Әзербайжан ортасында «әзербайжандар» немесе «әзербайжан түріктері» термині алғаш рет 1891 жылы Бакудағы либералды «Кешкул» газетінде Иран-Ресей шекарасының екі жағында тұратын халықтарды белгілеу үшін ұсынылды, бірақ ресми түрде "әзербайжандар" этнонимі тек 1930 жылдары КСРО-да қабылданған. 1926 жылғы Бүкілодақтық халық санағында әзірбайжандар түрік деп аталды, ал 1939 жылғы келесі Бүкілодақтық санақта олар «әзербайжандар» деп белгіленді.<ref>{{cite web|url=https://nashaarmenia.info/2021/12/29/%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D0%BD%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D1%82%D1%8E%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8/|title=Әзербайжандар. Олар қалай түрік болды? / Этногенез|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> == Этногенезі == Әзербайжан этносы ерте заманда қалыптаса бастаған, сондықтан ұлттың өте терең, ғасырлық тамыры бар. Ұлы Жібек жолы туралы деректерді талдай отырып, тарихшылар әзербайжандардың аралас көшпелі халықтардың тірегіне айналған ежелгі шығысқа қатысы бар деген қорытындыға келді. Әзербайжандардың этногенезіне ежелгі Мана (б.з.б. 1 мыңжылдықтың 1 жартысы), Кавказ Албаниясы (б.з.б. 1 мыңжылдықтың 2 жартысы-б.з. 10 ғ) мемлекеттерінің халқы қатысты. Мидиялар, Атропатена (б.з.б. 4 ғ.–7 ғ.), кавказ тілді албандар, гаргарлар, утияндар, каспийлер, легилер – солтүстігінде иран тілді курттер, маннейлер, мидиялар – оңтүстігінде 7 ғасырда арабтар жаулап алғаннан кейін Адербайжан (араб), Адербадаган (парсы) деп аталды. Әсіресе, біздің заманымыздың 1 мың жылдығынан бастап жаңадан келгендер, негізінен түркі тілдес тайпалар (ғұндар, хазарлар, бұлғарлар, печенегтер, т.б.) жергілікті халықпен араласып кетті. Әзербайжан этникалық қауымдастығының қалыптасуы 11-13 ғасырларда түркі тілдес (оғыз) тайпаларының жаңа толқынының Әзербайжанға басып кіруі және қоныстануы нәтижесінде аяқталды. 18 ғасырдың ортасына қарай Әзербайжан жерінде 15-тен астам хандықтар (ең ірілері Куба, Шеки, Ширван, Баку, Қарабақ) болды, олар Иранға вассалдық тәуелділікте болды. Соңғы орта ғасырларда қазіргі Дағыстан аумағында әзербайжандар пайда болды, олардың мәдениеті мен өмір салтына көрші халықтар - лезгиндер, даргиндер, табасарандар әсер етті.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/56|title=Логашова Б.Р.Азербайжандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> == Эндоэтнонимдері == 1939 жылға дейін болған ескірген орыс эндоэтнонимі (Ресей империясындағы ресми) - «Закавказье татарлары». Түрік тілінде – «Azeriler»; грузин тілінде - "აზერბაიჯანელები"; армян тілінде - «Ադրբեջանցիներ»; парсы тілінде – «مردمان آذربایجانی»; араб тілінде – «أذر»; орыс тілінде – «Азербайджанцы»; украин тілінде – «Азербайджанці»; түрікмен тілінде – «Аzerbeýjanlar»; ағылшын тілінде – «Azerbaijanians»; авар тілінде – «Азарбайжанал/Падарал»; ингуш тілінде - «Гlажарой/Пирсаьн»; лак тілінде - «Къажар/Азирбижан»; абхаз тілінде – «Азербаиџьанцәа»; осетин тілінде – «Азербайджайнæгтæ»; тәжік тілінде – «Озарбойҷонӣ».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/azerbajdzhancy_az_rbaycanlilar/2-1-0-4|title=Азербайджанцы - Azәrbaycanlılar /ٱزربايجانلىلار|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> == Нәсілі == Олар негізінен үлкен европеоид нәсілінің оңтүстік тобына жатады.<ref>{{cite web|url=https://www.kavkaz-uzel.media/articles/151596/|title=Әзербайжандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> == Сырт келбеті == [[Сурет:Azərbaycan milli geyimləri.jpg|нобай|оңға|200px|Әзербайжандар]] Әзербайжандар келесі белгілерімен сипатталады: *әдемі қоңыр көздері; *берік ақ тістері; *ақшыл-сарғыш терісі; *ұқыпты мұрындары; *етжеңді ерні; *қалыпты бет сүйегі; *биік қастары; *қалың шаштары. Олар Кавказдың басқа өкілдеріне ұқсамайды, әзербайжандардың бет-әлпетінде дөрекі және көрнекті идентификаторлар жоқ, сондықтан көптеген адамдар оларды әдемі үнділермен, ирандықтармен кейде тіпті сығандармен шатастырады.<ref>{{cite web|url=https://azerbaijangid.ru/kto-takie-azerbaydzhane/|title=Азербайжан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> == Тілі және жазуы== {{Толық мақала|Әзербайжан тілі}} [[Сурет:Ana Dili.JPG |нобай|оңға|200px|Нахичевань қаласындағы Ана тіліне ескерткіш]] [[Әзербайжан тілі]] түркілердің үлкен тобына жатады, оның оңтүстік-батыс немесе оғыз тобын білдіреді. Оған түрікмен, түрік, ғағауыз тілдері де кіреді, құмық тілі фонетикалық жағынан жақын. Тіл ерте орта ғасырларда оғыз тайпалары парсы жерлерін басып алғаннан кейін қалыптасты. Бұл өлкенің байырғы халқына тән араб және парсы тілдерінің әсері зор. Жазуы ежелгі дәуірден бері бар, ал алғашқы сақталған ескерткіштер XIII ғасырға жатады. Ол соңғы формаларды XV - XVIII ғасырларда алды. XX ғасырда әліпби КСРО халықтарына тән схемаға сәйкес үш рет өзгерді: арабтан латынға, содан кейін кириллицаға көшті. Әзербайжан тілінің қазіргі әліпбиі тұратын аймақтарға байланысты ерекшеленеді. Дағыстанда [[кириллица]] қалды, Иранда [[араб тілі]] қолданылады, Әзербайжанда жаңа нұсқасы жасалды: түрікше латын. Тәуелсіздік алғаннан кейін әзербайжандар қайтадан латын әліпбиіне қайта оралды. Бұл шараның негізгі үш мақсаты бар. Біріншіден, бауырлас түрік халқымен жақындасып, олардың әсерлі зияткерлік және мәдени жүгінен пайда алу мүмкіндігін алуға деген зор ықылас бар. Екіншіден, латын әліпбиі әлемнің дамыған елдерінің көпшілігінде қолданылады және шетелдіктерге ағылшын тілін үйрену оңай болғаны сияқты, шетелдіктерге де әзербайжан тілін жақсы меңгеруге көмектеседі.<ref>{{cite web|url=https://dzen.ru/a/YZZqG3VQfBv4piS2|title=Әзірбайжандар кирилл әліпбиін жойып, латын әліпбиіне неге көшті?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> Латын әліпбиі негізінде 1991 жылдан бастап қазіргі жазуы:<br /> Aa Bb Cc Çç Dd Ee Әә Ff Gg Ğğ Hh Xx Iı İi Jj Kk Qq Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Yy Zz Араб жазуына негізделген қазіргі жазу (Иран әзербайжандары арасында таралған): یٔ ی ہ ؤ و ن م ل گ ک ق ف غ ع ظ ط ض ص ش س ژ ز ر ذ د خ ح چ ج ٽ ت پ ب آ ا == Діні == Әзербайжандар көпшілігі мұсылмандар. Әзербайжанда ислам дінін ұстанатындардың 90%-ға жуығы [[Шииттер|мұсылман-шииттер]], бірақ өздерін [[сунниттер]] деп санайтындар да осында тұрады, бұл парсы ықпалының бір көрінісі. Мұнда [[Христиандық|христиандарды]] да, кез келген басқа дінді ұстанушыларды да кездестіреуге болады. Бұл осы елдің аумағында тұратын адам қандай діни бағытты ұстануды таңдауға құқылы және ешкім оның сенімдеріне әсер етуге құқылы жоқ.<ref>{{cite web|url=https://tanci-kavkaza.ru/azerbaydzhancy/|title=Әзербайжандар: Кавказ халқының тарихы мен қазіргі заманы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> == Таралу аймағы және халық саны == Халықтың басым бөлігі [[Әзербайжан]]да тұрады, бұл ел халқының 91,6% құрайды. Ұлт өкілдерінің едәуір бөлігі солтүстік-батыс И[[ран]] территориясын алып жатыр: кейбір мәліметтер бойынша әзербайжандардың саны мемлекет халқының үштен бірін құрайды. [[Ресей]]де әзербайжандар негізінен Оңтүстік [[Дағыстан]]да тұрады, бірақ көшіп келген немесе жұмысқа келген ұлт өкілдері елдің кез келген өңірінде кездеседі. Сонымен қатар [[Грузия]]да (оңтүстік және оңтүстік-шығыста), [[Түркия]]да және [[Түрікменстан]]да айтарлықтай әзербайжан диаспоралары бар. КСРО ыдырағаннан кейін көпшілігі ТМД елдеріне, Америкаға, Еуропаға қоныс аударды. Өткен ғасырдың 70-жылдары [[Армения]]да 180 мыңнан астам зербайжандар тұрған. Қарабақ қақтығысына ұласқан ұлтаралық қақтығыстардан кейін олардың басым көпшілігі елден кеткен. Деректер бойынша дүние жүзінде 40 миллионнан астам әзербайжандар тұрады:<br /> Әзербайжанда саны 5,8 миллион адамды құрайды. (2000, бағалау; 1999 жылғы халық санағы бойынша – 7,2 млн. адам), [[Иран]]да – 10,8 млн адам, Түркияда - 700 мың адам, [[Ирак]] (әртүрлі деректер бойынша 300 мыңнан 1,3 млн. адамға дейін), [[Ресей]] 621,8 мың адам (2002, халық санағы), [[Грузия]] - 300 мың адам, [[Қазақстан]] - 90 мың адам, [[Өзбекстан]] - 55 мың адам, [[Украина]] - 36 мың адам, [[Түрікменстан]] - 42 мың адам және т.б.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/1803512|title=Әзербайжандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі дәуірде ұлттың қазіргі қоныстанған аумақтарын кавказдық және каспийлік антропологиялық типтегі көшпелі тайпалар алып жатты. Кейін олар дербес өмір сүрген 26 көшпелі және жартылай көшпелі тайпалардың одағы болған [[Кавказ Албаниясы]]на ресми түрде біріктірілді. Біздің дәуірімізге дейінгі IV ғасырда Александр Македонский аймаққа келіп, [[Атропатена|Мидиялық Атропатена]] мемлекетін құрды. Одан ұлттың атауы және оны орналастырудың негізгі аймағының аумақтық шекаралары пайда болды. Мемлекет біздің дәуіріміздің VIII ғасырына дейін созылды, оны исламды әкелген қуатты [[Халифат|Араб халифаты]] жаулап алып, ғасырлар бойы үстемдік еткен [[зороастризм]]ді алмастырды. [[Сурет:Historical photos of Azerbaijani - 10.jpg|нобай|оңға|200px|Әзербайжандар]] Зерттеушілер әзербайжандарды ұлт ретінде бөлуді қарастыратын келесі кезең-XI-XIII ғасырлар болды. Түркі тілінде сөйлейтін оғыз тайпалары аймаққа белсенді түрде ене бастады: татар-моңғолдар билігі кезінде ағын күшейді. Этникалық топтың қалыптасуына соңғы әсер Орталық Азиядан келген [[түрікмендер]] болды. XV ғасырға қарай қазіргі Иран мен Әзербайжан территорияларының тұрғындары өздерін бір халық деп санап бір тілде сөйледі. XVI-XVIII ғасырлар аралығында күшті [[Сефевид әулеті]] билік етті, бұл кезеңде империя гүлденіп, көрші аймақтарға алым-салық салып, жат жерлерге басып кірді. Содан кейін мемлекет ыдырап, көптеген хандықтарға бөлінді (орыстар, ирандықтар, ауғандар, Осман халифаты). 1805-13 ж. және 1826-28 ж. орыс-Иран соғыстары барысында Ресей мен Иран арасында жасалған Гүлстан (1813), Түркменчай (1828) шарттарына сай елдің Солтүстік бөлігі Ресейге қосылды. Иранда ұлт өкілдері ұзақ уақыт бойы кемсітушілікке ұшырады, бірақ бүгінде көптеген мемлекеттік орындарда әзербайжандар отыр.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/azerbaydzhantsy-narod-bez-nazvaniya-no-s-drevnimi-kornyami|title=Әзірбайжандар аты жоқ, бірақ тамыры көне халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> 1988-1990 жж. Әзербайжан ұлттық-демикратиялық қозғалысы тәуелсіз мемлекетті қайта жаңғыртуға күресті. 1989 жылы 23 қыркүйекте Әзербайжан алғашқы кеңес республикалары арасында өз егенмендігін жариялады. 1990 жылдың 20 қаңтарында аталмыш қозғалысты басу мақсатында Михаил Горбачев билігі уақытында кеңестік биліктің мақұлдауымен кеңестік-армян әскері жіберілді. Сұм қаталдықпен жүргізілген репрессия уақытында жүзедеген жазықсыз әзербайжандар қаза тапты,зардап шекті. 1991 жылдың ортасына дейін төтенше жағдай жарияланды. Осы сәтсіздіктерге қарамастан, тәуелсіздік үшін талмай күрескен әзірбайжан халқының патриоттық күштерінің әкелген жемісі Жоғары Кеңестік Әзербайжан Республикасының декларациясы 1991 жылы 31 тамызда қабылданды. Әзербайжан Республикасының тәуелсіздігі туралы заң 1991 жылдың 18 қазанында аяқталып, тәуелсіз Әзербайжан мемлекетінің негізін салынды және саяси, экономикалық құрылымы анықталды. Бұл Әзербайжан Республикасының акті 71 жылдан кейін қайта халықаралық құқықтың жеке субъектісі болды. 1992 жылы Әзербайжан БҰҰ және Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына мүше болды.<ref>{{cite web|url=https://astana.mfa.gov.az/kz/content/35/tarikhy|title=Тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> == Кәсібі == [[Сурет:Cotton plants (5822948140) (2).jpg |нобай|оңға|200px|Мақта егісі]] Дәстүрлі кәсібі - кілем тоқу, зергерлік, мыстан ыдыс-аяқ соғу, құмыра жасау, ағаш, тас өңдеу, жібек, жүн, мақта маталарын тоқу, тері өңдеу. Баспаналары - таулы және жазық жерлерде ағаштан, балшықтан салынып, төбесі шошақ немесе күмбезден жабылған қаратам, сакля. Бақташыларда киіз үй - алачыг деп аталады. Жазық жерлерде тұратын әзербайжандардың негізгі кәсібі [[егіншілік]]пен байланысты болды. Олар [[бидай]], [[сұлы]], қара бидай, [[жүгері]], [[арпа]], [[күріш]] өсірді, [[мақта]], [[жүзім]], бау-бақшамен айналысты. Ірі қара мал және қой шаруашылығы маңызды рөл атқарды. Дәстүрлі қолөнері металдарды өңдеумен байланысты болды: мыс, алтын, күміс. Жергілікті қолөнершілер жасаған зергерлік бұйымдар, өрнектері бар соғылған [[сандық]]тар кеңінен танымал болды, оларды қалыңдықтың жасауына жинады. Ұлттық нақыштағы жергілікті кілемдер әлі күнге дейін әлемге әйгілі. Қара, көк және қызыл [[реңк]]тегі барқытқа жібек жіптермен кестелеу ерекше құнды қолөнер болып саналды. == Өмір салты == === Отбасылық өмір, әдет-ғұрыптары === [[Сурет:Azerigirl.jpg|thumb|солға|150px]] Отбасылар мен рулық елді мекендерде ең бастысы – ақсақалдар атанған қарттар болды. Олар барлық қоғамдық шешімдерді қабылдады, олардан ақыл-кеңес сұрады, дауларды, шаруашылық мәселелерді шешуге қатыстырылды, келіссөздер кезінде көмек сұрады. Кішкентай отбасыларда оның басшысы шешуші сөзге ие болды, балалары, әйелі, апалары мен ағалары оған бағынбады. Қыздардың некеге тұру жасы 15-17 жаста болды, кейде олар одан да ерте күйеуге берілді. Үйлену тойынан кейін қалыңдық күйеуінің үйіне келеді. Дәстүр бойынша, бұл кезде ата-анасы ұлына жеке баспана дайындайтын, бірқатар ауылдарда ата-анасымен бірге тұру әдетке айналған. Келіннің қайын атасымен бірінші сөйлесуіне тыйым салынды, сөйлесу болған жағдайда ауызды орамалдың бір бұрышымен жабу талап етілді. Баланың, әсіресе ұлдың дүниеге келуі нағыз мереке. Дәстүр бойынша, кіндік кесілгеннен кейін оны таза және батыл ету үшін тұзды суға шомылдырып, осыдан кейін оны анасына береді.(7-10 жасқа дейін анасымен бірге болады). Бала есімін қою әдетте басқа балаларының есімдеріне ұйқас болуын қамтиды, көбінесе аталарының немесе әжелерінің есімдері берілді. Көп жағдайда дәстүрлі [[үйлену тойы]] басқа Кавказ этникалық топтарында қолданылатын үйлену рәсімдеріне ұқсас. Әзербайжандықтардың үйлену тойы көп жағынан исламның классикалық рәсімдеріне ұқсайды. Мұнда қалыңдықтың бетін орамалмен немесе жұқа пердемен жауып, той күйеу жігіттің үйінде де, қалыңдықтың үйінде де ұйымдастырылады. Әзербайжандардың дәстүрлері біздің заманымызда белгілі болғанға дейін ұзақ тарихи жолдан өтті. Әзербайжан әдет-ғұрыптары бүгінде осы халықтың мінезінің, жан дүниесінің, көңіл-күйінің және тарихының көрінісі. Көптеген ғасырлар бойы Әзербайжан өзінің ұлттық дәстүрлерін қасиетті түрде сақтады, ал қазіргі уақытта аз өзгерді. Қасиетті орындарға құрметпен қарау, қоғамдық нормаларды сақтау дәстүрлі болып табылады. Жергілікті тұрғындар ғана емес, Әзербайжанға келген туристер де сыртқы келбетіне қатысты қатаң ережелерді ұстануы керек, қарапайым жабық киімге артықшылық берген жөн. Әзербайжандардың қонақжайлылығы туралы қасиет халықтың салт-дәстүрінде айқын көрініс тапқан. Оның өкілдері үшін қонақ - маңызды адам, оны ұлылықпен және мейірімділікпен қабылдау керек. Егер сізді қонаққа шақырса, сіз бас тарта алмайсыз - мұндай әрекет Әзербайжанда силамаушылық болып саналады.<ref>{{cite web|url=https://musaget.ru/traditsii-azerbaydzhantsev-kultura-i-obychai-naroda|title=Әзірбайжан дәстүрлері – шай ішу және мерекелік құпиялары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Халық тау бөктерінде тұтас елді мекендер құрып, тұрғын үйлер салды. Үйлер табиғи тастан және шикі кірпіштен салынған. Сырты шыммен сыланған, құрылым төбесі екі жағы да құламалы шатырмен жабылған. Көбінесе құрылымдардың бір-біріне өте жақын болған. Жазық жерлерде үйлер ретсіз орналасқан. Тұрғын үйлердің айналасында әрқашан мекенжәй немесе шағын аула болды. Мекенжәйлар - бұл көбінесе бөлмелері көп және бірнеше қабаттан тұратын үй. Әдетте, бірінші қабатқа мал және әртүрлі шаруашылық бөлмелері орналастырылды. Біраз уақыттан кейін олар шатырлы ағаш үйлерді сала бастады. Олар керек-жарақтарды шатырға жинап, жібек құрттарын өсірді. Барлық отбасы мүшелері төсеніштерде ұйықтап, күндіз үйдің бүйіріне жинады. Үйді жылыту үшін олар ошақты пайдаланды. Суық ауа райы орнаған кезде бөлме пешті пайдаланып жылытылды. Қазіргі мұндай үйлер іс жүзінде жоқ.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/azeris/|title=Әзербайжандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === '''Әйелдер киімі''' - Әзірбайжан әйелдерінің костюмі төменгі және сыртқы киімдерден тұрды және оған қоса, әйелдер үйден шыққанда киетін сөмке тәрізді жамылғы - «чадра» және бет пердесі - «рубенд» болды. Сырт киім ашық түсті маталардан тігілді, олардың сапасы отбасының байлығына байланысты болды. Сырт киім – жеңі шынтаққа дейін жейдеден, тобыққа дейін кең шалбардан және ұзын белдемшеден, сондай-ақ алдыңғы жағында кең мойын сызығы бар арқа мен кеудеге сай келетін ұзын жеңді қысқа күртешеден ("архалыг", "кюляджа") тұрды. Архалук былғарыдан, күмістен немесе алтыннан жасалған белдіктермен толықтырылған. Шеки және Гәнжә аймақтарында оны ''леббаде'' алмастырды. Суық ауа райында олар да жеңсіз кеудеше киді. Аяқтарына түрлі-түсті ұзын шұлықтар (гетра) мен иілген ұшы бар аяқ киім киді. Бастарына цилиндрлік қалпақ киіп, әдетте барқыт, оның үстіне чалма мен бірнеше орамал байланған. Киім жиынтығына әртүрлі зергерлік бұйымдар да кірді, әсіресе алтын және күміс моншақтар, түймелер, тиындар, кулондар, алқалар және т.б. [[Сурет:Stamps of Azerbaijan, 2012-1056.jpg|нобай|солға|200px|Ерлер киімі XIX ғ.]] [[Сурет:Stamps of Azerbaijan, 2012-1055.jpg|нобай|оңға|200px|Әйелдер киімі XIX ғ.]] Әйелдердің ұлттық киімі көптеген құрамдас бөліктерден тұрды: - кең көйлек, аймаққа байланысты етегінен ерекшеленетін [[белдемше]], кең шалбар ''джютбалаг'' немесе тар ''дарбалаг''. Қазақ ауданы әйелдерінің киімдерінде бүйірлері саңылаулары бар ұзын көйлек тар шалбармен үйлесетін. Нахичевандағы әйелдер тізеге дейін қысқа белдемше киді. Басқа аудандарда, соның ішінде Шуша мен Шемахада ұзын етекті белдемшелер болды.<br /> Сыртқы киімнің көптеген нұсқалары болды. Қарабах әйелдері ұзын жеңі белге жақын чафкен киген. Нахичеванның ауқатты әйелдері мен ұзын көйлек киген. Жас әйелдердің киімі ашық түстер болса, егде жастағы әйелдердің киімі қою түстермен ерекшеленді. Ауқатты отбасынан шыққан әйелдер жергілікті және импорттық қымбат жібек маталардан және барқыттан тігілген киім киген. Қолдан тоқылған жүн мата – тирмэ немесе мисгал тирмэ аса құнды болды. Кедейлер әдетте мақта матадан тігілген киім киді.<br /> Мерекелік және той киімдері ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, бірнеше ұрпаққа қызмет етті. '''Ерлер киімі''' - Әзірбайжандық ерлердің костюміне туника тәрізді көйлек пен шалбар кірді, оның үстіне астарлы матадан тігілген ашық кафтан – «архалыг» және жүн немесе жартылай жібек шалбар киген. Архалыгты күміс белбеумен немесе мата белбеуді орап байлаған. Оның үстіне олар солтүстік кавказдық черкес пальтосының нұсқасын «чуха» киген және оның кеудесінде де «газырлар» - патрондар үшін қалталар болды. Ер адам костюмі көйлек, шалбар және иық үстіндегі киім - қысқа архалық, ұзын щухадан тұрды, оны шаруалар иірілген жүннен, ал байлар - әкелінген қымбат матадан тіккен. Бай жастары архалық үстіне күміс белбеу тақса, үлкендер мата белбеу байлаған. Чуханың жергілікті айырмашылықтары болған жоқ. Оның бұрынғы нұсқаларында ұзын (жалған) жеңдер болды, кейінгілері бүкіл ұзындығы бойынша тігілген және төменгі жағына қарай сәл кеңейтілген. Шопандар мен таулы аймақтардың тұрғындары киізден жасалған киімдер киген: бурки, куртка, чуху. Жібек жіппен кестеленген кюрк пальто тек бай адамға тиесілі болды. Ерлердің бас киімі қой терісінен жасалған қалпақ болды. Байлар қаракөл елтірісінен жасалған бас киім киген. Папаханың астына кішкентай бас киім - арахчин киді. Жүннен тоқылған шұлықтар – «жораб» бүкіл Әзербайжанда кең тараған. Қала тұрғындары иілген тұмсықтары бар былғары аяқ киім киген, ауқаттылар етік киген, ал ауылдық жерлерде шикі теріден немесе былғарыдан жасалған аяқ киімді - «шарық» киген.<ref>{{cite web|url=https://costumer.narod.ru/text/azerbaidjan.htm|title=Әзербайжан ұлттық киімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-5|lang=}}</ref> === Тағамдары === {{Толық мақала|Әзербайжан асханасы}} Тарихи қалыптасқан өнімдерді таңдау көбінесе әзірбайжан асханасының ерекшелігін анықтады. Ет тағамдары үшін олар негізінен қозылар мен етін, құс еті үшін тауық етін алды. Жас етке артықшылық беру ұлттық ерекшеліктерге байланысты: ол ашық отта пісіріледі және бұл технология ескі етті пайдалануға мүмкіндік бермейді. [[Сурет:Lula kebab 2.jpg |нобай|оңға|150px|Люля-кебаб]] Дәстүрлі ұлттық тағамдарының негізі ұн, сүт және ет өнімдері болды: бидай, арпа, тары наны, бәліш (гутаб), еттен істелген қуырдық (говурма), люля-кебаб, долма бар. Күнделікті өмірде олар қой етінен мол сорпалар – бозбаш пен пити жеген. Палауға деген көзқарас ерекше болды: ұлттық тағамдарда оның 30-дан астам рецепті бар. Посткеңестік кеңістікте долма және кәуап сияқты әзербайжан тағамдары танымал. Асхананың негізгі компоненттері елдің табиғи ерекшеліктеріне байланысты: таулы және субтропиктік климатта әзербайжан асханасында қой еті, құс еті, өзендік және теңіздік балықтардың, жеміс пен көкөністің жиі қолданылуына әсер етті. Онымен қоса әзербайжан асханасында әртүрлі дәмдеуіштер мен хош иісті шөптер: вазари, жасыл және қара рейхан, ащы бұрыш, тмин, кинза, шафран, сумахи кең қолданылады. Сусындары — шәй, шербет, айран, жеміс шырыны. Ұлттық алкогольсіз сусындар қышқыл жеміс-жидек шырындарынан, хош иісті шөптердің тұқымдары мен бүршіктерінің тұнбаларынан дайындалады. Шербеттер қантсыз дайындалады, Әзербайжан шербетінің маңызды бөлігі - раушан шырыны, май немесе тұнбалар. Әзербайжандар қара шай ішеді. Ол күшті қайнатылған және тамақ алдында беріледі. Сусын үлкен шәйнектерде қайнатылады (кейде жалбыз немесе тимьян қосылады) және кеселерге құйылады. Дәмдеуіштерді немесе раушан майын қосады, шәйді ұлттық тәттілермен және жеміске қант қосып дайындалған тәтті тосаптармен ішеді.<ref>{{cite web|url=https://specialfood.ru/sf-sovety/kyhni-mira/azerbajdzhanskaya-kuxnya/?ysclid=ly8dy2up3d270945799|title=Әзербайжан асханасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-5|lang=}}</ref> === Фольклоры === Әзербайжан мәдениеті иран және араб мәдениетімен тығыз байланыста дамыды. Әзербайжан халқының аса бай ауыз әдебиеті нұсқалары, көп жанрлы фольклоры сақталған. Көне заманнан ғасырлар бойы қалыптасқан еңбек пен тұрмыс-салт әндері, аңыздар, дастандар, ертегілер, мақал-мәтелдер халықтың өмірлік тәжрибесіне, таным түсінігіне, тәлім-тәрбиесіне, арман-мүддесіне негізделген. [[Сурет:Azeri 7.jpg|thumb|оңға|220px|Әзербайжан музыканттары]] Әзербайжанның фольклорлық музыкасы әрқашан этникалық музыкалық аспаптарды пайдалану болып табылады. Ал қазіргі мотивтер көп жағынан әлі күнге дейін халықтық дәстүрлерге ұқсайды, сондықтан әзербайжандардың әндері ерекше музыкалық үндестігімен ерекшеленеді және [[ашуғ]] шығармашылығы ретінде [[Стильдеу|стильдендіріледі]]. Музыка аспаптары үш топқа бөлінеді. Саз аталатын сегіз металл шекті аспабы кең тараған. 11 шекті тар аспабы гитараға ұқсас. Скрипка тәрізді [[кеманча]]ның төрт шекті пернесі болады. Соқпалы аспабына [[барабан]], литавра, бубен, екі түрлі үрмелі аспабының флейта тобына свирельге ұқсас тутек. Гобой тобына зурна жатады. Ұлттық нақыш әрқашан би өнерінде байқалады. Әзербайжандардың халық биіне тоқталсақ, оның өзіндік ырғағы бар. Олар анық ырғақты немесе бірқалыпты қозғалыста болуы мүмкін. Бидің бүкіл өрнегі, оның құрылымы ырғақты қатаң сақтауға негізделген. Ежелгі дәстүрлерден бастау алатын билер көбінесе Әзербайжанға тән өсімдіктер мен жануарлардың аттарымен аталады. == Қазақстандағы әзербайжандар == Әзербайжандарды Қазақстанға және Орта Азия елдеріне күштеп қоныстандыруды тарихи ретпен үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең, 1929 жылы жаппай ұжымдастыру кезінде жүрді. Сол уақытта бай-кулак көптеген адамды көшіріп әкелді. Екінші кезең, 1932 жылға тура келді. Кеңес билігі Арал ауданына 600 әзербайжан отбасын көшірді. Арал теңізі маңына келіп түскен халық мұндағы қыстың қақаған аязына шыдамай, жаппай қырыла бастады. Ақырында бар-жоғы 200 әзербайжан отбасы қалады. Оларды кейіннен Жамбыл облысы мен Қырғызстанға көшірді. Ол кез — қазақ даласында аштық жайлаған уақыт. Тұтас ауылдар аштықтан қырылып жатты. Көптеген әзербайжандар кейін қарай өз Отандарына қашқанымен, оларды ұстап алып, түрмеге жапты. Үшінші кезең, 1937 жылы жүрді. Сол жылы саяси репрессия шегіне жетті. Қазақ жеріне көршілес елдерден вагондармен депортацияға ілінген халықты әкеліп жатты. Репрессия жылдарынан кейін, бертінде экономикалық себептермен Қазақстанға көшкен әзербайжандар да болды. 1950–1960 жылдарында Әзербайжан КСР-нен Қазақстанға 15 мың адам көшіп келген. Олардың басым бөлігі тың игерушілер еді.<ref>{{cite web|url=https://kz.otyrar.kz/2015/06/o%D2%A3t%D2%AFstikte-32-my%D2%A3-%D3%99zirbajzhan-t%D2%B1rady/|title=Оңтүстік Рабат», №21, 27.05.2015.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-4|lang=}}</ref> Қазіргі таңда әзербайжандар Түркістан, Жамбыл, Алматы, Қызылорда облыстарында тұрады. Қазақстандағы әзербайжандардың саны 98,600 адам (2014).<ref>{{кітап|авторы=Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл=2016 |томы= |беттері=118 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7472-88-7|тиражы= }}</ref> == Тұлғалар == * [[Физули]] * [[Гусейн Хан Нахичеванский]] * [[Молда Панах Уағиф]] * [[Узеир Абдул-Гусейн оглы Гаджибеков]] * [[Рашид Маджидоглы Бейбутов]] * [[Мүслім Мұхаммедұлы Магомаев|Мүслім Магомаев]] * [[Мирза Фатали Ахундов]] * [[Мирза Шафи Вазех]] == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Azerbaijani people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Кавказ халықтары]] [[Санат:Түркия этникалық топтары]] [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Грузия халықтары]] [[Санат:Дағыстан халықтары]] a4nbz8kzmyw95lu6vjqeeansessz8ue 0 25472 3644551 3420370 2026-08-20T11:02:38Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644551 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттары аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және тағыда басқа жағалауға жақын аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес ірілігі, табиғат жағдайында зор айырмашылық болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] dsfg4a88nyvgr9mj1acp9akedduvwne 3644552 3644551 2026-08-20T11:04:38Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644552 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Ол Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттары аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және тағыда басқа жағалауға жақын аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес ірілігі, табиғат жағдайында зор айырмашылық болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] 89w56n17qkmkdri50iyuattms11xv5z 3644553 3644552 2026-08-20T11:05:07Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644553 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Ол Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттарының аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және тағыда басқа жағалауға жақын аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес ірілігі, табиғат жағдайында зор айырмашылық болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] rgnryi2cxdoes0w2qisff0sgwlkvd4i 3644554 3644553 2026-08-20T11:05:57Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644554 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Ол Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттарының аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және тағы да басқа жағалауға жақын аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес ірілігі, табиғат жағдайында зор айырмашылық болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] ak4nx47snbjwf3nd0nhe9ux1ex68ulw 3644555 3644554 2026-08-20T11:07:03Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644555 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Ол Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттарының аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және жағалауға жақын орналасқан басқа да аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес ірілігі, табиғат жағдайында зор айырмашылық болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] 3krfiheuh90eorrpzigenwxey8fjvls 3644556 3644555 2026-08-20T11:07:35Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644556 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Ол Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттарының аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және жағалауға жақын орналасқан басқа да аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес, ірілігі, табиғат жағдайында зор айырмашылық болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] gbgg0nau1qwny88mm8a3ht3ps6jx1sc 3644560 3644556 2026-08-20T11:08:38Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644560 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Ол Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттарының аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және жағалауға жақын орналасқан басқа да аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес, олардың ірілігі, табиғат жағдайында зор айырмашылық болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] 0jdq8o943scnhdjk4ecyjiry29q48vp 3644563 3644560 2026-08-20T11:09:00Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644563 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Ол Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттарының аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және жағалауға жақын орналасқан басқа да аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес, олардың ірілігі мен табиғат жағдайында зор айырмашылық болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] 80tzenvxpmbcir27a2xlb72axx3v89g 3644564 3644563 2026-08-20T11:09:21Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644564 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Ол Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттарының аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және жағалауға жақын орналасқан басқа да аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес, олардың ірілігі мен табиғат жағдайындағы зор айырмашылық болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] 7ve8yxnlr39rjhqe38rdu5rq3vh19rz 3644565 3644564 2026-08-20T11:09:44Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644565 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Ол Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттарының аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және жағалауға жақын орналасқан басқа да аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес, олардың ірілігі мен табиғат жағдайындағы зор айырмашылықтары болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] pq3r4xymrqx3pfefg9vcm9xsnnsct4p 3644566 3644565 2026-08-20T11:10:10Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644566 wikitext text/x-wiki {{Бұл мақала|дүние бөлігі|Америка Құрама Штаттары|ел үшін}}{{Құрлық |Атауы = Америка |Сурет = Americas (orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 42 549 000 |Халық саны = 953.7 млн (шілде 2013)<ref name=PopulationofAmericas>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2013 |accessdate=30 сентября 2013}}</ref> |Халық тығыздығы = |Этнохороним = америкалықтар |Елдер = 35 |Тәуелді аймақтар = 23 |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[Испан тілі|испанша]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]], [[Португал тілі|португалша]], [[Француз тілі|французша]], [[Кечуа тілі|кечуаша]], [[гаити креоль тілі]], [[Гуарани (тіл)|гуарани]], [[Аймара (тіл)|aymara]], [[астек тілдері]], [[Нидерланд тілі|нидерландша]] және [[Америка тілдері|т.б.]] |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = Americas }} '''Америка''' — батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөліктерінің бірі. [[Атлант мұхиты|Ол Атлант]] және [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхиттарының аралығында орналасқан. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал - [[Гренландия]] және жағалауға жақын орналасқан басқа да аралдар кіреді. Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы ғана емес, олардың ірілігі мен табиғат жағдайындағы зор айырмашылықтары оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Үндістан аралдары Орталық Америкаға жатады. [[Сурет:N&SAmerica-pol.jpg|left|thumb|right|250px|ОББ бойынша Американың саяси картасы]] ==Тарихы== Солтүстік Американың солтүстік шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында [[нормандар]] ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың [[Кариб теңізі]] жағалауының оңтүстік бөлігін [[1492 жыл|1492]]—[[1503 жыл|1503]] жылдары [[Христофор Колумб]] ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі [[Америго Веспуччи]]дің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген [[Үндістер|үндіс]] тайпалары мен [[Эскимостар|эскимостардан]] ғана тұратын. Еуропалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы [[антропология]]лық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ([[Еуропалық нәсіл|еуропоид]], монголоид, экваторлық негр-австралоид)араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3 бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ([[Мексика]], Орталық Америкадағы елдер, [[Венесуэла]], [[Парагвай]] т.б) негізгі халықтары. Үшінші орында - [[мулаттар]]. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Үндістанның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-[[Кечуа (халық)|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Ацтек жазуы|ацтек]] және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі: американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар. 2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социалистық мемлекет-Куба пайда болды. Америкада саяси тәуелсіз жаңа мемлекеттер: Гаина, Ямайка, Тринидад, Тобаго, Барбадос құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Америка]] cgsq5wvyqw76833j57zh1w925wqahby 0 29661 3644515 3467608 2026-08-20T10:41:42Z Marksscheider 183882 3644515 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Қашқайлар |төл атауы = qaşqaylar |сурет = A Qashqai child.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 1,7 млн - 2,0 млн |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Иран}} |саны1 = 1,7 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[қашқай тілі]], [[парсы тілі]] |діні = [[Шииттер|мұсылман-шииттер]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Қашқайлар''' (өзд. атауы – ''qaşqaylar'', жек. т. — ''qaşqay,''; {{lang-az|qaşqaylar}}, {{lang-fa| قشقایی}}) – [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] тайпалар бірлестігі. [[Иран]]ның оңтүстігіндегі Фарс облысында мекендейді. Халықтың үлкен бөлігі Орта Азиядан Иранға ауған түркмен [[Көшпелілік|көшпе]]лі рулардың ұрпағы саналады. Олар оңтүстікте Джер қаласымен Руде-Шур өзендерінің бастауы, Семир қаласы мен солтүстігінде Полвар өзендерінің бастауы (Фарс провинциясы) арасындағы Загрос тауларында тұрады. Халқы: 1,7 миллион адам (2008).<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2054618|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> == Этнонимі == Қашқай тайпасы алты иль, яғни 6 рудан тұрады. Ру жетекшісін "елхан" деп атайды. Бұл сөз түріктің "ел" және "хан" деген екі сөзінен құралған. "Елбегі" атағы да руға байланысты істерді тәртіпке келтіріп, басқаратын адамға қатысты айтылған. Әрбір тайпаның ісін басқаратын адам "калантар" деп аталады. Ол тайпа ішіндегі адамдардан сайланады. Әрбір тайпа әртүрлі тармақтардан тұрады. Олар жақындық пен туысқандық негізде қауымдасқан. Қашқайлықтар өте еңбекқор, қайратты, ержүрек, төзімді әрі қонақжай халық. == Тілі == Қашқайлар әзірбайжан тіліне жақын [[қашқай тілі]]нде сөйлейді.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/234|title=Кисляков В. Н. Қашқайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> ==Тарихы== Қашқайлардың тарихы жайлы шашыраңқы әртүрлі мәліметтер бар. Бұл түрік тайпасының қай заманда, қайдан, қандай жағдайдың әсерімен осы аймаққа көшіп келгендігі белгісіз. Қалай болғанда да, қолда бар деректер мен мәліметтерге қарағанда, қашқайлар біртұтас тайпа ретінде бір мезгілде Фарс аймағына келмеген. Олар түркі тілдес тайпалардың біртіндеп бірігуінің арқасында құралған. Шашыраңқы қашқай руларының Иранның оңтүстік жағына біртіндеп қоныс аударуы шамамен 600 жыл бұрын басталып, кем дегенде үш ғасырға ұласып, Зендие дәуірінің аяғына дейін созылды. Қашқай тайпалары шын мәнінде тек 18-ғасырдың басында Сефевидтер дәуірінің аяғында бірікті және өзіндік біртұтастыққа қол жеткізе алды. == Діні == Қашқайлар шиіт мұсылмандары, бірақ күн сайын бес уақыт намаз оқу немесе ораза ұстау сияқты діннің қағидаларын ұстанатындар аз. Көшпелілер арасында исламға дейінгі діни нанымдар әлі де сақталуда.<ref>{{cite web|url=https://dzen.ru/a/YHLW8f6E-E5jbkpf?ysclid=m6ddmnbm1s787485035|title=Қашқайлар кімдер, олар қайда тұрады, не істейді және қай тілде сөйлейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> ==Кәсібі== Қашқай халқыныңшаруашылығы суық пен ыстық аймақтар арасында көшіп-қонып жүретін барлық көшпелі тайпалар сияқты мал шаруашылығына негізделген. Бұл халық соңғы екі жүз жыл ішінде Иранда киіз үйде тұратын ең үлкен және ең күшті тайпа болып табылады. Бұл тайпа кем дегенде 3 ғасыр бойы жыл сайын жүздеген шақырым арақашықтықты кесіп өтіп, суық аймақтан жылы аймаққа көшіп-қонып жүреді. [[Сурет:Caravane kachkai.jpg|thumb|200px|Қашқайлардың керуені]] Фарс тайпаларының арасында әлі күнге дейін ең әдемі қол өнер түрлерінің бірі кілем тоқу болып саналады. Кілем тоқу өнерінде еңбек, талпыныс және өнер біте қайнасқан. Бұл жұмыстарды көшпенді тайпалардың еңбекқор әйелдері атқарады. Фарс тайпаларының арасында қашқай мен хамсе тайпалары басқаларына қарағанда көбірек кілем тоқумен шұғылданады. Қашқайлықтар кілемді өте жылдам тоқиды. Өйткені қыс пен жазда екі бөлек аймақта өмір сүру және жылына кем дегенде екі рет көшіп-қону кілем тоқу өнеркәсібін дамытуға кедергі келтіреді. Сондықтан кілем тоқуда көлбеу кілем станогы қолданылады. Көшпелі тайпалар арасында қолданылатын көлбеу станок өте қарапайым. Ол тасымалдауға жеңіл және жылдам құрылады. [[Текемет]]ті де - көшпелі тайпалардың өнеріндегі біртума бұйымдардың бірі. Қашқайлық текеметтер 100 пайыз жүннен тоқылады. Олардың талшықтарының диаметрі өте нәзік және қолданылатын жүн өте жіңішке болып келеді. Текеметтің түсінің су мен күннің нұрынан оңып кетпей сақталуын қашқайлық текеметтерді атақты еткен ең маңызды фактор деп айтуға болады. Жаз жақындағанда көшпелі тайпалар тұратын киіз үйлер жиналып, еркек-әйел, жас-кәрі демей барлығы жаяу немесе салт атқа мініп, өздерінің жыл сайынғы жолы бойынша суық аймақтардағы көгалды қоныстарға қарай жол тартады. Ал күн суыта бастағанда, оңтүстіктегі ойпаттарға қарай қайта көшеді. Уақыт өте келе көшпелі тайпалардың кейбір отбасылары жол бойындағы ауылдар мен егістік жерлерде тұрақтап, [[егіншілік]] пен бау-бақша егумен айналысып кеткен. Бірақ бұл тайпаның негізгі бөлігі әлі күнге дейін мал бағумен айналысады. Және Фарстың оңтүстігіндегі жайылымдары мен солтүстігіндегі ауа райы қолайлы биіктіктерінің арасында көшіп-қонып жүреді. ==Тұрмыс салты== Қашқай тайпаларының адамдары әдетте ерте үйленеді. Үйлену туған-туыс, тайпа мен рулар арасында орын алады. Аталмыш шеңбер аясынан тыс үйлену өте сирек кездеседі. [[Сурет:Interieur tente kachkai.jpg|thumb|200px|Қашқайлардың ішкі тұрмысы]] Қашқай тайпалары арасындағы үйленудің маңызды себептерінің бірі жанұяны ұлғайту деп атауға болады. Өйткені жанұя тайпалық өмірдің ең басты тірегі болып табылады. Қашқай тайпалары өздерін өзі қамтамасыз етуге бағытталған өмір тәсілін ұстанатындықтан, өмірге қажетті барлық заттарды өздері дайындауға міндетті. Сондықтан жұмыс күші олардың экономикалық табысында басты рөл атқарады. Мұнымен қоса, қартайған кезде жұмыспен қамтылуға мүмкіндік болмағандықтан, ата-аналар өз балаларына арқа сүйеуге мәжбүр. Жанұяларда отағасының билігі үстем болғандықтан, ұрпақ жалғастығы үшін ер баланың болуы ерекше маңызды. Ер балалар ата-анаға көмектесіп қана қоймай, дүние-мүлікті сақтап, мал өсіріп, егін егуге де қатысып отырған. Бірнеше ұлдары бар жанұялар өнім өндіріп, күнделікті жұмысты атқаруда аса қиындық көрмейді. Мұндай жанұяларда отбасы мүшелері арасында жұмыс тиімді бөлінетін болғандықтан, олардың жағдайы басқаларға қарағанда жақсы. Ажырасу көшпелі тайпалар үшін айыпталатын іс болып табылады. Олардың арасында ажырасудың өте сирек кездесетіндігін айта кетуіміз қажет. Қашқай тайпалары үйлену тойы сияқты қуанышқа толы рәсімдерді жайлауда, суы мол бұлақтың жағасында, көк орай шалғынның арасында киіз үйлерді бір-біріне жарыстыра тігіп, түрлі түсті киім кию арқылы өткізеді. Ат жарысы, жамбы ату, ән айту және т.б. дәстүрлі ойындар үйлену тойында ойналады. Ұлттық би қашқай тайпалары арасында рухтың нығайып, өмірдің қиындықтарына қарсы тұруға қуат беретін фактор болып табылады. Мұнымен қоса, би тұтастық пен бірліктің және достықтың нышаны болып саналады. Билеу барысында бишілер қолдарына түрлі түсті орамал алып, иық тіресе, шеңбер бойымен қозғалады. Қашқай халқының арасында "Дармароу" немесе "Ағаш ойыны" атты би кең таралған. Бұл биде ер адамдар екі-екіден тұрып, дабылдың үнімен үйлесе, бірі қысқа, бірі ұзын таяқшалардың көмегімен кезек-кезек достық күрестің бір түрін көрсетеді. Олар әуен ырғағының үдеуіне ілесе отырып, өздерінің ырғағын арттырады және таяқшаны қарсыластың аяғына ұру арқылы, оның үлкен таяқшасын иемденіп, қарсыласты алаңнан шығарып жіберуге тырысады. Би жеңімпаз анықталғанға дейін осы тәртіппен жалғаса береді. [[Сурет:Qashqa'i nomad.jpg|нобай|оңға|200px|Көшпенді қашқай]] Қашқай тайпаларының үйлену тойы мен басқа да мерекелеріне қатысты әдет-ғұрыптарымен таныстық. Осы тайпалардың тағы бір әдет-ғұрыптарының бірі "жүн жинау" болып табылады. Жүн көшпелі тайпалар үшін малдан өндірілетін өнім ретінде ерекше маңызды. Өйткені жүн қашқай тайпаларының қол өнерінде қолданылатын бастапқы материал болып табылады. Жүн әртүрлі тоқыма бұйымдарын жасауда пайдаланылады. Жүннен жасалған бұйымдар көшпелі тайпалардың ең маңызды табыс көзі болып табылады. Жүн жинау өзіне тән әдет-ғұрыптар бойынша екі кезеңде орындалады. Бірінші кезең көктемнің басында қыстақта орындалады. Екінші кезең жаздың ортасында жайлауда, "екінші жинау" деген атпен өтеді. Әдетте жазда жиналған жүн киіз жасауға пайдаланылады. Киізді күркелерді жабуға қолданады. Қашқайлық тоқымада жүн мен жіптің бастапқы материал болып саналатындығын айттық. Жүн мен жіптен жасалған қол өнер бұйымдары әлемнің рухани мұрасының тізіміне алынғандықтан, бүгінгі бағдарламамыздың жалғасында Фарс көшпелі тайпаларының жүннен жасалған бұйымдарына тоқталуды жөн көрдік. Бұл бұйымдар Иранның экспортқа шығаратын тауарларының қатарына кіреді. Жалпы қашқай тайпаларының жүннен жасалған бұйымдарын екіге бөліп қарастыруға болады: кілем мен габбе сияқты түкті бұйымдар мен текемет пен орамал сынды түксіз бұйымдар. Әрине, қашқайлықтардың қол өнер бұйымдарының арасында қоржын сынды бұйымдар да бар. Олар түкті және түксіз материалдың қосындысынан жасалады. Қашқайлық әйелдер барлық істе ер адамдарға көмектеседі. Қашқайлық әйелдер пәктік пен адалдықтың, талпыныс пен төзімділіктің үлгісі болып табылады. Олар үй шаруасы және бала тәрбиесімен айналысып қана қоймай, егін шабу және оны сақтау жұмыстарына да қатысады. Олар сүттен май, айран, сыр, құрт пен уыз дайындайды. Көшпелі тайпалардағы әйелдер қолдары бос кездерінде кілемше, кілем және текемет сынды қолөнер бұйымдарын жасайды. Фарс облысындағы көшпелі тайпалардың кілем тоқу өнері мен өндірісі толықтай әйелдердің қолымен атқарылады. Фарс облысының қолдан тоқылған кілемдері әралуандық жағынан Иранның басқа облыстарымен салыстырғанда теңдессіз. Бұл әралуандыққа тоқыма заттардың, мысалы кілем мен кілемше сынды түрлердің көптігі мен онда қолданылған түстер мен бедерленген суреттердің әртүрлілігін айтуға болады. Қолданылған түстердің әртүрлілігі мен айқындығы басқа факторлардан бұрын қолдан тоқылған қашқайлық бұйымдардың әлемге әйгілі болуына ықпал етті. Қашқайлық әйелдердің жүн бояу, әртүрлі бояулар дайындау және оларды сурет салуда тиімді пайдаланудағы қабілеті таңданыс тудырады. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Иранның көшпелі тайпаларының үйлері әр аймақтағы ауа райының жағдайы, жауын-шашын мөлшері мен қолданылатын құрылыс материалдарына байланысты әртүрлі болып келеді. Суық және ыстық аймақтарда тұратын көшпенділердің үйлері ауыл тұрғындарының үйлеріне ұқсас. Әрине Иранның көшпенді тайпаларының арасында киіз үйде тұру кең таралған. Киіз үй олардың көшпелі өміріне өте қолайлы болып келеді. Киіз үйдің киізі ешкінің жүнінен басылады. Оның түсі қара. Ол жаңбырды өткізбейді. Жазды күні киіздің керегесі ашық, ал қыста толықтай жабылады. Тайпа басшыларының киіз үйі көп адам сиятын зал сияқты үлкен. Көшіп-қону кезінде киіз үй оңай жиналып, тез құрылады. Тайпадағы ер адамдар киіз үйді тез арада жинап-құруға әбден машықтанған.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=230-231|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Kashkuli Kashkai Nomads.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдегі қашқай әйелдері]] Қашқайдың еркектері пен әйелдерінің киімдері ерекше тартымдылыққа ие. Бүгінде олардың киімдері мәдени үлгіге айналған. Ерлер киімі – көйлек, кең шалбар, архалуық, оның үстінде ұзын халат, орамалмен белбеу, сұр немесе қоңыр киізден жасалған қалпақ. Әйел адамдар тақия, орамал, түрлі түсті ұзын етекті белдемше, ұзын етекті көйлектер киеді. Бүрмелі белдемшенің үстінен көйлек, ал оның үстінен "арқалық" деп аталатын камзол киіледі. Әдетте көйлек пен арқалық түрлі моншақтар және әртүрлі өрнектермен безендіріледі. Көшпелі тайпалардың әйелдері өздерінің киімдерін тігерде айналадағы табиғаттан шабыт ала отырып, түрлі түсті маталарды пайдаланады. Қашқайлық ер адамдар да бастарына киіз малақай, көйлек, кең шалбар, "лабаде" деп аталатын шапан киеді және ұзындығы шамамен 4-5 метр, ені шамамен 1 метр болатын шәлі-белдік тағады.<ref>{{cite web|url=https://hrono.ru/etnosy/etnos_k/kashkay.php|title=Қашқайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Азық-түліктері – шелпек және сүт өнімдері, қой еті, шай көп тұтынылады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=KSHK|title=Әлем халықтары/Қашқайлар |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> === Фольклоры === Халық ауыз әдебиеті сақталған. Ғашықтық жырлар («Хосров пен Ширин», «Фархад пен Ширин»), үйлену тойы әндері, жерлеу жырлары, Фирдоусидің «Шахнамасынан» өлеңдер орындау кең тараған, Көші-қон мен соғыс ойындарын әнмен сүйемелдеді. Музыкалық аспаптары — тар және сетар. Әндер мен аңыздарды орындау (О Кёр-оглы, Махмуд) ыспа аспабы кеманчаның сүйемелдеуімен орындалды. Түйе бағушылар най флейтасында ойнаумен танымал.<ref>{{cite web|url=http://knowledge.su/k/kashkaytsy-|title=Қашқайлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-25 |lang=}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Габбе]] * [[Джажим]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Көшпенділер]] [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Азия халықтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] cjw1pkk1mdci69v1x54w8lwn1gjieok 0 29985 3644516 3464863 2026-08-20T10:42:24Z Marksscheider 183882 3644516 wikitext text/x-wiki {{Халық |атауы = Қырым татарлары<br>{{nobold|Қъырымлар}} |сурет = Crimean Tatars ethnicity map.png |сурет тақырыбы = |саны = 500 мыңнан 6 млн дейін |аймақ = |аймақ1 = [[Қырым]] |саны1 = 232 340 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{UKR}} |саны2 = 248 193 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{RUS}} |саны3 = 2449 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{TUR}} |саны4 = 500 000 нан 6 000 000 дейін |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{ROU}} |саны5 = 24 137 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{UZB}} |саны6 = 150 000 дейін |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{BUL}} |саны7 = 1803 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = {{LTU}} |саны8 = 3,5 мыңға дейін |түсініктемелер8 = |аймақ9 = {{KAZ}} |саны9 = 1532 |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[Қырымтатар тілі|қырым татарша]] |діні = [[ислам]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Қырым татарлары''' ({{lang-crh|qırımtatarlar, qırımlar}}, ''къырымтатарлар'', ''къырымлар'') — [[Түркі тілдері|түркі тіл]]дес ұлт. [[Қырым хандығы]] кезінде [[Қырым түбегі|Қырым түбег]]ін (қазіргі Украина құрамына кіреді) мекендеген байырғы халық. Қазіргі уақытта, қырым татарлары [[Украина]]ны қоса алғанда көбінесе [[Түркия]], [[Өзбекстан]], [[Румыния]], [[Болгария]] елдерінде мекен етеді. == Тілі == Қырым татарлары жағалаулык, таулық және далалық болып үш топқа бөлінеді. Түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады. Солтүстік, оңтүстік, орталық аталатын 3 диалектіге бөлінеді. Құман тілінен өрбіген орта (аралық) диалекті қазіргі әдеби тілін қалыптасған. Қырым татарлары 1929 жылға дейін араб, 1938 жылға дейін латын жазуын қолданды, ал 1938 жылдан [[кирилл әліпбиі]]не ауысты, 1992 жылы қайтадан [[латын әліпбиі]]не көшті. Қырым татарлары тілінде 8 дауысты, 23 дауыссыз фонема бар, фонетикасына үндестік заңы тән, лексикалық құрамын түркі тілдеріне ортақ сөздер құрайды, морфологиялық құрылымы жағынан жалғамалы тілге жатады. Өзге тілден енген сөздер көп кездеседі. == Діні == [[Ислам]] дінінің [[Сунниттер|сүннит тармағы]]н ұстанады. == Тарихы == [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|нобай|оңға|200px|Қырым татарларының байрағы]] Қырым татарларын «татар» деп атау [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Қырым хандығы]] құрылған кезде нығая түсті. Қырым хандығы тұсында халықтың қалыптасу кезеңі аяқталады. Мемлекет 1441 жылдан бастап 1783 жылға дейін өмір сүреді. Ұзақ уақыт бойы хандық [[Осман империясы]]на қарамағында болды. Бұл Қырым татарларының діні мен мәдениетіне ықпалын тигізді. Ресей Осман империясын жеңгеннен соң, 1783 жылы Қырымды [[Ресей империясы]]ның әскері басып алып, Ресей империясының қол астына кіргізді. Биліктің қыспағына ұшыраған Қырым татарлары жаппай Осман империясына көшіп кетті. Кейін әр түрлі санақтар бойынша қоныс аударушылар саны 1,8 млн адамға жетті. 1917 жылы [[Қырымтатар халқының құрылтайы]] қазіргі Украинаның оңтүстігінде [[Қырым Халық Республикасы]]н құрды. Бұл жылдарға қарай қырым татарларының [[Ант еткенмін]] деген әнұраны да жарияланған болатын. Халық Республикасы, алайда, көп ұзамай ыдырады да,<ref name="knr">{{Cite web|url=https://uain.press/blogs/knr-persha-musulmanska-narodna-respublika-v-ukrayini-614493 |title=КНР – перша мусульманська народна республіка в Україні |language=uk |work=uain.press |last=Мараєв |first=Владлен |date=2024-12-26 |accessdate=2025-04-23}}</ref> 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі]] кейін мен большевиктердің билікке келгеннен соң 1921 жылы РКФСР құрамында [[Қырым АКСР]] құрылды.<ref>Қырым татарлары туралы не білеміз? https://el.kz/news/kogam/yrym_tatarlary_turaly_ne_bilemiz/</ref> Қырым татарлары [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] билігі кезінде [[Қырым түбегі|Қырым]]нан [[Орта Азия]]ға, [[Қазақстан]] мен [[Орал]]ға күштеп жер аударылған. 1957 жылға дейін Қырым татарларын жеке халық ретінде атауға тыйым салынып келді. Тек 1990–1992 жылдары 200 мыңдай Қырым татарлары атамекені Қырымға қайта оралды. Қырым татарларының тілі мен ұлттық [[мәдениет]]і, [[өнер]]і мен [[салт-дәстүр]]і, бай ауыз әдебиеті қалыптасқан. Қырым татарларының ұлттық музыкасы мен өнерінде, әдет-ғұрпы мен наным-сенімінде, тұрмыс-тіршілігі мен шаруашылығында қыпшақ ұлыстарымен ортақтық басым.<ref name="source1">Қазақстан Энциклопедиясы</ref> == Кәсібі == Қырым татарлары мал өсірумен қатар [[жер өңдеу]]мен де айналысқан. Қырым татарларында [[егін шаруашылығы]] мал өсіруге қарағанда күш-қайрат пен еңбекті қажет ететін ауыр жұмыс саналған. Қырымның ауа райының ерекшелігіне байланысты бау-бақша егу аса дамымаған. Бірақ тұрғындар өздері пайдалану үшін көкөніс еккен. Қолөнершілердің көбі өз тауарын дүкенде сатқан, алайда қалада базарлар да болған. Көше саудагерлері түрлі [[әшекей бұйымдар]], көйлектер мен темекі тартуға арналған түтік (чубук) сататын. Қырым татарларының күнделікті тұрмысында жылқының маңызы зор болғандықтан, ер-тұрман, [[ат әбзелдері]]н дайындауға көп көңіл бөлінген. Мыс шеберлері түрлі-түсті металдан әртүрлі заттар дайындаған. Мысалы, қалайыланған мыстан тұрмыста пайдаланылатын ыдыс-аяқ, жезден мешітке арналған шамдар мен өзге де бұйымдар жасаған. Кофе ұнтақтағышты темір мен жез бөлшектерден құрастырған. Қырым татарларының қолынан шыққан киім, аяқ киім мен кездеменің барлығында кестелі [[ою-өрнек]] бар. Әр өңірдің өзіне тән ою-өрнегі мен түсі болған. Қырымның шығыс бөлігінде балық пен қайық бейнеленген өрнектер жасаса, далалы аймақта кестешілер күрең түске көбірек мән берген. Шығыс жағалауда балдыр өрнегі жиі кездеседі, ол жақтағылар ақшыл көк, күлгін және ақ түсті таңдайтын. == Мәдениеті == [[Сурет:Крымские татары. Мулла.jpg|нобай|оңға|200px|[[Густав-Теодор Паули]]дің Қырым татарлары суреті, 1862 жыл]] Қырым татарларының негізгі тағамдарына [[ет]], [[балық]], жеміс-жидек, [[сүт]] жатады. Олар ет тағамдарынан қой еті мен сиыр етін жейді. Және де къакъач пен бастырма жасайды. Әдетте, еттен, [[картоп]]тан, [[асқабақ]]тан, [[күріш]]тен, жаңғақтан тағы да басқа түрлі бәліштер пісіреді. Көбінесе, наннан қабаттап (кобете, бурма, локъум, пите), ішіне қой және сиыр етін салып, дәмді бәліштер пісіреді. Сонымен қатар майға чиберек немес майсыз янтыкъ пісіреді. Күнделікті дайындайтын тағамдарының ішінде [[тұшпара]] (къашыкъаш немесе татараш), бұршақ кеспесі (сюзме бакъла), қайнатылған қамырдың бөліктері (макъарне, акъчачыкъ) бар. Үгітілген жаңғақ пен сарымсақты айранға қосып, хош иісті қамыр жасайды. Сүт тағамдары ішінен ашытылған [[айран]] (къатыкь, ёгьурт), сонымен қатар тұз салынған, қою қышқыл сүт (сюзме къатыкъ) және [[сүзбе]] (ырымчыкъ), қаймақ (къаймакъ), сары май (сары ягъ) дайындайды. Сиыр, ешкі және қой сүтінен түрлі [[ірімшік]]тер жасайды (пенир, къашкъавал). Ал бие сүтінен шипалы қымыз, қою қышқыл сүттен пияз бен тұзды су құйып, шөл қандыратын сусын дайындайды. Оны қырым татарлары язма немесе [[айран]] деп атайды. Бал, өрік, кептірілген жемістермен, жаңғақпен шай мен кофе ішеді. Ұлттық киімдері: Қырым татарлары ер адамдар киетін киімді «левантий көйлегі» деп атайды. Ол ұзын жеңді, ақ зығыр көйлек. Және де ерлер кең [[шалбар]], мата көкірекше көбінесе қызыл түсті, алтын жіппен тігілген, түйме тағылған киімдерді киетін болған. Үстіне жолақты жібек матадан тігілген кафтан тіккен. Белін жалпақ матамен буып жүретін болған. Әйелдер ұзын, кең жеңді ақ түсті матадан тігілген көйлектерді киген. Шалбардың төменгі балағын боялған кенептен тіккен. Көйлектің үстінен [[кеудеше]] киіп, белін аспа [[белбеу]]мен буады. Әйелдер басына [[орамал]] тақса, қыздар дөңгелек пішінде бас киім киген. Бастарына «чаршаф» байлаған. Далаға шыққанда беттерін аттың жалынан тоқыған тормен жауып, көз көретін ойық жасап жүздерін жасырып жүретін болған. == Қазақстандағы қырым татарлары == Қырым татарларының Қазақстанға келуі патшалық Ресей кезеңінен басталған. Ұлы Отан соғысы жылдары Қазақстан жеріне күштеп қоныс аударылған. Қазақстандағы қырым татарларынң саны: *1970 жылы – 42 адам; *1979 жылы – 87 адам; *1989 жылы – 61 адам; *1999 жылы – 20 адам; *2009 жылы – 1 532 адам.<ref>Қазақстан халқы. Энциклопедия. /Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2016. 298-бет ISBN 978-601-7472-88-7</ref> == Тағы қараңыз == * [[Румыниядағы қырым татарлары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Қырым татарлары| ]] [[Санат:Украина халықтары]] [[Санат:Еуропа халықтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Мұсылман халықтары]] but598igpnnjgr5wyg2gesbja75lrwn 0 35452 3644275 3585546 2026-08-19T21:07:36Z Casserium 68287 3644275 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Байзақ ауданы |елтаңба = |елтаңба аты = |карта = Baykak District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Bayzak District Kazakhstan.png |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 25 |lat_sec = 48 |lon_dir = E |lon_deg = 71 |lon_min = 39 |lon_sec = 36 |облысы = Жамбыл облысы |құрылған уақыты = [[14 ақпан]] [[1938 жыл]]ы |тұрғыны = 105 654<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (84,91%)<br />[[түріктер]] (8,3%)<br /> [[орыстар]] (2,12%)<br /> [[күрдтер]] (1,14%)<br /> басқалары (3,53%)<br />(2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 4,5 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = 726 37 |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Сарыкемер]] |ауылдық округтер саны = 18 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 43 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Сарыкемер ауылы, Байзақ батыр көшесі, №107 |әкімі = Олжас Елебекұлы Баққараев |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-bayzak?lang=kk Байзақ ауданының әкімдігі }} '''Байзақ ауданы ''' — [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстігіндегі әкімшілік аудан. 1938 ж. құрылған. 1995 жылға дейін Свердлов ауданы болып аталды. Жерінің аумағы 4,5 мың км². Тұрғыны 105 654 адам (2023). Орталығы – [[Сарыкемер]] ауылы. == Тарихы == Қазақстанның оңтүстік өңірін игеру біздің заманымыздың VI – VII ғасырлардан басталғаны белгілі. XIX ғасырдың 80-жылдары бұл өңірде орыс шаруалары келе бастаған. Олар сол кезде Михайловка, Шаповаловка, Ровное, Ново-Ивановка селоларға қоныс тепкен. 1930-1931 жылдары жаппай жүргізілген ұйымдастыру науқаны кезінде мал шаруашылығын кәсіп қылған көшпелі жерлестер отырықшылық өмірге еріксіз көндірілген. Отызыншы жылдардың бас кезінде жүргізілген сол ұжымдастырудың нәтижесінде аудан бойынша кішігірім 42 [[ұжымшар]] ұйымдастырылған. Содан 20 жыл өткеннен кейін 1950 жылы, олар 13 шаруашылыққа біріктіріліп, іріленген, көп салалы ауыл шаруашылығы өндірісіне айналған. 1938 жылдың 4 ақпаныңда Оңтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің №89 қаулысымен құрылған, сол кездегі саясаттын ауанымен Компартия көсемінің үзеңгілес серігі Я.Свердлов есімі берілген жаңа аудандағы 42 ұсақ ұжымшар, 1 кеңшар, 2 МТС-тің айналысар басты саласы ауыл шаруашылығы болған еді. Мирзоян (қазіргі Жамбыл) ауданынан бөлініп шыққан елді мекендерді 17 ауылдық Кеңеске қарады. 1991 жылдан бері Қазақстан тәуелсіз, егеменді ел болып, нарықтық қатынастарға көше бастағанда ауданда жекешелендіру процесі кең өріс алды. Сондықтан ауданның саяси және шаруашылық құрылымдары түбегейлі өзгерістерге ұшырады: аудандық партия комитеті, бастауыш партия ұйымдары мен ауылдық Кеңестер өздерінің қызметін тоқтатты. Бұрынғы колхоздар мен совхоздар таратылып, солардың негізінде жеке шаруа қожалықтары мен өндірістік кооперативтер құрыла бастады. 13 ауылдық Кеңестің қамтуында болып келген елді мекендер аумақтық 10 округке топтастырылды, аудан мен ауыл аттары өзгертілді. Барлық билік тізгіні аудан мен ауыл әкімдеріне берілді. Қоқан хандығының тепкісінен азат ету жолында қаза тапқан [[Байзақ Мәмбетұлы|Байзақ батыр]]дың есімі берілді. Содан бері Байзақ ауданы болып атанып келеді. Елбасының осы жөніңдегі Жарлығы 1995 жылдың 20 желтоқсанында шықты. Ал, 1998 жылы Байзақ ауданының орталығы [[Сарыкемер]] ауылы болды.<ref>[http://kaz.bayzak-zh.kz/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=44&Itemid=84 Аудан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016022848/http://kaz.bayzak-zh.kz/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=44&Itemid=84 |date=2010-10-16 }}</ref> == Географиясы == Солтүстігінде [[Мойынқұм ауданы]]мен, шығысында [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]мен, батысында [[Талас ауданы|Талас]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл]] аудандарымен, оңтүстік-батысында [[Тараз]] қаласымен шектеседі. Аудан жерінің басым көпшілігі жазық, тек оңтүстігінде ғана [[Қырғыз Алатауы]]ның тау алды аласа қыраттары мен қырқалары орналасқан. Ауданның ең биік жері оңтүстігінде (1637 м). Солтүстігінде [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]]ның қырқалы-ұялы және шағылды құмды алқабы, орта бөлігінде [[Талас (өзен)|Талас өзені]]нің аңғары жатыр. Жер қойнауынан фосфорит кені, құрылыс материалдары барланған. Климаты тым континенттік, қысы біршама жұмсақ, жазы ыстық, қуаң, солтүстігі (Мойынқұм) аңызақты. == Табиғаты == Ауаның орташа температурасы қаңтарда –6 – 9С, шілдеде 23 – 26С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 150 – 300 мм. Аудан аумағынан [[Талас өзені|Талас]], [[Көделі]] өзендері және олардың салалары мен тармақтары оңтүстіктен солтүстікке қарай ағады. Жерінің топырағы негізінен сұр, солтүстігінде құмды, оңтүстігінде (тау алды) бозғылт қоңыр топырақты. Оларда [[жусан]], [[Еркек шөп|еркекшөп]], [[көкпек]], [[бұйырғын]], [[күйреуік]], [[жыңғыл]], [[сексеуіл]], өзен бойында қамыс, құрақ өседі. Жануарлардан [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қояндар|қоян]], [[суыр]], [[борсық]], жабайы [[шошқа]], [[ақбөкен]], [[сарышұнақтар|сарышұнақ]], [[аламан тышқаны]], құстардан [[дуадақ]], [[құр]], [[көкқұтан]], [[қырғауыл]]ды кездеседі. Өзендерінде [[сазан]], [[Өзен алабұғасы|алабұға]], [[шортан]], [[Майшабақ|шабақ]]тың бірнеше түрі кездеседі. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 24570 || {{өсім}}31768 || {{өсім}}51840 || {{өсім}}59319 || {{өсім}}62220 || {{өсім}}68719 || {{өсім}}83931||{{өсім}}102864 |} Аудандағы халықтың негізін [[қазақтар]] құрайды (83,1%). Одан басқа 30-дай ұлт өкілдері тұрады. Байзақ ауданы облыстағы халықтың тығыз орналасқан аудандарының бірі. Халықтың орташа тығыздығы 1 км²-ге 15,5 адамнан келеді. Бұл ауданнан елге белгілі көптеген атақты адамдар шыққан. Олардың қатарында, айтыскер ақын, "Асыл арна" арнасының директоры [[Мұхамеджан Оразбайұлы Тазабеков|Мұхамеджан Тазабеков]], айтыскер ақын [[Әзімбек Көпенұлы Жанқұлиев|Әзімбек Жанқұлиев]], ақын, журналист [[Назира Бердалы]], журналист Әйгерім Шәймерден, композитор Есжан Әміров, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұлов]] бар. {| class="standard sortable" |+Ірі елді мекендері: |- ! Ауыл аты !! Халық саны (2021) |- | [[Сарыкемер]] ||{{өсім}}32043 |- | [[Бурыл]] || {{өсім}}7532 |- | [[Түймекент]] || {{өсім}}7405 |- | [[Қызыл Жұлдыз (Жамбыл облысы)|Қызыл Жұлдыз]] || {{өсім}}6300 |- | [[Байзақ]] || {{өсім}}5850 |- | [[Құмжота]] || {{өсім}}4334 |- | Талас || {{өсім}}3849 |- | Кеңес || {{құлдырау}}2180 |- | [[Мәдімар]] || {{құлдырау}}1997 |- | [[Жетібай (Жамбыл облысы)|Жетібай]] || {{құлдырау}}1756 |} == Әкімшілік бөлінісі == Аудандағы 40 елді мекен 18 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Бәйтерек ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бәйтерек ауылдық округі]] ||957 ||{{өсім}}2050 ||214,2 ||460 ||{{өсім}}1004 ||218,3 ||497 ||{{өсім}}1046 ||210,5 |- | [[Ботамойнақ ауылдық округі]] ||4579 ||{{өсім}}6574 ||143,6 ||2306 ||{{өсім}}3329 ||144,4 ||2273 ||{{өсім}}3245 ||142,8 |- | [[Бурыл ауылдық округі]] ||10292 ||{{өсім}}11866 ||115,3 ||5086 ||{{өсім}}5995 ||117,9 ||5206 ||{{өсім}}5871 ||112,8 |- | [[Диқан ауылдық округі]] ||2841 ||{{өсім}}3045 ||107,2 ||1403 ||{{өсім}}1525 ||108,7 ||1438 ||{{өсім}}1520 ||105,7 |- | [[Жалғызтөбе ауылдық округі]] ||2810 ||{{өсім}}2851 ||101,5 ||1432 ||{{өсім}}1477 ||103,1 ||1378 ||{{құлдырау}}1374 ||99,7 |- | [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Байзақ ауданы)|Жаңатұрмыс ауылдық округі]] ||3653 ||{{құлдырау}}3543 ||97 ||1839 ||{{құлдырау}}1800 ||97,9 ||1814 ||{{құлдырау}}1743 ||96,1 |- | [[Көктал ауылдық округі (Байзақ ауданы)|Көктал ауылдық округі]] ||2520 ||{{өсім}}3495 ||138,7 ||1236 ||{{өсім}}1755 ||142 ||1284 ||{{өсім}}1740 ||135,5 |- | [[Көптерек ауылдық округі]] ||2276 ||{{құлдырау}}2180 ||95,8 ||1156 ||{{құлдырау}}1138 ||98,4 ||1120 ||{{құлдырау}}1042 ||93 |- | [[Қостөбе ауылдық округі]] ||5621 ||{{өсім}}6412 ||114,1 ||2804 ||{{өсім}}3198 ||114,1 ||2817 ||{{өсім}}3214 ||114,1 |- | [[Қызылжұлдыз ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қызылжұлдыз ауылдық округі]] ||5070 ||{{өсім}}6300 ||124,3 ||2538 ||{{өсім}}3155 ||124,3 ||2532 ||{{өсім}}3145 ||124,2 |- | [[Мырзатай ауылдық округі]] ||3228 ||{{өсім}}3440 ||106,6 ||1615 ||{{өсім}}1728 ||107 ||1613 ||{{өсім}}1712 ||106,1 |- | [[Сазтерек ауылдық округі]] ||1502 ||{{өсім}}1785 ||118,8 ||740 ||{{өсім}}924 ||124,9 ||762 ||{{өсім}}861 ||113 |- | [[Сарыкемер ауылдық округі]] ||24314 ||{{өсім}}32043 ||131,8 ||11967 ||{{өсім}}16291 ||136,1 ||12347 ||{{өсім}}15752 ||127,6 |- | [[Суханбаев ауылдық округі]] ||2064 ||{{өсім}}2434 ||117,9 ||1040 ||{{өсім}}1231 ||118,4 ||1024 ||{{өсім}}1203 ||117,5 |- | [[Темірбек ауылдық округі]] ||2113 ||{{құлдырау}}1690 ||80 ||1105 ||{{құлдырау}}882 ||79,8 ||1008 ||{{құлдырау}}808 ||80,2 |- | [[Түймекент ауылдық округі]] ||6293 ||{{өсім}}8395 ||133,4 ||3214 ||{{өсім}}4296 ||133,7 ||3079 ||{{өсім}}4099 ||133,1 |- | [[Үлгілі ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Үлгілі ауылдық округі]] ||1783 ||{{өсім}}2764 ||155 ||897 ||{{өсім}}1381 ||154 ||886 ||{{өсім}}1383 ||156,1 |- | [[Ынтымақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ынтымақ ауылдық округі]] ||2015 ||{{құлдырау}}1997 ||99,1 ||1039 ||{{құлдырау}}1005 ||96,7 ||976 ||{{өсім}}992 ||101,6 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||83931 ||{{өсім}}102864 ||122,6 ||41877 ||{{өсім}}52114 ||124,4 ||42054 ||{{өсім}}50750 ||120,7 |} == Ауыл шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің жалпы аумағы 411,2 мың га (2001), оның ішінде жыртылған жері 63,8 мың га. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жердің жалпы аумағы 332,6 мың га, оның 69,5 мың га-сы шаруа қожалықтарына берілген. Жан басына шаққанда 1 адамға 5,9 га жерден келеді. Аудан аумағындағы шабындықтың аум. 6,6 мың га, жайылымы 339,3 мың га. Ауыл шаруашылығындағы бүкіл жыртылған жердің (63,8 мың га), басым көпшілігіне (54,2%) бидай егілген. Жүгері 1,3 мың га жерді қамтыған. Көкөністер (3,1 мың га) мен майлы дақылдар (1,8 мың га) бүкіл егістіктің 10,7%-ын құрайды. Ауданда одан басқа қант қызылшасы (1124 га), картоп (400 га), жүзімдік (150 га) және жеміс ағаштары (166 га) отырғызылған (2001). Аудан бойынша барлық шаруашылық категорияларын қоса есептегенде 2001 ж 26,9 мың тонна астық алынған. Басқа ауыл шаруашылық дақылдарының көрсеткіші төмендегідей: қант қызылшасынан 12,8 мың тонна, көкөністерден 47,6 мың тонна, 0,7 мың тонна майлы дақылдар, 3,4 мың тонна ет, 26,6 мың тонна сүт, жүн 281 тонна, жұмыртқа 18,7 млн. дана. А. ш. өнімдерінің көлемі 2,789 млн. теңге, оның ішінде: өсімдік ш-нда 1,724 млн. теңге, мал ш-нда 1064,3 млн. теңге. Ауданда 2001 ж. ірі қара мал саны 18499 бас болды, оның ішінде сиырлардың жалпы саны 10532 бас. Одан басқа 120,6 мың қой мен ешкі, 7,4 мың жылқы, 1,8 мың шошқа, 510 түйе және 205,3 мың құс болды. == Өнеркәсібі == Байзақ ауданы қант қызылшасы мен биязы жүнді қой, оларға қосымша астық, етті-сүтті мал, көкөніс, бақша, құс, жылқы өсіруге және омарта шаруашылығына маманданып келген. Бұрынғы 9 ұжымшар, 4 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі, 2 құс фабрикасы, 1997 жылдан әр түрлі саладағы шаруашылық субъектілеріне біріктірілген. Ауыл шаруашылықтың әр түрлі салаларында 1711 шаруашылық нысаны бар. Оның ішінде ӨК – 8, ЖШС-тер – 17, шаруа қожалықтары – 1686. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың саны – 4, жол-құрылыс кәсіпорны – 1, көліктік кәсіпорындар – 3, коммуналдық шаруашылық кәсіпорны – 2, сауда және тұтыну кәсіпорындары – 1, әкімшілік-басқару органы және мекемелер саны – 26. Одан басқа банк, байланыс кәсіпорны, пошта, автоматтық телефон станциялары (14), отын-энергетика кәсіпорындары (2) мен газ шаруашылықтары (2) т.б. бар. Шағын, жеке кәсіпорындар (229), базар, жанармай құю станциялары (32), және 3 мыңға жуық автокөлік тіркелген (2001). == Инфрақұрылымы == Әлеуметтік және мәдени-ағарту саласында Байзақ ауданында жалпы білім беретін 43 мектеп, 3 балабақша, 16 мәдениет үйлері мен клубтар, 20 кітапхана, стадион, 2 аурухана, емхана, 8 фельдшерлік-акушерлік пункт, 13 отбасылық-дәрігерлік амбулатория және 21 фельдшерлік пункттер халыққа қызмет істейді. Қоғамдық ұйымдардан: түрік мәдениет орталығы, корей мәдениет орталығы, әлеуметтік қорғау саласында «Парасат» қайырымдылық қоры, облыстың «Қызыл крест» ұйымының бөлімшесі жұмыс істейді. Аудан аумағында 17 мешіт, 100-ден астам сәулеттік, археологиялық-тарихи ескерткіштер орналасқан. Ауданда жол торабы жақсы дамыған. Жолдардың жалпы ұзындығы 636 км, оның ішінде қатты жабындымен (асфальтты) 334 км жол төселген, қиыршық тасты жолдың ұзындығы 114 км. Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан [[Тараз]]ға қаласына дейінгі қашықтық 12,5 км-ді құрайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kaz.bayzak-zh.kz Байзақ аудан әкімінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014145820/http://kaz.bayzak-zh.kz/ |date=2010-10-14 }} {{Жамбыл облысы}} {{Байзақ ауданы ауылдық округтері}} {{Байзақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Байзақ ауданы]] g0idvz8lu5u7ge2fada5q2tncxd6f7w 3644276 3644275 2026-08-19T21:07:45Z Casserium 68287 /* */ 3644276 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Байзақ ауданы |елтаңба = |елтаңба аты = |карта = Baykak District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Bayzak District Kazakhstan.png |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 25 |lat_sec = 48 |lon_dir = E |lon_deg = 71 |lon_min = 39 |lon_sec = 36 |облысы = Жамбыл облысы |құрылған уақыты = [[14 ақпан]] [[1938 жыл]]ы |тұрғыны = 105 654<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (84,91%)<br />[[түріктер]] (8,3%)<br /> [[орыстар]] (2,12%)<br /> [[күрдтер]] (1,14%)<br /> басқалары (3,53%)<br />(2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 4,5 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = 726 37 |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Сарыкемер]] |ауылдық округтер саны = 18 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 40 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Сарыкемер ауылы, Байзақ батыр көшесі, №107 |әкімі = Олжас Елебекұлы Баққараев |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-bayzak?lang=kk Байзақ ауданының әкімдігі }} '''Байзақ ауданы ''' — [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстігіндегі әкімшілік аудан. 1938 ж. құрылған. 1995 жылға дейін Свердлов ауданы болып аталды. Жерінің аумағы 4,5 мың км². Тұрғыны 105 654 адам (2023). Орталығы – [[Сарыкемер]] ауылы. == Тарихы == Қазақстанның оңтүстік өңірін игеру біздің заманымыздың VI – VII ғасырлардан басталғаны белгілі. XIX ғасырдың 80-жылдары бұл өңірде орыс шаруалары келе бастаған. Олар сол кезде Михайловка, Шаповаловка, Ровное, Ново-Ивановка селоларға қоныс тепкен. 1930-1931 жылдары жаппай жүргізілген ұйымдастыру науқаны кезінде мал шаруашылығын кәсіп қылған көшпелі жерлестер отырықшылық өмірге еріксіз көндірілген. Отызыншы жылдардың бас кезінде жүргізілген сол ұжымдастырудың нәтижесінде аудан бойынша кішігірім 42 [[ұжымшар]] ұйымдастырылған. Содан 20 жыл өткеннен кейін 1950 жылы, олар 13 шаруашылыққа біріктіріліп, іріленген, көп салалы ауыл шаруашылығы өндірісіне айналған. 1938 жылдың 4 ақпаныңда Оңтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің №89 қаулысымен құрылған, сол кездегі саясаттын ауанымен Компартия көсемінің үзеңгілес серігі Я.Свердлов есімі берілген жаңа аудандағы 42 ұсақ ұжымшар, 1 кеңшар, 2 МТС-тің айналысар басты саласы ауыл шаруашылығы болған еді. Мирзоян (қазіргі Жамбыл) ауданынан бөлініп шыққан елді мекендерді 17 ауылдық Кеңеске қарады. 1991 жылдан бері Қазақстан тәуелсіз, егеменді ел болып, нарықтық қатынастарға көше бастағанда ауданда жекешелендіру процесі кең өріс алды. Сондықтан ауданның саяси және шаруашылық құрылымдары түбегейлі өзгерістерге ұшырады: аудандық партия комитеті, бастауыш партия ұйымдары мен ауылдық Кеңестер өздерінің қызметін тоқтатты. Бұрынғы колхоздар мен совхоздар таратылып, солардың негізінде жеке шаруа қожалықтары мен өндірістік кооперативтер құрыла бастады. 13 ауылдық Кеңестің қамтуында болып келген елді мекендер аумақтық 10 округке топтастырылды, аудан мен ауыл аттары өзгертілді. Барлық билік тізгіні аудан мен ауыл әкімдеріне берілді. Қоқан хандығының тепкісінен азат ету жолында қаза тапқан [[Байзақ Мәмбетұлы|Байзақ батыр]]дың есімі берілді. Содан бері Байзақ ауданы болып атанып келеді. Елбасының осы жөніңдегі Жарлығы 1995 жылдың 20 желтоқсанында шықты. Ал, 1998 жылы Байзақ ауданының орталығы [[Сарыкемер]] ауылы болды.<ref>[http://kaz.bayzak-zh.kz/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=44&Itemid=84 Аудан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016022848/http://kaz.bayzak-zh.kz/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=44&Itemid=84 |date=2010-10-16 }}</ref> == Географиясы == Солтүстігінде [[Мойынқұм ауданы]]мен, шығысында [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]мен, батысында [[Талас ауданы|Талас]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл]] аудандарымен, оңтүстік-батысында [[Тараз]] қаласымен шектеседі. Аудан жерінің басым көпшілігі жазық, тек оңтүстігінде ғана [[Қырғыз Алатауы]]ның тау алды аласа қыраттары мен қырқалары орналасқан. Ауданның ең биік жері оңтүстігінде (1637 м). Солтүстігінде [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]]ның қырқалы-ұялы және шағылды құмды алқабы, орта бөлігінде [[Талас (өзен)|Талас өзені]]нің аңғары жатыр. Жер қойнауынан фосфорит кені, құрылыс материалдары барланған. Климаты тым континенттік, қысы біршама жұмсақ, жазы ыстық, қуаң, солтүстігі (Мойынқұм) аңызақты. == Табиғаты == Ауаның орташа температурасы қаңтарда –6 – 9С, шілдеде 23 – 26С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 150 – 300 мм. Аудан аумағынан [[Талас өзені|Талас]], [[Көделі]] өзендері және олардың салалары мен тармақтары оңтүстіктен солтүстікке қарай ағады. Жерінің топырағы негізінен сұр, солтүстігінде құмды, оңтүстігінде (тау алды) бозғылт қоңыр топырақты. Оларда [[жусан]], [[Еркек шөп|еркекшөп]], [[көкпек]], [[бұйырғын]], [[күйреуік]], [[жыңғыл]], [[сексеуіл]], өзен бойында қамыс, құрақ өседі. Жануарлардан [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қояндар|қоян]], [[суыр]], [[борсық]], жабайы [[шошқа]], [[ақбөкен]], [[сарышұнақтар|сарышұнақ]], [[аламан тышқаны]], құстардан [[дуадақ]], [[құр]], [[көкқұтан]], [[қырғауыл]]ды кездеседі. Өзендерінде [[сазан]], [[Өзен алабұғасы|алабұға]], [[шортан]], [[Майшабақ|шабақ]]тың бірнеше түрі кездеседі. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 24570 || {{өсім}}31768 || {{өсім}}51840 || {{өсім}}59319 || {{өсім}}62220 || {{өсім}}68719 || {{өсім}}83931||{{өсім}}102864 |} Аудандағы халықтың негізін [[қазақтар]] құрайды (83,1%). Одан басқа 30-дай ұлт өкілдері тұрады. Байзақ ауданы облыстағы халықтың тығыз орналасқан аудандарының бірі. Халықтың орташа тығыздығы 1 км²-ге 15,5 адамнан келеді. Бұл ауданнан елге белгілі көптеген атақты адамдар шыққан. Олардың қатарында, айтыскер ақын, "Асыл арна" арнасының директоры [[Мұхамеджан Оразбайұлы Тазабеков|Мұхамеджан Тазабеков]], айтыскер ақын [[Әзімбек Көпенұлы Жанқұлиев|Әзімбек Жанқұлиев]], ақын, журналист [[Назира Бердалы]], журналист Әйгерім Шәймерден, композитор Есжан Әміров, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұлов]] бар. {| class="standard sortable" |+Ірі елді мекендері: |- ! Ауыл аты !! Халық саны (2021) |- | [[Сарыкемер]] ||{{өсім}}32043 |- | [[Бурыл]] || {{өсім}}7532 |- | [[Түймекент]] || {{өсім}}7405 |- | [[Қызыл Жұлдыз (Жамбыл облысы)|Қызыл Жұлдыз]] || {{өсім}}6300 |- | [[Байзақ]] || {{өсім}}5850 |- | [[Құмжота]] || {{өсім}}4334 |- | Талас || {{өсім}}3849 |- | Кеңес || {{құлдырау}}2180 |- | [[Мәдімар]] || {{құлдырау}}1997 |- | [[Жетібай (Жамбыл облысы)|Жетібай]] || {{құлдырау}}1756 |} == Әкімшілік бөлінісі == Аудандағы 40 елді мекен 18 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Бәйтерек ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бәйтерек ауылдық округі]] ||957 ||{{өсім}}2050 ||214,2 ||460 ||{{өсім}}1004 ||218,3 ||497 ||{{өсім}}1046 ||210,5 |- | [[Ботамойнақ ауылдық округі]] ||4579 ||{{өсім}}6574 ||143,6 ||2306 ||{{өсім}}3329 ||144,4 ||2273 ||{{өсім}}3245 ||142,8 |- | [[Бурыл ауылдық округі]] ||10292 ||{{өсім}}11866 ||115,3 ||5086 ||{{өсім}}5995 ||117,9 ||5206 ||{{өсім}}5871 ||112,8 |- | [[Диқан ауылдық округі]] ||2841 ||{{өсім}}3045 ||107,2 ||1403 ||{{өсім}}1525 ||108,7 ||1438 ||{{өсім}}1520 ||105,7 |- | [[Жалғызтөбе ауылдық округі]] ||2810 ||{{өсім}}2851 ||101,5 ||1432 ||{{өсім}}1477 ||103,1 ||1378 ||{{құлдырау}}1374 ||99,7 |- | [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Байзақ ауданы)|Жаңатұрмыс ауылдық округі]] ||3653 ||{{құлдырау}}3543 ||97 ||1839 ||{{құлдырау}}1800 ||97,9 ||1814 ||{{құлдырау}}1743 ||96,1 |- | [[Көктал ауылдық округі (Байзақ ауданы)|Көктал ауылдық округі]] ||2520 ||{{өсім}}3495 ||138,7 ||1236 ||{{өсім}}1755 ||142 ||1284 ||{{өсім}}1740 ||135,5 |- | [[Көптерек ауылдық округі]] ||2276 ||{{құлдырау}}2180 ||95,8 ||1156 ||{{құлдырау}}1138 ||98,4 ||1120 ||{{құлдырау}}1042 ||93 |- | [[Қостөбе ауылдық округі]] ||5621 ||{{өсім}}6412 ||114,1 ||2804 ||{{өсім}}3198 ||114,1 ||2817 ||{{өсім}}3214 ||114,1 |- | [[Қызылжұлдыз ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қызылжұлдыз ауылдық округі]] ||5070 ||{{өсім}}6300 ||124,3 ||2538 ||{{өсім}}3155 ||124,3 ||2532 ||{{өсім}}3145 ||124,2 |- | [[Мырзатай ауылдық округі]] ||3228 ||{{өсім}}3440 ||106,6 ||1615 ||{{өсім}}1728 ||107 ||1613 ||{{өсім}}1712 ||106,1 |- | [[Сазтерек ауылдық округі]] ||1502 ||{{өсім}}1785 ||118,8 ||740 ||{{өсім}}924 ||124,9 ||762 ||{{өсім}}861 ||113 |- | [[Сарыкемер ауылдық округі]] ||24314 ||{{өсім}}32043 ||131,8 ||11967 ||{{өсім}}16291 ||136,1 ||12347 ||{{өсім}}15752 ||127,6 |- | [[Суханбаев ауылдық округі]] ||2064 ||{{өсім}}2434 ||117,9 ||1040 ||{{өсім}}1231 ||118,4 ||1024 ||{{өсім}}1203 ||117,5 |- | [[Темірбек ауылдық округі]] ||2113 ||{{құлдырау}}1690 ||80 ||1105 ||{{құлдырау}}882 ||79,8 ||1008 ||{{құлдырау}}808 ||80,2 |- | [[Түймекент ауылдық округі]] ||6293 ||{{өсім}}8395 ||133,4 ||3214 ||{{өсім}}4296 ||133,7 ||3079 ||{{өсім}}4099 ||133,1 |- | [[Үлгілі ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Үлгілі ауылдық округі]] ||1783 ||{{өсім}}2764 ||155 ||897 ||{{өсім}}1381 ||154 ||886 ||{{өсім}}1383 ||156,1 |- | [[Ынтымақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ынтымақ ауылдық округі]] ||2015 ||{{құлдырау}}1997 ||99,1 ||1039 ||{{құлдырау}}1005 ||96,7 ||976 ||{{өсім}}992 ||101,6 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||83931 ||{{өсім}}102864 ||122,6 ||41877 ||{{өсім}}52114 ||124,4 ||42054 ||{{өсім}}50750 ||120,7 |} == Ауыл шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің жалпы аумағы 411,2 мың га (2001), оның ішінде жыртылған жері 63,8 мың га. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жердің жалпы аумағы 332,6 мың га, оның 69,5 мың га-сы шаруа қожалықтарына берілген. Жан басына шаққанда 1 адамға 5,9 га жерден келеді. Аудан аумағындағы шабындықтың аум. 6,6 мың га, жайылымы 339,3 мың га. Ауыл шаруашылығындағы бүкіл жыртылған жердің (63,8 мың га), басым көпшілігіне (54,2%) бидай егілген. Жүгері 1,3 мың га жерді қамтыған. Көкөністер (3,1 мың га) мен майлы дақылдар (1,8 мың га) бүкіл егістіктің 10,7%-ын құрайды. Ауданда одан басқа қант қызылшасы (1124 га), картоп (400 га), жүзімдік (150 га) және жеміс ағаштары (166 га) отырғызылған (2001). Аудан бойынша барлық шаруашылық категорияларын қоса есептегенде 2001 ж 26,9 мың тонна астық алынған. Басқа ауыл шаруашылық дақылдарының көрсеткіші төмендегідей: қант қызылшасынан 12,8 мың тонна, көкөністерден 47,6 мың тонна, 0,7 мың тонна майлы дақылдар, 3,4 мың тонна ет, 26,6 мың тонна сүт, жүн 281 тонна, жұмыртқа 18,7 млн. дана. А. ш. өнімдерінің көлемі 2,789 млн. теңге, оның ішінде: өсімдік ш-нда 1,724 млн. теңге, мал ш-нда 1064,3 млн. теңге. Ауданда 2001 ж. ірі қара мал саны 18499 бас болды, оның ішінде сиырлардың жалпы саны 10532 бас. Одан басқа 120,6 мың қой мен ешкі, 7,4 мың жылқы, 1,8 мың шошқа, 510 түйе және 205,3 мың құс болды. == Өнеркәсібі == Байзақ ауданы қант қызылшасы мен биязы жүнді қой, оларға қосымша астық, етті-сүтті мал, көкөніс, бақша, құс, жылқы өсіруге және омарта шаруашылығына маманданып келген. Бұрынғы 9 ұжымшар, 4 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі, 2 құс фабрикасы, 1997 жылдан әр түрлі саладағы шаруашылық субъектілеріне біріктірілген. Ауыл шаруашылықтың әр түрлі салаларында 1711 шаруашылық нысаны бар. Оның ішінде ӨК – 8, ЖШС-тер – 17, шаруа қожалықтары – 1686. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың саны – 4, жол-құрылыс кәсіпорны – 1, көліктік кәсіпорындар – 3, коммуналдық шаруашылық кәсіпорны – 2, сауда және тұтыну кәсіпорындары – 1, әкімшілік-басқару органы және мекемелер саны – 26. Одан басқа банк, байланыс кәсіпорны, пошта, автоматтық телефон станциялары (14), отын-энергетика кәсіпорындары (2) мен газ шаруашылықтары (2) т.б. бар. Шағын, жеке кәсіпорындар (229), базар, жанармай құю станциялары (32), және 3 мыңға жуық автокөлік тіркелген (2001). == Инфрақұрылымы == Әлеуметтік және мәдени-ағарту саласында Байзақ ауданында жалпы білім беретін 43 мектеп, 3 балабақша, 16 мәдениет үйлері мен клубтар, 20 кітапхана, стадион, 2 аурухана, емхана, 8 фельдшерлік-акушерлік пункт, 13 отбасылық-дәрігерлік амбулатория және 21 фельдшерлік пункттер халыққа қызмет істейді. Қоғамдық ұйымдардан: түрік мәдениет орталығы, корей мәдениет орталығы, әлеуметтік қорғау саласында «Парасат» қайырымдылық қоры, облыстың «Қызыл крест» ұйымының бөлімшесі жұмыс істейді. Аудан аумағында 17 мешіт, 100-ден астам сәулеттік, археологиялық-тарихи ескерткіштер орналасқан. Ауданда жол торабы жақсы дамыған. Жолдардың жалпы ұзындығы 636 км, оның ішінде қатты жабындымен (асфальтты) 334 км жол төселген, қиыршық тасты жолдың ұзындығы 114 км. Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан [[Тараз]]ға қаласына дейінгі қашықтық 12,5 км-ді құрайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kaz.bayzak-zh.kz Байзақ аудан әкімінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014145820/http://kaz.bayzak-zh.kz/ |date=2010-10-14 }} {{Жамбыл облысы}} {{Байзақ ауданы ауылдық округтері}} {{Байзақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Байзақ ауданы]] mkr8cjm7x13n2ncr1oz1yg1mxpcpoi7 0 36480 3644544 3551951 2026-08-20T10:51:08Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644544 wikitext text/x-wiki {{Халық |атауы = Түркілер |сурет = Verbreitungsgebiet der Turkv lker 1.PNG |сурет тақырыбы = |саны = шамамен 170 - 230 миллион |аймақ1 = {{байрақ|Түркия}} |саны1 = 76,000,000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{байрақ|Өзбекстан}} |саны2 = 28,900,000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{байрақ|Иран}} |саны3 = 29,500,000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{байрақ|Қазақстан}} |саны4 = 14,000,000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{байрақ|Қытай}} |саны5 = 12,500,000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{байрақ|Ресей}} |саны6 = 11,000,000 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{байрақ|Әзірбайжан}} |саны7 = 9,500,000 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = {{байрақ|Түрікменстан}} |саны8 = 5,500,000 |түсініктемелер8 = <ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People |date=2007-06-12 }} CIA World Factbook Turkmenistan</ref> |аймақ9 = {{байрақ|Қырғызстан}} |саны9 = 5,500,000 |түсініктемелер9 = |аймақ10 ={{байрақ|Еуропа одағы}} |саны10 = 5,000,000 |түсініктемелер10 = ([[Болгария]] және [[Грекия]] саналмағанда) |аймақ11 = {{байрақ|Ирак}} |саны11 = 3,000,000 |түсініктемелер11 = |аймақ12 = {{байрақ|Ауғанстан}} |саны12 = 1,100,000 |түсініктемелер12 = <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People CIA World Factbook Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People |date=2017-09-20 }}</ref> |аймақ13 = {{байрақ|Болгария}} |саны13 = 847,000 |түсініктемелер13 = |аймақ14 = {{байрақ|АҚШ}} |саны14 = 1,900,000 |түсініктемелер14 = |аймақ15 = {{байрақ|Солтүстік Кипр Түрік Республикасы}} |саны15 = 280,000 |түсініктемелер15 = |аймақ16 = {{байрақ|Аустралия}} |саны16 =250,000 |түсініктемелер16 = |аймақ17 = {{байрақ|Украина}} |саны17 = 948,200 |түсініктемелер17 = <ref>{{cite web|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality|title=Results / General results of the census / National composition of population|accessdate=2007-08-05|date=|year=2001|month=желтоқсан 5|work=[[Ukrainian Census (2001)|All-Ukrainian Census, 2001]]}}</ref> |аймақ18 = {{байрақ|Сауд Арабиясы}} |саны18 = 200,000 |түсініктемелер18 = |аймақ19 = {{байрақ|Грекия}} |саны19 = 150,000 |түсініктемелер19 = |аймақ20 = {{байрақ|Солтүстік Македония}} |саны20 = 77,959 |түсініктемелер20 = |аймақ21 = {{байрақ|Пәкістан}} |саны21 = 90,000 |түсініктемелер21 = <ref>[http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&page=SUBSITES&id=434fdc702 UNHCR: Census of Afghans in Pakistan]</ref> |тілдері = [[түркі тілдері]] |діні = [[ислам]], [[христиандық]], [[тәңіршілдік]], [[буддизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} [[Сурет:Turkic origin and expansion.png|300x300 нүкте|нобай|Ерте түріктер батысқа қоныс аударар алдында Солтүстік-Шығыс Азияда пайда болған. Олар генетикалық тұрғыдан басқа Шығыс Азия этникалық топтарымен, сондай-ақ жергілікті американдықтармен тығыз байланысты болды.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/evolutionary-human-sciences/article/populations-dynamics-in-northern-eurasian-forests-a-longterm-perspective-from-northeast-asia/1FF8B5513D3D2598BD8D7C13FA7B0FA6 Uchiyama, Junzo; Gillam, J. Christopher; Savelyev, Alexander; Ning, Chao (2020/ed). "Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia". ''Evolutionary Human Sciences''. '''2'''. doi:10.1017/ehs.2020.11. ISSN 2513-843X.]</ref>]] '''Түркі халықтары''' — [[Орталық Азия|Орталық]], [[Шығыс Азия|Шығыс]], [[Солтүстік Азия|Солтүстік]] және [[Батыс Азия]]ның, сонымен қатар [[Еуропа]] мен [[Солтүстік Африка]]ның бөліктерін мекендейтін этнолингвистикалық топтардың жиынтығы. Түркі халқы [[Алтай таулары]]нан Шығыс Моңғолияға дейін созылған аймақта пайда болған. Кейбір лингвистер түркі халықтарының тамырын [[Маньчжурия]]дағы Батыс Ляо өзенінің бассейнінен табуға болады деген болжам айтады. Түркілер [[түркі тілдері]] отбасына жататын тілдерде сөйлеседі. Олар әртүрлі дәрежеде, белгілі бір мәдени ерекшеліктермен, жалпы ата-бабаларымен және тарихи шығу тегтерімен бөліседі.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/609972/Turkic-peoples Turkic-peoples - Britannica Encyclopedia]</ref><ref>Yunusbayev, Bayazit; Metspalu, Mait; Metspalu, Ene; Valeev, Albert; Litvinov, Sergei; Valiev, Ruslan; Akhmetova, Vita; Balanovska, Elena; Balanovsky, Oleg (2015-04-21). "The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia". ''PLoS Genetics''. '''11''' (4): e1005068. [[Digital object identifier|doi]]:10.1371/journal.pgen.1005068. [[International Standard Serial Number|ISSN]] 1553-7390. [[PubMed Central|PMC]] 4405460. [[PubMed Identifier|PMID]] 25898006.</ref> Уақыт өте келе батыс түріктері ([[оғыздар]]) басқа этностарды сіңірді және Иран халықтарының ықпалына түсті. Анадолы түріктеріне түркітілдес емес халықтар қатты әсер етті. Осыған қарамастан, көптеген адамдар тілдік емес сипаттамаларды бөліседі, мысалы, мәдени ерекшеліктер, ортақ генофондтан шыққан тег және тарихи тәжірибе. Қазіргі заманғы түркітілдес этникалық топтардың қатарына: * [[Түріктер]] * [[әзербайжандар]] * [[өзбектер]] * [[қазақтар]] * [[түрікмендер]] * [[қырғыздар]] * [[сахалар]] * [[ұйғырлар]] және т.б. жатады. == Шығу тегі == Ғалымдардың пікірінше, түркі халқы солтүстік-шығыс [[Азия]] халқының құрамына кірді және өзінің отаны [[Қытай]]дың солтүстік-шығысында (Маньчжурия) болды. Кейбіреулер оларды ежелгі Синглонгва мәдениетімен байланыстыруға болады деп болжайды. Көне түркі халқы моңғолдар мен хан-қытай халқымен тығыз байланысты болған.<ref>Blench, Roger; Spriggs, Matthew (2003-09-02). ''Archaeology and Language II: Archaeological Data and Linguistic Hypotheses''.</ref><ref name="ReferenceA">Yunusbayev, Bayazit; Metspalu, Mait; Metspalu, Ene; Valeev, Albert; Litvinov, Sergei; Valiev, Ruslan; Akhmetova, Vita; Balanovska, Elena; Balanovsky, Oleg (2015-04-21). "The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia".</ref><ref name="researchgate.net">https://www.researchgate.net/publication/320915864_Austronesian_influence_and_Transeurasian_ancestry_in_Japanese_A_case_of_farminglanguage_dispersal</ref> == Діни танымы == [[Сурет:Map-TurkicLanguages.png|left|thumb|300px|Түркі тілдері ресми болып табылатын Елдер мен автономиялық аймақтар.]] Көне түркі діні [[анимизм]] мен шаманизмге негізделген болатын. Бұл аспан құдайы Тәңірге негізделген политеистік дін еді. Ата-бабаға табыну түркі дінінің маңызды элементі болды және қытай халықтық діндерімен немесе жапондық синтоидармен көптеген ұқсастықтар болды.<ref>"The Ancient Practice of Tengriism, Shamanism and Ancient Worship of the Sky Gods". ''www.ancient-origins.net''. Retrieved 2019-04-18.</ref> Кейінірек бұл анимистикалық дәстүр неғұрлым ұйымдасқан тенгризмді қалыптастырады. Негізгі құдай Тенгри, аспан құдайы, ерте түркі қоғамының 763 ж. Маничаизм дінін ресми дін ретінде енгізгенге дейін табынған.<ref>"元明时期的新疆藏传佛教". Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 18 March2015.</ref> Тибеттік буддизм ислам діні пайда болғанға дейін ежелгі түркі халықтарының ортақ діні болған. Уақыт өткен соң көптеген түркі тайпалары (кей жағдайда күшпен, бірақ басым бөлігі өз еркімен) ислам дінін қабылдай бастады. Арабтардың кеңеюі исламның таралуы үшін үлкен рөл атқарды. == Ареалы == Бүгінгі таңда түркі халықтарының көпшілігі [[Орта Азия]]да орналасқан. Олар бастапқыда қазіргі Оңтүстік Сібір мен [[Моңғолия]]дан бастап Манчжуриядағы (Солтүстік-Шығыс Қытай) Батыс Ляо өзенінің бассейніне дейін созылған аймақтан шыққан. Бірақ түркі халықтарын қазіргі [[Түркия]] сияқты батыста кездестіруге болады.<ref name="ReferenceA"/><ref name="researchgate.net"/> [[Сурет:Kashgari map.jpg|thumb| [[Махмуд Қашқари]] бойынша Түркі Әлемі]] Қазіргі уақытта алты тәуелсіз түркі елдері бар: [[Әзірбайжан]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]], [[Түркия]] және [[Өзбекстан]]. Түркиядағы түріктер әлемде 65 миллионға жуық, ал екінші үлкен түркі халқы — [[өзбектер]], олардың саны 22-28 миллион. * [[Ресей|Ресей Федерациясында]] бірнеше түркі [[Ресей республикалары|ұлттық бөлімшелері]] бар, олар: * [[Башқұртстан]] * [[Татарстан]] * [[Чувашия]] * [[Хакасия]] * [[Тыва]] * [[Якутия]] * [[Алтай Республикасы]] * [[Қабарда-Балқария]] және [[Қарашай-Шеркесия]]. Бұл бөлімшелердің әрқайсысының жеке туы, парламенті, заңдары, мемлекеттік тілі (орыс тілінен басқа) бар. Қытайдың батысындағы Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы — [[Түркістан автономиясы|Түркістанның]] ірі автономиялық аймағы. [[Украина]] құрамындағы [[Қырым Автономиялы Республикасы]] — [[Қырым татарлары]]ның отаны. Сонымен қатар, [[Ирак]]та, [[Грузия]]да, [[Болгария]]да, [[Солтүстік Македония]], [[Тәжікстан]], [[Ауғанстан]]да және батыс [[Моңғолия]]да бірнеше қауымдастықтар кездеседі. [[Үндістан]]дағы түріктер өте аз. [[Түрік билеушілері]]нің ұрпақтары Солтүстік Үндістанда да кездеседі. Ішінара түркі тілдес моголдар Үндістанда да көп тұрады. Олар Үндістанның Могал билеушілерінің ұрпақтары. Қарлұқ түріктері Хараза аймағында және [[Пәкістан]]ның Азад Кашмир аймағында аз кездеседі. Үндістанда аз ұйғырлар бар.{{Citation needed}} Сонымен қатар [[Қытай]]да бірнеше түркі азшылық топтары бар ([[ұйғырлар]], саларлар және фую-түріктер). == Демографиясы == {| class="wikitable sortable" id="table1" |- ! Халық ! Өңірлер ! Халық саны ! Тілі |- | [[Түріктер]] :*Месхетин түріктері :*Сирия түріктері | Түркия, Алмания, Болгария, Грузия, Сирия | <div style="display: none;">60</div> 70 M | [[Түрік тілі]] |- | [[әзербайжандар]] :*Ирак түріктері | Әзірбайжан, Иран, Ирак, Түркия, Ресей, Грузия | <div style="display: none;">42</div> 50 M | [[Әзербайжан тілі]] |- | [[Өзбектер]] | Өзбекстан, Ауғанстан, Пәкістан, Тәжікстан, Қазақстан, Қырғызстан, Түрікменстан | <div style="display: none;">32</div> 28,3 M | [[Өзбек тілі]] |- | [[Қазақтар]] | Қазақстан, Ресей, Қытай, Өзбекстан | <div style="display: none;">15</div> 21 M | [[Қазақ тілі]] |- | [[Ұйғырлар]] | Қытай (Шыңжаң), Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Пәкістан, Түркия | <div style="display: none;">15</div> 9 M | [[Ұйғыр тілі]] |- | [[Түрікмендер]] | Түрікменстан, Пәкістан, Иран, Ауғанстан, | <div style="display: none;">03</div> 8 M | [[Түрікмен тілі]] |- | [[Татарлар]] | Ресей, Өзбекстан, Қазақстан, Тәжікстан, Польша, Литва, Финландия | <div style="display: none;">07</div> 7 M | [[Татар тілі]] |- | [[Қырғыздар]] | Қырғызстан, Пәкістан, Ауғанстан, Өзбекстан, Қытай, Тәжікстан | <div style="display: none;">026</div> 4,5 M | [[Қырғыз тілі]] |- | [[Башқұрттар]] | Ресей, Өзбекстан, Қазақстан | <div style="display: none;">009</div> 2 M | [[Башқұрт тілі]] |- | [[Қырым татарлары]] | Украина ([[Крым, Ukraine|Қырым]]), Ресей, Өзбекстан, Түркия, Румыния | <div style="display: none;">009</div> 0.5 - 2 M | [[Татар тілі]] |- | [[Қашқайлар]] | Иран | <div style="display: none;">009</div> 1.7 М | [[Қашқай тілі]] |- | [[Чуваштар]] | Ресей | <div style="display: none;">010</div> 1.7 М | [[Чуваш тілі]] |- | [[Қарақалпақ]]тар | Өзбекстан, Қазақстан, Түрікменстан | <div style="display: none;">007</div> 0.6 M | [[Қарақалпақ тілі]] |- | [[Сахалар]] | Ресей | <div style="display: none;">007</div> 0.5 M | [[Саха тілі]] |- | [[Құмықтар]] | Ресей | <div style="display: none;">007</div> 0.4 M | [[Құмық тілі]] |- | [[Қарашайлар]] мен [[Балқарлар]] | Ресей, Түркия | <div style="display: none;">007</div> 0.4 M | [[Қарашай-Балқар]] |- | [[Тывалар]] | Ресей | <div style="display: none;">009</div> 0.3 M | [[Тыва тілі]] |- | [[Ғағауыздар]] | Молдова | <div style="display: none;">009</div> 0.2 M | [[Ғағауыз тілі]] |- | [[Қырым Қарайымдары]] және [[Қарайымдар]] | Литва, Польша, Ресей, Түркия | <div style="display: none;">007</div> 0.2 M | [[Қарайым]] және [[Қарайым тілі]] |} ==Соғыс өнері== {{Уикилендірілсін}} ===Ер Тоңға=== Сол замандағы ирандықтармен соғысқан түркілердің ұлы қолбасшысы Алып Ер Тоңға туралы б.д.д. VII ғасырда шыққан сол аттас дастанда: Алып Ер Тоңға келеді, Жүз мың әскер ереді, Жүз мың жебе кереді, Жер қайысқан қол еді. Тәңір сүйіп жаратқан, Әлемді өзіне қаратқан, Қаһарын жауға таратқан, Көк Тәңірінің ұлы еді, – деп Алып Ер Тоңғаның түркі екенін атап көрсетеді103, 188. Әбілқасым Фирдоусидің “Шахнаме“ дастанының негізгі кейіпкері Афрасиаб түркінің батыры Алып Ер Тоңға екені белгілі. Фирдоуси өз шығармасында Алып Ер Тоңғаның түркі дастанындағы барлық келбетін көп өзгертпей, сол күйінде сомдап берген. “Шахнаме” дастанының мазмұны мен сюжетіне және стиліне тереңірек үңілсек, онда ұлы шайыр Ә.Фирдоуси түркінің батырлық эпостарын “терісін кері айналдырып” өңдегені көрініп тұрады. Ол әдебиетте кеңінен қолданылатын әдіс және ол дастанның батырлық желісін күшейтіп, көркемдік мәнін тереңдете түседі. Көлемі Гомердің “Одиссеиінен” бірнеше есе үлкен ұлы дастан – “Шахнаменің” шоқтығының биіктігі - онда көне түркінің ерлік дастандарын жақсы өңдеп келістіре жырлай білуінде болса керек. Түркілердің соғыс өнерін сиқырлыққа теңеген Фирдоуси, “Сиқыршылар парсыларға садақ оғын жаудыратын жел мен қара дауылды шақырды” дейді. Жүсіп Баласағұн атақты Алып Ер Тоңғаның есімін кезінде тәжіктер \парсылар\ өзгертіп, оны Афрасиаб деп атап кеткенін оқырманға ескертеді: [[Тәжіктер]] оны Афрасиаб атаған, Елдерге ол көп ізгілік жасаған. Қажет білсең білім, ақыл, даналық, Қолға алуға дүниені қаратып. Тәжіктер де хатқа мұны түсірген, Кітапта жоқ болса кімдер түсінген! 67, 108 “Алып Ер Тоңға“ дастанының негізгі идеясы - Тұран елін сыртқы жаудан қорғау, түркі жұртын ішкі ынтымақ-бірлікке үндеу, туған жердің абырой-даңқын арттыра түсу. Өзінің идеялық мазмұны мен көркемдік дәрежесі жағынан біздің дәуірімізге дейінгі көне түркі дастандарының ішінде “Алып Ер Тоңғадан“ кейінгі аса маңызды туынды “Шу батыр“ дастаны. Махмұд Қашқари “Диуани лұғат ат-түрікте“ Шу батыр біздің заманымыздан бұрынғы V-IV ғасырларда өмір сүрген сақ билеушілерінің бірі екенін айтады85. Дастанда ерте замандағы Шу өзені өңіріндегі мемлекеттің тарихы мен жер аттары туралы көптеген мағлұматтармен қатар Ескендір Зұлқарнайынның (Александр Македонский) түркі еліне жасаған әскери жорығы кезінде оның қырық әскері Шу батырдың таңдаулы қырық нөкерінен жеңілгеннен кейін бейбіт келісім жасағаны туралы баяндалады192. “Авестада” арийлер өздерінің батырлары мен әскерлерін қанша мақтағанымен олар тұрандықтарды жеңді дегенді кездестірмейміз. Керісінше ирандықтар аттары жүйрік тұрандықтардан жеңілгені туралы бірнеше рет жазады. Осы қасиетті кітаптан тұрандықтар мен хиондықтардың ержүрек, жаугер тайпалар болғанын көреміз. Алып Ер Тоңға бастаған көне түркілердің ирандықтармен соғыстары негізінен Арал теңізі мен Сырдарияның бойында, яғни Орта Азия аймағында болғаны белгілі. Біз одан көне түркі тайпаларының бір бөлігінің б.д.д. VIII-VII ғасырларда және сол уақытқа дейін осы аймақта тұрғанын көреміз. Тұрандықтар мен ирандықтардың қайта-қайта соғысуына Ұлы даладағы адам мен мал санының өсіп, жайылымның тарылуы негізгі себеп болды. Тұрандықтардан жеңілген ирандықтар (арий тайпалары) [[Иран]]ға, Үндістанға және [[Еуропа]]ға көшуге мәжбүрленді. Барлық түркі халықтары мен угро-финдерді, жапон мен корей, манчжурлар мен т.б. палеоазиат халықтарын тұрандықтардың бүгінгі ұрпақтары деуге болады. ==Көк бөрі - түркілерге маңызы== Ертедегі гректердің жазбаларында турлар немесе тұрандар мен массагеттер бір ұғымды білдірген. Сол кездегі парсы жазбаларында оларды сақтар (ауданы “ит” немесе “бөрі”, “көк бөрі”) деген. Ол иран, грек-латын және қытай жазбаларында да дәлелденген. Ертедегі аңыздарға жүгінсек, түркілер өздерін бөріден тарағанбыз дейді. Түркілердің Алтай өңірінен шыққаны туралы жырланған “Көк бөрі“ дастанындағы көне аңыздың қысқаша мазмұны мынандай: Көне заманда “Со” елінің көсемі Қапан-пу аса қайырымды әрі асқан батыр болыпты. Оның өзіне жақын он алты бауырының біреуінің анасы бөрі екен. Анасы бөрі бала ер жетіп үйленеді. Оның екі әйелі болады. Сол екі әйелдің біреуі – қыс Тәңірісінің қызы, ал екіншісі жаз Тәңірісінің қызы екен. Екі әйелдің әр қайсысы екі-екіден ұл табады. Тұңғыш ұл аса күшті, қайсар, болып өседі. Оған бұл елде ешкім тең келмейді. Сол үшін оған халық “Түркі”, яғни күшті, мықты, ержүрек деп ат қойыпты. Бүкіл түркі халқы сол “Түркінің” ұрпағы екен. “Көк бөрі” дастанындағы бұлардан басқа да аңыз-хикаялардың негізгі айтары – ежелгі түркілердің ата-тегі бөрі дегенге келіп саяды. Әр кездегі түркі мемлекеттерінің туларында көк бөрі бейнеленген. “Көк Тәңірі”, “Көк аспан”, “Көк бөрі” - осының бәрі түркілер үшін қасиетті ұғымдар. Сондықтан олар бөріні өздерінің пірі санайды. Ол туралы Сүйінбай Аронұлының: Бөрі басы – ұраным, Бөрілі менің байрағым, Бөрілі байрақ көтерсе, Қозып кетер қайдағым, – деген жыр жолдарынан түркі халықтары үшін қасиетті “бөрінің” генетикалық ес деңгейіндегі ұғым екенін көреміз. Көптеген тарихи деректерде сақтарды иран тілділер, яғни парсылар деп жүр. Бұл мәселенің жауабын көне түркінің “Татсыз түрік болмас, бассыз бөрік болмас” деген мақалы береді. Мұның мағынасы – бассыз бөрік болмайтыны сияқты, парсыларсыз түркі де болмайды. Мыңдаған жылдар көрші тұрып, қоян-қолтық араласқан екі халықты ажырату өте қиын. Сондықтан да болар, Геродоттан бастап көптеген тарихшылар сақ атаулының барлығын скифтерге жатқызған. ==Мәдени және экономикалық тығыз байланыстары== Көне түркілердің көрші елдермен мәдени және экономикалық тығыз байланыста болғаны тарихтан белгілі. Ол туралы Альфред Вебер: “Орта Азиядан шыққан көшпелі халықтар Қытай, Үнді және Батыс елдеріне баса көктеп еніп (жылқымен) жоғарыдағы үш атырапқа да ықпал етті. Ат үстіндегі көшпелі халықтар дүниенің кеңдігін таныды. Қиын-қыстау тіршілікпен қауіп-қатерлі мол жорықтар арқылы дүниенің жалғандығын түсінді. Ол үстем нәсіл ретінде дүниеге ерлік пен трагедиялық сананы орнықтырып, оны эпос түрінде паш етті” дейді. Орта Азия мәдениеті мен Үндістанды байланыстырған ертедегі жол туралы ғалым Т.Алмас: “... 8 мың жыл бұрын Тарим оазисінен «Ладак жолымен» көшкен ертедегі түркілер Солтүстік Үндістанға келіп, дравидий мәдениеті тұрғындарымен қарым-қатынасқа түсті” дейді. Оның дәлелі ретінде XX ғасырдың 20-жылдары Пакистанның Пенджаб және Синди штаттарында археологиялық қазба жүргізгенде табылған басындағы шашын лентамен байлаған ортаазиялық түркі типінің мүсінін келтіреді 12. Ертедегі Орта Азия мен Үнді мәдениеті арасындағы байланысқа жататын құшанның синкретикалық мәдениеті туралы Б.А.Литвинский былай дейді: “...көне тохар миграциясының характері мен бағытының түпкілікті қорытындысы әртүрлі ғылымдар саласындағы деректерге сүйеніп шешілетін болғандықтан, оның шешімін айтпай тұрып, көнетохар-фин-угор және жалпытохар-көнетүркі байланыстары Орта Азияның солтүстігі және оған іргелес жатқан солтүстік және шығыс облыстары арқылы жүргенін көреміз. Бұл аймақтарда б.д.д. I мыңжылдықтағы “скиф-еуропа” байланыстарына – оның ішінде “жануарлар стиліне” таралу жолдарына анықтама беретін “скифтердің” көптеген археологиялық іздерін көреміз98. Ол көнетүркі тайпалары мәдениетінің таралу ареалының айғағы. Көне түркі тайпалары мен Солтүстік Үндістан тайпаларының арасындағы мәдени байланыстарды Пакистанның Қарақорым аймағынан табылған жартастағы суреттерден байқауға болады. Қарақорым жартастарындағы суреттер цивилизациялар мәдениеті және діни дәстүрлермен қатар, Азияның ұлан байтақ аймағындағы саяси және тарихи өзгерістердің айналымына (калейдоскопичность) дәлел. Ондағы Күнге табынуға арналған көптеген петроглифтер Тамғалыдағы, Жетісудағы, Ферғана даласындағы, Шығыс Түркістандағы жартастағы суреттерге ұқсас. Еуразия даласы б.д.д. II мыңжылдықта “дала қоласы мәдениетінің” дәуірі болды. Қарғалы рудниктерін зерттеген археолог Е.Черных: “Қола дәуірі Қарғалыдан басталады” дейді. Онда екі мың жыл бойы үздіксіз мыс өндірілген174. Жезқазған аймағында 100 мың тоннадай мыс өндірілген. Орталық Қазақстанда 15 мың тонна таза қола өндіруге жететін 130 тонна қалайы өндіріліп, Орталық Қазақстан тау-кен металлургиясының орталығына айналды95. “Б.д.д. ІІ мыңжылдығында Қазақстан Еуразиядағы дала қоласының негізгі мәдениеті орталықтарының біріне айналып, онда өндірістегі құрал ретінде қола алуға қажетті, құрамында мыс, қорғасын, қалайы бар полиметалдық рудаларды пайдаланды”177. Ол кездегі малшаруашылығы мен жер өңдеу мәдениетінің арақатынасы әр жерде әртүрлі, кейбір жерлерде аралас болды. Бірақ, жалпы көшпенділік болған жоқ10, 79, 80, 167, 169. Сонымен қатар, көптеген дала мәдениеттерінде малшаруашылығы экстенсивтік формаға ерте ауысты. Қола, тіпті энеолит дәуірінің кезінде дала тұрғындары әртүрлі жайылымдарды меңгеріп қана қойған жоқ, сонымен қатар, далаға тереңдеп кірді. Жайық пен Еділдің арасында, өзендерден 15-90 шақырымға дейінгі қашықтықта сол кездегі табылған молаларда ерлермен бірге әйелдер, балалар да жерленген110, 177. Өгізге немесе атқа жегетін арбаның пайда болуы қола дәуіріндегі малшылардың даланы меңгеруіне себеп болып, осы көліктер б.д.д. IV-III мыңжылдықтарда олардың көшіп-қонуын жеңілдетті. Көшпенділік дәуірдің алғашқы кезінде аттың жүгенін, соңынан қылышты ойлап тапқан да Ұлы даладағы тайпалар немесе тұрандықтар. Екі аяқты соғыс арбасының да Ұлы далада пайда болғаны белгілі. Енисейдегі, Қаратаудағы, Таңбалы шатқалындағы, Алтайдағы петроглифтер екі аяқты соғыс арбасы мен садақтың алғаш рет сол жерде тұрған тайпаларда пайда болғанын дәлелдейді 65. Шығыс Еуропада малшаруашылығының іздері б. д. д. III мыңжылдықта тек кельтиминар мәдениетінің жоғарғы қабатында ғана көрінеді48, 157. Орта Азияның солтүстігіндегі далада өндіретін шаруашылық б.д.д. III мыңжылдықтың екінші жартысында пайда болды. Одан шығысқа қарай, Оңтүстік Сібірде өндіретін шаруашылық б.д.д. III мыңжылдықтың екінші жартысында афанасьев мәдениеті кезінде пайда болды79. Өндіріс шаруашылығының әртүрлі нұсқалары (варианттары) Еуразия даласында тек қола дәуірінде, яғни б.д.д. III мыңжылдықтың екінші жартысы мен II мыңжылдықта түгел қалыптасып болды. Б.д.д. V-IV мыңжылдықтарда Шығыс еуропаның оңтүстігінде мүйізді ірі қара, қой-ешкі мен жылқы қолға үйретілген168. Еуропа даласының кейбір аймақтары, Жайық пен Еділдің арасында б.д.д. IV-III мыңжылдықтарда малшаруашылығының үлесі жер өңдеуден басым болды 49, 110. Неолит пен қола дәуірінде малшаруашылығы Орталық және Батыс Еуропаның әртүрлі облыстарына тарады, бірақ олар әлі нағыз көшпенділер емес еді195, 203. Остеологиялық материалдар бойынша неолит, энеолит және қола дәуірінде Еуразия даласындағы мал түрі құрамының өзгерісі және соңынан осы аймақта көшпенділерге тән болған әр түрдің процестік арақатынасындағы өзгеру бағыты байқалмайды168. Археологиялық қазбаларда табылған, ұзақ уақыт тұрақ болған мекендер де сол кезде көшпенді малшаруашылығы болмағанының дәлелі. Сонымен қатар, салт атсыз еуразияның көшпенділерін елестету мүмкін емес. Үй жылқысы Қара теңіз бен Донның аралығында б.д.д. IV мыңжылдықта пайда болды. Орманды даладағы Дереивка мекені мен Төменгі Дон даласындағы үй жануарларының остеологиялық қалдықтарының ішіндегі жылқы сүйегінің үлесі 80 пайызға жетеді. Ол туралы академик В.И.Цалкин, “мал тарихындағы, ең алғашқы жылқылар” деп жазды168. Ең алғаш жылқыны жегуге, содан кейін ғана салт мінуге үйреткен болуы керек. Бірақ көптеген ғалымдар оған қарсы пікір айтады49, 91, 198. Шығыс еуропа даласында жылқыны арбаға жегуді б.д.д. III мыңжылдықтан бұрын білмесе де, оған салт мінуді білген. Ол кезде жылқының ер-тұрман әбзелі болған жоқ, болса да өте қарапайым, өте жұпыны болар. Таяу Азияда б.д.д. III мыңжылдықта аттың үстінде адам жүген мен ерсіз, жайдақ отырған суреттер бар. Қалай болғанда да ол кездегі салтаттының мүмкіндігі мал бағудан аспады. Қазіргі деректерге сүйенсек, атқа салт мінудің кеңінен тарауы б.д.д. III мыңж. екінші жартысы мен II мыңж. басы болды. Бұл кезеңде үндіирандықтар угро-финдердің тарихи отаны Орал тауының оңтүстік даласында болғаны белгілі. Оған Аркаим, Синташта т.б. қорымдардағы археологиялық деректер дәлел. Б.д.д. II-I мыңжылдықтар арасында Ұлы далада қуаңшылық басталғанда, олардың көшпенді өмір сүруге бейімделген шығыстағы бөлігі – арийлер мал бағумен айналысты. Олардың б.д.д. II мыңжылдықтың аяғы мен I мыңжылдықта Кіндік Азия, Иран және Үндістанға баруын осы көшпенді малшылардың көшіп-қонуымен түсіндіре аламыз. Ол жазба деректерде сақталмағанымен, археологиялық қазбалардан жақсы көрінеді49, 80, 109. Ондай көшіп-қонудың себептері әртүрлі: халықтың өсуі, тұрақты көшу арқылы алмастырылып тұрмағандықтан жайылымның тарылуы (линвистикалық материалдар үндіеуропалықтардың о дүние туралы көзқарасын жайылым – жайлау мағынасына реконструкциялай алады)72 немесе құнарлы жерлер алуға ұмтылу. Б.д.д. III-II мыңжылдықтарда көшпенді малшаруашылығында: мал түрінің тиісті құрамы, малшаруашылығының экстенсивті формасы мен ұзақ қашықтыққа жүру тәжірибесі, сүтшаруашылығы, арбаны көлік ретінде пайдалану және атқа салт мініп жүру Шығыс Еуропа мен Ұлы далада қалыптасты. Оны Страбонның “Аравияда жылқы жоқ, олар жылқы орнына түйеге мінеді” дегенінен де көреміз (Strabo, XVI, 4, 2; XVI, 4, 26). Көшпенділердің адамзат өркениетін дамытудағы рөлі туралы Л.Гумилев: “Неправильно думать, что в кочевом обществе невозможен технический прогресс. Кочевники вообще, а хунны в частности, изобрели такие предметы, которые ныне вошли в обиход всего человечества как нечто неотъемлемое от человека. Такой вид одежды, как штаны, без которых современному европейцу невозможно представить себе мужской пол, изобретены кочевниками еще в глубокой древности. Стремя впервые появилось в Центральной азии между 200 и 400 гг. Первая кочевая повозка на деревянных обрубках сменилась сначала коляской на высоких колесах, а потом вьюком, что позволило кочевникам форсировать горные, поросшие лесом хребты. Кочевниками были изобретены изогнутая сабля, вытеснившая тяжелый прямой меч. Усовершенствованный ими длинный составной лук, метал стрелы на расстояние до 700 м. Наконец, круглая юрта в то время считалась наиболее совершенным видом жилища. Не только в материальной культуре, но также и в духовной кочевники не отставали от оседлых соседей, хотя литература их была устной. Конечно, было бы нелепо искать у хуннов научные теории: их даже греки заимствовали у древних вавилонян. Кочевники создали два жанра сказаний: богатырскую сказку и демонологическую новеллу. И то и другое было ближе к мифологии, нежели к литературе в нашем смысле слова, но они этим способом воспринимали действительность и выражали свои чувства. Иными словами: мифология несла у них те же функции, что у нас литература. Подобным образом, т.е. непохожие на нас, кочевники воспринимали и историю. Она представлялась им в виде развернутой генеалогии рода; эталоном было не событие или институт, а мертвый предок. Для европейца такой счет поколений кажется бессмысленным, но ведь он тоже отражает течение времени, как и любая принятая в науке система отсчета” 59. Л.В.Васильевтің дәлелдеуі бойынша, “Қытай цивилизациясы б.д.д. ІІ мыңжылдықта Шан-Инь билігінің дәуірінде сыртқы мәдениеттің әсерінен пайда болды. Шан-Инь дәуіріне дейін қытайлықтар жалпы атты, ат арбаны және дала цивилизациясының басқа атрибуттарын білмеген”46. Б.д.д. 2197 жылы Қытайды Хаба әулеті билеп тұрған кезде оның солтүстігін ту-кю, яғни түркілер мекендеген. Көшпенді тайпалардың қытайға енуі б.д.д. ІІ мыңжылдықтың ортасында болды. Сол кезден бастап қытайлықтар түркілердің салт атпен жүргенде киетін сыртқы киімдері мен ер-тоқымдарын өздеріне бейімдеп алды. Қытайдың көне ескерткіштерін зерттеген И.С.Лисевичтің деректеріне сүйенген Ю.В.Мизун мен Ю.Г.Мизун “Жетіқарақшы шоқжұлдызындағы Цзи жұлдызын ұлы найзағайдың жарығы орағанын \опоясало\” б.д.д. III мыңжылдықта Солтүстік Қытайдағы Хуанхэ өзені бойында көргенін айтады. Сол кезде “аспанның ұлы” Хуанди Жерге Арыстан шоқжұлдызындағы Регул жұлдызынан ұшып келді. Оның ізбасары Шаохао да осылай келді. Ол келердің алдында “жұлдыз кемпірқосақ сияқты жерге қарай ұшты”. Ол туралы басқа деректерде “үлкен жұлдыз Гүлдеген аралға ковш \күрек\ сияқты келіп қонды”. Шаоходан кейінгі ізбасар Жерге келер алдында “жарығы өте күшті жұлдыз айдың дискісін кемпірқосақ сияқты айналып өтті”. “Аспанның ұлы” Хуанди жерде жүз жылдай билік жүргізген. Әртүрлі деректерде ол билікті б.д.д. 2598 немесе 2450 жылдарға дейін жүргізген. Оның көмекшілері тұрақты түрде астрономиялық бақылаулар жүргізді. Мысалы, Си Хэ “Күннің көлеңкесінің түрленуіне негіздеп болашақты болжады”, тағы бір көмекшісі Чан И “Туған және батқан айдың ширегі мен жартысына қарап болашақты анықтаса”, Да Нао “соңынан қытай күнтізбесінің негізі болған цикличностьпен айналысты”. Барлық деректерді бір жерге жинап талдау жасаған Жун Чэн жердің күнтізбесін жасады. Сонымен қатар Хуандидің көмекшілері “ту” немесе жердің картасын жасады. Хуандидің көмекшілері айтқан бізге белгісіз металдан жасаған үлкен айна және сиымдылығы 100 литрдей қазан мен оны орнықтыратын биіктігі 3-4 метрдей үш тіреуіш туралы деректер көп кездеседі. Сол кездегі қытайлықтардың ұғымы бойынша “қазанның ішін жүздеген рухтар \аруақтар\, жануарлар және перілер толтырған”. Оның үш аяғы “Ұлы бірліктің бейнесі” іспеттес. Ол жердегі Дао Әлемінің жасырын қозғағышы (двигателі). “Аспан ұлдары” ойлы–шұңқырлы жерлермен кедергісіз жүретін шынжыр табанды дөңгелек ойлап тапты. Ертедегі жазуларда олардың ешқандай көлікке жегілмей өздігінен жүретін арба екені жазылған. Көне жазба деректерде басқа ғаламшардан “айдаһарға” мініп келген Хуанди және оның көмекшілері Қытайдың солтүстік-батысындағы Гоби шөліне қонған. Соңынан Хуанди өзімен бірге келген жетпіс шамалы көмекшісімен қайта ұшып кеткенде Жерде қалған оның серіктері қатты қайғырады. Олар Хуандидің заттарын қорғандарда жерлеп, оны жоқтап, қайғырады. Көне жазбалар бойынша, олар 17 жұлдыздан тұратын Сюаньюань шоқжұлдызына ұшып кетті. Ол Темірқазық жұлдызы жағындағы эклиптиканың бойында, яғни Күн жүйесіндегі ғаламшарлар орналасқан жазықтықта орын тепкен. Осы шоқжұлдыздағы ең жарық жұлдыз Регул немесе Сюаньюань, ол Арыстан шоқжұлдызындағы Альфа. Осыдан екі мың жыл бұрын “қытайдың Геродоты” Сыма Цянь: “Мен құрметті ақсақалдардың Хуанди жайлы айтқан әңгімелерін тыңдадым... Әрине, олардың сенім - ұғымдары әртүрлі болғанымен, айтқан әңгімелері көне жазбалардағы деректерден алыс емес және шындыққа жақын. Мен Чуньцю мен Гоюйді оқыдым, оларда Хуанди және оның қасындағы бес әміршінің қайырымды істері мен шежіресі жақсы жазылған. Мен оны терең зерттемесем де, ондағы айтылғандар мен көрсетілгендер құр ойдан шыққан емес” деп жазды. “Басқа ғаламшардан келгендер” жайындағы қытайдың көне жазбалары мен сол кездегі тарихында кеңінен тараған деректерді келесі бір қырынан қарасақ, ол солтүстік-батыстағы Гоби шөлінен “Аспан аттарына мінген Аспанның ұлдары” немесе Тәңір (Тянь-Шань) мен Алтай тауларынан салт атты (батыста оларды кентаврлар деп атаған) және арбамен келген көшпенділер ойға түседі. Олар көне түркі тайпалары еді. Бұл ежелгі тарихтан белгілі нәрсе. Тәңірдің\Tien –Тәңір\ немесе Аспанның ұлдары деп отырғаны да түркілер. Ертедегі үйсін мемлекетінің жылқыларын қытайлықтар “Аспан аттары” деп атаған. Атты арбасымен салған Алтайдағы көне дәуір петроглифтері атты арбаға жегуге алғаш рет осы аймақта үйреткенінің дәлелі. Түркінің Тәңір тауын қытайлар Тянь-Шань дейді, яғни олар осы таудың қасиетті жаратқан Тәңірді (немесе Аспан) көне түркілерден алдымен құдай ретінде қабылдап, соңынан императордан бастап мемлекетті басқарудың барлық жүйесіне енгізген. Ертеде қытайдың алфавитін жасап, олардың сауатын ашқан және ғасырлар бойы сол елдегі зиялы қауым қызметін атқарғандар көне түркінің қаңлы тайпасы екенін қытай ғалымдары дәлелдеді. Қытайға дөңгелекті әкелген де қаңлылар не кидариттер деген деректер бар*. Көне дәуірде Хуанхэ (Ақсу) өзені мен Пекиннің солтүстігін ұзақ уақыт бойы түркі тайпалары билеп тұрғанымен қытайлықтар олардың вассалы болғанын тарихтан білеміз. 100 литрлік қазан мен оның үш тағаны деп жүргені түркілер жорыққа өздерімен бірге алып жүретін қасиетті Тайқазан. Түркілердің ұғымы бойынша, Тайқазаннан бір мезгілде тамақ ішкен мыңдаған адамның рухы, жаны және істері бір болады. Яғни, Тайқазан мыңдаған адамды немесе әскерді біріктіретін және аспандағы Тәңірмен байланыстыратын құдіретті құрал. Оның үш тағаны жердегі адамдарды аспандағы Тәңірмен байланыстырады деп түсінген. Хуанди ұшып кететін Темірқазық және Альфа жұлдыздары Тәңір жүйесінде адамның бұл өмірдегі ісіне қарай, өлген соң не жұмаққа не тозаққа апаратын баспалдақ. “Хуандидің заттарын қорғанда жерледі” дегені көшпенділердің көсемдерді қорғандарда жерлеу салты. Хуанди сияқты әулиенің өліміне сенгісі келмеген сол кездегі адамдар оны аспанға ұшып кетті деп сенген-ау сірә. Көне замандағы “Аспан аттарына мінген Аспан ұлдары” мен сол кездегі қытайдың жергілікті жабайы тайпалары арасындағы қарым-қатынасты осылай түсіндіруге болады. Қазіргі ғылыми деректер бойынша, ертедегі дала [[цивилизация]]ларының еуразиялық бағыты Ұлы даланың солтүстігі арқылы жүрген. Осы жолмен Иркутскінің жанындағы [[Мальта]]дан табылған палеолит дәуіріндегі Ауригнасиан Венерасы және француз ғалымы Тьер де Шарден көрсеткендей Солтүстік Қытайдың Ганьсу мен Шеньсидің солтүстік ауданындағы Ауригнасиан типтес мәдениет ошақтарының табылуы осы мәдениеттің Сібір арқылы жүргенінің айғағы. ==Түркі өркениеті == [[Image:Map-TurkicLanguages.png|right|thumb|320px|Түркі тілдері ресми тіл болып саналатын жер.]] Осындай жолмен Магдалениан мәдениеті [[Сібір]]дегі [[Енисей]]дің жоғары жағында Манжуриядағы Толунге, Маньчоулиге, Хайларғда және Хоппеге тараған. Пекиннің жанындағы Чоукоутиен ойпатынан табылған адам қаңқасында сүйек инелер, құлақ жарғағындағы тесіктер, жануарлардың сойдақ тістері, қажалған алқалар, маржан тастардың бөлшектері сияқты әшекейлер кездеседі. Б.д.д. үшмыңжылдықтың ортасында Орталық Ресей жерінде пайда болып Азиядағы Сібірге, одан Ганьсудегі проқытай Чи-жиа-пинь [[керамика]]сына әсер еткен ирек сызықты \“соmbed”\ әшекейленген құмыралардың тарауы неолит дәуірінің соңғы кезінде сібірдегі көшпенді жол арқылы жүрген. Одан кейінгі кезеңде б.д.д. II мыңжылдықтың басында [[Бессарабия]], [[Молдавия]] және [[Киев]] маңында пайда болып, [[Украина]]дан [[Қытай]]ға дейін тарап, б.д.д. 1700 жылдар шамасында Хонандағы Ян-шао-тзунде дамып, сонан соң Ганьсудегі Паншанда дамыған керамика, спираль тәрізді өрнектелген әшекейлер Сібір арқылы тараған болу керек. А.М.Таллгреннің дәлелдеуі бойынша б.д.д. 1500 жылдары басталған Батыс Сібірдегі қола дәуірі сол кездегі Дунайдың қола өркениетімен байланысты. Орталық Сібірдегі Минусинскіде қола дәуірі одан үш жүз жыл кейін, яғни 1200 жылдары басталды. Қытайдың үлгілеріне ұқсас Батыс Сібірдегі балталар мен найза ұштарының негізінде М.Лоер Қытайдағы қола техникасы б.д.д. 1400 жылдары Сібірден келді деп қорытындылайды186, 190. Бұл жерде біз Қытай өркениеті пайда болуы мен дамуының негізін көшпенді түркі тайпаларынан алатынын көреміз. Ертедегі Ұлы дала көшпенділері сауыт-саймандары мен тұрмыстық бұйымдарын әшекейлеуге қола, күміс және алтын пластиналарды пайдаланып, өзіндік айшықты “жануарлар стилі” өнерін дамытуымен ерекшеленеді. Осы өнердің бұйымдары [[Сары өзен]] (Желтая река) мен Шеньсидің солтүстік аймағынан көптеп табылғандықтан, сол аймақты б.д.д. VI ғасырда мекендеген монғолдың Ордосс тайпасының атымен ордосс өнері деп аталды. [[Археология]]лық деректер бойынша, [[Моңғолия]]дағы және Ордосстағы ғұндардың өнері мен скиф өнері бір мезгілде қатар дамыған. Швед археологы Т.Ж.Арне Лванпиня мен Сюянвадағы ордосс қоласын б.д.д. IV ғасырдікі десе187, жапон археологы Суеджу Умехара мен швед синологы Карлгрен б.д.д. VII-V ғасырларда ордосс қоласы қытайдың архаикалық Орташа Чоу стилі әшекейлерінің “Соғысушы мемлекет“ \Воюющие государства\ стиліне өтуіне тікелей әсер еткенін дәлелдеді209, 212, 231. Осы мысалдардың өзінен көне түркі мәдениеті қытай өнері мен өркениетінің негізін салуға және дамуына тікелей әсер еткенін көреміз. Сол заманда қалыптасып келе жатқан қытай мемлекетінің белгісі болып енген Айдаһар алғашында аңшылық дәуір кезіндегі көне түркілердің аналық бөрі образындағы жер-су және жер өнімділігінің тәңірі болған еді 69. Сонымен қатар, қытайлар түркілерден Жаратылыс тану жүйесін (Тәңір) алдымен аспан, жер және тіршілікті жаратқан құдай ретінде қабылдап, соның негізінде тұран жүйесіндегі конфуцианство мен даосизм діндері пайда болды. Одан кейін Тәңір жүйесі қытай мемлекетін басқарудың барлық саласына енді. Қазіргі Қытайда және [[Тынық мұхиты]] аймағында кеңінен қолданылып жүрген он екі жылдық [[күнтізбе]] – мүшел де алдымен көне түркілерде пайда болып, соңынан осы аймақтарға таралғаны ғылымда дәлелденген. Түркі өркениеті Қытай өркениетінің дамуына тікелей әсер етіп, оның ізашары болғанына осы айғақтар дәлел. Сонымен қатар, мыңдаған жылдар бойы көрші тұрған осы халықтар бір-біріне жанама түрде де әсер еткені белгілі. Көне түркілердің шабуылдарынан қорғану үшін салынған ұзындығы алты мың шақырым “Ұлы Қытай қорғаны” соның бір мысалы. Түркі тайпаларының ішінде елдік, мемлекеттік алғашқы белгілі идеяны б.д.д. VI ғасырда сақтардың әйел патшасы Томирис айтқан болатын. Ол сақтың жерін жаулап алмақ болған парсының ұлы патшасы Кирге “Сен біздің жерге соғыспен келдің. Қантөгіс бастамай тұрып еліңе қайт. Әйтпесе, ажалыңды осы жерден табасың ...” дейді. Демек, сақтар үшін ең қасиетті, ең қымбат нәрсе туған жер екен. Осы соғыста Томирис бастаған тайпалар парсылардың жер қайысқан қолын жеңіп, “патшалардың патшасы” Кирді өлтіргенін “тарих атасы” Геродот жазды 53. “Түркі елі” немесе “Түркістан” ұғымы - б.д.д. II ғасырда [[ғұндар]]дың [[шаньюй]]і (қыт. “Аспанның Ұлы Перзенті”) Мөде хан түркінің 24 тайпасын біріктіріп, мемлекет құрған кезде пайда болды. Сол тайпалардың көпшілігінің ізі бүгінгі қазақ ұлтын құрайтын руларда кездеседі. Демек, бүгінгі қазақ көне түркілердің тікелей ұрпағы. [[Мөде қаған]] қытай патшасы сұратқан жақсы жылқылары мен сұлу қыздарын берсе де, жерге келгенде (мейлі ол құнарсыз шөлді аймақ болса да): “Жердің жақсы-жаманы болмайды. Жер мемлекеттің негізі. Ол ешкімге берілмейді ...” деп, қытайға соғыс жариялайды, сүйтіп оның көп жерін жаулап алады 57. Ғұндардың батыс бөлігі б.д. I-IV ғасырларында [[Жетісу]], [[Арал теңізі]] арқылы өтіп, алдымен [[Жайық]]-[[Еділ]] өзендері аралығын мекендеп, одан кейін [[Қара теңіз]] бойын басып алып, [[Днепр]] мен [[Дунай]]ға дейін жетіп, осы көштің жолында кездескен аландардың бір бөлігі мен остроготтарды бағындырып, угр, визигот, герман тайпаларының батысқа жаппай көшуіне себепші болды. Еуразияның картасын түбегейлі өзгерткен осы “Халықтардың ұлы көші” кезінде Кавказдың солтүстігінде Терек пен Кубандағы аландардың көпшілігі ғұндарға бағынды. Қазіргі осетиндер аландардың ұрпақтары. Аландардың екінші бөлігі Батысқа көшіп, сол жақтағы батыс герман тайпаларына қосылды. Олардың бір бөлігі Луардың төменгі жағындағы Галға орналасса, қалғандары суявтармен немесе визиготтармен араласып, Испаниядағы Каталонияның (”Гот-Алан“) атауы болған жаңа этникалық элемент құрды. [[Еуропа]]дағы [[Бургундар|Бургунд]] ұлысының алғашқы топонимі алдымен түркілер тұрған Байкал қыраттарында кездеседі. Содан кейін олар Каспий теңізі маңында тұрған. === Орхон немесе көне түркі жазулары === Түркістан көне түркі жазулары <!-- [[Сурет:Orkhon script 8th century wt.jpg|thumb|left|150px|The '''[[Orkhon script]]''' is the alphabet used by the [[Göktürk]]s from the 8th century to record the [[Old Turkic language]]. It was later used by the [[Uyghur Empire]]; a [[Yenisei]] variant is known from 9th-century [[Kyrgyz people|Kyrgyz]] inscriptions, and it has likely cousins in the [[Talas Valley]] of [[Turkestan]] and the [[Old Hungarian script]] of the 10th century.]] --> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары|Түркілер]] 9xf38p4a7h9wfev48cfdg33luqj458p 0 36590 3644406 2169392 2026-08-20T09:02:02Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644406 wikitext text/x-wiki '''Андреев Иван Григорьевич ''' (1743 — 1801) — орыс этнографы, тарихшы. Ұзақ жылдар бойы Ямышев, Омбы, Бұқтырма, Өскемен, Семей бекіністерінде әскери қызметте болды. Сібір губернаторының тапсырмасымен қазақтардың шаруашылығы, әдет-ғұрпы, шығу тегі жөнінде нақты деректер жинады. Семейдің топограф. суреттемесін аяқтады. А-тің қазақтар туралы мәліметтері “Новые ежемесячные сочинения ” деген журналда және “Орта жүз қырғыз-қайсақтарының суреттемесі” деген еңбегінде жарияланды. Соңғы жұмыстың 18 ғ-дың 2-жартысындағы қазақ тұрмысы жөнінде деректер келтірілуімен қатар этнографиялық мәні бар. Шығ.: Описание Средней Орды киргиз-кайсаков, касающимися до сего народа также и прилежащих к российской губерний, по части Колыванской и Тобольской губерний, крепостей. СПб, 1795. Әдеб.: Потанин Г.Н., О рукописи капитана Андреева, Изв. РГО, 1875, т. 11.<ref>{{citeweb|url=https://semeylib.kz/?page_id=12938|title=Андреев Иван Григорьевич|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1743 жылы туғандар]] [[Санат:1801 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ресей этнографтары]] baovj36596ggd6ylm1f1fx2po7vva6l 0 40031 3644251 3260928 2026-08-19T20:09:25Z Casserium 68287 3644251 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Бектөбе |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min =53 |lat_sec = 01 |lon_deg =71 |lon_min =17 |lon_sec =02 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Қаратөбе ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Қаратөбе |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}4046 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Бектөбе''' — [[Жамбыл облысы]]ның [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]нда болған ауыл, бұрынғы [[Қаратөбе ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қаратөбе ауылдық округі]] орталығы. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Әулиеата ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 19 км жерде, қоңыржай-ыстық агроклиматтық белдемде орналасқан. Топырағы боз, шалғынды, онда күйреуік, баялыш, т.б. астық тұқымдас шөптер өседі. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||2507 ||{{өсім}}4046 ||161,4 ||1233 ||{{өсім}}2076 ||168,4 ||1274 ||{{өсім}}1970 ||154,6 |} Ауылда өндірістік кооперативтер мен шаруа (фермер) қожалықтары жұмыс істейді. Тұрғындары аудан орталығымен және т.б. елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] 8ybtfqa73bbnmla85i5ii93x3iifxh3 0 40323 3644230 3260499 2026-08-19T19:44:24Z Casserium 68287 3644230 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Ақбұлым |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min = 54|lat_sec = 36 |lon_deg = 71|lon_min = 28|lon_sec = 43 |CoordScale = 25000 |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Ақбұлым ауылдық округі{{!}}Ақбұлым |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ильич |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = құрғақ қоңыржай-ыстық агроклиматтық белдемде жатыр |тұрғыны = {{өсім}}3857 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }}'''Ақбұлым''' — [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]нда болған ауыл, бұрынғы [[Ақбұлым ауылдық округі]]нің орталығы. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Жібек жолы ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде, жазық дала белдемінде орналасқан. Жақын теміржол бекеті — Тараз қаласы (5 км жерде). == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||3084 ||{{өсім}}3857 ||125,1 ||1512 ||{{өсім}}1925 ||127,3 ||1572 ||{{өсім}}1932 ||122,9 |} Бұрынғы ұжымшар негізінде құрылған өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Ауылда мәдениет үйі, мектептер, емхана т.б. мекемелер бар. Ақбұлым арқылы ауыларалық автомобиль жолы өтеді.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> Ақбұлым аталуының себебі, [[Қырғыз Алатауы]]ның төменгі сілеміндегі [[Ақтау жотасы|Ақтау]]дың етегінен шыққан бұлақтан көктемдегі, күздегі будан ауылды ақ бу басып, бұлыңғыр тартып, соған байланысты ауыл "Ақбұлым" атанған.<ref>Жамбыл облысының топномикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] qnfqhvc0om93u5sflqjentueafnae9c 0 42091 3644163 3264838 2026-08-19T15:32:00Z Nurken 111493 3644163 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Ақыртөбе |сурет = Aqyrtobe 20260804 (3).jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min =59 |lat_sec =21 |lon_deg =72 |lon_min = 06|lon_sec = 02 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Тұрар Рысқұлов ауданы |кестедегі аудан = Тұрар Рысқұлов ауданы{{!}}Тұрар Рысқұлов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Ақыртөбе ауылдық округі{{!}}Ақыртөбе |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}2584 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ақыртөбе''' — [[Жамбыл облысы]]ның [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]ндағы ауыл, темір жол бекеті, [[Ақыртөбе ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Ақыртөбе аудан орталығы [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] ауылынан батысқа қарай 51 километрдей жерде, далалық белдемде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||2678 ||{{құлдырау}}2584 ||96,5 ||1339 ||{{құлдырау}}1306 ||97,5 ||1339 ||{{құлдырау}}1278 ||95,4 |} Ауылда элеватор, өндірістік кооператив жұмыс істейді. Орта мектеп, емхана, тіс емдеу пункті, клуб бар. Ақыртөбе арқылы [[Алматы]]-[[Тараз]] автомобиль жолы өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] bvhdkxy68i9rt7bb51edwapakqyxgx5 0 43781 3644536 3407797 2026-08-20T10:49:09Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644536 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Хакастар |төл атауы = хоорай |сурет = Хакаски с детьми.JPG |сурет тақырыбы = |саны = 73 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 70 600 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Қытай}} |саны2 = 1 200 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[хакас тілі]] |діні = [[шаманизм]],[[Православ шіркеуі|православие]] |этникалық топтары = [[қырғыздар]],[[шорлар]],[[телеутлер]],[[алтайлар]] |ескертпелер = }} '''Хакастар''' (өз атауы-тадар, хоорай; ескір. минусин және абакан татарлары немесе түріктер) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамындағы түркі халықтары, [[Хакасия]]ның байырғы халқы. Халқы 73 мың адам, оның 63,6 мыңы Хакасияда (2010, халық санағы) тұрады. Олар сондай-ақ Краснояр өлкесінде (4,1 мың адам), [[Тыва]]да (0,9 мың адам), Томск облысында тұрады. (0,7 мың адам), Кемерово облысында (0,5 мың адам), [[Жаңасібір облысы]]нда (0,4 мың адам), [[Иркутск облысы]] (0,3 мың адам).<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5149680|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-06 |lang=}}</ref> == Сырт келбеті == Хакастардың сыртқы түрі әдетте моңғолоидтар деп сипатталады, бірақ олардың арасында әртүрлі бет типтерін табуға болады. Жалпы белгі - қара тері түсі, қара қоңыр немесе қара шаш, қара қоңыр көздер. Хакастарда шығыңқы бет сүйектері мен мұрындары бар. Көптеген сібір халықтары сияқты хакастар да өздерінің физикалық дамуына әсер еткен ортаның қатал жағдайларына бейімделді. Олар күшті және төзімді денелерге ие, сонымен қатар таулы аймақтарда суыққа және оттегінің жетіспеушілігіне төзімділігі жоғары.<ref>{{cite web|url=https://genetik.pro/nacionalnosti/hakasy/|title=Хакастар – рухты, қонақжай халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-06 |lang=}}</ref> == Тілі == Түркі тобындағы [[хакас тілі]]нде сөйлейді, үш диалектісі сақталған. Жазуы [[кириллица]]ға негізделген. Хакас тілі – Хакасия Республикасының мемлекеттік тілі (Конституция 1995; Тілдер туралы заң 1992). Хакас тілінің жазуы сагай және качин диалектілерінің негізінде құрылған, 1924–1929 жылдары орыс (кириллица) графикасы қолданған, 1929–1939 жылдары латын әліпбиіне, 1939 жылдан бастап қайтадан орыс (кириллица) графикалық негізіне аударылған. Хакас тілі төрт диалектіге бөлінеді: качин, сагай, кызыл және шор.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B|title=Хакастар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-06 |lang=}}</ref> == Діні == Хакастардың көпшілігі 1876 жылы ресми түрде [[Православ шіркеуі|православие]] дінін қабылдағанына қарамастан, дәстүрлі нанымдарды ұстанады.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/hakas/|title=Хакастар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-06 |lang=}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:MinusinskTatars.jpg |нобай|оңға|200px|Хакастар. ХХ-ғасыр]] Хакастар этногенезінде түрік (енисейлік қырғыздар, телеуттер, т.б.), кет (ариндер, кталар, т.б.), самодий (маторлар, комасиндер, т.б.) құрауыштары өзіндік рөл атқарған. Хакастардың 17 ғасырларға дейінгі тарихы аз зерттелген. Олар ерте заманда аңшылықпен және мал шаруашылығымен айналысқан. Орта ғасырларда Енисей қырғыздарының құрамында болды. 1209 ж. [[Шыңғыс хан]]ға, кейіннен ойраттарға бағынды. Бір бөлігі Тянь-Шань өңіріне қоныс аударып, қырғыз халқының қалыптасуына ұйтқы болды. 17—18 ғасырларда Хакастар Минусин қазаншұңқырын бірнеше шағын ұлыс болып мекендеген. 18-ғасырларда оларды Ресей өз құрамына қосып алды. Нәтижесінде Хакастар дәстүрлі дінін (бақсылық, аруаққа табыну, т.б.), ұлттық тілін, ру-тайпалық бөлінісін жоғалта бастады. Қазан төңкерісіне дейін Хакастарды минусиндік және абакандық “татарлар” немесе “түріктер” деп те атаған.<ref>{{кітап|авторы=Бас редактор Ә. Нысанбаев | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақ энциклопедиясы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы= |жыл=1998|томы=IX |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89800-123-9|тиражы= }}</ref> == Кәсібі == Хакастар жартылай көшпелі [[мал шаруашылығы]], [[аңшылық]] және [[егіншілік]] кәсібімен айналысқан, сонымен қатар [[құс]] өсірген. Әйелдер қой терісінен киім, аяқ киім тіккен. [[Киіз басу]]мен де айналысқан. [[Сиыр]], [[жылқы]] терісінен ыдыс-аяқ, сандық, сауыт-сайман жасалған. Одан кілемдер, киіз үйдің төсек-орындары жасалды. Хакастар [[балық аулау]]мен айналыса бастады. Өйткені, олар өмір сүрген өңір өзен-көл балығына бай болған. Бұл хакастардың көмекші кәсібінің бір түрі болды. Күзгі-көктемгі маусымда балықтарды үлкен торларды пайдаланып, топ-топ болып аулайтын. Хакас әйелдері тоқымашылықпен айналысқан. Қолөнерінде ұсталық кәсіп, зергерлік дамыған. Көп жағдайда тұрмысқа қажетті бұйымдар жасап, малға, т.б. бағалы заттарға айырбастап отырған. == Тұрмыс салты == === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Хакастар 10-15 тұрғын үйден тұратын ауылдар құрады. Оларды аалдар деп атаған. Көбінесе олар туысқан отбасылар болды. Киіз үй хакастардың дәстүрлі баспанасы болып саналады. Ғимараттар кең, конус тәрізді үлкен шатырмен жасалды. Торсыз киіз үйдің (чарга иб) төбесінде шанышқылары бар тік бағана немесе шеңберге қадалған қазықтар болған. Шанышқыға құрсау кіргізілді, оған сырық еңкейтілген күйде бекітіліп, ол басқа көлбеу тірекке қосылады. Жоғарғы жағында бұл көлбеу тіректер екінші құрсаумен жалғанған, оған конустық шатырдың тіректері бекітілген. Қабырғалары тақтайлардан, блоктардан жасалып, қабықпен жабылған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/363|title=Шеломова Татьяна. Хакастар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-06 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Хакасская народная одежда- Annenkoan.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдері]] [[Киім]]дерін аң, мал терілерінен тіккен. Әйелдері ұзын тон, шапан, жағалы ұзын көйлек, т.б. киімдер киген. Әр түрлі әшекейлер, (алқа, т.б.) таққан. Ерлерге арналған күнделікті киім [[көйлек]] пен [[шалбар]]дан тұрды. Көйлектің үлкен жағасы, тар манжеттермен аяқталатын бос жеңдері болды. Үстіне матадан немесе жібектен жасалған халат (мерекелік) киеді, ол кең түсті белбеумен буылған. Бастарына цилиндр пішінді бас киім киді. Әйелдердің ұлттық киімдері әдемілігімен, сымбаттылығымен ерекшеленеді. Әйелдер гардеробының негізгі бөлшектері - етегі ұзын көйлек. Көйлектер дәстүрлі түрде ашық түсті маталардан тігіледі. Үстіне жеңсіз күртеше киеді, ол кестелермен, өрнектермен безендірілген. Сыртқы киімдері - кафтан немесе [[тон]]. Мереке күндері әйелдер ұлттық әшекей - ''пого'' киеді. Бұл моншақтармен, маржандармен, інжу-маржан декорымен кестеленген көкірекше.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/hakasy-istoriya-uklad-zhizni-drevnie-obychai|title=Хакастар – тарихы, тұрмыс-салты, ежелгі әдет-ғұрыптары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-06 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Хакас тағамдары алуан түрлі және нәрлі. Оның негізін үй жануарларының еті, сүт өнімдері, балық, орман өнімдері құрайды. Етті кептіріп [[шұжық]] жасады. Хакастардың қой етінен, жылқы етінен, жабайы аңнан жасалған дәмді тағамдары көп. Мал сойылған соң – ''ысты'' тағамын дайындайды (қабырғаларды, омыртқаны, жауырындарды, майды, бауырды, жүректі алып, олардан жиынтық жасау). Сиыр, қой сүтінің негізінде [[қаймақ]], [[сүзбе]], май, ірімшіктердің алуан түрлері жасалады. [[Гарнир]] ретінде картоп, тамыр дақылдары мен арпа қолданылады. Жидектер, жаңғақтар, бал десерттер жасау үшін қолданылады. Сусын ретінде [[айран]], [[қымыз]], шөп шайлары қолданылады. [[Сурет:Хакасы.JPG|нобай|оңға|200px|Музыкалық аспаптардағы хакастар]] === Фольклоры === Фольклордың ең кең тараған жанры – батырлық эпос (алыптыг нымах). Ол 10-15 мың жолға дейін жетеді және музыкалық аспаптардың сүйемелдеуімен тамақ үнімен (хай) орындалады. Батырлық аңыздардың ортасында алып батырларының бейнелері, онда өмір сүретін құдайлармен ғаламның үш әлемге бөлінуі туралы, аймақтар мен табиғат құбылыстарының рух иелері (ээзи) туралы мифологиялық идеялар, т.б. Әңгімешілер үлкен құрметке ие болды, оларды Хакасияның әр түкпіріне қонаққа шақырды. Сөздің сиқырлы әсерінің күшіне деген сенім хакастарда қайырымдылықтың (алғыс) және қарғыстың (хааргыс) заңдасқан түрінде көрінеді. 40 жастан асқан ересек адам ғана тілек айтуға құқылы болды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=HAKS|title=Әлем халықтары/Хакастар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-06 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы хакастар == Қазақстанның хакас диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *401 (1970 ж.), *475 (1979 ж.), *575 (1989 ж.), *355 (1999 ж.) *233 (2013 ж. адам.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=427|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> 1989 жылы КСРО халық санағының материалдарын өңдеу нәтижесінде алынған қосымша статистикалық мәліметтер бойынша хакастардың 76,7%-ы өз ұлтының тілін ана тілі деп санайды, алайда олардың тек 2,9%-ы ғана хакас тілін еркін меңгерген; 23,1%-ы орыс тілін ана тілі деп санайды, бірақ олардың 67,3%-ы орыс тілін еркін меңгерген. Тек өз этносының тілінде сөйлейтін біртілділер Ресей Федерациясының хакастарының 8,9%-ын құрайды. 1999 жылғы санақ бойынша Қазақстан хакастарының қостілділік дәрежесі мынадай түрде анықталды: біртілділер – 169 адам (47,6%), қостілділер – 186 адам (52,4%).<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=196|барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline|Khakas people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] m8pp6xynczs7mr09j2wtvfqiwgtmaka 0 44977 3644098 2478754 2026-08-19T12:04:08Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644098 wikitext text/x-wiki '''Бахманяр Әбу-л-Хасан ибн Мәрзбан''' (т.ж.б. - 1066) — орта ғасырлық Әзірбайжан философы. [[Әбу Әли ибн Сина]]ның шәкірті. “Метафизика” (Мабәд ат-Табиат”), “Жанды заттардың иерархиясы” (“Мәратиб әл-Моуджудат”) атты филос. еңбектері [[Аристотель]]дің ілімдеріне негізделген. Материясыз форма, формасыз материя болмайды, сондай-ақ, [[материя]] мәні жағынан рухани дүниеге тәуелді деп санайды. Оның пікірінше, [[философия]]ны игеру - адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуінің және рахатқа бөленуінің бірден-бір жолы болып табылады. “[[Білім кітабы]]” (“Китаб ат-Тахсил”), “[[Сұлулық пен Бахыт]]” (“[[әл-Бехджат уә Саадат]]”) деген еңбектері [[логика]] мен [[этика]] мәселелеріне арналған. Бахманяр адамның өзін-өзі игере білуін және оның бойындағы ұстамдылық пен батылдық қасиеттерді данышпандықтың көрінісі ретінде бағалайды. Ол [[ислам]] дінінің қағидаларын дәлелдеуге [[Аристотель]] мен жаңаплатоншылдар жүйелерін пайдаланды. == Сыртқы сілтемелер == [[Қазақ энциклопедиясы]] {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Иран философтары]] {{stub}} 70njogucc1u5anxcl4d61rkmkkt72sp 3644099 3644098 2026-08-19T12:07:57Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644099 wikitext text/x-wiki '''Бахманяр Әбу-л-Хасан ибн Мәрзбан''' (т.ж.б. - 1066) — орта ғасырлық әзірбайжан философы. [[Әбу Әли ибн Сина]]ның шәкірті. “Метафизика” (Мабәд ат-Табиат”), “Жанды заттардың иерархиясы” (“Мәратиб әл-Моуджудат”) атты филос. еңбектері [[Аристотель]]дің ілімдеріне негізделген. Материясыз форма, формасыз материя болмайды, сондай-ақ, [[материя]] мәні жағынан рухани дүниеге тәуелді деп санайды. Оның пікірінше, [[философия]]ны игеру - адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуінің және рахатқа бөленуінің бірден-бір жолы болып табылады. “[[Білім кітабы]]” (“Китаб ат-Тахсил”), “[[Сұлулық пен Бахыт]]” (“[[әл-Бехджат уә Саадат]]”) деген еңбектері [[логика]] мен [[этика]] мәселелеріне арналған. Бахманяр адамның өзін-өзі игере білуін және оның бойындағы ұстамдылық пен батылдық қасиеттерді данышпандықтың көрінісі ретінде бағалайды. Ол [[ислам]] дінінің қағидаларын дәлелдеуге [[Аристотель]] мен жаңаплатоншылдар жүйелерін пайдаланды. == Сыртқы сілтемелер == [[Қазақ энциклопедиясы]] {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Иран философтары]] {{stub}} bkwef8t4irf09dwt27uhs9tg41uo1rx 3644101 3644099 2026-08-19T12:08:37Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644101 wikitext text/x-wiki '''Бахманяр Әбу-л-Хасан ибн Мәрзбан''' (т.ж.б. - 1066) — орта ғасырлық әзірбайжан философы, [[Әбу Әли ибн Сина]]ның шәкірті. “Метафизика” (Мабәд ат-Табиат”), “Жанды заттардың иерархиясы” (“Мәратиб әл-Моуджудат”) атты филос. еңбектері [[Аристотель]]дің ілімдеріне негізделген. Материясыз форма, формасыз материя болмайды, сондай-ақ, [[материя]] мәні жағынан рухани дүниеге тәуелді деп санайды. Оның пікірінше, [[философия]]ны игеру - адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуінің және рахатқа бөленуінің бірден-бір жолы болып табылады. “[[Білім кітабы]]” (“Китаб ат-Тахсил”), “[[Сұлулық пен Бахыт]]” (“[[әл-Бехджат уә Саадат]]”) деген еңбектері [[логика]] мен [[этика]] мәселелеріне арналған. Бахманяр адамның өзін-өзі игере білуін және оның бойындағы ұстамдылық пен батылдық қасиеттерді данышпандықтың көрінісі ретінде бағалайды. Ол [[ислам]] дінінің қағидаларын дәлелдеуге [[Аристотель]] мен жаңаплатоншылдар жүйелерін пайдаланды. == Сыртқы сілтемелер == [[Қазақ энциклопедиясы]] {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Иран философтары]] {{stub}} huh0h6x7pmp5joctpp3whnypxuy042l 3644102 3644101 2026-08-19T12:09:48Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644102 wikitext text/x-wiki '''Бахманяр Әбу-л-Хасан ибн Мәрзбан''' (т.ж.б. - 1066) — орта ғасырлық әзірбайжан философы, [[Әбу Әли ибн Сина]]ның шәкірті. “Метафизика” (Мабәд ат-Табиат”), “Жанды заттардың иерархиясы” (“Мәратиб әл-Моуджудат”) атты философиялық еңбектері [[Аристотель]]дің ілімдеріне негізделген. Материясыз форма, формасыз материя болмайды, сондай-ақ, [[материя]] мәні жағынан рухани дүниеге тәуелді деп санайды. Оның пікірінше, [[философия]]ны игеру - адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуінің және рахатқа бөленуінің бірден-бір жолы болып табылады. “[[Білім кітабы]]” (“Китаб ат-Тахсил”), “[[Сұлулық пен Бахыт]]” (“[[әл-Бехджат уә Саадат]]”) деген еңбектері [[логика]] мен [[этика]] мәселелеріне арналған. Бахманяр адамның өзін-өзі игере білуін және оның бойындағы ұстамдылық пен батылдық қасиеттерді данышпандықтың көрінісі ретінде бағалайды. Ол [[ислам]] дінінің қағидаларын дәлелдеуге [[Аристотель]] мен жаңаплатоншылдар жүйелерін пайдаланды. == Сыртқы сілтемелер == [[Қазақ энциклопедиясы]] {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Иран философтары]] {{stub}} lzeu254a3qlfprnn4zcr144zko1ytfq 3644103 3644102 2026-08-19T12:12:19Z Айткүл 184554 3644103 wikitext text/x-wiki '''Бахманяр Әбу-л-Хасан ибн Мәрзбан''' (т.ж.б. - 1066) — орта ғасырлық әзірбайжан философы, [[Әбу Әли ибн Сина]]ның шәкірті. “Метафизика” (Мабәд ат-Табиат”), “Жанды заттардың иерархиясы” (“Мәратиб әл-Моуджудат”) атты философиялық еңбектері [[Аристотель]]дің ілімдеріне негізделген. Материясыз форма, формасыз материя болмайды, сондай-ақ, [[материя]] мәні жағынан рухани дүниеге тәуелді деп санайды. Оның пікірінше, [[философия]]ны игеру – адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуінің және рахатқа бөленуінің бірден-бір жолы болып табылады. “[[Білім кітабы]]” (“Китаб ат-Тахсил”), “[[Сұлулық пен Бахыт]]” (“[[әл-Бехджат уә Саадат]]”) деген еңбектері [[логика]] мен [[этика]] мәселелеріне арналған. Бахманяр адамның өзін-өзі игере білуін және оның бойындағы ұстамдылық пен батылдық қасиеттерді данышпандықтың көрінісі ретінде бағалайды. Ол [[ислам]] дінінің қағидаларын дәлелдеуге [[Аристотель]] мен жаңаплатоншылдар жүйелерін пайдаланды. == Сыртқы сілтемелер == [[Қазақ энциклопедиясы]] {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Иран философтары]] {{stub}} kncbv6p4cl6zp55ww5q5jz9ymw0hpd8 3644106 3644103 2026-08-19T12:17:49Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644106 wikitext text/x-wiki '''Бахманяр Әбу-л-Хасан ибн Мәрзбан''' (т.ж.б. - 1066) — орта ғасырлық әзірбайжан философы, [[Әбу Әли ибн Сина]]ның шәкірті. “Метафизика” (Мабәд ат-Табиат”), “Жанды заттардың иерархиясы” (“Мәратиб әл-Моуджудат”) атты философиялық еңбектері [[Аристотель]]дің ілімдеріне негізделген. Материясыз форма, формасыз материя болмайды, сондай-ақ, [[материя]] мәні жағынан рухани дүниеге тәуелді деп санайды. Оның пікірінше, [[философия]]ны игеру – адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуінің және рахатқа бөленуінің бірден-бір жолы болып табылады. “[[Білім кітабы]]” (“Китаб ат-Тахсил”), “[[Сұлулық пен Бахыт]]” (“[[әл-Бехджат уә Саадат]]”) деген еңбектері [[логика]] мен [[этика]] мәселелеріне арналған. Бахманяр адамның өзін-өзі игере білуін және оның бойындағы ұстамдылық пен батылдық қасиеттерді данышпандықтың көрінісі ретінде бағалайды. Ол [[ислам]] дінінің қағидаларын дәлелдеуге [[Аристотель]] мен жаңа платоншылдар жүйелерін пайдаланды. == Сыртқы сілтемелер == [[Қазақ энциклопедиясы]] {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Иран философтары]] {{stub}} kadnkp87gqj3x6bqkcvq2r2zhjosy46 0 45135 3644527 3404990 2026-08-20T10:46:20Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644527 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Тофалар |төл атауы = ка­ра­га­с |сурет = Група оленярів Тофалари Іркутська губ. Нижньоудінський повіт поч XX ст РЕМ.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 723 |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[тофалар тілі]] |діні = жергілікті наным-сенімдер, [[Православ шіркеуі|православие]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Тофалар''' (өз атауы – ''то­фа'', ''то­па'', ''ты­фа'', ''ка­ра­га­с'')<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4198842?ysclid=m3y14msbi2595673644|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> — [[Ресей]]дің [[Шығыс Сібір]]дегі байырғы түркі тілдес халқы.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/145812|title=Тофалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> Қазан төңкерісіне дейінгі орыс жазба деректерінде карагас (қарақаз) деген атпен мәлім болған Тофалардың саны – бір мыңдай ғана адам. Шығу төркіні, тілі мен ұлттық салт-дәстүрі, мәдениеті жағынан Тофалар тува – төджиндерге жақын. Антропологиялық жағынан Тофалар [[моңғолоид]] нәсілінің солтүстік-шығыс тармағына жатады.<ref>{{кітап|авторы=Бас редактор Ә. Нысанбаев | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл=1998|томы=VIII |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89800-123-9|тиражы= }}</ref> == Таралуы == Отырықшы өмір салтына көшкеннен кейін Кеңес өкіметі орнаған 70 жыл ішінде тофалар араласып, қазіргі Иркутск облысының Нижнеудинск ауданы аумағындағы Алыгджер, Нерха және Жоғарғы Гутара ауылдарында тұрады. 1920 жылдары Қарағас жергілікті кеңесі құрылып, 1934 жылы Тофалар Ұлттық кеңесі болып қайта құрылды. 1939 жылы тофалар ұлттық ауданы ұйымдастырылды, оның әкімшілік-мәдени орталығы Алыггер кенті болды. Аудан 1951 жылға дейін созылды, оның орнына РСФСР Иркутск облысының төменгі Вудин ауданына кірген екі ауылдық кеңес (Тофалар, оның ішінде Алыггер мен Нерху және жоғарғы Гутарский) құрылды. 1990 жылдары ауылдық кеңестер ауылдық әкімшіліктерге, ал 1999 жылы Нержа дербес ауыл әкімшілігіне айналды. Қазіргі уақытта Тофалар елді мекендерінде үш ауылдық әкімшілік бар: Тофалар (Алыгжер ауылы), Нерхин (Нерха ауылы) және Верхнегутар (Жоғарғы Гутара ауылы).<ref>{{cite web|url=https://etno.pribaikal.ru/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F/%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE-%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85/|title=Тофалар туралы негізгі мәліметтер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Халқы == Тофалар - Ресейдегі ең саны аз халық. 1851 жылы Ю.П.Штубендорф дерегі бойынша 543 адамды құрады. Ол сондай-ақ, бір кездері олардың саны әлдеқайда көп болып, бірнеше мың адамға жеткенін, бірақ олардың арасында өршіп тұрған шешектің кесірінен олардың саны айтарлықтай азайғанын мәлімдеді. Л.В.Мельникованың 1675-1930 жылдар аралығындағы мәліметтері халық санының тұрақтылығын көрсетеді – орташа есеппен 400-ге жуық адам болды. Тофалар санының көбеюі ХХ ғасырдың 50-жылдарынан байқала бастады. Осылайша, 1959 жылғы халық санағы олардың санын 586 адам, 1970 жылғы халық санағы – 763, 1979 жылғы – 763, 1989 жылғы – 731 және 2002 жылғы – 723 адам деп белгіледі. Тофалар санының өсу динамикасы келесідей: *1979 жылы - 476 адам, [[Сурет:Tofalaria.png |нобай|оңға|200px|Тофалардың қоныстану аймағы]] *1985 жылы - 596, *1989 жылы - 636, *1993 жылы - 649, *1994 жылы - 620, *1995 жылы - 697, *1996 жылы – 633, *1997 жылы – 631, *1998 жылы – 731, *2002 жылғы халық санағы бойынша 723 оның басым көпшілігі – 681 адам – ауыл тұрғындары, *2010 жылы олардың саны 762 болған.<ref>{{cite web|url=https://etno.pribaikal.ru/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F/%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE-%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85/|title=Тофалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Тілі == Олар алтай тілдер отбасының түркі тобындағы [[тофалар тілі]]нде сөйлейді. Қазіргі таңда тофалардың 55,5 пайызы [[орыс тілі]]н ана тілі деп санайды. Тофалар тілінің әліпбиі мен жазуы 1989 ж. ғана қабылданды. Тофалар тіліндегі 9 дауысты дыбыс қысқа және созылыңқы түрінде дыбысталады. 30 дауыссыз дыбыс фонеманың да кейбір нұсқасы бар. Қосымша арнайы әріптеріне ө, ү, і, қ, ғ, ң, ї жатады. Лексикасында моңғол, орыс тілдерінің әсері мол. [[Орыс тілі]] кең тараған. Оқу-ағарту, іс қағаздары орыс тілінде жүргізіледі. Тофалар тілі тұрмыста ғана қолданылады. Тек 1990 жылдан Тофалар тілі бастауыш сыныпта қосымша пән ретінде оқытыла бастады.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20221201004705/http://my.krskstate.ru/docs/ethnoses/tofalary/|title=Тофалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Діні == Тофалар 18 – 19 ғасырларда Ресей өкіметі тарапынан зорлап шоқындырылған, [[Православ шіркеуі|православие]] дінін ұстанады. Дегенмен тофалардың бірқатары оған қосымша жергілікті наным-сенімді ұстанады. Анимистік қойылымдар отқа табынудан көрінеді, ол сонымен қатар төменгі әлемнің рухтарының бірі — аза мекені болып саналды. Тофарлардағы тотемдік жануар-аю. Шаманизмнің негізінде бақсының тірі адамдар әлемі мен жоғарғы және орта дүниелердің жаратылыстары арасында делдал болу мүмкіндігі туралы идея жатыр. Кез келген адам, әдетте, кем дегенде 18 жаста, бақсы бола алады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/907|title=Фанк Д.А. Тофалардың дәстүрлі наным-сенімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Tofalar.jpg |нобай|оңға|200px|Тофалар]] Тофалардың шығу тегі туралы мәселе күрделі және әлі де ашық күйінде қалып отыр. Бұл Саяндарда және Оңтүстік Сібірдің іргелес аумағында көптеген ғасырлар бойы болған ұзақ этникалық процесс. XIII ғасырда моңғол топтары Саянға да еніп, олар жергілікті түркі тілдес ортаға тез сіңісіп кеткенімен, соған қарамастан жергілікті этностардың қалыптасуына әсер еткені сөзсіз. С.И. Вайнштейн мен Н.Бичурин, мысалы, қарағаздардың жалпы түркі тілі бар жеке этнос болып қалыптасуы тек XIX ғасырда ғана аяқталды деп есептеді. Қарағаздар 1757 жылдан кейін, Жоңғарияның құлауымен Туваны Қытайдың Маньчжур (Дайчин) әулеті жаулап алған соң, солтүстік-шығыс тувалық-тоджиндерден бөлініп шықты деген болжам бар. Одан кейін олардың едәуір бөлігі Ресей мемлекетінің территориясында, Шығыс Саян тауындағы көшпелілер лагерінде қалды, олар Қарағас деп аталды. Тувалық-тоджандықтар мен қарағастардың арасындағы отбасылық және ұзақ мерзімді мәдени-тарихи байланыс екі ғасырға жуық үзілді. 1914 жылы Никифор Владимирович Овчинников жинаған зерттеу деректеріне қарағанда, қарағаздар Енисей және Иркутск губернияларының отырықшы елді мекендерінің оңтүстігінде Кизир, Қазыр, Тұманшет, Тагулу өзендерінің бойында, Бирюса, Уда, Кан, Гутара, Ии, Зима және Ока өзені алабының сол жағында болған. 20-ғасырдың басына қарай тофалар қазір өздері тұратын аумақты дерлік алып жатты.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/07/%d1%82%d0%be%d1%84%d0%b0%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%8b-%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%8f-%d0%bf%d1%80%d0%be%d0%b8%d1%81%d1%85%d0%be%d0%b6%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f|title=Тофалар: шығу тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Кәсібі == Тофалардың өмір салты көшпелі немесе жартылай көшпелі болды. Олар Шығыс Саян аумағы арқылы [[аңшылық]]пен және бұғы шаруашылығымен айналысты. Қыста бірнеше отбасы жазық далаға көшсе, жазда тауға көтерілді. Олар бұғы мүгіне бай жерді (бұғы жаюға) іздеді. Тамақ таусылғанша лагерь 2-3 апта бір жерде болды. Содан кейін олар жаңа жер іздеді. Бұғыларды тек мамыр айының басында болған төлдеу кезінде ғана қасында ұстады. Ұрғашылары төлдеген соң сауыла бастады. Жазда бұғышылар табындарын климаты қолайлы, азық-түліктері мол тауға апарып, қыста өзен аңғарларына түсетін. Тофалардың өмірінде [[аңшылық]]тың маңызы зор болды. Олар терісі бағалы аңдарды: тиін, бұлғын, түлкі, қарақұйрықты аулады. Қараторғай, қырмызы, кекілік те атылды. Аңшылықтың негізгі объектісі ірі жануарлар болды (аюлар, бұлан, елік, бұғы). Бағалы аңдарды аулау қыркүйекте басталып, қардың пайда болуымен аяқталды. Ол үшін олар шағын топтар (2-4 адам) құрып, бұғыларға мініп, олжа іздеген. Ірі аңдарды жыл бойы аулады. Сонымен қатар олар [[балық аулау]] және [[терушілік]]пен айналысқан. Әйелдер сарана, жабайы сарымсақ, жеуге жарамды тамырларды жинады. Олар қыста кептірілді. Сондай-ақ олар саңырауқұлақтарды, жидектер мен қарағай жаңғақтарын жинады. Қолөнерден - ұсталық өнер, ағаш өңдеу, мүйізге, қайың қабығына ою, теріні өңдеу, кесте тігу, зергерлік бұйымдар өндірісі дамыған.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/tofalary-tofa-karagasy-malochislennyy-sibirskiy-etnos-s-glubokimi-kornyami|title=Жанна Галактионова. Тофалар (тофа, қарағас) – тамыры тереңде жатқан шағын сібір этносы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gufo.me/dict/bse/%D0%A2%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=Үлкен Кеңестік Энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Рулық өмірдің кейбір ерекшеліктері сақталған, соның ішінде олардың саны жағынан ерекшеленетін сегіз рулық топтардың біріне жататындығы. ХХ ғасырдың басына дейін "нен" ұрпақтары туралы естелік сақталды, олардың мүшелері ортақ мифтік ата-бабадан шыққан. Рулармен қатар аталық тектес бір атадан тарайтын туысқан топтары білдіретін әке аттары болған. Соңғы онжылдықтарда ұлттық аралас отбасылар көптеп құрылуда. [[Сурет:Група оленярів Тофалари Іркутська губ. Нижньоудінський повіт поч XX ст РЕМ.jpg|нобай|оңға|200px|Бұғышылар тобы]] Отбасы шағын болды, өйткені үйленгеннен кейін ұлы жеке үйге бөлініп бөлек тұрған, оған ата мен келін арасындағы діни тыйымдар түрткі болып, бірге тұруда бірқатар қиындықтар туғызған. Тек қайын атасының әйелі қайтыс болса, ұлымен киіз үйге көшіп, келінімен бірге тұруға шешім қабылдады, өйткені тайгада әйелсіз шаруашылық жүргізу мүмкін емес. Отағасы ер адам болып саналды, ал үй мен отбасында бүкіл үй шаруашылығын әйел басқарды. Ол отты жағуға, су әкелуге, бұғыларға күтім жасап, киім тігіп, тамақ пісіруі керек еді. Тофалар өздерінің ауызекі дәстүрінде ән, ертегі, аңыз, мақал-мәтелдерді сақтап қалды. Алайда кеңестік кезеңдегі тофалардың ұлттық өмірін ұйымдастырудың әкімшілік формалары (отырықшы өмірге көшу, балаларды интернатта отбасынан және дәстүрлі шаруашылықтан бөлек тәрбиелеу, тофалар тілінде оқытуды тоқтату, т.б.) дәстүрлі мәдениет пен тұрмысты сақтау үшін жағымсыз салдарларға әкелді. Қазіргі уақытта жаңа билік діни сенім бостандығына жол беріп, шамандықтың қайта жандануына жол беріп отыр. Ескі нағыз бақсылар баяғыда өлген, жаңалары әлі жоқ. Көптеген дәстүрлі әдет-ғұрыптар мен әдет-ғұрыптар ұмытылып, олардың орнына орыстардың дәстүрлері келді, мысалы, үйлену және жерлеу рәсімдері.<ref>{{cite web|url=http://irkipedia.ru/content/tofalary|title=Тофалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Отырықшы өмірге көшкенге дейін тофалардың негізгі баспанасы жазда қайың қабығының жолақтарымен жабылған, ал суық ауа райының басталуымен (көктемге дейін) бұланнан терісінен тігілген конустық шатыр (чум) болды. Қысқы чум орнату үшін 25-30 тірек, ал жазғы чум үшін 15-18 тірек пайдаланылды. Бағандардың ұзындығы 3 метрдей болды. Чумның диаметрі 3-4 метр. Чумның ерлер бөлігі кіреберістің сол жағында, әйелдер бөлігі - оң жағында орналасқан.<br /> Отырықшы өмірге көшкеннен кейін чумды пайдалануды тоқтатты, ал тофаларлар ағаш үйлерде (стандартты құрылыс) тұра бастады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/341|title= Шеломова Татьяна. Тофалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Дәстүрлі тофалар киімдері (ерлер, әйелдер және балалар) айтарлықтай айырмашылықтарға ие болмады. Қысқы киімдері бұлан, маралдың терісінен жасалған. Ішінен түкпен тігілген [[тон]] дәстүрлі қысқы киім ретінде қызмет етті. Жазғы сырт киімнің ең көп тараған түрі киік терісінен немесе елік ровдугасынан тігілген халат болды. Әйелдердің қысқы бас киімі – бұғы терісінен тігілген, сыртқы жүні бар бас киім, жазда матадан тігілген шарф. Жазда көптеген ер адамдар матадан тігілген, төменгі жеңдері тарылтылған [[шекпен]] киді. Соңғы онжылдықтарда дәстүрлі киім біртіндеп қолданыстан шығып қалды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=TOFA|title=Әлем халықтары/Тофалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Олар негізінен жануарлардың – [[бұғы]], бұлан, елік, мускус, сондай-ақ аю, қоян, тиін, аң құстарының пісірілген етін тұтынған. Бұғы сүтін қайнатып ішетін, көбіне шайға қосатын. Негізгі тағам ыстық сумен араластырылған қара бидай ұнынан жасалған шелпектер болды.<ref>{{cite web|url=https://raipon.info/narody/tofalary/|title=Тофалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Тофалар өздерінің ауызекі дәстүрінде ән, ертегі, аңыз, мақал-мәтелдерді сақтап қалды. Христианға дейінгі культтер, сондай-ақ шаманизм маңызды рөл атқарды.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=539|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Ресей этникалық топтары]] d3ve2qkjsnuxjfiqw7paqgeo9ufyl6t 0 45452 3644588 3643148 2026-08-20T11:33:46Z Baysalbay 184807 3644588 wikitext text/x-wiki [[Жантай батыр|Жантай Батырмен]] (Атығай, Құдайберді) шатастырмау керек{{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg | ені = | сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Баһадүр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]<br>[[Арғын]]<br>[[Қарауыл]] | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — 1723 жылы бұрынғы [[Көкшетау облысы]] [[Чистопол ауданы|Чистополье ауданы]] Талсай ауылының жанында туып, 1819 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы [[Айыртау ауданы]] [[Орловка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Орловка]] ауылының жанында жерленген. Қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі. Жанатай батыр [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) және [[Абылай хан|Абылай ханның]] серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] ([[Қарауыл руы|Қарауыл]]) руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">Қазақ энциклопедиясы</ref> [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «[[Шаңды жорық]]<nowiki/>» әндерінің кейіпкері. [https://www.turizm-airtau.sko.gov.kz/old/page/read/ZHanataj_batyr_Akanoviche476.html?lang=kz Бірде Абылай хан Жанатай батырға 40 сарбаздан тұратын арнайы жасақ беріп, мінер ат, ішер ас алып келу үшін жасырын түрде қалмақтар жайлаған аймаққа аттандырады. Қарулы жасақ қалмақтарша киініп, қолдарына солардың қару-жарағын алып, жау ішіне білдірмей енеді. Табыннан бір үйір жылқыны бөліп алып, жайлап айдаған күйі жоңғарлардың шебінен өтіп, елге беттейді. Жанатай 30 батырмен қуғыншыларды тосып, артта қалып қояды да, олардың алғашқы легін қырып тастап, аттарын тағы да олжалап, айқай-шумен басқа бағытқа қарай қуғыншыларды адастырып, орта жолда топ-топ болып жалт бұрылып, жау жылқысын айдап бара жатқандарға қосылады.] == Руы == Ол Арғын тайпасының ішінде Атығай шығады(Бір деректерде Қарауыл саналады). == [[Қазақ-жоңғар соғыстары|1752-55 Қазақ жоңғар шайқаста]] == [https://www.turizm-airtau.sko.gov.kz/old/page/read/ZHanataj_batyr_Akanoviche476.html?lang=kz «1753-1754 жылдарда Жанатай, Қабанбай, Бөгенбай, Керей Жәнібек, Мүйізді Өтеген батырлар бастаған қазақ қолы қысы, жазы демей әлденеше рет Жоңғарды шауып қайтады »] == Балалары == Жанатай 3 әйел алған, бәйбішесінен — Ботанай, Құдайберді, Тілеуберді батыр, Досымбек, ортаншы әйелінен — Асылбек, Мұратбек, үшінші әйелінен — Құлыбек, Исабек, Жұмабек. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] aumktonu26ofifvkt8rwnk8t772sj2a 3644591 3644588 2026-08-20T11:49:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Baysalbay|Baysalbay]] ([[User talk:Baysalbay|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3643148 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg | ені = | сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Батыр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]<br>[[Арғын]]<br>[[Қарауыл]] | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">Қазақ энциклопедиясы</ref> [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] imj20cyg68qemchsuitp5ln85wl3phb 3644592 3644591 2026-08-20T11:50:10Z 1nter pares 146705 /* */ 3644592 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg | ені = | сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Батыр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]<br>[[Арғын]]<br>[[Қарауыл]] | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">Қазақ энциклопедиясы</ref> [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] a603etmwhuv1l1xx1yj9t7c7xk2xrfc 0 45645 3644450 3088881 2026-08-20T09:41:46Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644450 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Мартөбе |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =22|lat_sec = 48 |lon_deg =69|lon_min = 45|lon_sec =45 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы =Түркістан облысы |кестедегі облыс =Түркістан облысы |ауданы = Сайрам |кестедегі аудан = Сайрам ауданы |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Красноводск'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =4,2 мың |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мартөбе''', ''Мәртөбе'' — [[Түркістан облысы|Түркістан облысы,]] [[Сайрам ауданы]]ндағы таратылған ауыл, [[Қарасу ауылдық округі (Түркістан облысы)|Қарасу ауылдық округі]] құрамында болған. [[2014 жыл]]ы [[Шымкент]] қаласының құрамына енген.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14U0002624 Жекелеген елдi мекендерді есептi деректерден шығару туралы]</ref> Қазіргі уақытта [[Шымкент]] қаласының [[Қаратау ауданы]]ндағы тұрғын үй массиві. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Ақсукент]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, [[Қызылсу (Арыс алабындағы өзен)|Қызылсу]] өзенінің жағалауында орналасқан. == Халқы == Тұрғыны: * 3,0 мың адам ([[2003 жыл|2003]]); * 4,2 мың адам ([[2009 жыл|2009]]). == Тарихы == Ауылда [[1996 жыл]]дан бері «Мартөбе» ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сайрам ауданы елді мекендері}} [[Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері]] kg11o8xmmxsysb80p4nhpe6m1m3l0cv 3644451 3644450 2026-08-20T09:43:01Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644451 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Мартөбе |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =22|lat_sec = 48 |lon_deg =69|lon_min = 45|lon_sec =45 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы =Түркістан облысы |кестедегі облыс =Түркістан облысы |ауданы = Сайрам |кестедегі аудан = Сайрам ауданы |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Красноводск'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =4,2 мың |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мартөбе''', ''Мәртөбе'' — [[Түркістан облысы|Түркістан облысы,]] [[Сайрам ауданы]]ндағы таратылған ауыл, [[Қарасу ауылдық округі (Түркістан облысы)|Қарасу ауылдық округі]] құрамында болған. [[2014 жыл]]ы [[Шымкент]] қаласының құрамына енген.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14U0002624 Жекелеген елдi мекендерді есептi деректерден шығару туралы]</ref> Қазіргі уақытта [[Шымкент]] қаласының [[Қаратау ауданы]]ндағы тұрғын үй массиві. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Ақсукент]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, [[Қызылсу (Арыс алабындағы өзен)|Қызылсу]] өзенінің жағалауында орналасқан. == Халқы == Тұрғыны: * 3 000 мың адам ([[2003 жыл|2003]]); * 4,2 мың адам ([[2009 жыл|2009]]). == Тарихы == Ауылда [[1996 жыл]]дан бері «Мартөбе» ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сайрам ауданы елді мекендері}} [[Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері]] ftwxf66zvgpmb4cqv495o52bzhczjlt 3644452 3644451 2026-08-20T09:43:42Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644452 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Мартөбе |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =22|lat_sec = 48 |lon_deg =69|lon_min = 45|lon_sec =45 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы =Түркістан облысы |кестедегі облыс =Түркістан облысы |ауданы = Сайрам |кестедегі аудан = Сайрам ауданы |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Красноводск'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =4,2 мың |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мартөбе''', ''Мәртөбе'' — [[Түркістан облысы|Түркістан облысы,]] [[Сайрам ауданы]]ндағы таратылған ауыл, [[Қарасу ауылдық округі (Түркістан облысы)|Қарасу ауылдық округі]] құрамында болған. [[2014 жыл]]ы [[Шымкент]] қаласының құрамына енген.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14U0002624 Жекелеген елдi мекендерді есептi деректерден шығару туралы]</ref> Қазіргі уақытта [[Шымкент]] қаласының [[Қаратау ауданы]]ндағы тұрғын үй массиві. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Ақсукент]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, [[Қызылсу (Арыс алабындағы өзен)|Қызылсу]] өзенінің жағалауында орналасқан. == Халқы == Тұрғыны: * 3 000 мың адам ([[2003 жыл|2003]]); * 4 мың 200 адам ([[2009 жыл|2009]]). == Тарихы == Ауылда [[1996 жыл]]дан бері «Мартөбе» ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сайрам ауданы елді мекендері}} [[Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері]] 9k426xplqcxftlxqegdyxcnq8f3yj3r 3644453 3644452 2026-08-20T09:44:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды 3088881 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Мартөбе |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =22|lat_sec = 48 |lon_deg =69|lon_min = 45|lon_sec =45 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы =Түркістан облысы |кестедегі облыс =Түркістан облысы |ауданы = Сайрам |кестедегі аудан = Сайрам ауданы |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Красноводск'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =4,2 мың |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мартөбе''', ''Мәртөбе'' — [[Түркістан облысы]] [[Сайрам ауданы]]ндағы таратылған ауыл, [[Қарасу ауылдық округі (Түркістан облысы)|Қарасу ауылдық округі]] құрамында болған. [[2014 жыл]]ы [[Шымкент]] қаласының құрамына енген.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14U0002624 Жекелеген елдi мекендерді есептi деректерден шығару туралы]</ref> Қазіргі уақытта [[Шымкент]] қаласының [[Қаратау ауданы]]ндағы тұрғын үй массиві. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Ақсукент]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, [[Қызылсу (Арыс алабындағы өзен)|Қызылсу]] өзенінің жағалауында орналасқан. == Халқы == Тұрғыны: * 3,0 мың адам ([[2003 жыл|2003]]); * 4,2 мың адам ([[2009 жыл|2009]]). == Тарихы == Ауылда [[1996 жыл]]дан бері «Мартөбе» ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сайрам ауданы елді мекендері}} [[Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері]] gbdbghlbmydvl7nzcye0i5hmp9i86h9 0 45856 3644540 3546771 2026-08-20T10:50:04Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644540 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Шұлымдар |төл атауы = пестын кижилер |сурет = Chulym region.png |сурет тақырыбы = Шұлымдардың 16, 19, 20 ғасырлардағы таралуы. |саны = 355 |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[шұлым тілі]] [[орыс тілі]] |діні = [[шаманизм]] [[православие]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Шұлымдар''' — [[Ресей]] Федерациясындағы [[Об]]тың сағасы [[Шұлым]] өзені жағалауын мекендейтін түркі тілдес аз санды халық.<ref>Чулымцы https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/120837</ref> [[Орыстар]] оларды '''шұлым татары''' деп атап кеткен. == Халқы == Қазіргі кезде Шұлымдар Томск облысының Тегулдет ауданында (444 адам), сонымен қатар Краснояр өлкесінің Тюхтет (143 адам) және Бирилюск аудандарында қоныстанған. Шұлымдардың саны соңғы уақытқа дейін белгісіз болып келді. 1939 жылдан бастап кеңестік халық санақтарында олар жеке бөлінбеді. Зерттелген шұлымдардың көпшілігі (69,6%) ХХ ғасырдың 80-жылдарының ортасында өздерін хакастар деп санады, қалғандары түрлі этнонимдерді – «исаш», «шұлымдар», «июс чон», «татарлар», «тадар кижілер» және т.б. 1996 жылы Томск облысы әкімшілігінің қаулысына сәйкес, бірінші рет Тегулдет өңірінің байырғы тұрғындарының толық санағы жүргізіліп, онда шұлымдар жеке этникалық құрылым ретінде ерекшеленді. Санақ нәтижесінде 742 адам өзін шулым немесе шулым хакас деп атады. 2002 жылғы халық санағы бойынша Ресей Федерациясында 656 шұлым болды, шын мәнінде олар одан да көп, өйткені олардың кейбіреулері өздерін хакастар деп санаса керек.<ref>История и происхождение чулымцев, Чулымцы https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/12/%D1%87%D1%83%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%86%D1%8B/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221030061158/https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/12/%D1%87%D1%83%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%86%D1%8B/ |date=2022-10-30 }}</ref> 2010 жылғы халық санағы бойынша – 355 адам болды.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4688901|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-20 |lang=}}</ref> [[Сурет:Расселение чулымцев в СФО по городским и сельским поселениям, в %.png |нобай|оңға|200px|Сібір федералдық округіндегі Шұлымдардың елді мекендер бойынша орналасуы %, 2010 жылғы санақ]] == Этимологиясы == Деректер бойынша Оңтүстік Сібірдің түркі тілдес халқымен, сондай-ақ нарым [[селькуптар]]ымен және Томск татарларымен байланысын көрсетеді. [[Самоди халықтары|Самодия]] (негізінен селькуп) және кет [[субстрат]]тары, сондай-ақ моңғол элементтері анықталды. Түріктер Шұлымға біздің заманымыздың 2-мыңжылдығы екінші жартысынан бастап, негізінен Оңтүстік Сібірден еніп келеді. Теле-ұйғыр, кидан, сібір-татары, телеут, енисей-қырғыз, об-татар (темерчи, т.б.) және басқа құрамдары анықталды. Сібір Ресей құрамына енгеннен кейін XVI— XVIII ғасырларда Шұлым халқының кей бөлігі орыстармен, сондай-ақ қызыл, об және Томск татарларымен [[Ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляцияланды]]. Кеңестік кезеңде шұлымдар [[хакастар]]ға жатқызылды. Хакастармен мәдени байланыстардың нығаюы, орыстардың шұлымдарды ассимиляциялануының жеделдеуі байқалды. == Тілі == 1960 жылы әзірленген Н.Баскаковтың классификациясы бойынша [[шұлым тілі]] түркі тілдерінің шығыс ғұн тармағының ұйғыр-оғыз тобының хакас кіші тобына кіреді және оның құрамында төменгі шұлым (Томск облысының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Зырян және Асинов аудандары) және ортаңғы (Шұлым ағысы бойынша) [[диалект]]ілері бар. Жаңа классификация бойынша орта шұлым диалектісі шығыс түркі тілдер тармағының хакас тобына, ал төменгі шұлым диалектісі батыс түркі тармағының солтүстік алтай тобына жатады. Төменгі шұлым диалектісі ХХІ ғасырдың басында жойылады. Орта шұлым диалектісі Томск облысының Перевоз ауылынан және Краснояр өлкесінің іргелес аудандарында Шұлымның жоғары ағысында таралады. Диалекті екі [[сөйленіс]]тен тұрады - мелет және тутал.<ref>История народов России: чулымцы https://spravochnick.ru/istoriya_rossii/istoriya_narodov_rossii_chulymcy/</ref> == Діні == XVII ғасырда өлкеге ​​орыстардың келуімен митрополит Филофей Лещинский басқарған кең тараған христиандандыру басталды. Шұлымдар [[Православ шіркеуі|православие]] дінін құлықсыз қабылдады. Бүкіл ауылдардың тұрғындарын Шұлымға күштеп айдап әкелген, содан кейін оларға крестер берілген деген нұсқа сақталған. 18 ғасырдың аяғында адамдардың көпшілігі православие дінін ресми түрде қабылдады, бірақ ол [[Дәстүрлі діндер|дәстүрлі нанымдармен]] тығыз байланысты болды. Жазба тілінің жоқтығынан анимистік [[пантеизм]] деп аталатын Шұлым халқының діні туралы ойлар ғана сақталған. Адамдар табиғат күштеріне сеніп, оларды тәңір тұтқан, киелі «изыкты» ерекше қастерлеген. Олар «онгон» пұттарының бейнелеріне табынған, қоралар мен сарайларда сақталған [[тотем]]дері болған. Әйелдер үшін құстар, көбінесе қарғалар бойтұмар, ер адамдар үшін терісі бар жануарлардың, әдетте тиіндердің терісі болды. == Кәсібі == Шұлымдардың қоныстары өзендерге, көлдерге жақын орналасқан, бұл негізгі кәсіптердің бірі - [[балық аулау]]мен байланысты. Балықты тормен, [[ау]]мен, шанышқымен, ілмекпен ұстады. Негізінен [[ақ қайран]], [[шортан]], тарғақ балық, [[сүйрік]] балықтары болды. Қыста олар аңшылық қоныстарына көшті. XX ғасырдың басындағы [[аңшылық]] негізінен тауарлы аң терісі бағытында болды. Одан басқа жеуге жарамды және дәрілік өсімдіктерді жинады. Орыстар келгенге дейін қарабайыр қолмен атқарылатын [[егіншілік]] болғаны туралы деректер бар. Олар негізінен [[арпа]] мен [[тары]] өсірді, кейіннен орыс қоныстанушыларының ықпалымен [[қара бидай]], [[сұлы]], [[бидай]], бақша дақылдары тарады. [[Мал шаруашылығы]] нашар дамыған. Тұрмыстық қолөнерден – тоқу, арқан дайындау, тор, ыдыс жасау (қайыңның қабығы, ағаш, тоқыма немесе қабық), қайық, шаңғы, шана, тері өңдеу, ағаш ұстасы және т.б. дамыды.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20221126165409/http://my.krskstate.ru/docs/ethnoses/chulymtsy/|title=Шұлымдар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-20 |lang=}}</ref> == Өмір салты == === Әдет-ғұрыптары === [[Рулық қауымның шығуы|Рулық қауым]] (суок) XVII-XVIII ғасырларда аумақтық-көршілес қауыммен (йон) ауыстырылды. XIX ғасырдағы [[Патриархат|патриархалдық]] отбасының орнын шағын моногамиялық отбасы басты. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басына дейін [[патронимия]], кейбір ауылдарда патриархалдық отбасылар сақталды. Отбасылық және көбінесе қоғамдық өмірде әйел ер адаммен тең болды. Қазіргі отбасы екі-үш ұрпақтан тұрады. [[Неке қияр|Неке қию]] рәсімінің негізгі кезеңдері: келін түсіру, қалыңдықтың бағасы, шіркеу тойы (орыстардың келуімен байланысты, шомылдыру рәсімінен өткеннен кейін), неке қию, арнайы бөлек киіз үйде неке түні, таңғы ас. Келіннің ата-анасына темекі қосылған түтік алып келеді, олар оны некеге тұруға келісімнің белгісі ретінде шегетін. XX ғасырға дейін қалыңдықты ұрлау арқылы (оның келісімімен) некелер болған.<ref>{{cite web|url=https://xn--80aaaa1bcaqfbqcckfp8c4cxgsc.xn--p1ai/nationalities/%D0%A7%D1%83%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%86%D1%8B?ysclid=m4wmkl9mtu17198860|title= Шұлымдар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-20 |lang=}}</ref> Жерлеу рәсімінде марқұммен бірге оның заттары (темекі түтігі, шақпақ тас, аңшылық керек-жарақтар, дорба және т.б.) қабірге қойылды, қабірдің жанында дастархан жайылды, от жағылып, оның үстінен секірді. Қазіргі уақытта шұлым мәдениетінің көптеген дәстүрлі элементтері тез жойылып барады. === Мекен-жәйі === Дәстүрлі [[елді мекендер]] — ұлыстар қысы-жазы болған. Жазғы елді мекендерде олар егіншілікпен, мал жаюмен, балық аулаумен, қыста аң аулаумен айналысты. ХІХ — ХХ ғасырдың басына қарай олардың орнына орыс ауылдары мен деревняларына ұқсас, көбінесе орыстармен бірге қоныстанған тұрақты қоныстар пайда болды. Кейбір жерлерде елді мекендерді киіз үй деп атаған. Дәстүрлі тұрғын үйлерге [[жеркепе]]лер (одиг), жартылай жеркепелер (қыштаг), тақтайдан немесе қайың қабығынан жасалған конус тәрізді төбесі бар тік бұрышты және көпбұрышты бөрене киіз үйлер. Уақытша тұрғын үйлер - қайың қабығымен, киізбен жабылған сырықтардан жасалған шатырлар (чум). XVIII ғасырдан бастап орыс ағаш үйлері тұрғын үйдің негізгі түріне айналды. Шұлымдардың әрбір тұрғын үйлерінің іші ашық ошағы бар чувалдар (чуал), тамақ пісіруге арналған аласа саз пештер (кемеге), кереуеттер немесе орындықтар, сандықтар, сурет салынған сөрелер мен тұрмыстық ыдыстармен сипатталатын өзіндік ерекшеліктері болды. Негізгі шаруашылық құрылыстары – [[албар]]лар (клат), ат қоралар (оран), сарайлар, моншалар, ауланың жабық бөлігі немесе малға арналған қоршаулар.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/375|title=Томилов Н. А. Шұлымдар, Шұлым түріктері.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-20 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Киімдері [[көйлек]] пен [[шалбар]]дан тұрды. Әйелдер көйлектері кенептен тігілген, мерекелік көйлектер - шыт немесе жібектен тігіліп, көбінесе аң терісімен өңделген. Шалбар бастапқыда терілерден, кейінірек кенептен жасалған. Әйелдер де, ерлер де аң терісімен безендірілген қамзол киген. Әйелдер қыста жібекпен жабылған тиін немесе түлкі ішігін (тон) киді. Басына ақ немесе қызыл қалпақ, орамал-жамылғы (тастар), қызыл барқыттан [[түлкі]] жүнімен әшекейленген жарты шар тәрізді бас киімдер киген. Жазда олар көбінесе жалаң аяқ жүрді, поршни киді (алдыңғы және артқы жағында қысқа сопақша иілген аяқ киім), чирки (табаны және ұлтаны кесілген аласа туфли), етік (бұрын қатты терілерден, кейінірек былғарыдан), былғары аяқ киім. Әйелдер бірнеше өрім өріп, монеталар, сырғалар, моншақтар, білезіктер, сақиналар тақты. Ер адамдар [[жейде]], жүн даб (қытай мақта матасынан тігілген, әдетте көк түсті) [[шекпен]]дер, орыс және ортаазиялық мақта маталарынан және қытай дабасынан, матадан жасалған халаттар киген. Мата шалбар, қыста – қой терісінен [[ішік]], [[тон]], ешкі және марал (бұлан) терісінен жасалған дохалар, түкті бас киімдер, құлақшын бөрік, талдың бұтақтарынан жасалған аяқ киім, ешкі терісінен жасалған жұмсақ үлбіреген етік, орыс тігісіндегі аңшылық етік киген. XVIII—XIX ғасырларда ұлттық киім орыс киімімен ауыстырылды.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/12/%d1%87%d1%83%d0%bb%d1%8b%d0%bc%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%be%d0%b4%d0%b5%d0%b6%d0%b4%d0%b0/|title=Шұлымдар киімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-20 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Дәстүрлі тағамның негізін [[балық]], аң және жабайы өсімдіктер құрады, XIX ғасырдан бастап нан және басқа да ұн және [[сүт өнімдері]], үй жануарларының еті (әсіресе жылқы еті), [[саңырауқұлақ]]тар мен [[шошқа еті]] тұтынылады. Балық қақталған, кептірілген және ысталған. XIX ғасырдың соңына дейін кептірілген арпа, сарана және басқа да өсімдіктер қыста шұңқырға ашытылды. Көптеген сүт тағамдары ([[сүзбе]], [[ірімшік]], т.б.), сорпалар (щи, борщ және т.б.), сусындар (квас, брага, сыра, шарап) орыстардан алынған. Ұлттық тағамдардан балық сорпасы, бурак-порса (ұсақталған кептірілген немесе кептірілген балық), кумача ботқасы (аршылған және кептірілген арпа), [[талқан]] (ұнтақталған дәндер немесе ұн) сақталған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=CHUM|title=Әлем халықтары/Шұлымдар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-20 |lang=}}</ref> === Фольклоры === Дәстүрлі фольклор нашар сақталған. Шұлымдардың батырлар туралы белгілі аңыз ертегілері бар. Солтүстік алтайлықтардың, хакастардың, шорлардың өнеріне жақын ағаштан, қайың қабығынан, матадан және теріден жасалған бұйымдардағы дәстүрлі фольклорлық және ою-өрнек өнері сақталған. Олар орыстардан үйлердің терезе жақтаулары мен карниздерін безендіру әдістерін және көптеген сәндік өрнектерді алды.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=637|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] o3ywb2frvhxfcpkn3g6svuh19wt965d 0 46451 3644530 3563484 2026-08-20T10:47:17Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644530 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Тывалар |төл атауы = |сурет = Участники конкурса на лучший национальный костюм в п.Туран.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 280 000 - 300 000 адам |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 263 934 (2010) |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Моңғолия}} |саны2 = 2 354 (2020) |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Қытай}} |саны3 = 14 456 (2021) |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[тыва тілі]], [[орыс тілі]], [[моңғол тілі]], [[қытай тілі]], [[қазақ тілі]] (Қытайда) |діні = [[будда]], [[Тәңіршілдік]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Тывалар''' (тувалар) — ұлт, [[Тыва Республикасы]]ның байырғы халқы. [[Орталық Азия]]ны мекендейтін [[Түркілер|Түркі]] этнос және ұлт. [[Сойондар]], [[сойоттар]], [[урянхайлар]], танну-тувиндер деп әрқалай аталып келген. Жалпы саны 280 мың (2002) адам. Олардың 244 мыңға жуығы [[Ресей Федерациясы]]н, 26 мыңға жуығы [[Моңғолия]]да тұрады. == Этнонимі == Тыва халқының «Тува» атауы Қытайдың Суй (581-618) және Тан (618-907) әулеттерінің жылнамаларында дубо, тубо және тупо түрінде аталған. «Тува» этнонимі 1661 жылғы орыс құжаттарында тува халқының болғанын куәландырады. Байкал маңында орыс зерттеушілері пайда болғанға дейін бұл атау тува тайпалары арасында болған болуы әбден мүмкін. Алайда тува тайпаларының толық бірігуі үшін әлі объективті жағдайлар болған жоқ.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B#mw-header|title=Тувалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-01 |lang=}}</ref> == Тілі == [[Тыва тілі|Тывалар тілі]] [[түркі тілдері]] тобына жатады. [[Антропология]] жағынан [[Түркілер|түрк]] нәсіліне жатады. Этника жағынан далалық (халықтың 95%-ы) және тывалар болып бөлінеді. Далалық Тываларың этногенезінде [[Орталық Азия]]дағы түркі тілдес топтардың ықпалы басым. Тыва жазба әдебиеті 1930 ж. ұлттық әліпби қабылданған соң дами бастады. Тыва тілінің жазуы алдымен латын графикасына (1930 жылдан бастап), содан кейін орыс (кириллица) графикасына (1941 жылдан бастап) негізделген. Тыва тілі төрт диалектке бөлінеді: орталық, батыс, солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс. Тува әдеби тіл 1930–1950 жылдары қалыптасты.<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=183|барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> == Діні == Қазіргі уақытта Тывада [[Будда]] дінін және [[Тәңіршілдік]] ұстанады. Шамандық жаңғыруда. Бұрынғы замандардағыдай, бұл екі дін симбиозды түрде қолданылып, бірін-бірі толықтырады əрі бұл мемлекет тарапынан қолдау тауып отыр.<ref>{{кітап|авторы=ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан этносаясаты мен тәжірибесінің терминдері мен ұғымдары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Нұр-Сұлтан |баспасы= |жыл=2020|томы= |беттері=164|барлық беті=193|сериясы= |isbn=978-601-287-224-8|тиражы= }}</ref> == Тарихы == Тывалардың (тува) шығу тегі Орталық Азияның түркі тілдес тайпаларымен байланысты, олар қазіргі Тываның аумағына біздің заманымыздың 1 мың жылдығының ортасынан енген. 8 ғасырға қарай аймақ қуатты Түрік қағанатының ықпалында болды, оны ғасыр соңында ұйғыр текті түркі тілдес тайпалар талқандап, Тыва жеріне басып кіріп, этногенезі мен ұлттық тілінің қалыптасуына әсер етті. Бір ғасырдан кейін тывалықтарды Енисей қырғыздары басып алып, олар жергілікті халықпен тез сіңісіп кетті. [[Сурет:Tuvans Horse riding.jpg |нобай|оңға|250px|Ат үстіндегі тывалықтар]] Ұлттық белгілердің қалыптасуы 13-14 ғасырларда бірқатар моңғол тайпаларының осы аймаққа қоныстануы кезінде аяқталып, тывалардың сыртқы келбетіне айтарлықтай әсер етті. Моңғол империясының құлдырауы бірнеше хандықтардың пайда болуына әкелді. Тыва жерлері ойраттың, одан кейін Жоңғар хандығының құрамында болды. 1755-1766 жж. аймақты Цин империясының әскерлері басып алып, тувалықтар Маньчжурияның қол астына өтті. Бұл кезеңде әскери қызмет енгізіліп, қоғамның феодалдық ұйымы нығайып, әкімшілік аумақтарға бөлу жүргізілді. 1860 жылдан бастап орыс және қытай көпестеріне Тува аумағында еркін сауда жасауға рұқсат берілді. Орыс қоныстанушыларының белсенді жер игеруі басталады. Бұл Тываның оқшаулануын тоқтатты, заманауи тұрмыстық заттар, тұрғын үйлер, киім-кешектердің пайда болуына әкелді. 20 ғасырдың басында Ресей, Моңғолия және Қытай арасында стратегиялық Урянхай аймағына қатысты саяси даулар басталды. Нәтижесінде 1912 жылы тывалықтар Ресейден мемлекетін қорғау мен қамқорлық сұрап, 1914 жылы Ресей императоры бұл аймақты ел құрамына енгізді. 1922 жыл – тәуелсіз Танну-Тува Халық Республикасы немесе Тува Халық Республикасы құрылды. Халықтың кейінгі тарихы Ресеймен тығыз байланысты болды: *1944 ж. – Тува автономиялық облыс ретінде КСРО құрамына енді; *1961 ж. – Тува АССР-і мәртебесін алды; *1991 ж. – Ресей құрамындағы Тува Республикасы; *1993 ж. – «Тыва Республикасы» болып өзгерді.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/tuvintsy-gorlovoe-penie-sumo-i-solenyy-chay|title=Анна Шихова. Тувалықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-01 |lang=}}</ref> [[Сурет:Tuvinka na olene.jpg|нобай|оңға|200px|Бұғы мінген Тыва әйелі]] == Кәсібі == Кәсібі мен аумақтық таралуы бойынша тывалықтар шығыс және батыс болып бөлінді. *Шығыс тывалықтар (тоджиндер) Шығыс Саянның таулы аймағында жүрген бұғы бағушылары мен аңшылары болды. Олар терісі бағалы, тұяқты жануарларды аулады. *Батыс тывалықтар — батыс облыстардың жазықтары мен тау бөктерлерін алып жатқан малшылар. Көшпелі мал шаруашылығы, түйе, жылқы, қой шаруашылығы басым болды. Жазғы егіншілікпен айналысып, арпа, тары егіп, егіс алқаптарын суару үшін жасанды каналдарды жасап пайдаланды. Олар ұсақ және ірі малды, соның ішінде топозды, сондай-ақ жылқы мен түйе өсірді. Ер халықтың бір бөлігі аңшылықпен айналысқан. Жабайы өсімдіктердің пияздары мен тамырларын жинау маңызды рөл атқарды. Қолөнер де дамыды (теміршілік, ұсталық, ер-тұрманшылық, т.б.). Әрбір отбасы дерлік киіз үй, кілем, матрац үшін киізден жабын тіккен. Үй өндірісінде ең бастысы теріні өңдеу және теріні өндіру, қайың қабығын өңдеу болды. Ағаш ұстасы, темір ұстасы белгілі болды.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/tuvi/|title=Тувалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-01 |lang=}}</ref> [[Сурет:Мөгелер биле Даңгыналар2. 2016.jpg|нобай|оңға|200px|Ресейдегі Тывалар]] == Тұрмыс салты == Экзогамдық рулар (сёёк) 20 ғасырдың басына дейін тек шығыс тывалар арасында сақталды, дегенмен тайпалық бөлінудің іздері батыс тывалықтар арасында да болған. Әлеуметтік өмірде ааль қауымдастығы деп аталатындар айтарлықты маңызға ие болды - олар әдетте үш-бес немесе алты отбасынан тұратын (әкесінің отбасы және оның үйленген балалары бар балалары бар отбасылары) бірге жүретін, ал жазда уақыт өте келе олар көршілес үлкен қауымдастықтарға біріктірілді.<br /> 1920 жылдарға дейін бай мал иелері арасында көп әйел алу жағдайлары болғанымен, шағын моногамиялық отбасы басым болды. Қалың мал беру институты сақталған. Үйлену тойының циклі бірнеше кезеңнен тұрды: келісім (әдетте балалық шақта), келіссөздер, келісушілікті біріктіру үшін арнайы рәсім, неке және үйлену тойы. Қалыңдықтың басында арнайы той шапандары, қашу әдет-ғұрыптарына байланысты бірқатар тыйымдар болды.<ref>{{cite web|url=https://yarodom.livejournal.com/1186951.html|title=Тывалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-01 |lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Тывалардың баспанасы – кидисег деп аталатын киіз үй. Чум деп аталатын баспананы да қолданған. Батыс тывалықтардың негізгі баспанасы киіз үй болды: жоспары бойынша дөңгелек, оның былғары баулармен бекітілген ағаш рейкалардан жасалған жиналмалы, оңай жиналмалы тор жақтауы болды. Киіз үйдің үстіңгі бөлігінде таяқтарға ағаш құрсау бекітілген, оның үстінде түтін тесігі болған, ол терезенің де (жарық түтін тесігі) қызметін атқарған. Есік ағаштан немесе киізден жасалған, әдетте тігіспен безендірілген. Киіз үйдің қақ ортасында ошақ болған. Киіз үйде ағаш сандықтар болды, оның алдыңғы қабырғалары әдетте сырланған оюлармен безендірілген. Еденге өрнекті көрпе киіз төселген. [[Сурет:Народы России - тувинка.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық киімдегі Тыва]] Шығыс тувалық бұғы өсірушілердің (тоджин) дәстүрлі тұрғын үйлері қиғаш тіректерден жасалған қаңқасы бар шатыр болды. Оның қанаттары жаз-күз айларында қайың қабығынан, ал қыста бұлан терісінен тігілген.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=TUVI|title=Әлем халықтары/Тывалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-01 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Тывалардың ұлттық киімі алуан түрлі, ашық түстер мен декорға бай. Киімдер маталардан, киіздерінен, үй және жабайы жануарлардың өңделген терілерінен тігілді. Дәстүрлі жазғы киімдері - моңғолша тігілген, ұзын, белбеуі бар халат. Киім түстері күлгін, жасыл, көк, қызыл, сары түсті болып, көйлектің үстіңгі жағы түрлі-түсті мата жолақтарынан жиналған тік жағамен безендірілген. Әйелдер зергерлік бұйымдарды жоғары бағалап, сақиналарды, ойылған білезіктерді пайдаланды. Әйелдер үнемі орамал тағып, бас киім киді. Қыста оң жағындағы бекіткіші бар, тік жағасы бар ұзын етекті тон киген. Көктемде және күзде қысқа қырқылған жүнді тондар киетін. Мерекелік қысқы киім жас қозылардың терісінен тігілген, түрлі-түсті матамен, көбінесе жібекпен жабылған тон болды. Ерлер мен әйелдерге арналған ең кең тараған бас киімдердің бірі - бастың артқы жағында байланған құлақшындары бар, үсті кең күмбез тәрізді қой терісінен жасалған қалпақ. Олар бастың артқы жағына қарай шығыңқы кең, киізден жасалған қалпақтарды, сондай-ақ түрлі-түсті матамен өңделген қой, сілеусін немесе қозы терісінен жасалған қалпақ киген. Дәстүрлі аяқ киімі - иілген және үшкір киізден жасалған былғары етік. Төбесі ірі қараның шикі терісінен кесілген. Дәстүрлі аяқ киімнің тағы бір түрі - жұмсақ етік. Қыста тывалықтар етігіне табаны тігілген киіз шұлық киді. [[Сурет:Тувинский суп с лапшой "Далган-үскен".jpg|нобай|оңға|200px|Тываның ұлттық кеспе сорпасы - далған-үскен]] Шығыс тывалықтардың киімі батыс тывалықтардың ұлттық киімінен біршама ерекшеленді. Жазда иық киімі тозған киік немесе күзгі елік терісінен кесілген «хаш тоны» болды. Оның тіке кесілген, етегі кеңейетін, тік бұрышты терең тік бұрышты жеңдері болды. Жабайы аңдардың бас терісінен қалпақ тәрізді бас киімдер жасалды. Кейде олар үйрек терісінен және қауырсыннан жасалған бас киімдерді пайдаланды. Күз бен қыс айларында жүні сыртқа қаратып киетін биік түкті етіктерді пайдаланды.<ref>{{cite web|url=https://geographyofrussia.com/tuvincy/|title=Тывалар |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-01 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Дәстүрлі тағамдарда сүт өнімдері (әсіресе жазда), оның ішінде ашытылған сүт сусыны хойтпак пен қымыз (шығыс тувалықтар үшін – бұғы сүті), ірімшіктің әртүрлі түрлері: қышқыл, ысталған (құрт), ашытқысыз (пыштак) басым болды. Олар үй және жабайы жануарлардың қайнатылған етін жеді (әсіресе қой және жылқы еті). Сонымен қатар үй жануарларының ішек-қарындары мен қаны да тұтынылды. Олар өсімдік тағамдары жарма, сұлы жармасы, жабайы өсімдіктердің сабақтары мен тамырларынан жасалған ботқаларды пайдалангды. Шай (тұздалған және сүт қосылған) маңызды рөл атқарды.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=548|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Фольклоры === [[Сурет:Kongar-ol Ondar.jpg|нобай|оңға|200px|Тыва әншісі]] Тывалардың музыка өнерінің негізін әр алуан тұрмыс-салт жырлары, лирикалық әндер, күлдіргі частушкалар, көмеймен айтылатын сыгыт, қаргыыра, хөөмей секілді халық әндері, сондай-ақ эпикалық сарындағы жырлар, аспапта орындалатын саздар құрайды. Кең тараған музыка аспаптары ішекті-ысқышты, шертпелі – дошпулуур, бызанчы, игил; іліп тартатын аспаптар – чадаган, чанзы, шелер-хомус, кулузун-хомус, демир хомус; үрлемелі аспаптар – мургу мен шоор. Ламалар мен бақсылардың үрлемелі сазды аспаптарына бурээ, бушкуур, тун жатады. Соқпалы аспаптары – шан, конча, дщамбра, кенгирге, дунгур. Ел аралап, өнер көрсететін әнші-жыршы, сазгерлер ұлттық [[музыка]] мәдениетінің дамуын жалғастырды. Ұлттық спорт өнерінің ішінде ең көп тарағаны – [[палуандар күресі]]. Халықтық өнерден бұға-шатра, черги-шатра, тугул-шатра секілді есепке негізделген, ой-өрісті дамытуда маңызы бар тақта ойыны кең тараған.<ref>{{кітап|авторы=Бас редактор Ә. Нысанбаев | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= «Қазақ энциклопедиясы»|орны=Алматы |баспасы= |жыл=1998|томы= VIII|беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89800-123-9|тиражы= }}</ref> == Қазақстандағы тывалар == Қазақстанның тыва диаспорасы санының жалпы динамикасы: *85 (1970 ж.), *182 (1979 ж.), *129 (1989 ж.), *35 (1999 ж.), *37 (2009 ж.) адам.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=411|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Шығыс тыва (тұба) тау қыраты]] * [[Ұранқай]] * [[Тыуа тілі]] * [[Катанов Николай Федорович]] * [[Енисей]] * [[Баян-Өлгей аймағы]] * [[Енисей жазба ескерткіштері]] * [[Орхон-Енисей жазбалары]] * [[Көне түркі жазуы]] * [[Тыуа]] * [[Тыва тілі]] * [[Түрік қағандығы]] * [[Алаш үстірті]] * [[Бозаншы]] * [[Тофалар]] * [[Ресей республикалары]] * [[Ресей өлкелері]] * [[Ресей әкімшілік-аумақтық құрылысы]] * [[Аржан обалары]] * [[Шығыс Сібір]] == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Tuvan people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Сібір халықтары]] [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Моңғолия этникалық топтары]] [[Санат:Қытай этникалық топтары]] [[Санат:Тыва]] ehgxwpyxk9d29vz369gpc4jt9bygyjc 0 47890 3644222 1926488 2026-08-19T18:55:13Z Nurken 111493 3644222 wikitext text/x-wiki '''Манап Өтебаев''' ([[1938 жыл|1938]], [[Сарыағаш ауданы]], [[Шымкент облысы]] – [[2004 жыл|2004]]) — кеңестік және қазақстандық білім беру саласының маманы, химик, гидротехник, экономика ғылымдарының кандидаты. == Өмірбаяны == 1938 жылы туған [[Сарыағаш ауданы]]нда Өтебаев [[Ташкент]]тегі [[Орта Азия мемлекеттік университеті]]н, [[Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты]]н бітірген. Еңбек жолын 1960 жылы [[Ташкент облысы]]ның [[Сырдария ауданы (Сырдария облысы)|Сырдария ауданы]]нда мектеп мұғалімі болып бастады. 1961–1969 жылдары ол [[Шымкент]] политехника техникумында оқытушы, [[комсомол]] ұйымының хатшысы, 1969–1993 жылдары ол Шымкент гидромелиоративтік-құрылыс техникумы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары, директоры, 1994–2004 жылдары Шымкент экономика және құқық колледжінің бас директоры қызметтерін атқарды. Өтебаев нарықтық экономика мамандарын даярлауда, салауатты өмір салтын насихаттауда, қайырымдылық іс-шаралар өткізуде ерекше еңбек сіңірді. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] және Қазақстан орта білім беру ісінің үздігі атанды. [[Құрмет белгісі ордені|Құрмет белгісі]] (1986), [[Парасат ордені|Парасат]] (2001) ордендерімен, [[Астана медалі]]мен (1998), [[ЮНЕСКО]]-ның Алтын медалімен (1999) марапатталған. Ол — [[Шымкент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Арыс]] қалаларының, [[Отырар ауданы|Отырар]], [[Ордабасы ауданы|Ордабасы]], [[Сарыағаш ауданы|Сарыағаш]] аудандарының құрметті азаматы. ==Дереккөздер== *"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{DEFAULTSORT:Өтебаев, Манап}} [[Санат:КСРО мұғалімдері]] [[Санат:Қазақстан мұғалімдері]] [[Санат:КСРО химиктері]] [[Санат:Қазақстан химиктері]] [[Санат:КСРО экономистері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Шымкент тұлғалары]] [[Санат:Түркістан облысы тұлғалары]] [[Санат:Орта Азия мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты түлектері]] {{stub}} 0131cvv7bus6az1vvvdcoscjsez6p4j 3644223 3644222 2026-08-19T18:56:37Z Nurken 111493 3644223 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Манап Өтебаев. Ескерткіш. Шымкент.jpg|нобай|оңға|Манап Өтебаев атындағы Жоғары жаңа технологиялар колледжі алдындағы Өтебаев ескерткіші, 2026 жылғы сәуір]] '''Манап Өтебаев''' ([[1938 жыл|1938]], [[Сарыағаш ауданы]], [[Шымкент облысы]] – [[2004 жыл|2004]]) — кеңестік және қазақстандық білім беру саласының маманы, химик, гидротехник, экономика ғылымдарының кандидаты. == Өмірбаяны == 1938 жылы туған [[Сарыағаш ауданы]]нда Өтебаев [[Ташкент]]тегі [[Орта Азия мемлекеттік университеті]]н, [[Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты]]н бітірген. Еңбек жолын 1960 жылы [[Ташкент облысы]]ның [[Сырдария ауданы (Сырдария облысы)|Сырдария ауданы]]нда мектеп мұғалімі болып бастады. 1961–1969 жылдары ол [[Шымкент]] политехника техникумында оқытушы, [[комсомол]] ұйымының хатшысы, 1969–1993 жылдары ол Шымкент гидромелиоративтік-құрылыс техникумы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары, директоры, 1994–2004 жылдары Шымкент экономика және құқық колледжінің бас директоры қызметтерін атқарды. Өтебаев нарықтық экономика мамандарын даярлауда, салауатты өмір салтын насихаттауда, қайырымдылық іс-шаралар өткізуде ерекше еңбек сіңірді. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] және Қазақстан орта білім беру ісінің үздігі атанды. [[Құрмет белгісі ордені|Құрмет белгісі]] (1986), [[Парасат ордені|Парасат]] (2001) ордендерімен, [[Астана медалі]]мен (1998), [[ЮНЕСКО]]-ның Алтын медалімен (1999) марапатталған. Ол — [[Шымкент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Арыс]] қалаларының, [[Отырар ауданы|Отырар]], [[Ордабасы ауданы|Ордабасы]], [[Сарыағаш ауданы|Сарыағаш]] аудандарының құрметті азаматы. ==Дереккөздер== *"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{DEFAULTSORT:Өтебаев, Манап}} [[Санат:КСРО мұғалімдері]] [[Санат:Қазақстан мұғалімдері]] [[Санат:КСРО химиктері]] [[Санат:Қазақстан химиктері]] [[Санат:КСРО экономистері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Шымкент тұлғалары]] [[Санат:Түркістан облысы тұлғалары]] [[Санат:Орта Азия мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты түлектері]] {{stub}} o415y4jj25rshb4wjckeleer3a61yy4 0 51571 3644243 3323813 2026-08-19T19:57:57Z Casserium 68287 3644243 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қызыл Жұлдыз |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min = 55|lat_sec = 29 |lon_deg = 71|lon_min = 26|lon_sec = 03 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Байзақ ауданы |кестедегі аудан = Байзақ ауданы{{!}}Байзақ |мекен түрі = ауылдық округ |мекені = Қызылжұлдыз ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Қызылжұлдыз |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Красная Звезда'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}6300 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 72637 |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қызылжұлдыз}} '''Қызыл Жұлдыз''' — [[Жамбыл облысы]] [[Байзақ ауданы]]ндағы таратылған ауыл, бұрынғы [[Қызылжұлдыз ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қызылжұлдыз ауылдық округі]] орталығы. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Әулиеата ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Сарыкемер]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км, [[Тараз]] қаласынан 1 км жерде, [[Талас (өзен)|Талас]] өзенінің жағалауында, боз жусан, баялыш, көкпек, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен сұр, бозғылт сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||4593||{{өсім}}5070 ||{{өсім}}6300 ||124,3 ||2538 ||{{өсім}}3155 ||124,3 ||2532 ||{{өсім}}3145 ||124,2 |} == Тарихы == Ауылда [[1976 жыл]]ы [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] мал бордақылау бірлестігі құрылған. Кейіннен бірлестік Байзақ ауданына беріліп, оның негізінде Қызыл жұлдызда [[1997 жыл]]дан 2 өндірістік кооператив, 218 шаруа қожалығы және «Қызыл жұлдыз» атты ЖШС жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Орта, орталау мектептер, 2 клуб, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мәдени және әлеум. мекемелер бар. Облыс әкімінің 24.01.[[1995 жыл]]ғы шешімімен "Красная звезда" ауылына - "Қызыл жұлдыз" атауы берілді.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Байзақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Байзақ ауданының таратылған елді мекендері]] 19ru5rnx0qwdsw3pji1y4i23md1dsq1 0 51612 3644160 3264828 2026-08-19T15:16:13Z Nurken 111493 3644160 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қызылшаруа |сурет = Qyzylşarua sign 20260804.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =00|lat_sec = 40 |lon_deg =72|lon_min = 50|lon_sec =04 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Тұрар Рысқұлов ауданы |кестедегі аудан = Тұрар Рысқұлов ауданы{{!}}Тұрар Рысқұлов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Ақбұлақ |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1932 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}1460 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Қызылшаруа''' — [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]ндағы ауыл, [[Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ақбұлақ ауылдық округі]]нің құрамында. == Географиялық орны == [[Сурет:Qyzylşarua train crossing 20260804 (2).jpg|нобай|солға|Қызылшаруа маңындағы темір жол бекеті]] Қызылшаруа аудан орталығы [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 12 километрдей жерде, темір жол бойында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||1235 ||{{өсім}}1460 ||118,2 ||654 ||{{өсім}}767 ||117,3 ||581 ||{{өсім}}693 ||119,3 |} == Тарихы == Іргесі 1932 жылы алғашында Қызылшаруа, кейіннен қой өсіретін Қазақстан ұжымшарының орталығы ретінде қаланды. Оның негізінде Қызылшаруада 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. == Инфрақұрылымы == Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлі-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері]] 4n94oemzphclnhgsxsghetvhsibb93t 0 51767 3644523 3396651 2026-08-20T10:45:03Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644523 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Сарыұйғырлар |төл атауы = югур, сарыг югур |сурет = Family In Lanchow, China 1944 Fr. Mark Tennien Restored.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 13 000 |аймақ = {{Байрақ|Қытай}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[юйгу тілі]], [[қытай тілі]] |діні = [[буддизм]], [[шаманизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Сарыұйғырлар''' (''өз атаулары сарығ юғыр'') — ұлт, [[ҚХР]]-дағы ұсақ халықтардың бірі. [[Ганьсу]] провинциясында, [[Чжанье]] (Гуанчжоу) қ-нан [[Цзю-цюань]] (Сучжоу) қ-на дейінгі Үлкен жолдың оңт-ндегі даланы, оның арғы жағындағы тау етегін мекендейді. Сарыұйғырлар Моңғолияның Орхон, Селенга өзендерінен және Шығыс Түркістаннан қоныс аударған ежелгі түркі тайпаларының тікелей ұрпағы болып табылады. Өздерін ойлық (ойлығ), таулық (тағлығ) деп екіге бөледі. Бұлар да: харангат, пегеші, тұргұш, ойрат, анджән, оғлан, солтұс, патан, тоғшы, томан, т.б. ру-тайпаларға бөлінеді. Халқының жалпы саны 13 мың адамға жуық.<ref>{{cite web|url=http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/yuygu|title=Қазіргі заман энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-2|lang=}}</ref> == Тілі == Тілі - Алтай тектес түркі тілдерінің солтүстік-шығыс топшасының тілі. Бір тобы түркі тілді, екіншісі [[моңғол тілі|монғол тілді]], үшіншісі [[қытай тілі|қытайша]], төртіншісі [[тибет тілі]]нде сөйлейді. Қытай тілі барлық топтар үшін қарым-қатынас тілі болып табылады. Жазуы тибет графикасына негізделген. == Діні == Будда және шаман дінін ұстанады. Түркі халықтарының ішінде Сарыұйғырлар ғана мұсылман дінін қабылдамаған. Сарыұйғырлар жеке ұлт ретінде 19 ғ-дың аяқ кезінен зерттеле бастады.<ref>{{cite web|url=https://rus-modern-enc.slovaronline.com/13029-%D0%AE%D0%99%D0%93%D0%A3|title=Сарыұйғырлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-2|lang=}}</ref> == Тарихы == Сарыұйғырлардың ата-бабалары 7-8 ғасырларда Селенга өзені алабынан, Енисей қырғыздарынан Ұйғыр қағанатын талқандағаннан кейін (840 ж.) – Шыңжаңдағы Тұрфан оазисінен қоныс аударған. 9 ғасырдың ортасында олар өз мемлекетін құрды. Олардың құрамында түргеш, таңғұт, моңғол, тибет топтары болды. 1020 жылдардан бастап таңғұттармен соғысып, 1036 жылы Си Ся мемлекетіне бағынды. 1696 жылы Цин империясының құрамына кірді.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4932127|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017 ж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-2|lang=}}</ref> == Кәсібі == Қазіргі уақытта сарыұйғырлардың негізгі кәсібі мал шаруашылығы. [[Қой]], [[сиыр]], [[ешкі]], [[түйе]], жылқы, қашыр өсіріледі. Далалық алқаптардың тұрғындары [[егіншілік]]пен және бау-бақшамен айналысады. Негізгі дақыл – тары. [[Бұршақ]], [[картоп]], [[пияз]] егіп, қауын, қарбыз өсіреді. Қосалқы кәсібі – аң аулау, дәрілік өсімдіктерді теру, жүк тасымалдау. Югу автономиялық уезі мұнай мен пайдалы қазбаларды өндірудің перспективалы аймағы болып табылады: құрамында темірі жоғары кендер табылды.<ref>{{cite web|url=https://www.abirus.ru/content/564/623/624/639/11952/12009.html|title=Сарыұйғырлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-2|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Сарыұйғырлардың некелері [[Моногамия|моногамдық]] болып табылады. Әдетте ажырасулар болмайды. Әйелі босанбаса, күйеуінің ажырасуға немесе екінші әйел алуға құқығы жоқ. Егер ерлі-зайыптылар бірге өмір сүре алмаса, олар бөлек кетеді, бірақ олар ажырасқан болып саналмайды және қайтадан некеге тұра алмайды. Жас жігіт рулас қызға үйлене алмайды. Балаларына әкесінің руының аты берілген. Туыстық қатынаста әкенің ағаларына қарағанда ананың ағаларының құқығы көбірек. Бұрын қалыңдық үшін мал, зат немесе ақша төленетін. Есеп бірлігі ретінде жылқы алынды. Қазір таңдау тегін. Қайтыс болған адамды далаға (тыр) шығарып, өртеп жібереді. Үш күннен кейін туыстары келіп, күлді ақ дорбаға жинап, үстіне үйінді топырақ төгіп көмеді. Бұл жерлеу әдісі ''дттур'' деп аталады. Ламалар мен қарттарды осылай жерлейді. Жастарды киімдерімен жерге көміп, оларды оңтүстікке, батысқа қаратып орналастырады. Бірнеше жылдан кейін қабірді қазып, қалдықтарын өртеп, күлін көміп тастайды. Өлген сәбилерді үйдің жанына жерлеген. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === [[Сурет:Decorated tent near lake Qinghai (1).jpg|нобай|оңға|200px|Төрт қырлы киіз шатырлары]] Дәстүрлі баспаналары – төрт қырлы киіз шатыр және төбесі жалпақ қыш үй.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=661 |барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Ерлер киімі – күрте, шалбар, халат, етік немесе киіз етік, бас киім, әйелдердікі – белбеуі бар халат, шалбар, шұлық, аяқ киім, киіз қалпақ. Олар көптеген зергерлік бұйымдарды пайдаланады.<ref>{{cite web|url=https://www.chinatrips.ru/guide/culture/yugur.html|title=Сарыұйғырлар |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-2|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Тағамның негізгі түрлері - ет қосылған кеспе сорпасы, сиыр майы мен сұлы жармасы қосылған [[шай]], [[сүт өнімдері]], чумиза немесе тарыдан жасалған ботқалар, бумен пісірілген [[бәліш]]тер.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=UYGU|title=Әлем халықтары/Сарыұйғырлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-2|lang=}}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Yugur people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Қытай этникалық топтары]] aj4ah1m9jvvrxt9g5fs0f3a29gkrds1 0 54477 3644249 3262938 2026-08-19T20:03:28Z Casserium 68287 3644249 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Сұлутөр |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min = 50|lat_sec = 45 |lon_deg = 71|lon_min = 24|lon_sec = 56 |CoordScale = 25000 |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Қараой ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Қараой |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1929 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Жылқы зауыты, Пригородное'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}6165 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Сұлутөр}} '''Сұлутөр''' (2022 ж. дейін — ''Пригородное'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V22G0029002 Жамбыл облысының кейбір елді мекендерін қайта атау туралы]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]нда болған ауыл, бұрынғы [[Қараой ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қараой ауылдық округі]] орталығы. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Жібек жолы ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км, [[Тараз]] қаласының оңтүстігінде 2 км жерде, бетеге, жусан, баялыш, т.б. шөптесін өскен сұр, қоңыр топырақты тау алды жазығында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||4500 ||{{өсім}}6165 ||137 ||2214 ||{{өсім}}3138 ||141,7 ||2286 ||{{өсім}}3027 ||132,4 |} == Тарихы == Іргесі [[1929 жыл]]ы қаланған. Облыс орталығы – Тараз қаласының көкөніс, жеміс-жидек және сүтпен қамтамасыз ететін өзімен аттас кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Пригородноеде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда орта мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Ауыл қала маңында орналасқандықтан - "Пригородный" деп аталған. Кеңес өкіметі орналасқанға дейін бұл жерді жылқы өсіретін зауыты бар Маслов деген помещик иемденген. кеңес өкіметі орнағаннан кейін "Жылқы зауыты", 1955 жылдан 1960 жылға дейін тауық фермасы, ал 1960 жылдан бастап Тараз қаласын көкөніс, сүтпен қамтамасыз ететін "Пригородный жеміс-сүт кеңшары" болып құрылған.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері]] pt6hz9dyu5iu6le5vyww9c72wcs7fnj 3644250 3644249 2026-08-19T20:03:47Z Casserium 68287 3644250 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Сұлутөр |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min = 50|lat_sec = 45 |lon_deg = 71|lon_min = 24|lon_sec = 56 |CoordScale = 25000 |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Қараой ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Қараой |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1929 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Жылқы зауыты, Пригородное'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}6165 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Сұлутөр}} '''Сұлутөр''' (2022 ж. дейін — ''Пригородное'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V22G0029002 Жамбыл облысының кейбір елді мекендерін қайта атау туралы]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]нда болған ауыл, бұрынғы [[Қараой ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қараой ауылдық округі]] орталығы. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Жібек жолы ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км, [[Тараз]] қаласының оңтүстігінде 2 км жерде, бетеге, жусан, баялыш, т.б. шөптесін өскен сұр, қоңыр топырақты тау алды жазығында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||4500 ||{{өсім}}6165 ||137 ||2214 ||{{өсім}}3138 ||141,7 ||2286 ||{{өсім}}3027 ||132,4 |} == Тарихы == Іргесі [[1929 жыл]]ы қаланған. Облыс орталығы – Тараз қаласының көкөніс, жеміс-жидек және сүтпен қамтамасыз ететін өзімен аттас кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Пригородноеде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда орта мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Ауыл қала маңында орналасқандықтан - "Пригородный" деп аталған. Кеңес өкіметі орналасқанға дейін бұл жерді жылқы өсіретін зауыты бар Маслов деген помещик иемденген. кеңес өкіметі орнағаннан кейін "Жылқы зауыты", 1955 жылдан 1960 жылға дейін тауық фермасы, ал 1960 жылдан бастап Тараз қаласын көкөніс, сүтпен қамтамасыз ететін "Пригородный жеміс-сүт кеңшары" болып құрылған.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] 4ufc0cxuup6bt5vz728rtj3uxahuuho 0 54921 3644267 3260495 2026-08-19T20:56:03Z Casserium 68287 3644267 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Ақбұлым ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Ақбұлым]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}3857 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Ақбұлым ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына ''[[Ақбұлым]]'' ауылы кіреді. Орталығы – Ақбұлым ауылы.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> [[2024 жыл]]ы округ құрамында болған Ақбұлым ауылы таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | ''[[Ақбұлым]]'' ауылы ||3084 ||{{өсім}}3857 ||125,1 ||1512 ||{{өсім}}1925 ||127,3 ||1572 ||{{өсім}}1932 ||122,9 |} Жер телімі 2200 га. Ауылдық округте Бесбаев атындағы орта мектеп, "Балауса" балабақшасы, дәрігерлік амбулатория, ауылдық клуб, кітапхана, әртүрлі сәндік ағаштары егілген сәндік саябақ бар. Ауылдық округ аумағында [[Бұхара]]дан [[Алматы]]ға газды айдайтын, сақтайтын Тараз Газ Құбырлары Желісі басқармасы орналасқан. ==Ауыл маңы табиғаты== '''Базарбай каналы''' ауылдың жоғарғы жағынан ағып өтсе, '''Төрекелді каналы''' ауылдың төменгі жағымен ағып өтеді. Төрегелді каналына қысы-жазы ауылдың басындағы үлкен бұлақтан (беларық) су құйылып тұрады. Алатаудың сілемі Қарасай шатқалының етегінде, теңіз деңгейінен 670 м. биіктікте Базарбай және Төрекелді (Байзақ датқаның ұрпақтары) - ХІХ ғасырдың ортасында егін егіп, отырықшылыққа үйрету мақсатында Талас өзенінен бұрып екі беларық қаздырған. Каналдардың суымен қазіргі кезде Тараз қаласының қант, кірпіш зауыттары маңындағы және Жамбыл ауданының Ақбұлым ауылы, Байзақ ауданының егістіктері толығымен суарылады. '''Қамысты бұлақ''' - тау шатқалының ішінде жан-жағын қамыс басқан бұлақ суы көбейе келе "Қамысты көл" атанған, қазіргі кезде суы тартылған, бірақ, бұлақ ағып жатыр. '''Сарыбұлақ''' - (бұлақ маңы сары тастар, жері сарғыш болғандықтан осылай аталған) суы мол бұлақ, бұлақ маңында шаруа қожалығы алма бағын өсіріп отыр. '''Ақыртас''' - құрылысы бітпей қалған тарихи орын. '''Ботамойнақ үңгірі''' - бұл да тарихи орын. Ботамойнақ үңгіріндегі сызбалар ма, әлде таңба ма деген сұраққа жауап іздесек, бұл [[Көне түркі жазуы|Орхон-Енисей жазбалары]]нан ерте пайда болған жазбалар болуы мүмкін. Бұл жазбалар және үңгір түбінен шыққан заттар кешенді зерттеуді қажет етеді. '''Жетітөбе сақ патшаларының қорғандары''' - бір сызықтың бойындағы жеті қорған, кезінде ұрланған, тоналған қорымдар. '''Қамыстыбұлақ шатқалы''' - зерттелмеген орын. Шатқалдың жартастарында жирафтың, тотықұс пен бегемот, жыланның тасқа қашап салынған суреттері айқын көрінеді. Сонда тропикалық және саваннаның жануарларының суреті біздің жерде қайдан жүр?... '''Қарауылтөбе''' - ол төбе жаугершілік заманда белгі беру төбесі болуы мүмкін. '''Қарасай шатқалы''' - ауыл маңындағы ашық аспан аясындағы мұражай десе болғандай, тау шатқалында ертедегі ата-бабалар салған адамдар мен түрлі жан-жануарлардың көне суреттерін көруге болады.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері]] 4olewvu7h980gvc48pmgotup0h0qb09 3644268 3644267 2026-08-19T20:56:23Z Casserium 68287 3644268 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Ақбұлым ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Ақбұлым]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}3857 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Ақбұлым ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына ''[[Ақбұлым]]'' ауылы кірді. Орталығы Ақбұлым ауылы болды.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> [[2024 жыл]]ы округ құрамында болған Ақбұлым ауылы таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | ''[[Ақбұлым]]'' ауылы ||3084 ||{{өсім}}3857 ||125,1 ||1512 ||{{өсім}}1925 ||127,3 ||1572 ||{{өсім}}1932 ||122,9 |} Жер телімі 2200 га. Ауылдық округте Бесбаев атындағы орта мектеп, "Балауса" балабақшасы, дәрігерлік амбулатория, ауылдық клуб, кітапхана, әртүрлі сәндік ағаштары егілген сәндік саябақ бар. Ауылдық округ аумағында [[Бұхара]]дан [[Алматы]]ға газды айдайтын, сақтайтын Тараз Газ Құбырлары Желісі басқармасы орналасқан. ==Ауыл маңы табиғаты== '''Базарбай каналы''' ауылдың жоғарғы жағынан ағып өтсе, '''Төрекелді каналы''' ауылдың төменгі жағымен ағып өтеді. Төрегелді каналына қысы-жазы ауылдың басындағы үлкен бұлақтан (беларық) су құйылып тұрады. Алатаудың сілемі Қарасай шатқалының етегінде, теңіз деңгейінен 670 м. биіктікте Базарбай және Төрекелді (Байзақ датқаның ұрпақтары) - ХІХ ғасырдың ортасында егін егіп, отырықшылыққа үйрету мақсатында Талас өзенінен бұрып екі беларық қаздырған. Каналдардың суымен қазіргі кезде Тараз қаласының қант, кірпіш зауыттары маңындағы және Жамбыл ауданының Ақбұлым ауылы, Байзақ ауданының егістіктері толығымен суарылады. '''Қамысты бұлақ''' - тау шатқалының ішінде жан-жағын қамыс басқан бұлақ суы көбейе келе "Қамысты көл" атанған, қазіргі кезде суы тартылған, бірақ, бұлақ ағып жатыр. '''Сарыбұлақ''' - (бұлақ маңы сары тастар, жері сарғыш болғандықтан осылай аталған) суы мол бұлақ, бұлақ маңында шаруа қожалығы алма бағын өсіріп отыр. '''Ақыртас''' - құрылысы бітпей қалған тарихи орын. '''Ботамойнақ үңгірі''' - бұл да тарихи орын. Ботамойнақ үңгіріндегі сызбалар ма, әлде таңба ма деген сұраққа жауап іздесек, бұл [[Көне түркі жазуы|Орхон-Енисей жазбалары]]нан ерте пайда болған жазбалар болуы мүмкін. Бұл жазбалар және үңгір түбінен шыққан заттар кешенді зерттеуді қажет етеді. '''Жетітөбе сақ патшаларының қорғандары''' - бір сызықтың бойындағы жеті қорған, кезінде ұрланған, тоналған қорымдар. '''Қамыстыбұлақ шатқалы''' - зерттелмеген орын. Шатқалдың жартастарында жирафтың, тотықұс пен бегемот, жыланның тасқа қашап салынған суреттері айқын көрінеді. Сонда тропикалық және саваннаның жануарларының суреті біздің жерде қайдан жүр?... '''Қарауылтөбе''' - ол төбе жаугершілік заманда белгі беру төбесі болуы мүмкін. '''Қарасай шатқалы''' - ауыл маңындағы ашық аспан аясындағы мұражай десе болғандай, тау шатқалында ертедегі ата-бабалар салған адамдар мен түрлі жан-жануарлардың көне суреттерін көруге болады.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері]] s2g96fzpabjm9doh64xx845lqzfcdfi 0 55022 3644269 3260518 2026-08-19T20:57:09Z Casserium 68287 3644269 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Бесағаш ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Бесағаш (Жамбыл облысы) |Бесағаш]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}6879 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} {{мағына|Бесағаш ауылдық округі}} '''Бесағаш ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Бесағаш (Жамбыл облысы) |Бесағаш]] ауылы кіреді. Орталығы – Бесағаш ауылы.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> [[2024 жыл]]ы округ құрамында болған [[Түрксіб (Жамбыл облысы)|''Түрксіб'']] ауылы таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Бесағаш (Жамбыл облысы) |Бесағаш]] ауылы ||2496 ||{{өсім}}2921 ||117 ||1254 ||{{өсім}}1473 ||117,5 ||1242 ||{{өсім}}1448 ||116,6 |- | [[Түрксіб (Жамбыл облысы)|''Түрксіб'']] ауылы ||3516 ||{{өсім}}3958 ||112,6 ||1727 ||{{өсім}}2020 ||117 ||1789 ||{{өсім}}1938 ||108,3 |- | '''Жалпы саны''' ||6012 ||{{өсім}}6879 ||114,4 ||2981 ||{{өсім}}3493 ||117,2 ||3031 ||{{өсім}}3386 ||111,7 |} Жер көлемі - 635 га. Ауылдық округте Макаренко және Абай атындағы орта мектептер, 2 дәрігерлік амбулатория, ауылдық кітапхана бар. ==Ауыл маңы табиғаты== '''Қарасу өзені''' - [[Қырғыз Алатауы]]нан басталатын бұлақтардан бастау алады, ұзындығы 7 км, көлемі 28000 шаршы метр. Ауыл тұрғындарының бау-бақша, егістік дақылдарын егуге, мал өсіруге қолайлы жағдай жасалған. '''Үлкен арық''' - ұзындығы 8 км, көлемі 48000 шаршы метр, ауылдың шығысында орналасқан. '''[[Айтау]]''' - [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]]дың сілемі, биіктігі 1500 м. '''Желтау''' - Қаратаудың сілемі, биіктігі 1503 м, бұлар ауылдың шығысында және оңтүстік шығысында орналасқан. '''[[Қаратау жотасы]]''' - ауылдың оңтүстік батысында орналасқан. Биіктігі 1660 м.<ref>Жамбыл облыстық топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері]] 0qc7kvsf7fqc01fhjc2hz0eng9uqbmt 0 55122 3644266 3260576 2026-08-19T20:54:42Z Casserium 68287 3644266 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Жамбыл ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Шайқорық]] |Енеді = 2 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}7874 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} {{мағына|Жамбыл ауылдық округі}} '''Жамбыл ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Қапал (Жамбыл облысы)|Қапал]], [[Шәкен Ниязбеков ауылы|Шәкен Ниязбеков]] ауылдары кіреді. Орталығы – Шайқорық ауылы.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> [[2024 жыл]]ы округ құрамында болған [[Қоңыртөбе (Жамбыл ауданы)|''Қоңыртөбе'']], ''[[Танты]]'', ''[[Шайқорық]]'' ауылдары және [[Шайқорық (станция)|''Шайқорық'']] темір жол бекеті таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Қапал (Жамбыл облысы)|Қапал]] ауылы ||581 ||{{өсім}}609 ||104,8 ||281 ||{{өсім}}306 ||108,9 ||300 ||{{өсім}}303 ||101 |- | [[Қоңыртөбе (Жамбыл ауданы)|''Қоңыртөбе'']] ауылы ||437 ||{{өсім}}535 ||122,4 ||219 ||{{өсім}}270 ||123,3 ||218 ||{{өсім}}265 ||121,6 |- | ''[[Танты]]'' ауылы ||530 ||{{құлдырау}}328 ||61,9 ||261 ||{{құлдырау}}169 ||64,8 ||269 ||{{құлдырау}}159 ||59,1 |- | ''[[Шайқорық]]'' ауылы ||4141 ||{{өсім}}4417 ||106,7 ||2065 ||{{өсім}}2204 ||106,7 ||2076 ||{{өсім}}2213 ||106,6 |- | [[Шайқорық (станция)|''Шайқорық'']] т/ж бекеті||179 ||{{өсім}}507 ||283,2 ||95 ||{{өсім}}257 ||270,5 ||84 ||{{өсім}}250 ||297,6 |- | [[Шәкен Ниязбеков ауылы|Шәкен Ниязбеков]] ауылы ||1371 ||{{өсім}}1478 ||107,8 ||669 ||{{өсім}}770 ||115,1 ||702 ||{{өсім}}708 ||100,9 |- | '''Жалпы саны''' ||7239 ||{{өсім}}7874 ||108,8 ||3590 ||{{өсім}}3976 ||110,8 ||3649 ||{{өсім}}3898 ||106,8 |} Жер көлемі - 17636 га. Ауылдық округте "Шайқорық", [[Әубәкір Ысмайылов|Ә.Ысмайылұлы]] атындағы орта мектептер, Қапал, Қоңыртөбе бастауыш мектептері, ауылдық клуб, кітапхана, 2 дәрігерлік амбулатория, мед.пункт бар. ==Ауыл маңы табиғаты== Бүкіл ауылдық округ жерін '''Қапал каналы''' суымен қамтамасыз етеді.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері]] ef7ek9pfw1375o3hdqsnjlva0kj71x8 0 55260 3644262 3260900 2026-08-19T20:48:44Z Casserium 68287 3644262 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Қараой ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Сұлутөр (Жамбыл ауданы)|Сұлутөр]] |Енеді = 2 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}6362 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} {{мағына|Қараой ауылдық округі}} '''Қараой ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Құрамы == Құрамына [[Кемел (ауыл)|''Кемел'']], [[Сұлутөр (Жамбыл ауданы)|''Сұлутөр'']] ауылдары кірді. Орталығы – Сұлутөр ауылы болды.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> Жер көлемі - 738 га. [[2011 жыл]]ы округ құрамында болған ''Жиделі'' ауылы [[Тараз]] қаласының қарамағына беріліп, кейін таратылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V11G0001802 Елді мекендердің әкімшілік бағынысын және ауылдық округтердің шекарасын өзгерту туралы]</ref> [[2024 жыл]]ы округ құрамындағы екі ауыл таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Кемел (ауыл)|Кемел]] ауылы ||216 ||{{құлдырау}}197 ||91,2 ||109 ||ой{{құлдырау}}102 ||93,6 ||107 ||{{құлдырау}}95 ||88,8 |- | [[Сұлутөр (Жамбыл ауданы)|Сұлутөр]] ауылы ||4500 ||{{өсім}}6165 ||137 ||2214 ||{{өсім}}3138 ||141,7 ||2286 ||{{өсім}}3027 ||132,4 |- | '''Жалпы саны''' ||4716 ||{{өсім}}6362 ||134,9 ||2323 ||{{өсім}}3240 ||139,5 ||2393 ||{{өсім}}3122 ||130,5 |} Ауылдық округте [[Әбдірахман Әйтиев|Әйтиев]] атындағы орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, екі мед.пункт бар.<ref>Жамбыл облысының топномикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері]] gye6f2if6p3vv17qtphjhwjxj1b62dg 3644263 3644262 2026-08-19T20:49:46Z Casserium 68287 /* Құрамы */ 3644263 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Қараой ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Сұлутөр (Жамбыл ауданы)|Сұлутөр]] |Енеді = 2 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}6362 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} {{мағына|Қараой ауылдық округі}} '''Қараой ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Құрамы == Құрамына [[Кемел (ауыл)|''Кемел'']], [[Сұлутөр (Жамбыл ауданы)|''Сұлутөр'']] ауылдары кірді. Орталығы – Сұлутөр ауылы болды.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> Жер көлемі - 738 га. [[2011 жыл]]ы округ құрамында болған ''Жиделі'' ауылы [[Тараз]] қаласының қарамағына беріліп, кейін таратылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V11G0001802 Елді мекендердің әкімшілік бағынысын және ауылдық округтердің шекарасын өзгерту туралы]</ref> [[2024 жыл]]ы округ құрамындағы екі ауыл таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Кемел (ауыл)|''Кемел'']] ауылы ||216 ||{{құлдырау}}197 ||91,2 ||109 ||ой{{құлдырау}}102 ||93,6 ||107 ||{{құлдырау}}95 ||88,8 |- | [[Сұлутөр (Жамбыл ауданы)|''Сұлутөр'']] ауылы ||4500 ||{{өсім}}6165 ||137 ||2214 ||{{өсім}}3138 ||141,7 ||2286 ||{{өсім}}3027 ||132,4 |- | '''Жалпы саны''' ||4716 ||{{өсім}}6362 ||134,9 ||2323 ||{{өсім}}3240 ||139,5 ||2393 ||{{өсім}}3122 ||130,5 |} Ауылдық округте [[Әбдірахман Әйтиев|Әйтиев]] атындағы орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, екі мед.пункт бар.<ref>Жамбыл облысының топномикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері]] h6cm6a85c6w7br1m02qgy5dct1qg2it 0 55286 3644261 3260926 2026-08-19T20:39:55Z Casserium 68287 3644261 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Қаратөбе ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] |Құрылған уақыты = 2001<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V01G000408_ Жаңа ауылдық (селолық) және кенттік округтер құру туралы]</ref> |Орталығы = [[Бектөбе (ауыл)|Бектөбе]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}5671 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} {{мағына|Қаратөбе ауылдық округі}} '''Қаратөбе ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Бәйтерек (Жамбыл ауданы)|Бәйтерек]] ауылы кіреді. Орталығы – Бектөбе ауылы.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> [[2024 жыл]]ы округ құрамында болған [[Бектөбе (ауыл)|''Бектөбе'']], [[Қызылшарық (Жамбыл облысы)|''Қызылшарық'']] ауылдары ауылдары таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Бәйтерек (Жамбыл ауданы)|Бәйтерек]] ауылы ||962 ||{{құлдырау}}571 ||59,4 ||480 ||{{құлдырау}}291 ||60,6 ||482 ||{{құлдырау}}280 ||58,1 |- | [[Бектөбе (ауыл)|''Бектөбе'']] ауылы ||2507 ||{{өсім}}4046 ||161,4 ||1233 ||{{өсім}}2076 ||168,4 ||1274 ||{{өсім}}1970 ||154,6 |- | [[Қызылшарық (Жамбыл облысы)|''Қызылшарық'']] ауылы ||634 ||{{өсім}}1054 ||166,2 ||327 ||{{өсім}}544 ||166,4 ||307 ||{{өсім}}510 ||166,1 |- | '''Жалпы саны''' ||4103 ||{{өсім}}5671 ||138,2 ||2040 ||{{өсім}}2911 ||142,7 ||2063 ||{{өсім}}2760 ||133,8 |} Жер көлемі - 11328 га. Ауылдық округте Аманкелді атындағы орта мектеп, Алтынсарин атындағы бастауыш мектеп, ауылдық клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, медициналық пункт бар. ==Ауыл маңы табиғаты== '''[[Аса (өзен)|Аса]] өзені''' - ағып өтеді. Өзеннің жағасы қалың тоғай және ашық тастақты аймақтардан тұрады. '''Бескемпір каналы''' - бүкіл ауылды суландырады.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері]] mvifefo6uwqe0pz46tlrfi7xdve2ngl 3644264 3644261 2026-08-19T20:51:27Z Casserium 68287 /* Әкімшілік құрамы */ 3644264 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Қаратөбе ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] |Құрылған уақыты = 2001<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V01G000408_ Жаңа ауылдық (селолық) және кенттік округтер құру туралы]</ref> |Орталығы = [[Бектөбе (ауыл)|Бектөбе]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}5671 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} {{мағына|Қаратөбе ауылдық округі}} '''Қаратөбе ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Бәйтерек (Жамбыл ауданы)|Бәйтерек]] ауылы кіреді. Орталығы – Бектөбе ауылы.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> [[2024 жыл]]ы округ құрамында болған [[Бектөбе (ауыл)|''Бектөбе'']], [[Қызылшарық (Жамбыл облысы)|''Қызылшарық'']] ауылдары таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Бәйтерек (Жамбыл ауданы)|Бәйтерек]] ауылы ||962 ||{{құлдырау}}571 ||59,4 ||480 ||{{құлдырау}}291 ||60,6 ||482 ||{{құлдырау}}280 ||58,1 |- | [[Бектөбе (ауыл)|''Бектөбе'']] ауылы ||2507 ||{{өсім}}4046 ||161,4 ||1233 ||{{өсім}}2076 ||168,4 ||1274 ||{{өсім}}1970 ||154,6 |- | [[Қызылшарық (Жамбыл облысы)|''Қызылшарық'']] ауылы ||634 ||{{өсім}}1054 ||166,2 ||327 ||{{өсім}}544 ||166,4 ||307 ||{{өсім}}510 ||166,1 |- | '''Жалпы саны''' ||4103 ||{{өсім}}5671 ||138,2 ||2040 ||{{өсім}}2911 ||142,7 ||2063 ||{{өсім}}2760 ||133,8 |} Жер көлемі - 11328 га. Ауылдық округте Аманкелді атындағы орта мектеп, Алтынсарин атындағы бастауыш мектеп, ауылдық клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, медициналық пункт бар. ==Ауыл маңы табиғаты== '''[[Аса (өзен)|Аса]] өзені''' - ағып өтеді. Өзеннің жағасы қалың тоғай және ашық тастақты аймақтардан тұрады. '''Бескемпір каналы''' - бүкіл ауылды суландырады.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері]] pcpf9rznutlw6zb28f3i8e2alcliuyr 0 55322 3644271 3259364 2026-08-19T21:01:38Z Casserium 68287 3644271 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Қостөбе ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Байзақ ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Талас (Байзақ ауданы)|Талас]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}6412 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Қостөбе ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]] [[Байзақ ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Қостөбе (Байзақ ауданы)|Қостөбе]] ауылы кіреді. Орталығы – Талас ауылы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> [[2024 жыл]]ы округ құрамында болған [[Талас (Байзақ ауданы)|''Талас'']] ауылы мен [[Талас (станция)|''Талас'']] темір жол бекеті таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Қостөбе (Байзақ ауданы)|Қостөбе]] ауылы ||1553 ||{{өсім}}2056 ||132,4 ||779 ||{{өсім}}1021 ||131,1 ||774 ||{{өсім}}1035 ||133,7 |- | [[Талас (Байзақ ауданы)|''Талас'']] ауылы ||2921 ||{{өсім}}3849 ||131,8 ||1460 ||{{өсім}}1914 ||131,1 ||1461 ||{{өсім}}1935 ||132,4 |- | [[Талас (станция)|''Талас'']] т/ж бекеті ||1147 ||{{құлдырау}}507 ||44,2 ||565 ||{{құлдырау}}263 ||46,5 ||582 ||{{құлдырау}}244 ||41,9 |- | '''Жалпы саны''' ||5621 ||{{өсім}}6412 ||114,1 ||2804 ||{{өсім}}3198 ||114,1 ||2817 ||{{өсім}}3214 ||114,1 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Байзақ ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Байзақ ауданы ауылдық округтері]] gdv0d7wfquxdnyktqvwga7hb9s06kfv 0 55582 3644526 3629812 2026-08-20T10:46:02Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644526 wikitext text/x-wiki {{Халық |атауы = Телеуіттер |сурет = Map of Russia - Teleoutes(2008-03).png |сурет тақырыбы = |саны = 2700 адам |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = [[Сурет:Flag of Kemerovo Oblast.svg|25px]] [[Кемеров облысы]] |саны1 = 2520 адам (2010) |түсініктемелер1 = |аймақ2 = [[Сурет:Flag of Altai Republic.svg|25px]] [[Алтай Республикасы]] |саны2 = 37 адам (2010) |түсініктемелер2 = |аймақ3 = [[Сурет:Flag of Altai Krai.svg|25px]] [[Алтай өлкесі]] |саны3 = 19 адам (2010) |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[алтай тілі]], [[орыс тілі]] |діні = [[шаманизм]] |этникалық топтары = [[Теле|теле]], [[Енисей қырғыздары|енисей қырғыздары]], [[Түркілер|түркілер]] |ескертпелер = }} '''Телеуіттер''' (өз атауы - ''теленнет, тадар, байат-пачат'') — [[Ресей]]дегі түркі халықтары. Олар негізінен Кемерово облысында тұрады. (Челухоево, Беково, Новобачаты, Верховская ауылдарында және Белов ауданының Белово қаласында, Гурьев ауданының Шанда ауылында, Новокузнецк қаласында). Шағын тобы [[Алтай Республикасы]]нда тұрады. Жалпы саны 2,6 мың адам, оның ішінде Кемерово облысында 2,5 мың адам. (2010, халық санағы).<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5603557?ysclid=m3pisdpv1p212703316|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> == Тілі == Олар Оңтүстік Алтай [[диалект]]ілерінің бірінде сөйлейді. Кейбір зерттеушілер оны дербес тіл ретінде қарастырады. Этнотерриториялық топтар арасындағы тілдік айырмашылықтар жеткілікті түрде зерттелмеген. Жазуы орыс әліпбиі негізінде.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/06/%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/|title=Телеуіттер. Тарихи дерек|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> == Діні == Телеуіттердің өмірінде маңызды рөлді [[бақсы]]лар атқарды. Бақсылардың дәстүрлі атрибуттары - балға, құс қауырсындары бар қалпақ, бақсы бубені. Қасиетті жерлерде ортақ дұғалар мен рәсімдер жасалды. Олардың бірі Шаанту тауындағы Шанд қаласында орналасқан, мұнда ата-баба рухтары тұрады деп есептелді. Христиандықтың пайда болуымен көптеген дәстүрлі салт-дәстүрлер мерекелері православиелік мерекелермен біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/teleuty-shamanizm-sila-tsveta-i-gigantskie-pelmeni|title=Телеуіттер-шаманизм, түс күші және алып тұшп|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Телеуіттер 6 – 8 ғасырларда Орталығы Азияның көшпелі тайпаларынан қалыптасқан. [[Түрік қағандығы]]ның құрамындағы көшпелі түркі тілдес [[теле]] тайпасымен және [[Орта Азия]] төлеңгіттермен де туыстас. Телеуіттер мен бірнеше [[моңғол]] тектес тайпалар ([[чорос]], [[дурбет]], [[тумат]]) араласып, сіңісіп кеткен. 16 ғасырдың аяғы мен 17 ғасырдың басында телеуіттер [[Бия]] мен [[Хатын]] өзендерінің қосылған жерінен қазіргі [[Жаңасібір]] қаласына дейінгі [[Об]] өзен бойындағы далалықта көшіп-қонып тіршілік еткен, мал шаруашылығымен айналысқан. [[Ресей]]ге қосылғанға дейін (1609) телеуіттертердің 4000 түтіні [[Жоңғар]] мемлекетінің қол астында болды. Телеуіттер 1658 – 1665 жылы аралығында қазіргі [[Кузнецк]] қаласының маңына қоныс аударған.<ref>{{кітап|авторы= Ә. Нысанбаев| бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл=1998|томы=VIII |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89800-123-9|тиражы= }}</ref> == Кәсібі == Телеуіттердің негізгі кәсібі – көшпелі [[мал шаруашылығы]] ([[жылқы]] және ірі қара), XVII ғ. орыстардың ықпалымен [[егіншілік]] (қара бидай, [[сұлы]], [[тары]], [[арпа]]) дамыды. Аңшылық дәстүрлі кәсіп болды, балық аулау, жабайы өсімдіктерді жинау және ара шаруашылығы қосалқы шаруашылық болды. Үй қолөнерінен – тері, ағаш, металл өңдеу, өру, тоқыма дамыды. Қазіргі кезде телеуіттер көп салалы шаруашылықпен айналысады. Біразы өндіріс орындарында істейді.<ref>{{cite web|url=http://my.krskstate.ru/docs/ethnoses/teleuty/|title=Телеуіттер |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Телеуттардың арасында неке екі жолмен жүреді: құда түсу және алып қашу. XX ғасырдың басына дейін телеуттер кәмелетке толмағандармен некеге тұрды, бұл кезде қызды 12 жасар ұл балаға берді. Рәсім құда, келісім және тойдан тұрды. Әдетте келінге 2-3 жылқының қанжығасына қошқардың немесе биенің етін қоса, арақ-шарап пен ақша төлеу керек болды. Қалыңдық бұл күнге көйлек, тон, үй ыдыстары мен төсек-орыннан тұратын бұйымдарын дайындады. Тағы бір телеут ырымы – жаңа туған нәрестені бесікке салу. Рәсім жаңа айда, әрқашан әулеттің ақсақалының қатысуымен жасалды. Қайтыс болғандарды әдетте өлгеннен кейін екі күннен кейін жерлеген. Зиратқа барар жолда жоқтау айтылады. Табытқа марқұмдарға арналған сыйлықтар, жиегі сынған ағаш ыдыстар, марқұмның сүйікті заттарының біразы қойылды. Еске алу 40-аптада өтті. Еске алу кезінде салт атты жылқы сойылып, еті жеп, әшекейлері таратылды. Кейде жылқыны кедей отбасыларға беретін. Аза тұту үш жыл бойы сақталды. Алғашқы 40 күнде жесір әйел үйден шықпаған. Ол бұрымын босатып, жағасы жыртылған киім киді.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/teleut/|title=Телеуіттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === *ХІХ—ХХ ғасырдың ортасындағы телеут елді мекендерінің типі стационарлық болды; *ХІХ — ХХ ғасырдың басында тұрғын үйлер қайың қабығынан жасалған конустық типтегі қаңқалы жер үсті ғимараттары болды; *тікбұрышты типтегі тұрақты жартылай жерасты тұрғын үйлері немесе жартылай жертөлелер (биіктігі 1,5—2 м, жалпақ төбесі бар); *орыс шаруа үйлерінің үлгісі бойынша тұрғын үйлер.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=524|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Дәстүрлі ерлер киімінің кешені XX ғасырдың басына дейін сақталмады, дегенмен костюмнің жеке элементтері: кафтан, жылы шапан, тондардың әртүрлі түрлері, былғары аяқ киім (шарық) 1960 жылдарға дейін пайдаланылды. Әйелдер киімдеріне матадан немесе кенептен тігілген мерекелік төсбелгісі бар ұзын көйлек, қара жүннен немесе тығыз матадан тігілген жеңіл [[шекпен]], астарлы және жібектен жасалған мерекелік халаттар болды. Жылы сырт киім – тоқыма халат пен [[тон]]. Бас киімдер - барқытпен қапталған құндыз немесе бұлғын жиегі бар қысқы қой терісінен жасалған бас киімдер, сондай-ақ ашық түсті жібек шарфтар. Әйелдер зергерлік бұйымдар, мыс немесе күмістен сырғалар, сақиналар, білезіктер, түйреуіштер таққан. Дәстүрлі әйелдер киімі бүгінгі күнге дейін кеңінен қолданылады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/900|title=Энциклопедиялық сөздік (2009)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Дәстүрлі телеут тағамдары көптеген жылқы және [[қой еті]] мен [[сүт тағамдары]]н қамтыды. Аңшылық, балық аулау және жинау өнімдері де диетада маңызды орын алды. Осы уақытқа дейін дәстүрлі тағамдардан кең таралғаны: *тутмаш - қайнатылған және майдалап үгітілген қамыр, пияз, ет қосылған қой етінің сорпасы, *қой немесе жылқы қанынан жасалған шұжық (кан), пияз немесе сарымсақ қосылған, *тиерг — жүрек, бауыр, өкпе және шошқа майымен толтырылған қой ішектері, суыр сорпалары, борсық, жылқы еті, тұздалған жылқы майы. Сонымен қатар пішіні жарты ай тәрізді үлкен тұшпара және кептеген ұн өнімдері, олардың рецептері орыстардан алынған. Сүт өнімдерінен дәстүрлі сусындар дайындалады: айран, чеген, сүттен жасалған арақ, сондай-ақ ірімшік, қаймақ және т. б.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=TELE|title=Әлем халықтары/Телеуіттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> === Фольклоры === Телеут фольклорының ең жарқын жанрларының бірі — қаһармандық эпос лай ("Алтай Куучун", "Козыйка және Баян-Сұлу" және т.б. аңыздар), кайчы-әңгімешілер ішекті аспаптың сүйемелдеуімен орындайды (шертме-комыс, кай-комыс). Телеуіт-жоңғар соғыстары, телеуіттердің Ресей бодандығын қабылдауы, т.б оқиғаларды қамтитын тарихи аңыздар мен жырлар кең тараған, олардың танымал батырлары Шуну батыр, Мамыт пен Балық ханзадалар т.б. Салттық фольклорға отбасылық тұрмысқа (үйлену, босану т.б.) байланысты ізгі тілектер (алкыш), жоқтаулар, шамандық сиқырлар жатады. Сондай-ақ, орыс балалайкасының немесе гармонмен сүйемелдеуімен би әндері, әнмен сүйемелденетін көктемгі ойындар (табыр) танымал.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/06/%d1%84%d0%be%d0%bb%d1%8c%d0%ba%d0%bb%d0%be%d1%80-%d1%82%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d1%83%d1%82%d0%be%d0%b2/|title=Телеуіт фольклоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Сібір халықтары]] [[Санат:Ресей этникалық топтары]] cezzq3hgh1meswva2rm837y2bdacs4u 0 55805 3644265 3260938 2026-08-19T20:52:26Z Casserium 68287 3644265 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Полатқосшы ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Жалпақтөбе (ауыл)|Жалпақтөбе]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}9833 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Полатқосшы ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Жалпақтөбе (ауыл)|''Жалпақтөбе'']] ауылы кірді. Орталығы Жалпақтөбе ауылы болды.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> Жер көлемі - 42749 га. [[2024 жыл]]ы округ құрамында болған Жалпақтөбе ауылы таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Жалпақтөбе (ауыл)|''Жалпақтөбе'']] ауылы ||8394 ||{{өсім}}9833 ||117,1 ||4148 ||{{өсім}}4961 ||119,6 ||4246 ||{{өсім}}4872 ||114,7 |} Ауылдық округте Чкалов атындағы орта мектеп, ауылдық клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория бар. ==Ауыл маңы== '''Ақби қыстауы''' - адам атымен аталған. '''Ақшолақ''' - тау сілемі беткейіндегі жазғы жайылымда ауылдық округтен 60 км жерде құрылысы белгісіз себептермен бітпей қалған Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан '''Ақыртас''' - ежелгі құрылыс орыны бар. '''Алмалы''' - тау ішіндегі жабайы алмасы бар мал жайылымы. '''Байбота, Едіге''' - Мойынқұм өңіріндегі қысқы қыстау. '''Жікіл кенті''' - Жалпақтөбе ауылынан 2 км қашықтықта 12-ғасырға дейін өмір сүрген қаланың орны. Атауы түркі тайпасының атауынан шыққан. '''Көкой''' - құмның ортасындағы оазис сияқты көкорай ой, негізінен көктемгі жаңбыр суы жиналып, аумақ көк шалғынды, қамысты болып тұрады. '''Қыршынды''' - мал жайылымы, бүгін шөбін қырып шауып алғанына қарамастан ертеңіне шөптің қаулап шығуына байланысты қойылған атау, қазіргі Ақбастау ауылдық округіне қарасты Бірлесу еңбек ауылының оңтүстік батысындағы жер, бірақ малының көптігіне байланысты қазіргі "Юнчи" ӨК-не берілген. '''Қырғауылды''' - мал жайылымы қырғауыл құсының көптігінен қойылған. '''Мойынқұм құмы''' (Мойынға ұқсап иіліп жатқандықтан шыққан атау) өңірінде қысқы мал жайылымдары. '''Елқаттаған''' - 1927 жылы құмдағы мал-жанды есепке алу мақсатында тізімін жасаған, соған байланысты елді мекен атауы туған. '''Тектұрмас кесенесі''' - ауылдың күншығыс жағында Талас өзенінің оң жағалауындағы төбенің үстінде орналасқан. Ол жерде Әулие Сұлтан Махмуд Хан жерленген, ХІV ғасырдың көзі. '''Семізсаз жайылымы''' - Мойынқұм өңірінде шөбі шүйгін, мал оңалатын сазды жер. '''Сарықамыс''' - аудан шаруашылықтары жекешелендірілгенге дейін ауданның мал өсіретін шаруашылықтарының қысқы қыстаулары болған.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері]] rppiy90eb6kdvb5cohrdzphsridk9pr 0 57112 3644238 3260584 2026-08-19T19:51:56Z Casserium 68287 3644238 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Шайқорық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =57 |lat_sec = 07 |lon_deg =71 |lon_min =19|lon_sec = 56 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1929 |алғашқы дерек = 1850 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}4417 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Шайқорық''' — [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]нда болған ауыл, бұрынғы [[Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы)|Жамбыл ауылдық округі]] орталығы. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Әулиеата ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде, баялыш, күйреуік, тағы басқа шөптесін өскен сұр, шалғынды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||4141 ||{{өсім}}4417 ||106,7 ||2065 ||{{өсім}}2204 ||106,7 ||2076 ||{{өсім}}2213 ||106,6 |} == Тарихы == Іргесі [[19 ғасыр]]дың 2-жартысында қаланған. [[1929 жыл]]ы Шайқорық ауылында Шайқорық ұжымшары ұйымдасты. [[1953 жыл]]ы Шайқорық “Бесжылдық” ұжымшарына қосылды. [[1961 жыл]]ы Шайқорық ауылы негізінде Жамбыл жеміс-жүзім кеңшары құрылды. Оның негізінде Шайқорықта [[1997 жыл]]дан “Шербет” ЖШС, “Шайқорық”, тағы басқа шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ертеде қазіргі Шайқорық ауылында шай шөбі өскен. Оны жергілікті тұрғындар қорып, күткен. Шайқорық деген атау содан қалған. Ауа райының, экологоияның бұзылуына байланысты шай шөбі қазіргі кезде өспейді.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] kf3mccz6q5ls3vpde900358pc4jmuv4 0 65502 3644528 3442747 2026-08-20T10:46:40Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644528 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Трухмендер |төл атауы = {{lang-tk|Ставропол түркменлери}} |сурет = Location of Neftekumsky District (Stavropol Krai).svg |сурет тақырыбы = |саны = 16 800 |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[трухмен тілі]] |діні = [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Трухмендер''' ({{lang-tk|Ставропол түркменлери}}) — Еуропалық Ресейдің оңтүстігіндегі түркімендер тобы. [[Ресей]] Федерациясының [[Ставрополь өлкесі]]нің Нефтекумск (5,1 мың адам), Түркменск (5 мың адам), Ипатовск (1,6 мың адам), Благодарненск (1,4 мың адам) және Арзгирск (0,5 мың адам) аудандары мен [[Астрахан облысы]]ның Еділ бойына (1,8 мың адам) орналасқан. Барлығы 16,8 мың адам (2010, халық санағы). Олар өздерін түрікмен ұлтының этнографиялық тобына жатқызады. Алайда түркітанушы ғалымдар оларды түрікмендерден бөлектеп Трухмендер деп атайды. Антропологиялық жағынан трухмендер моңғол нәсіліне қатысы бар еуропалық нәсілге жатады.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4218270?ysclid=m89voa5fy3515932631|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-15 |lang=}}</ref> == Тілі == [[Трухмен тілі]] – түркімен тілінің диалектісі. Алайда лексикасы мен грамматикалық құрылымынан ноғай тілінің әсері басымырақ байқалады. Соған қарап қазіргі трухмен тілін түрікмен тілі мен ноғай тілінің ортасындағы аралық тілге жатқызуға болады. Ставрополь түрікмендері Ташауыз және Чарджоу велаяттарының тіліне жақынырақ.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B#mw-header|title=Ставрополь түрікмендері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-15 |lang=}}</ref> == Діні == Ислам дінінің сүннит тармағын ұстанады. == Тарихы == Трухмендердің ата — бабалары XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында Маңғыстау өңірін мекендеген түрікменнің чоудар, иғдыр, союнаджи аталатын тайпаларынан шыққан. [[Хиуа хандығы]]ның жасаған шапқыншылығынан зардап шеккен олар басқа түрікмен тайпаларынан бөлініп, XVIII ғасырдың басында солтүстік Кавказдағы Маныча, Кума өзенінің бойына көшіп барып орныққан. Жергілікті халықтар оларды трухмен деп атап кеткен. Жазба деректерде түркімендердің Еділдің оң жағалауында болғаны 1653 жылдың өзінде-ақ жазылған. 1793 жылы Маңғышлақтан түрікмен эмигранттарының екінші толқыны шықты. Бірақ бұл толқын өкілдері Ставропольге жетпей, Еділ атырауына қоныстанып, Астрахань түрікмендері осылай құрылды. Олардың қатарлары 1813 жылға дейін жеке көшпелі түрікмен отбасыларымен толықтырыла берді, П.И.Небольсиннің айтуынша, Еділдің төменгі ағысында 600 Маңғышлақ түрікмендерінің соңғы тобы қоныстанды. 1863 жылы Жоғарғы Барханшакта түрікмендер 708 шаруашылықты қамтитын Баш-оба немесе Баш-ағыл деп аталатын бірінші ауылды ұйымдастырды. 1902 жылға қарай жергілікті түрікмендер 2072 үй мен 11 мың тұрғынды құрайтын 13 отырықшы ауылда тұрған. Олардың аз бөлігі, яғни 5,5 мыңы көшпелі өмір салтын жалғастырды.<ref>{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%A2%D1%80%D1%83%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B|title=Трухмендер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-15 |lang=}}</ref> == Кәсібі == Трухмендер көп салалы шаруашылықпен айналысады. Қой, сиыр, жылқы өсірумен қатар егіншілікпен де шұғылданады. Қолөнерінің түр-түрі дамыған, кілем және басқа да жүн бұйымдарын жасау жатады. Кәсібі көшпелі және көшпелі мал шаруашылығы болды (олар жылқы, ірі қара, қой, ешкі, түйе өсірді). Тек ХIХ ғасырда қысқы маусымның өзінде трухмендер 13 мың жылқы, 15 мың ірі қара, 140 мыңдай қой, 11 мың ешкі, 7 мыңнан астам түйе ұстаған. Жазғы егіншілікпен де (астық, көкөніс және бақша дақылдары) айналысқан. 1901 жылы мұнда асыл тұқымды қаракөл қойы мен қызыл қалмақ тұқымды асыл тұқымды ірі қара мал өсірілді. Трухмендер малы мен мал өнімдерін Ставрополь, Терек қалалары мен орыс ауылдарына сатты. Бұрын олардың жеке сауда және өнеркәсіп орындары болмаған. Әйелдер дәстүрлі қолөнермен (тері, қой терісін өңдеу, киіз жасау) айналысты. Қазір Нефтекумск ауданының түрікмен ауылдарының ер азаматтары Түмен облысына жұмысқа аттанады. Өзек-Суат, Уллуби-юрт және Махач ауылының жас жігіттерінің 90%-ға дейіні Түмен, Тында, Норильск және басқа да Сібір облыстарындағы газ және мұнай құбырларының құрылысында жұмыс істеді. Бұл, тұрғындардың айтуынша, «таза түрікмендік, жергілікті жоба»: ауылдардан 300-400 адам ұйымдасқан түрде, бір уақытта жұмыс істеген.<ref>{{cite web|url=https://interesnoe.me/source-75535816/post-752330|title=Ставрополь түрікмендері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-15 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Материалдық және рухани мәдениеті жағынан да Трухмендер [[ноғайлар]] мен түрікмендерге ұқсас. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Ставрополь трухмендер тұрғын үйлері негізінен белгілі бір аумақта сай, өзен бойында, құдық маңында орналасты. ХХ ғасырдың басында көптеген үйлер саманнан салынып, оны қамыспен жаба бастады. Бай және ауқатты адамдар қаңылтырмен жабылған қызыл кірпіштен үйлер салған. Ауылдарда негізінен бір ру мен ағайын адамдары қоныстанған. Ауылдардың қоғамдық орталықтары мешіттер болды, мұнда адамдар құлшылық кезінде, көпшілік жиналыстар мен мерекелер кезінде жиналды. Үйлері сыртқы түрі бойынша жақын маңдағы орыс шаруаларының шаруашылықтары мен үйлеріне ұқсас салынған. Бөлменің ішкі безендірілуі екі бөлікке бөлінді. Құрметті бөлмеде отағасының орны ошақтың арғы жағындағы құрметті төр болды, әдетте бай үйлерде киіз немесе кілем төселді. Қонақтар дәл осы аумақта отырды. Бұрышта төсек-орын заттары: жастықтар, көрпелер, кіре берістегі қабырғада ағаш сөрелер болды. Көшпелі трухмендер қыста да, жазда да киіз үйде (терме ой) өмір сүрген. Ол ағаш жақтау мен киіз жамылғыдан тұрды. Киіз үйлердің сыртына қойдың шикі жүнінен жасалған киіз төселген. Ақ киізбен жабылған киіз үйлер тек байлар мен ауқаттылардың арасында ғана кездесіп, тек құрметті қонақтарға арналған немесе жас жұбайларға тігілген. Киіз үйдегі топырақ еденге киіз-кечше жацылып, оның үстіне кілем төселген. Қабырғаларға шәй ыдыстары, қасықтар және басқа да ұсақ тұрмыстық заттарға арналған өлшемдері мен пішіндері әртүрлі кілем қапшықтарын ілген. Есіктің дәл қасына, әдетте, кіреберістің оң жағына су құйылатын мыс, саз немесе ағаш құмыралар (құмғандар), кеселер, суға арналған ыдыстар, майлар, т.б.болды.<ref>{{cite web|url=https://iamik.ru/news/zarubezhe/67992/|title=Ставрополь түрікмендерінің ауылдары мен тұрғын үйлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-15 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Трухмен халқының ұлттық киімдері көркем безендірілуі, сапасы мен жасау техникасы жағынан бай және алуан түрлі. Костюм бірнеше элементтерден тұрады: көйлек, камзол, диздан, чемдер, дастар. Көйлек – бос туника тәрізді көйлек, артқы жағы мен кеудесі бір матадан тігілген. Қамзол шыт мата негізіндегі жібек, шұға және барқыттан жасалған. Мерекелік кеудешелер алтын және күміс кестелермен безендірілген. Қыздар мен әйелдердің басын орамалмен байлап, орамалдың үстіне жамылғы ''дастар'' жауып, алтын теңгелермен әшекейлеген. Ерлер костюмі ұзын жеңді жейдеден және шалбардан тұрады. Жейденің үстіне мақта астары бар жібек бешмет киіледі. Кең халат (дон) — байлар үшін тоқыма мен барқыттан, ал кедейлер үшін қара матадан тігілді. Трухмендер бастарына тақия киген, оның үстіне атлас немесе барқыт тәжі бар қара, сұр және қоңыр қаракөлден жасалған кубанка қалпағын киген. Ерлерге арналған қысқы киімі – тон, иленген қой терісінен жасалған тон-нимек. Байлар бас киімі қасқыр немесе түлкі терісінен тігілді.<ref>{{cite web|url=https://skavkaza.ru/pub/truhmeni|title=Трухмендер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-15 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Трухмендер дәстүрлі түрде ет, сүт және ұннан жасалған тағамдарды (дәмдеуіштері бар ет сорпасы, ұннан жасалған шелпек, ботқа, палау және т.б.) пайдаланады. Дәстүрлі сусындар — ноғай шайы, қымыз, айран.<ref>{{cite web|url=https://megavtogal.com/doklady/doklad-o-turkmenah-stavropolskogo-kraya.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Ставрополь өлкесінің түрікмендері |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-15 |lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] oh15yc6z77ckqwtp1y5mylnq88qhuwy 0 71420 3644100 3614904 2026-08-19T12:08:26Z Жанар Чушекова 184284 дереккөз 3644100 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Барлыбек Сыртанов |Шынайы есімі = Барлыбек Сырттанұлы |Сурет = Barlybek Syrtanov.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1866 |Туған жері = [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Қапал уезі|Қапал уезінде}}, [[Арасан|Арасан болысы]] |Мансабы = Түркітанушы, шығыстанушы, [[қоғам]] [[қайраткер]]і<br>[[Алашорда]] үкіметінің мүшесі<br>[[мұғалім]]<br>[[ағарту]]шы-[[публицистика|публицист]] |Азаматтығы = [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] руы [[Найман]], [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] |Қайтыс болған күні = 26.10.1914 |Қайтыс болған жері = [[Ресей]] |Әкесі = Сырттан |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Барлыбек Сыртанов ''' ([[1866 жыл|1866]], [[Арасан-Қапал|Арасан болысы]], [[Қапал уезі]], [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] - [[26 қазан]] [[1914 жыл|1914]]) — қоғам қайраткері, тіл жанашыры, ағартушы, публицист, түркітанушы, шығыстанушы, болашақ тәуелсіз [[Қазақстан]]ның алғашқы құқықтық құжатының авторы, [[Алаш партиясы|Алаш партиясының]] мүшесі, [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханның]] досы, әрі құрдасы. == Шығу тегі == Орта жүз, [[Наймандар|Найман]] ішінде [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] руының Қаптағай атасынан шыққан. Әкесі '''Сырттан''' халыққа беделді адам болған. Оған арнап [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл Жабаев]] 1881 жылы «Сыртанға» атты өлеңін шығарған. Барлыбек Сыртанов Верный қаласындағы ер балалар гимназиясында орта білім алып, 1886 жылы [[Санкт-Петербург]] университетінің шығыстану факультетіне оқуға түседі. Ол студенттік шағында сондағы жоғары оқу орындарында оқып жүрген [[Мұхамеджан Сералин|М.Сералин]], [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Б.Қаратаев]], А.Теміров, [[Бақтыкерей Ахметұлы Құлманов|Б.Құлманов]] секілді қазақ жастарымен бірлесіп, «Жерлестер» атты үйірме құруға атсалысты. Бұл үйірме мүшелері студент жастарға көмек көрсетуді ұйымдастырумен бірге саяси-әлеуметтік мәселелерді қызу талқыға салды. Университетті аяқтағаннан кейін Б.Сыртанов 1891-1894 жылдары [[Ташкент]] қаласында [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторының]] қазыналық палатасында қызмет етті. 1894 жылы 29 қыркүйекте Жетісу әскери губернаторының бұйрығымен облыстық басқарманың іс жүргізу бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. Мұның артынша ерекше тапсырмалардың кіші шенеунігі қызметін атқарды. Ол Жетісу облыстық басқармасында қызмет ете жүріп, Ресей шенеуніктерінен жәбір көрген қазақ халқының өкілдеріне көмек көрсетуді өз борышы санады. 1903-1907 жылдары Б.Сыртанов [[Ресей]] мен [[Қытай]] шекарасының межесін тексеру ісіне атсалысты. Патша өкіметінің орыс шаруаларының Жетісу өңіріне қоныс аударып, жергілікті халықтың мал бағуға, егін егуге жарамды жерлерін тартып алуына наразылық танытты. «[[Айқап]]» журналында қазақ халқының әлеуметтік-саяси мәселелеріне қатысты мақалалар жариялады. Сол тұстағы жергілікті халықтың мұң-мұқтажын айқындау, әрі оны шешу жолдарын қарастыру мақсатында жалпықазақ сиезін шақыру мәселесін көтерді. Оның мұндай ұсынысы Серәлі Лапин, [[Райымжан Мәрсекұлы Мәрсеков|Райымжан Мәрсеков]], Ж.Сейдалин және Б.Қаратаев секілді қазақ зиялылары тарапынан қолдау тапты. 1910-1913 жылдар аралығында Б.Сыртанов өз тарапынан құпия түрде қазақ өлкесін Ресейдің отары қатарынан шығаруды көздеген Жарғы әзірледі. Бұл Жарғыда қазақ жері [[Ресей]] отары емес, доминионы (достастық құрамына енген мемлекет, мысалы, Австралия одағы, ([[Жаңа Зеландия]]) болу керектігі көрсетілді.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> Барлыбек Сырттанұлы – қазақ ұлтының алғашқы конституциялық заңының авторы. 1911 жылдың 13 маусымы күні Петербор қаласында «Қазақ елінің Уставы» деп аталатын 4 бөлім, 28 баптан тұратын еуропалық стилдегі құқықтық-саяси маңызы зор заң жобасын жазған. Б.Сырттанұлы «Ынтымақ ережесі», «Дәрілік өсімдіктер» (Оның қолданылу тәртібі мен емдік қасиеті) сынды іргелі еңбектердің авторы.<ref>{{citeweb|url=https://alash.semeylib.kz/?page_id=1680|title=Сырттанов Барлыбек (1866 – 1914)|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 1914 жылы 26 қазанда ол ауыр науқастан қайтыс болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Bio-stub}} [[Санат:Верный ер балалар гимназиясы түлектері]] [[Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] o11nvmh8v392xljjr3qzrssmfhas5h5 0 86766 3644385 2051503 2026-08-20T07:42:42Z NURTTAASS0 184800 /* */ 3644385 wikitext text/x-wiki '''Энергияның тығыздығы''' - ортаның немесе өрістің кейбір [[көлем]]інің ішіндегі [[энергия]]ның осы [[көлем]]нің шамасына қатынасы.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref> :<math>W = \frac{1}{2} \tau_{ij} \varepsilon_{ij} = \frac{1}{2} c_{ijkl} \varepsilon_{ij} \varepsilon_{kl}</math> Электр өрісі үшін : <big>'''''W''' = εε₀E² / 2''</big> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] {{Stub}} 7umeijoo2x3jfriloiod81a73dbqz6z 0 97870 3644474 2044222 2026-08-20T09:56:24Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644474 wikitext text/x-wiki Әнші ақындар- [[ақын]]дықпен қатар композиторлықты да, әншілікті де машықтаған өнерпаздар. [[Әнші]] ақындардың шығармаларының ерекшелігі: әннің мәтінін де, әуендерін де өздері шығарады және ол әндерді өздері айтып береді, музыка аспабын өздері тартып, өздері сүйемелдейді. Бірақ бұл ерекшеліктердің бәрі бір дәрежеде бола бермейді, кейбір Әнші ақындардың [[Ақындық тіл.|ақындығы]] басым болса, екінші біреулерінің композиторлығы немесе орындаушылық қабілеті асып жатады. Әнші ақындар тек ән шығарумен ғана тынбаған, кейбіреулері айтысқа да түскен, енді біреулері ойын-тойларда өлең-жыр айтқан. Әнші ақындар жанына бір топ өнерпаздарды ертіп, топтанып жүретін болған. Тұрақты театры жоқ кезде, көшпелі халық театрының ролін атқарған. Әнші ақындарға халық "[[сал]]", "[[сері]]" деген атақ беріп, құрмет көрсеткен. Қазір Әнші ақындардың шығармашылығы тұрақтанып, дәстүрге айналды, идея-мазмұны жағынан қалын бұқара мүддесін көксеп, халықтық сипат алады, ал көркем түр стильдік жағынан дамып, толысып жетіле береді. Кейбір Әнші ақындар ([[Ақан сері]], Жаяу Мұса, Біржан сал) жазба [[әдебиет]] саласында белгілі орын алады. [[Балуан Шолақ]], Жарылғапберді, Құлтума, Әсет, Сәтмағамбет, Иманжүсіп, Естай, Шашубай, т.б. бірнеше Әнші ақындардың аты халыққа әйгілі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ мәдениеті]] srbre8rjhqk0swcqk0f178mw7nef9ls 3644475 3644474 2026-08-20T09:57:31Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644475 wikitext text/x-wiki Әнші ақындар- [[ақын]]дықпен қатар композиторлықты да, әншілікті де машықтаған өнерпаздар. [[Әнші]] ақындардың шығармаларының ерекшелігі: әннің мәтінін де, әуендерін де өздері шығарады және ол әндерді өздері айтып береді, музыка аспабын өздері тартып, өздері сүйемелдейді. Бірақ бұл ерекшеліктердің бәрі бір дәрежеде бола бермейді, кейбір Әнші ақындардың [[Ақындық тіл.|ақындығы]] басым болса, екінші біреулерінің композиторлығы немесе орындаушылық қабілеті асып жатады. Әнші ақындар тек ән шығарумен ғана тынбаған, кейбіреулері айтысқа да түскен, енді біреулері ойын-тойларда өлең-жыр айтқан. Әнші ақындар жанына бір топ өнерпаздарды ертіп, топтанып жүретін болған. Тұрақты театры жоқ кезде көшпелі халық театрының ролін атқарған. Әнші ақындарға халық "[[сал]]", "[[сері]]" деген атақ беріп, құрмет көрсеткен. Қазір Әнші ақындардың шығармашылығы тұрақтанып, дәстүрге айналды, идея-мазмұны жағынан қалын бұқара мүддесін көксеп, халықтық сипат алады, ал көркем түр стильдік жағынан дамып, толысып жетіле береді. Кейбір Әнші ақындар ([[Ақан сері]], Жаяу Мұса, Біржан сал) жазба [[әдебиет]] саласында белгілі орын алады. [[Балуан Шолақ]], Жарылғапберді, Құлтума, Әсет, Сәтмағамбет, Иманжүсіп, Естай, Шашубай, т.б. бірнеше Әнші ақындардың аты халыққа әйгілі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ мәдениеті]] 2u5d9883ja9m4ct2en1w7lge35osovt 3644476 3644475 2026-08-20T09:58:16Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644476 wikitext text/x-wiki Әнші ақындар- [[ақын]]дықпен қатар композиторлықты да, әншілікті де машықтаған өнерпаздар. [[Әнші]] ақындардың шығармаларының ерекшелігі: әннің мәтінін де, әуендерін де өздері шығарады және ол әндерді өздері айтып береді, музыка аспабын өздері тартып, өздері сүйемелдейді. Бірақ бұл ерекшеліктердің бәрі бір дәрежеде бола бермейді, кейбір Әнші ақындардың [[Ақындық тіл.|ақындығы]] басым болса, екінші біреулерінің композиторлығы немесе орындаушылық қабілеті асып жатады. Әнші ақындар тек ән шығарумен ғана тынбаған, кейбіреулері айтысқа да түскен, енді біреулері ойын-тойларда өлең-жыр айтқан. Әнші ақындар жанына бір топ өнерпаздарды ертіп, топтанып жүретін болған. Тұрақты театры жоқ кезде көшпелі халық театрының ролін атқарған. Әнші ақындарға халық "[[сал]]", "[[сері]]" деген атақ беріп, құрмет көрсеткен. Қазір Әнші ақындардың шығармашылығы тұрақтанып, дәстүрге айналды. идея-мазмұны жағынан қалын бұқара мүддесін көксеп, халықтық сипат алады, ал көркем түр стильдік жағынан дамып, толысып жетіле береді. Кейбір Әнші ақындар ([[Ақан сері]], Жаяу Мұса, Біржан сал) жазба [[әдебиет]] саласында белгілі орын алады. [[Балуан Шолақ]], Жарылғапберді, Құлтума, Әсет, Сәтмағамбет, Иманжүсіп, Естай, Шашубай, т.б. бірнеше Әнші ақындардың аты халыққа әйгілі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ мәдениеті]] jsd9mb3ykojwsniox6ifyywj1w3g7vf 3644477 3644476 2026-08-20T09:58:41Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644477 wikitext text/x-wiki Әнші ақындар- [[ақын]]дықпен қатар композиторлықты да, әншілікті де машықтаған өнерпаздар. [[Әнші]] ақындардың шығармаларының ерекшелігі: әннің мәтінін де, әуендерін де өздері шығарады және ол әндерді өздері айтып береді, музыка аспабын өздері тартып, өздері сүйемелдейді. Бірақ бұл ерекшеліктердің бәрі бір дәрежеде бола бермейді, кейбір Әнші ақындардың [[Ақындық тіл.|ақындығы]] басым болса, екінші біреулерінің композиторлығы немесе орындаушылық қабілеті асып жатады. Әнші ақындар тек ән шығарумен ғана тынбаған, кейбіреулері айтысқа да түскен, енді біреулері ойын-тойларда өлең-жыр айтқан. Әнші ақындар жанына бір топ өнерпаздарды ертіп, топтанып жүретін болған. Тұрақты театры жоқ кезде көшпелі халық театрының ролін атқарған. Әнші ақындарға халық "[[сал]]", "[[сері]]" деген атақ беріп, құрмет көрсеткен. Қазір Әнші ақындардың шығармашылығы тұрақтанып, дәстүрге айналды. Идея-мазмұны жағынан қалын бұқара мүддесін көксеп, халықтық сипат алады, ал көркем түр стильдік жағынан дамып, толысып жетіле береді. Кейбір Әнші ақындар ([[Ақан сері]], Жаяу Мұса, Біржан сал) жазба [[әдебиет]] саласында белгілі орын алады. [[Балуан Шолақ]], Жарылғапберді, Құлтума, Әсет, Сәтмағамбет, Иманжүсіп, Естай, Шашубай, т.б. бірнеше Әнші ақындардың аты халыққа әйгілі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ мәдениеті]] kntrr6qokxwwvm4qjf2fhw65nl6nkv3 3644479 3644477 2026-08-20T09:59:20Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644479 wikitext text/x-wiki Әнші ақындар- [[ақын]]дықпен қатар композиторлықты да, әншілікті де машықтаған өнерпаздар. [[Әнші]] ақындардың шығармаларының ерекшелігі: әннің мәтінін де, әуендерін де өздері шығарады және ол әндерді өздері айтып береді, музыка аспабын өздері тартып, өздері сүйемелдейді. Бірақ бұл ерекшеліктердің бәрі бір дәрежеде бола бермейді, кейбір Әнші ақындардың [[Ақындық тіл.|ақындығы]] басым болса, екінші біреулерінің композиторлығы немесе орындаушылық қабілеті асып жатады. Әнші ақындар тек ән шығарумен ғана тынбаған, кейбіреулері айтысқа да түскен, енді біреулері ойын-тойларда өлең-жыр айтқан. Әнші ақындар жанына бір топ өнерпаздарды ертіп, топтанып жүретін болған. Тұрақты театры жоқ кезде көшпелі халық театрының ролін атқарған. Әнші ақындарға халық "[[сал]]", "[[сері]]" деген атақ беріп, құрмет көрсеткен. Қазір Әнші ақындардың шығармашылығы тұрақтанып, дәстүрге айналды. Идея-мазмұны жағынан қалың бұқара мүддесін көксеп, халықтық сипат алады, ал көркем түр стильдік жағынан дамып, толысып жетіле береді. Кейбір Әнші ақындар ([[Ақан сері]], Жаяу Мұса, Біржан сал) жазба [[әдебиет]] саласында белгілі орын алады. [[Балуан Шолақ]], Жарылғапберді, Құлтума, Әсет, Сәтмағамбет, Иманжүсіп, Естай, Шашубай, т.б. бірнеше Әнші ақындардың аты халыққа әйгілі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ мәдениеті]] qo287e65dml49ndwgfsoqu5mczoxrv7 3644481 3644479 2026-08-20T10:00:53Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644481 wikitext text/x-wiki Әнші ақындар- [[ақын]]дықпен қатар композиторлықты да, әншілікті де машықтаған өнерпаздар. [[Әнші]] ақындардың шығармаларының ерекшелігі: әннің мәтінін де, әуендерін де өздері шығарады және ол әндерді өздері айтып береді, музыка аспабын өздері тартып, өздері сүйемелдейді. Бірақ бұл ерекшеліктердің бәрі бір дәрежеде бола бермейді, кейбір Әнші ақындардың [[Ақындық тіл.|ақындығы]] басым болса, екінші біреулерінің композиторлығы немесе орындаушылық қабілеті асып жатады. Әнші ақындар тек ән шығарумен ғана тынбаған, кейбіреулері айтысқа да түскен, енді біреулері ойын-тойларда өлең-жыр айтқан. Әнші ақындар жанына бір топ өнерпаздарды ертіп, топтанып жүретін болған. Тұрақты театры жоқ кезде көшпелі халық театрының ролін атқарған. Әнші ақындарға халық "[[сал]]", "[[сері]]" деген атақ беріп, құрмет көрсеткен. Қазір Әнші ақындардың шығармашылығы тұрақтанып, дәстүрге айналды. Идея-мазмұны жағынан қалың бұқара мүддесін көксеп, халықтық сипат алады, ал көркемдік түр стильдік жағынан дамып, толысып жетіле береді. Кейбір Әнші ақындар ([[Ақан сері]], Жаяу Мұса, Біржан сал) жазба [[әдебиет]] саласында белгілі орын алады. [[Балуан Шолақ]], Жарылғапберді, Құлтума, Әсет, Сәтмағамбет, Иманжүсіп, Естай, Шашубай, т.б. бірнеше Әнші ақындардың аты халыққа әйгілі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ мәдениеті]] fdgul98ec7hqzr2yqssl5nspsl4i8fi 3644482 3644481 2026-08-20T10:01:46Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644482 wikitext text/x-wiki Әнші ақындар- [[ақын]]дықпен қатар композиторлықты да, әншілікті де машықтаған өнерпаздар. [[Әнші]] ақындардың шығармаларының ерекшелігі: әннің мәтінін де, әуендерін де өздері шығарады және ол әндерді өздері айтып береді, музыка аспабын өздері тартып, өздері сүйемелдейді. Бірақ бұл ерекшеліктердің бәрі бір дәрежеде бола бермейді, кейбір Әнші ақындардың [[Ақындық тіл.|ақындығы]] басым болса, екінші біреулерінің композиторлығы немесе орындаушылық қабілеті асып жатады. Әнші ақындар тек ән шығарумен ғана тынбаған, кейбіреулері айтысқа да түскен, енді біреулері ойын-тойларда өлең-жыр айтқан. Әнші ақындар жанына бір топ өнерпаздарды ертіп, топтанып жүретін болған. Тұрақты театры жоқ кезде көшпелі халық театрының ролін атқарған. Әнші ақындарға халық "[[сал]]", "[[сері]]" деген атақ беріп, құрмет көрсеткен. Қазір Әнші ақындардың шығармашылығы тұрақтанып, дәстүрге айналды. Идея-мазмұны жағынан қалың бұқара мүддесін көксеп, халықтық сипат алады, ал көркемдік түр стильдік жағынан дамып, толысып жетіле береді. Кейбір Әнші ақындар ([[Ақан сері]], Жаяу Мұса, Біржан сал) жазба [[әдебиет]] саласында белгілі бір орын алады. [[Балуан Шолақ]], Жарылғапберді, Құлтума, Әсет, Сәтмағамбет, Иманжүсіп, Естай, Шашубай, т.б. бірнеше Әнші ақындардың аты халыққа әйгілі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ мәдениеті]] 74mvwqq4w4qfiwti8saffsmemcke5jg 3644487 3644482 2026-08-20T10:17:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3644487 wikitext text/x-wiki '''Әнші ақындар''' — [[ақын]]дықпен қатар композиторлықты да, әншілікті де машықтаған өнерпаздар. [[Әнші]] ақындардың шығармаларының ерекшелігі: әннің мәтінін де, әуендерін де өздері шығарады және ол әндерді өздері айтып береді, музыка аспабын өздері тартып, өздері сүйемелдейді. Бірақ бұл ерекшеліктердің бәрі бір дәрежеде бола бермейді, кейбір Әнші ақындардың [[Ақындық тіл.|ақындығы]] басым болса, екінші біреулерінің композиторлығы немесе орындаушылық қабілеті асып жатады. Әнші ақындар тек ән шығарумен ғана тынбаған, кейбіреулері айтысқа да түскен, енді біреулері ойын-тойларда өлең-жыр айтқан. Әнші ақындар жанына бір топ өнерпаздарды ертіп, топтанып жүретін болған. Тұрақты театры жоқ кезде көшпелі халық театрының ролін атқарған. Әнші ақындарға халық "[[сал]]", "[[сері]]" деген атақ беріп, құрмет көрсеткен. Қазір Әнші ақындардың шығармашылығы тұрақтанып, дәстүрге айналды. Идея-мазмұны жағынан қалың бұқара мүддесін көксеп, халықтық сипат алады, ал көркемдік түр стильдік жағынан дамып, толысып жетіле береді. Кейбір Әнші ақындар ([[Ақан сері]], Жаяу Мұса, Біржан сал) жазба [[әдебиет]] саласында белгілі бір орын алады. [[Балуан Шолақ]], Жарылғапберді, Құлтума, Әсет, Сәтмағамбет, Иманжүсіп, Естай, Шашубай, т.б. бірнеше Әнші ақындардың аты халыққа әйгілі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ мәдениеті]] ch9g28a4e9vfw3ji83aqn872dhks4el 0 107652 3644122 2688950 2026-08-19T12:31:53Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644122 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстандағы басылымдарда бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы -қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары» «Жан сұлулық » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Сыздықов, Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] ku1bx41986xn3hcmb8lll02j0vkq6mw 3644124 3644122 2026-08-19T12:32:27Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644124 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстандағы басылымдарда бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы -қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары» «Жан сұлулық » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Сыздықов, Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] 3mk88sqbmye5rtez3fyerg8m7vmliyk 3644127 3644124 2026-08-19T12:33:00Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644127 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстан басылымдарда бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы -қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары» «Жан сұлулық » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Сыздықов, Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] aqblxtf7mfi4rcf49f3yhbb873j9xlt 3644128 3644127 2026-08-19T12:33:36Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644128 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстан басылымдарында бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы -қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары» «Жан сұлулық » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Сыздықов, Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] e6s987vu012owx9zj1bfbcuzhlzxbqb 3644131 3644128 2026-08-19T12:35:02Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644131 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстан басылымдарында бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы – қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары» «Жан сұлулық » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Сыздықов, Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] pba4r21fz7syeohkrd25hdbvwktedw9 3644132 3644131 2026-08-19T12:36:46Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644132 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстан басылымдарында бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы – қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары», «Жан сұлулығы » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Сыздықов, Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] 2r3eq81aawrzvgpmhal6heunt5mfziv 3644133 3644132 2026-08-19T12:37:48Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644133 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстан басылымдарында бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы – қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары», «Жан сұлулығы » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Сыздықов, Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] jgaoibrvta0bzq7lyb42k2orgjz6qdz 3644134 3644133 2026-08-19T12:38:44Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644134 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстан басылымдарында бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы – қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары», «Жан сұлулығы » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып, Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Сыздықов, Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] bt7rs7epotl2cn8nz884ck1cn3jibuj 3644136 3644134 2026-08-19T12:41:15Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644136 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстан басылымдарында бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы – қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары», «Жан сұлулығы » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып, Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Б.Сыздықов, Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] rmav9z29hrzhr9y3enjywrx61hhmqco 3644138 3644136 2026-08-19T12:41:57Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644138 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстан басылымдарында бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы – қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары», «Жан сұлулығы » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып, Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Б.Сыздықов, Т.Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] ej2xyrbz2044nm7qnbt6mz39qv6q377 3644139 3644138 2026-08-19T12:42:33Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644139 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстан басылымдарында бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы – қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары», «Жан сұлулығы » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып, Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Б.Сыздықов, Т.Әлімқұлов көшелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] i6ndc5wsdi6e3ls4n80otnn190fiezs 3644140 3644139 2026-08-19T12:43:01Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644140 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Ұзақ Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы|Алматы облысы,]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстан басылымдарында бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы – қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары», «Жан сұлулығы » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып, Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Б.Сыздықов, Т.Әлімқұлов көшелерін қиып өтеді. '''Көше ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] gnmbtptpv91f68r1gfpq42j83up2c1p 3644187 3644140 2026-08-19T17:22:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2688950 wikitext text/x-wiki [[Сурет:41-60-9.jpg|thumb]] '''Бағаев атындағы көше (Алматы)''' Көшеге қоғам қайраткері, көрнекті журналист, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО Журналистер Одағы сыйлығының иегері Ұзақ Бағаевтың есімі ([[Алматы қаласы]] мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. [[Ұзақ Бағаев]] (1930-1973) [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек]] ауданында дүниеге келген. Қазақстандағы басылымдарда бас редактор, Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы қызметтерін атқарған. Оның «Халық бастамасы -қайнар бұлақ», «Дала жүлдыздары» «Жан сұлулық » т.б. кітаптары жарияланған. Алатау ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Алтайбаев көшесінен басталып Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Сыздықов, Әлімқұлов көшелелерін қиып өтеді. '''Көшенің ұзындық''' - 500 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] s43nno7jg5522lcdcq47hlkv89fv404 0 108505 3644469 3444747 2026-08-20T09:51:54Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644469 wikitext text/x-wiki '''Әділ Ермеков''' (5. 05. 1908 жылы туған, [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жымпиты|Жымпиты ауданы]] — 23. 12. 1976, [[Шымкент|Шымкент қаласы]]) — тіл білімі маманы, [[Филология|филология ғылым]]<nowiki/>ының кандидаты (1950). [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институтын]] бітірген (1936). 1936—1938 ж. Түрікмен КСР-і, Мары қаласындағы педтехникумда оқытушы. 1938-1952 ж. Шымкент педагогика институтында декан, директордың орынбасары, институт директоры. 1952-1954 ж. ҚазКСР Оқу министрлігінің жанындағы педагогика ғылымдарының ғылым-зерттеу институтының, 1954-1963 ж. Қызылорда педагогика институтының директоры. 1963 жылдан бастап өмірінің соңғы күндеріне дейін [[Шымкент]] педагогика институтында қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болды. ҚазКСР ғылым академиясының академигі, профессор [[Нығмет Тінәліұлы Сауранбаев|Н. Т. Сауранбаевтың]] жетекшілігімен "Қазақ тілі лексикасындағы біріккен сөздердің семантикасы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 30-дан аса ғылыми мақалалардың авторы. КСРО-ның бірнеше медальдарымен марапатталған. ==Шығармасы:== * Семантика слитных слов в казахской лексике. АКД., А., 1950; * Әліппені оқытуға көмекші құрал. А., 1955 (авторлардың бірі); * Қазақ тілі. Учебники казахского языка для V—VII классов русских школ. А., 1953 (авторлардың бірі); * Учебник русского языка для 9-10 классов казахских школ. Ч. 2. А., 1956 (авторлардың бірі); * Грамматикалық талдау. Орта және 7 жылдық мектеп мұғалімдеріне көмекші құрал. А., 1958.<ref>[[Қазақ тілі]]. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] 7wdyxf38awf283te42d4joir5ig100i 3644472 3644469 2026-08-20T09:52:53Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644472 wikitext text/x-wiki '''Әділ Ермеков''' (5. 05. 1908 жылы туған, [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жымпиты|Жымпиты ауданы]] — 23. 12. 1976, [[Шымкент|Шымкент қаласы]]) — тіл білімі маманы, [[Филология|филология ғылым]]<nowiki/>ының кандидаты (1950). [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институтын]] бітірген (1936). 1936—1938 ж. Түрікмен КСР-і, Мары қаласындағы педтехникумда оқытушы. 1938-1952 ж. Шымкент педагогика институтында декан, директордың орынбасары, институт директоры. 1952-1954 ж. ҚазКСР Оқу министрлігінің жанындағы педагогика ғылымдарының ғылыми-зерттеу институтының, 1954-1963 ж. Қызылорда педагогика институтының директоры. 1963 жылдан бастап өмірінің соңғы күндеріне дейін [[Шымкент]] педагогика институтында қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болды. ҚазКСР ғылым академиясының академигі, профессор [[Нығмет Тінәліұлы Сауранбаев|Н. Т. Сауранбаевтың]] жетекшілігімен "Қазақ тілі лексикасындағы біріккен сөздердің семантикасы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 30-дан аса ғылыми мақалалардың авторы. КСРО-ның бірнеше медальдарымен марапатталған. ==Шығармасы:== * Семантика слитных слов в казахской лексике. АКД., А., 1950; * Әліппені оқытуға көмекші құрал. А., 1955 (авторлардың бірі); * Қазақ тілі. Учебники казахского языка для V—VII классов русских школ. А., 1953 (авторлардың бірі); * Учебник русского языка для 9-10 классов казахских школ. Ч. 2. А., 1956 (авторлардың бірі); * Грамматикалық талдау. Орта және 7 жылдық мектеп мұғалімдеріне көмекші құрал. А., 1958.<ref>[[Қазақ тілі]]. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] 0ublkxm65fzgr2u9memjzpe17b0xgml 3644473 3644472 2026-08-20T09:53:58Z 1nter pares 146705 /* */ 3644473 wikitext text/x-wiki '''Әділ Ермеков''' (5. 05. 1908 жылы туған, [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жымпиты|Жымпиты ауданы]] — 23. 12. 1976, [[Шымкент|Шымкент қаласы]]) — тіл білімі маманы, [[Филология|филология ғылым]]ының кандидаты (1950). [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институтын]] бітірген (1936). 1936—1938 ж. Түрікмен КСР-і, Мары қаласындағы педтехникумда оқытушы. 1938-1952 ж. Шымкент педагогика институтында декан, директордың орынбасары, институт директоры. 1952-1954 ж. ҚазКСР Оқу министрлігінің жанындағы педагогика ғылымдарының ғылыми-зерттеу институтының, 1954-1963 ж. Қызылорда педагогика институтының директоры. 1963 жылдан бастап өмірінің соңғы күндеріне дейін [[Шымкент]] педагогика институтында қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болды. ҚазКСР ғылым академиясының академигі, профессор [[Нығмет Тінәліұлы Сауранбаев|Н. Т. Сауранбаевтың]] жетекшілігімен "Қазақ тілі лексикасындағы біріккен сөздердің семантикасы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 30-дан аса ғылыми мақалалардың авторы. КСРО-ның бірнеше медальдарымен марапатталған. ==Шығармасы:== * Семантика слитных слов в казахской лексике. АКД., А., 1950; * Әліппені оқытуға көмекші құрал. А., 1955 (авторлардың бірі); * Қазақ тілі. Учебники казахского языка для V—VII классов русских школ. А., 1953 (авторлардың бірі); * Учебник русского языка для 9-10 классов казахских школ. Ч. 2. А., 1956 (авторлардың бірі); * Грамматикалық талдау. Орта және 7 жылдық мектеп мұғалімдеріне көмекші құрал. А., 1958.<ref>[[Қазақ тілі]]. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] 1x1dyqudcqwn94vz5zrve71pfl37lc3 0 137685 3644117 707308 2026-08-19T12:29:29Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644117 wikitext text/x-wiki '''Ране́тки''' – басты рөлдерде «Ранетки» тобының қыздары ойнайтын [[Ресей]] телехикаясы. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B8_(%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB)</ref> Хикаят [[2008 жыл]]дың ақпан айынан бастап түсіріле бастайды, премьерасы [[2008 жыл]]дың 17 наурызында [[СТС телеарнасы]]нда болады. «КостаФильм» компаниясы шығарған. СТС-тің бас продюссері Вячеслав Муругов және СТС-тің президенті Александр Роднянский – ''«Кадетство», «Папины дочки», «Ранетки»'' хикаяттары идеясының авторлары. СТС-тің бас продюссері Вячеслав Муругов: «Қазіргі кезде Ресей көрермендері бізден Ресей өмірін суреттейтін жаңа идеяларды күтеді, оларды жаңа дүниемен сусындату керек» деген пікір білдіреді. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Кино]] [[Санат:Өнер]] 75684zqce1k9snthe67jgewzxxh1c4g 3644119 3644117 2026-08-19T12:30:02Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644119 wikitext text/x-wiki '''Ране́тки''' – басты рөлдерде «Ранетки» тобының қыздары ойнайтын [[Ресей]] телехикаясы. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B8_(%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB)</ref> Хикая [[2008 жыл]]дың ақпан айынан бастап түсіріле бастайды, премьерасы [[2008 жыл]]дың 17 наурызында [[СТС телеарнасы]]нда болады. «КостаФильм» компаниясы шығарған. СТС-тің бас продюссері Вячеслав Муругов және СТС-тің президенті Александр Роднянский – ''«Кадетство», «Папины дочки», «Ранетки»'' хикаяттары идеясының авторлары. СТС-тің бас продюссері Вячеслав Муругов: «Қазіргі кезде Ресей көрермендері бізден Ресей өмірін суреттейтін жаңа идеяларды күтеді, оларды жаңа дүниемен сусындату керек» деген пікір білдіреді. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Кино]] [[Санат:Өнер]] bxkyhihqv0u0yb7ivegwehid58fpp4x 3644123 3644119 2026-08-19T12:32:16Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644123 wikitext text/x-wiki '''Ране́тки''' – басты рөлдерде «Ранетки» тобының қыздары ойнайтын [[Ресей]] телехикаясы. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B8_(%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB)</ref> Хикая [[2008 жыл]]дың ақпан айынан бастап түсіріле бастайды, премьерасы [[2008 жыл]]дың 17 наурызында [[СТС телеарнасы]]нда болады. «КостаФильм» компаниясы шығарған. СТС-тің бас продюсері Вячеслав Муругов және СТС-тің президенті Александр Роднянский – ''«Кадетство», «Папины дочки», «Ранетки»'' хикаяттары идеясының авторлары. СТС-тің бас продюссері Вячеслав Муругов: «Қазіргі кезде Ресей көрермендері бізден Ресей өмірін суреттейтін жаңа идеяларды күтеді, оларды жаңа дүниемен сусындату керек» деген пікір білдіреді. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Кино]] [[Санат:Өнер]] crpgtnc4286vzencvibcy27bvdidn8k 3644125 3644123 2026-08-19T12:32:50Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644125 wikitext text/x-wiki '''Ране́тки''' – басты рөлдерде «Ранетки» тобының қыздары ойнайтын [[Ресей]] телехикаясы. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B8_(%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB)</ref> Хикая [[2008 жыл]]дың ақпан айынан бастап түсіріле бастайды, премьерасы [[2008 жыл]]дың 17 наурызында [[СТС телеарнасы]]нда болады. «КостаФильм» компаниясы шығарған. СТС-тің бас продюсері Вячеслав Муругов және СТС-тің президенті Александр Роднянский – ''«Кадетство», «Папины дочки», «Ранетки»'' хикаялары идеясының авторлары. СТС-тің бас продюссері Вячеслав Муругов: «Қазіргі кезде Ресей көрермендері бізден Ресей өмірін суреттейтін жаңа идеяларды күтеді, оларды жаңа дүниемен сусындату керек» деген пікір білдіреді. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Кино]] [[Санат:Өнер]] 7bz3s7s8okx2f0yg6kswha81s2m9dxf 3644129 3644125 2026-08-19T12:33:41Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644129 wikitext text/x-wiki '''Ране́тки''' – басты рөлдерде «Ранетки» тобының қыздары ойнайтын [[Ресей]] телехикаясы. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B8_(%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB)</ref> Хикая [[2008 жыл]]дың ақпан айынан бастап түсіріле бастайды, премьерасы [[2008 жыл]]дың 17 наурызында [[СТС телеарнасы]]нда болады. «КостаФильм» компаниясы шығарған. СТС-тің бас продюсері Вячеслав Муругов және СТС-тің президенті Александр Роднянский – ''«Кадетство», «Папины дочки», «Ранетки»'' хикаялары идеясының авторлары. СТС-тің бас продюсері Вячеслав Муругов: «Қазіргі кезде Ресей көрермендері бізден Ресей өмірін суреттейтін жаңа идеяларды күтеді, оларды жаңа дүниемен сусындату керек» деген пікір білдіреді. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Кино]] [[Санат:Өнер]] lhyw2rgtotxjruiskv84sa7v7ezauqt 0 138656 3644345 2135881 2026-08-20T06:24:36Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644345 wikitext text/x-wiki '''Николай Викторович Александрович''' ([[1920 жыл]]ы 22 наурызда Мәскеуде дүниеге келіп, [[2008 жыл]]ы 10 қарашада дүниеден өткен) – совет және орыс кинорежиссері, актер <ref>[[:ru:Александрович, Николай Викторович]]</ref>. [[2002 жыл]]ы [[Ресей Федерациясы]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері атағына ие болады. Николай Алексанрович – ГИТИС-тің түлегі. Ол телевизиялық, деректі және мультипликациялық фильмдердің және радиоқойылымдардың режиссері болды. Бұл салада отыз жылдан астам уақыт қызмет атқарған.Оның даусымен Радж Капур және Бельмондо сөйлеген. Николай Александрович шамамен 600 фильмді дыбыстаған. Жиырма жыл бойы балалар радиохабарында қызмет атқарады. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:КСРО актерлері]] aw63433x0z8fqgquh2qz1hpa8ajvrww 3644346 3644345 2026-08-20T06:25:02Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644346 wikitext text/x-wiki '''Николай Викторович Александрович''' ([[1920 жыл]]ы 22 наурызда Мәскеуде дүниеге келіп, [[2008 жыл]]ы 10 қарашада дүниеден өткен) – совет және орыс кинорежиссері, актер <ref>[[:ru:Александрович, Николай Викторович]]</ref>. [[2002 жыл]]ы [[Ресей Федерациясы]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері атағына ие болады. Николай Алексанрович – ГИТИС-тің түлегі. Ол телевизиялық, деректі және мультипликациялық фильмдердің және радиоқойылымдардың режиссері болды. Осы салада отыз жылдан астам уақыт қызмет атқарған.Оның даусымен Радж Капур және Бельмондо сөйлеген. Николай Александрович шамамен 600 фильмді дыбыстаған. Жиырма жыл бойы балалар радиохабарында қызмет атқарады. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:КСРО актерлері]] n6tk33gt9c5sb6lhrqlbw45ehdmxfet 3644348 3644346 2026-08-20T06:26:49Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644348 wikitext text/x-wiki '''Николай Викторович Александрович''' ([[1920 жыл]]ы 22 наурызда Мәскеуде дүниеге келіп, [[2008 жыл]]ы 10 қарашада дүниеден өткен) – совет және орыс кинорежиссері, актер <ref>[[:ru:Александрович, Николай Викторович]]</ref>. [[2002 жыл]]ы [[Ресей Федерациясы]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері атағына ие болады. Николай Алексанрович – ГИТИС-тің түлегі. Ол телевизиялық, деректі және мультипликациялық фильмдердің және радиоқойылымдардың режиссері болды. Осы салада отыз жылдан астам уақыт қызмет атқарған.Оның даусымен Радж Капур және Бельмондо сөйлеген. Николай Александрович шамамен 600 фильмді дыбыстаған. Жиырма жыл бойы балалар радиохабарында қызмет атқарды. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:КСРО актерлері]] 498q9a3yrn0pr76b9bmfenago08z7bb 3644351 3644348 2026-08-20T06:28:28Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644351 wikitext text/x-wiki '''Александров Николай Викторович''' ([[1920 жыл]]ы 22 наурызда Мәскеуде дүниеге келіп, [[2008 жыл]]ы 10 қарашада дүниеден өткен) – совет және орыс кинорежиссері, актер <ref>[[:ru:Александрович, Николай Викторович]]</ref>. [[2002 жыл]]ы [[Ресей Федерациясы]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері атағына ие болады. Николай Алексанрович – ГИТИС-тің түлегі. Ол телевизиялық, деректі және мультипликациялық фильмдердің және радиоқойылымдардың режиссері болды. Осы салада отыз жылдан астам уақыт қызмет атқарған.Оның даусымен Радж Капур және Бельмондо сөйлеген. Николай Александрович шамамен 600 фильмді дыбыстаған. Жиырма жыл бойы балалар радиохабарында қызмет атқарды. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:КСРО актерлері]] jv6prttl8j6kqb26lj8ihekvs1saddq 3644352 3644351 2026-08-20T06:29:00Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644352 wikitext text/x-wiki '''Александров Николай Викторович''' ([[1920 жыл]]ы 22 наурызда Мәскеуде дүниеге келіп, [[2008 жыл]]ы 10 қарашада дүниеден өткен) – совет және орыс кинорежиссері, актер <ref>[[:ru:Александрович, Николай Викторович]]</ref>. [[2002 жыл]]ы [[Ресей Федерациясы]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері атағына ие болады. Николай Викторович – ГИТИС-тің түлегі. Ол телевизиялық, деректі және мультипликациялық фильмдердің және радиоқойылымдардың режиссері болды. Осы салада отыз жылдан астам уақыт қызмет атқарған.Оның даусымен Радж Капур және Бельмондо сөйлеген. Николай Александрович шамамен 600 фильмді дыбыстаған. Жиырма жыл бойы балалар радиохабарында қызмет атқарды. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:КСРО актерлері]] lkjow2iojsbx9senvzrv9pymddk764h 3644353 3644352 2026-08-20T06:29:32Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644353 wikitext text/x-wiki '''Александров Николай Викторович''' ([[1920 жыл]]ы 22 наурызда Мәскеуде дүниеге келіп, [[2008 жыл]]ы 10 қарашада дүниеден өткен) – совет және орыс кинорежиссері, актер <ref>[[:ru:Александрович, Николай Викторович]]</ref>. [[2002 жыл]]ы [[Ресей Федерациясы]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері атағына ие болады. Николай Викторович – ГИТИС-тің түлегі. Ол телевизиялық, деректі және мультипликациялық фильмдердің және радиоқойылымдардың режиссері болды. Осы салада отыз жылдан астам уақыт қызмет атқарған.Оның даусымен Радж Капур және Бельмондо сөйлеген. Николай Викторович шамамен 600 фильмді дыбыстаған. Жиырма жыл бойы балалар радиохабарында қызмет атқарды. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:КСРО актерлері]] 4c82i357zisnq0or2dezzctf3fi4fay 3644416 3644353 2026-08-20T09:19:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2135881 wikitext text/x-wiki '''Николай Викторович Александрович''' ([[1920 жыл]]ы 22 наурызда Мәскеуде дүниеге келіп, [[2008 жыл]]ы 10 қарашада дүниеден өткен) – совет және орыс кинорежиссері, актер <ref>[[:ru:Александрович, Николай Викторович]]</ref>. [[2002 жыл]]ы [[Ресей Федерациясы]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері атағына ие болады. Николай Алексанрович – ГИТИС-тің түлегі. Ол телевизиялық, деректі және мультипликациялық фильмдердің және радиоқойылымдардың режиссері болады. Бұл салада отыз жылдан астам уақыт қызмет атқарған.Оның даусымен Радж Капур және Бельмондо сөйлеген. Николай Александрович шамамен 600 фильмді дыбыстаған. Жиырма жыл бойы балалар радиохабарында қызмет атқарады. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:КСРО актерлері]] ms7pdl67lsh5mi99m4x0h9o0acgstqw 0 140307 3644228 2455910 2026-08-19T19:37:31Z Nurken 111493 Nurken [[Қали Әміржан Омарұлы]] бетін [[Әміржан Омарұлы Қали]] бетіне жылжытты 2455910 wikitext text/x-wiki '''Қали Әміржан Омарұлы''' — [[1935 жыл]]ы [[10 қаңтар]]да [[Қостанай облысы]]ның Меңдіқара ауданындағы "Бозтөбе" ауылында туған. [[1954 жыл]]ы Қостанай қаласындағы Жамбыл атындағы (қазір Ыбырай Алтынсарин атында) орта мектепті бітіргеннен соң, 1954—1957 жылдар аралығында Кеңес армиясы қатарында Отан алдындағы парызын өтеп келеді. 1958—1963 жылдары Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультеті журналистика бөлімінде оқиды. Оны оқып жүріп, бітіргеннен соң "Социалистік Қазақстан" газетінде (казіргі "Егемен Қазақстан" газеті) әуелі корректор, кейін хабар бөлімінің әдеби қызметкері <ref>"Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X</ref>. 1965—1972 жылдар аралығында "Қазақстан пионері" (қазіргі "Үлан") республикалық балалар газеті редакциясында әуелі бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы. [[1973 жыл]]ы Республикалық теледидар және радио хабарларын тарату комитетіне "Қазақстан" радиотеатры редакциясында аға редактор, редакция меңгерушісі. 1973—1978 жылдары Алматы облыстық газетінде насихат бөлімінде аға әдеби қызметкер, жауапты хатшының орынбасары. [[1978 жыл]]дан [[1995 жыл]]ы зейнеткерлікке шықканға дейін республикалық "Қазақстан" баспасына қарасты "Қазақ календары" редакциясында бас редактор, "Жалын", "Балауса" баспаларында қоғамдық әдебиеттер, аударма редакцияларының бөлім меңгерушісі. 1995—2005 жылдары Қазақстан Экономика министрлігінде басқарма бастығының орынбасары — аударма бөлімінің бастығы, министрлік Астанаға ауысқаннан кейін Қазақстан мемлекеттік орталық мұражайында, Алматы облыстық Төтенше жағдайлар жөніндегі басқармада — аудармашы. Ә.Қали — әлі де еңбектен қол үзбей "Қазақ күнтізбесін" құрастырумен айналысады. Ол Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен, В.И.Лениннің 100 жылдығына арналған мерекелік медалімен марапатталған. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1975), Баспа ісінің үздігі. Шығармалары: "Немере " (әңгімелер жинағы), "Жалын", 1972, "Серік және оның командасы ", "Жалын ", 1975. Аудармалары: Л.Пантелеев. "Уәде" (әңгімелер); алғашқы ерлік (әңгіме); "Көңілді трамвай" (повесть және әңгімелер); "Қызыл галстук" жинақ; А.Балақаев. "Үш сурет" повесть; (К,. Толыбаевпен бірге); К.Д.Ушинский. "Таңғы сәулелер" әңгімелер жинағы; Д.Гранин. "Таразыға түскен тағдыр" әңгіме; В.Распутин. "Ой, жаным-ай" әңгіме; Ж.Трофимов, Ж.Миндубаев. "Өнегелі өмір сериясы ". Илья Николаевич Ульянов. Өмірбаяндық повесть; Эмилио Сальгари. Карфагеннің күйреуі. Капитан Темпеста. Фараонның тағы. Романдар жинағы; т.б. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Меңдіқара ауданында туғандар]] [[Санат:1935 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] lvx4ifdjxnojgehhb717ju9nj7pj7v0 3644288 3644228 2026-08-20T04:17:13Z 1nter pares 146705 3644288 wikitext text/x-wiki '''Қали Әміржан Омарұлы''' — [[1935 жыл]]ы [[10 қаңтар]]да [[Қостанай облысы]]ның Меңдіқара ауданындағы "Бозтөбе" ауылында туған. [[1954 жыл]]ы Қостанай қаласындағы Жамбыл атындағы (қазір Ыбырай Алтынсарин атында) орта мектепті бітіргеннен соң, 1954—1957 жылдар аралығында Кеңес армиясы қатарында Отан алдындағы парызын өтеп келеді. 1958—1963 жылдары Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультеті журналистика бөлімінде оқиды. Оны оқып жүріп, бітіргеннен соң "Социалистік Қазақстан" газетінде (казіргі "Егемен Қазақстан" газеті) әуелі корректор, кейін хабар бөлімінің әдеби қызметкері <ref>"Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X</ref>. 1965—1972 жылдар аралығында "Қазақстан пионері" (қазіргі "Үлан") республикалық балалар газеті редакциясында әуелі бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы. [[1973 жыл]]ы Республикалық теледидар және радио хабарларын тарату комитетіне "Қазақстан" радиотеатры редакциясында аға редактор, редакция меңгерушісі. 1973—1978 жылдары Алматы облыстық газетінде насихат бөлімінде аға әдеби қызметкер, жауапты хатшының орынбасары. [[1978 жыл]]дан [[1995 жыл]]ы зейнеткерлікке шықканға дейін республикалық "Қазақстан" баспасына қарасты "Қазақ календары" редакциясында бас редактор, "Жалын", "Балауса" баспаларында қоғамдық әдебиеттер, аударма редакцияларының бөлім меңгерушісі. 1995—2005 жылдары Қазақстан Экономика министрлігінде басқарма бастығының орынбасары — аударма бөлімінің бастығы, министрлік Астанаға ауысқаннан кейін Қазақстан мемлекеттік орталық мұражайында, Алматы облыстық Төтенше жағдайлар жөніндегі басқармада — аудармашы. Ә.Қали — әлі де еңбектен қол үзбей "Қазақ күнтізбесін" құрастырумен айналысады. Ол Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен, В.И.Лениннің 100 жылдығына арналған мерекелік медалімен марапатталған. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1975), Баспа ісінің үздігі. Шығармалары: "Немере " (әңгімелер жинағы), "Жалын", 1972, "Серік және оның командасы ", "Жалын ", 1975. Аудармалары: Л.Пантелеев. "Уәде" (әңгімелер); алғашқы ерлік (әңгіме); "Көңілді трамвай" (повесть және әңгімелер); "Қызыл галстук" жинақ; А.Балақаев. "Үш сурет" повесть; (К,. Толыбаевпен бірге); К.Д.Ушинский. "Таңғы сәулелер" әңгімелер жинағы; Д.Гранин. "Таразыға түскен тағдыр" әңгіме; В.Распутин. "Ой, жаным-ай" әңгіме; Ж.Трофимов, Ж.Миндубаев. "Өнегелі өмір сериясы ". Илья Николаевич Ульянов. Өмірбаяндық повесть; Эмилио Сальгари. Карфагеннің күйреуі. Капитан Темпеста. Фараонның тағы. Романдар жинағы; т.б. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Меңдіқара ауданында туғандар]] [[Санат:1935 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] 94e0lo407fnm5a8vsb7jto5z0j0xyma 0 148516 3644142 3021298 2026-08-19T12:46:43Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644142 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Айпа |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 25 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Мезень (өзен)|Мезень]] Малонисогорская ауылындағы [[Су өлшеу посты|су өлшейтін посттан]] сағасына дейін |өзендердің су алабы = Мезень |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Төменгі Айпа өзенінің сол жағалауынан 14 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Архангельск облысы |commons = }} '''Айпа''' — [[Ресей]]дегі өзен. Архангельск облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Төменгі Айпа өзенінің сол жағалауынан 14 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 25 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Двинск-Печорск су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Мезень (өзен)|Мезень]] Малонисогорская ауылындағы [[Су өлшеу посты|су өлшеу бекетінің]] сағасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Айпа}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 03030000212103000050084 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 103005008 * Су алабының коды — 03.03.00.002 * ГЗ томының нөмірі — 03 * ГЗ бойынша шығарылуы — 0 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} t63ytwlcceoirnyl5rvrilifins5qv4 3644143 3644142 2026-08-19T12:54:44Z Айткүл 184554 3644143 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Айпа |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 25 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Мезень (өзен)|Мезень]] Малонисогорская ауылындағы [[Су өлшеу посты|су өлшейтін посттан]] сағасына дейін |өзендердің су алабы = Мезень |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Төменгі Айпа өзенінің сол жағалауынан 14 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Архангельск облысы |commons = }} '''Айпа''' — [[Ресей]]дегі өзен. Архангельск облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Төменгі Айпа өзенінің сол жағалауынан 14 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 25 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Двинск-Печорск су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылығы бөлігі — [[Мезень (өзен)|Мезень]] Малонисогорская ауылындағы [[Су өлшеу посты|су өлшеу бекетінің]] сағасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Мезень<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Айпа}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 03030000212103000050084 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 103005008 * Су алабының коды — 03.03.00.002 * ГЗ томының нөмірі — 03 * ГЗ бойынша шығарылуы — 0 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} 9z4dn43x4d92oeev7qknnn4bh667nuh 0 152625 3644294 3034689 2026-08-20T04:39:46Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644294 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Тупица |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 22 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма]] және сағасына дейін |өзендердің су алабы = Печора |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Коми Республикасы, Ненецк АҚ |commons = }} '''Тупица''' — [[Ресей]]дегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Двинск-Печорск су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма]] және сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Тупица}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 03050300212103000081878 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 103008187 * Су алабының коды — 03.05.03.002 * ГЗ томының нөмірі — 03 * ГЗ бойынша шығарылуы — 0 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} 26c74pgob2trnap7kxj5e40jkib8fcu 3644295 3644294 2026-08-20T04:44:21Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644295 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Тупица |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 22 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма]] және сағасына дейін |өзендердің су алабы = Печора |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Коми Республикасы, Ненецк АҚ |commons = }} '''Тупица''' — [[Ресей]]дегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Двинск-Печорск су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма|және Усть-Цильма]] сағасына дейін. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Тупица}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 03050300212103000081878 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 103008187 * Су алабының коды — 03.05.03.002 * ГЗ томының нөмірі — 03 * ГЗ бойынша шығарылуы — 0 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} 8s0c4rd81c6nk8wuog5fzm06n083t7j 3644297 3644295 2026-08-20T04:45:57Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644297 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Тупица |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 22 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма]] және сағасына дейін |өзендердің су алабы = Печора |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Коми Республикасы, Ненецк АҚ |commons = }} '''Тупица''' — [[Ресей]]дегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Двинск-Печорск су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма|және Усть-Цильма]] сағасына дейін алып жатыр. Өзен саласы — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Тупица}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 03050300212103000081878 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 103008187 * Су алабының коды — 03.05.03.002 * ГЗ томының нөмірі — 03 * ГЗ бойынша шығарылуы — 0 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} 8j26koqakqhn7isuc41zexugx2cavhy 3644298 3644297 2026-08-20T04:48:31Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644298 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Тупица |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 22 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма]] және сағасына дейін |өзендердің су алабы = Печора |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Коми Республикасы, Ненецк АҚ |commons = }} '''Тупица''' — [[Ресей]]дегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Двинск-Печорск су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма|және Усть-Цильма]] сағасына дейін алып жатыр. Өзен — Усаға қосылу құйылысынан төмен Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Тупица}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 03050300212103000081878 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 103008187 * Су алабының коды — 03.05.03.002 * ГЗ томының нөмірі — 03 * ГЗ бойынша шығарылуы — 0 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} dqrkg8qbhhh6dujfmktsjhwxnbz9eh0 3644299 3644298 2026-08-20T04:53:59Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644299 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Тупица |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 22 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма]] және сағасына дейін |өзендердің су алабы = Печора |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Коми Республикасы, Ненецк АҚ |commons = }} '''Тупица''' — [[Ресей]]дегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Двинск-Печорск су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма|және Усть-Цильма]] сағасына дейін алып жатыр. Өзен — Усаға қосылу құйылысынан төмен орналасқан Печора тармағының су алаптары, өзен алабы — Печора<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Тупица}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 03050300212103000081878 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 103008187 * Су алабының коды — 03.05.03.002 * ГЗ томының нөмірі — 03 * ГЗ бойынша шығарылуы — 0 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} 5msx3kdm3k8k5mwab2d2rxbr9ebxu9z 3644300 3644299 2026-08-20T04:54:36Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644300 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Тупица |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 22 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма]] және сағасына дейін |өзендердің су алабы = Печора |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Коми Республикасы, Ненецк АҚ |commons = }} '''Тупица''' — [[Ресей]]дегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы Мыла өзенінің сол жағалауынан 93 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Двинск-Печорск су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Печора (өзен)|Печора өзені]] [[Су өлшеу посты|су өлшейтін постқа]] [[Усть-Цильма|және Усть-Цильма]] сағасына дейін алып жатыр. Өзен — Усаға қосылу құйылысынан төмен орналасқан Печора тармағының су алабы, өзен алабы — Печора<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Тупица}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 03050300212103000081878 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 103008187 * Су алабының коды — 03.05.03.002 * ГЗ томының нөмірі — 03 * ГЗ бойынша шығарылуы — 0 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} kvfm8cbqjupriv6uasbp8qditsq0tt6 0 157403 3644162 3026134 2026-08-19T15:25:26Z DimiDimi 116295 ([[c:GR|GR]]) [[File:HP D B RGB 72 MX+space.png]] → [[File:HP logo 2012.svg]] png > svg 3644162 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Hewlett-Packard Company |логотипі = [[Сурет:HP logo 2012.svg|200px]] |type = Көпшілік компания |traded_as = {{New York Stock Exchange|HPQ}}<br />[[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones Component]]<br />[[S&P 500|S&P 500 Component]] |founder = [[Bill Hewlett]], [[David Packard]] |foundation = 1939 (Palo Alto) |location_city = [[Пало Альто]], Калифорния |location_country = АҚШ |area_served = Ғалам |key_people = Реймонд Лэйн<br />([[Бас атқарушы директор]])<br />[[Мег Витман]]<br />(Президент және атқарушы директор) |industry = [[дербес компьютер]]лер, [[бағдарлмалық жасақтама]]лар, [[ақпараттық технология консалтингі]], [[ақпараттық технологиялар сервис менеджмент қызметтері]] |products = See [[List of Hewlett-Packard products|list of HP products]]. |revenue = {{nowrap|{{Increase}} US$ 127.24 [[1000000000 (number)|billion]] (2011)<ref name=10K>{{cite web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/47217/000104746910010444/a2201180z10-k.htm|title=2010 Form 10-K, Hewlett-Packard Company|publisher=АҚШ Қауіпсіздік және алмасу коммисиясы}}</ref>}} |Profits = {{Increase}} US$ {{0|00}}8.76&nbsp;billion (2011)<ref>[http://http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/full_list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }}</ref> |operating_income = {{Decrease}} US$ {{0|00}}9.67&nbsp;billion (2011)<ref name=10K/> |net_income = {{Decrease}} US$ {{0|00}}7.07&nbsp;billion (2011)<ref name=10K/> |assets = {{Increase}} US$ 129.51&nbsp;billion (2011)<ref name=10K/> |equity = {{Decrease}} US$ {{0|0}}38.62&nbsp;billion (2011)<ref name=10K/> |num_employees = 349,600 (2011)<ref name=10K/> |divisions = Қаржы, Хардвэйе, сервистер, Бағдарламалық жасақтама |subsid = [[List of acquisitions by Hewlett-Packard|List of subsidiaries]] |homepage = {{URL|http://www.hp.com/|HP.com}} }} '''Hewlett-Packard''' ('''HP''', ''Хью́летт-Па́ккард, Эйч-Пи'' деп оқылады) — [[АҚШ|Америка]] [[ақпараттық технологиялар]] корпорациясы. <ref> http://ru.wikipedia.org/wiki/Hewlett-Packard </ref> Компьютер технологиясы бойынша әлемдік нарықтағы көшбасшылардың бірі. Компания [[Штаб-пәтер]]і [[Пало-Альто]]да ([[АҚШ]], [[Калифорния]]) орналасқан. [[1939 жыл]]ы 1 қаңтарда HP-дің негізін қалаған [[1934 жыл]]ғы [[Стэнфорд университеті]]нің түлектері [[Уильямом Хьюлет]] және [[Дэйв Паккард]]. Компания атына Уильям Хьюлет пен Дэйв Паккардтың тегі берілген. Сонда Хьюлет-Паккард (HP). ==Компания өнімдері== '''Принтерлер''' * [[HP LaserJetР]] – монохромды лазерлі принтерлер семьясы * [[HP Color LaserJet]] – түлі-түсті лазерлі принтерлер семьясы * [[HP PSC / HP Photosmart]] (PSC– Printer-Scanner-Copier)– «барлығы біреуінде» құрылғылар семьясы * [[HP Officejet]]– «барлығы біреуінде» принтерлер семьясы * [[HP Deskjet]]– үстел принтерлері * [[HP Designjet]]–үлкен форматта басып шығаруға арналған принтерлер семьясы * Сандық басып шығару машиналары '''Сандық камералар''' * [[HP Photosmart]] '''Сканерлер''' * [[HP Scanjet]] * [[КПК]] * [[HP iPAQ]] * [[HP Lx]] * [[HP Jornada]] * [[HP OmniGo]] * [[Үстел калькуляторлары]] * [[Қалта калькуляторлары]] * [[HP 50g]] * Үстел дербес компьютерлер * [[HP Pavilion]] * [[HP Elite]] * [[HP Kayak]] * [[HP Vectra]] * [[HP Brio]] '''Ноутбуктер''' * [[HP Omnibook]] * [[G 62]] * [[HP Pavilion]] * [[HP Compaq Evo]] * [[HP Mini]] * [[HP ProBook]] * [[HP EliteBook]] * [[HP TouchSmart]] * [[HP Envy]] '''Серверлер''' * x86 және Opteron негізінде * [[HP Proliant DL]] * [[HP ProLiant ML]] * [[HP ProLiant BL blades]] * [[Itanium]] (HP Integrity сериясы) негізінде * Alpha негізінде * [[PA-RISC]] (серия HP 9000) негізінде [[Сурет:Tablet HP TC-1100.jpg|нобай|оңға|Hp Compaq TC-1100]] <gallery perrow=6> Image:HP 9100A Calculator 1968.jpg|[[Калькулятор]] 9100A Image:HP Digital Sender 9200c.JPG|[[Сканер]] Digital Sender 9200c Image:HP R707.jpg|[[Фотоаппарат]] R707 Image:HP Pre3.jpg|[[Смартфон]] Pre 3 Image:HP Mini 1000.jpg|Mini 1000 |[[HP TouchPad|TouchPad]] </gallery> ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Hewlett-Packard}} * [http://welcome.hp.com/country/ru/ru/welcome.html#Product Компанияның ресми сайты] {{ref-ru}} * [http://habrahabr.ru/company/hp/ '''Хабрахабрдегі''' блогы] {{Ақпараттық технологиялармен айналысатын компаниялар}} [[Санат:Технология компаниялары]] [[Санат:Алфавит бойынша компаниялар]] [[Санат:Компаниялар]] [[Санат:Hewlett-Packard]] e18fgn10o3hyagr6uv97pp4ixoiuufh 3644164 3644162 2026-08-19T15:43:02Z DimiDimi 116295 newer version 3644164 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Hewlett-Packard Company |логотипі = HP logo 2025.svg |type = Көпшілік компания |traded_as = {{New York Stock Exchange|HPQ}}<br />[[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones Component]]<br />[[S&P 500|S&P 500 Component]] |founder = [[Bill Hewlett]], [[David Packard]] |foundation = 1939 (Palo Alto) |location_city = [[Пало Альто]], Калифорния |location_country = АҚШ |area_served = Ғалам |key_people = Реймонд Лэйн<br />([[Бас атқарушы директор]])<br />[[Мег Витман]]<br />(Президент және атқарушы директор) |industry = [[дербес компьютер]]лер, [[бағдарлмалық жасақтама]]лар, [[ақпараттық технология консалтингі]], [[ақпараттық технологиялар сервис менеджмент қызметтері]] |products = See [[List of Hewlett-Packard products|list of HP products]]. |revenue = {{nowrap|{{Increase}} US$ 127.24 [[1000000000 (number)|billion]] (2011)<ref name=10K>{{cite web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/47217/000104746910010444/a2201180z10-k.htm|title=2010 Form 10-K, Hewlett-Packard Company|publisher=АҚШ Қауіпсіздік және алмасу коммисиясы}}</ref>}} |Profits = {{Increase}} US$ {{0|00}}8.76&nbsp;billion (2011)<ref>[http://http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/full_list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }}</ref> |operating_income = {{Decrease}} US$ {{0|00}}9.67&nbsp;billion (2011)<ref name=10K/> |net_income = {{Decrease}} US$ {{0|00}}7.07&nbsp;billion (2011)<ref name=10K/> |assets = {{Increase}} US$ 129.51&nbsp;billion (2011)<ref name=10K/> |equity = {{Decrease}} US$ {{0|0}}38.62&nbsp;billion (2011)<ref name=10K/> |num_employees = 349,600 (2011)<ref name=10K/> |divisions = Қаржы, Хардвэйе, сервистер, Бағдарламалық жасақтама |subsid = [[List of acquisitions by Hewlett-Packard|List of subsidiaries]] |homepage = {{URL|http://www.hp.com/|HP.com}} }} '''Hewlett-Packard''' ('''HP''', ''Хью́летт-Па́ккард, Эйч-Пи'' деп оқылады) — [[АҚШ|Америка]] [[ақпараттық технологиялар]] корпорациясы. <ref> http://ru.wikipedia.org/wiki/Hewlett-Packard </ref> Компьютер технологиясы бойынша әлемдік нарықтағы көшбасшылардың бірі. Компания [[Штаб-пәтер]]і [[Пало-Альто]]да ([[АҚШ]], [[Калифорния]]) орналасқан. [[1939 жыл]]ы 1 қаңтарда HP-дің негізін қалаған [[1934 жыл]]ғы [[Стэнфорд университеті]]нің түлектері [[Уильямом Хьюлет]] және [[Дэйв Паккард]]. Компания атына Уильям Хьюлет пен Дэйв Паккардтың тегі берілген. Сонда Хьюлет-Паккард (HP). ==Компания өнімдері== '''Принтерлер''' * [[HP LaserJetР]] – монохромды лазерлі принтерлер семьясы * [[HP Color LaserJet]] – түлі-түсті лазерлі принтерлер семьясы * [[HP PSC / HP Photosmart]] (PSC– Printer-Scanner-Copier)– «барлығы біреуінде» құрылғылар семьясы * [[HP Officejet]]– «барлығы біреуінде» принтерлер семьясы * [[HP Deskjet]]– үстел принтерлері * [[HP Designjet]]–үлкен форматта басып шығаруға арналған принтерлер семьясы * Сандық басып шығару машиналары '''Сандық камералар''' * [[HP Photosmart]] '''Сканерлер''' * [[HP Scanjet]] * [[КПК]] * [[HP iPAQ]] * [[HP Lx]] * [[HP Jornada]] * [[HP OmniGo]] * [[Үстел калькуляторлары]] * [[Қалта калькуляторлары]] * [[HP 50g]] * Үстел дербес компьютерлер * [[HP Pavilion]] * [[HP Elite]] * [[HP Kayak]] * [[HP Vectra]] * [[HP Brio]] '''Ноутбуктер''' * [[HP Omnibook]] * [[G 62]] * [[HP Pavilion]] * [[HP Compaq Evo]] * [[HP Mini]] * [[HP ProBook]] * [[HP EliteBook]] * [[HP TouchSmart]] * [[HP Envy]] '''Серверлер''' * x86 және Opteron негізінде * [[HP Proliant DL]] * [[HP ProLiant ML]] * [[HP ProLiant BL blades]] * [[Itanium]] (HP Integrity сериясы) негізінде * Alpha негізінде * [[PA-RISC]] (серия HP 9000) негізінде [[Сурет:Tablet HP TC-1100.jpg|нобай|оңға|Hp Compaq TC-1100]] <gallery perrow=6> Image:HP 9100A Calculator 1968.jpg|[[Калькулятор]] 9100A Image:HP Digital Sender 9200c.JPG|[[Сканер]] Digital Sender 9200c Image:HP R707.jpg|[[Фотоаппарат]] R707 Image:HP Pre3.jpg|[[Смартфон]] Pre 3 Image:HP Mini 1000.jpg|Mini 1000 |[[HP TouchPad|TouchPad]] </gallery> ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Hewlett-Packard}} * [http://welcome.hp.com/country/ru/ru/welcome.html#Product Компанияның ресми сайты] {{ref-ru}} * [http://habrahabr.ru/company/hp/ '''Хабрахабрдегі''' блогы] {{Ақпараттық технологиялармен айналысатын компаниялар}} [[Санат:Технология компаниялары]] [[Санат:Алфавит бойынша компаниялар]] [[Санат:Компаниялар]] [[Санат:Hewlett-Packard]] mdidwsmmwhcx223cddww8gls368fj1y 0 159437 3644161 3264839 2026-08-19T15:24:21Z Nurken 111493 3644161 wikitext text/x-wiki {{мағына|Малдыбай (айрық)}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Малдыбай |сурет = Maldybai 20260804 (2).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =59|lat_sec = 24 |lon_deg =70|lon_min =19|lon_sec =21 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Тұрар Рысқұлов ауданы |кестедегі аудан = Тұрар Рысқұлов ауданы{{!}}Тұрар Рысқұлов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Ақыртөбе ауылдық округі{{!}}Ақыртөбе |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}502 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Малдыбай''' — [[Жамбыл облысы]]ның [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]ндағы ауыл, [[Ақыртөбе ауылдық округі]]не қарайды. == Географиялық орны == Малдыбай аудан ортталығы [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] ауылынан оңтүстік-шығысына қарай 31 километр<ref>[http://maps.yandex.ru/?text=Казахстан,%20Жамбылская%20область,%20Турара%20Рыскулова%20район,%20поселок%20Малдыбай&sll=72.324774,42.983884&ll=72.436000,42.980839&spn=0.755310,0.342317&z=11&l=map&rl=72.33163035,42.98209986~0.36666870,-0.07263916 Малдыбай және Құлан ауылдарының арақашықтығы]</ref> жерде, қоңыржай-ыстық агроклиматтық белдемде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||514 ||{{құлдырау}}502 ||97,7 ||250 ||{{құлдырау}}247 ||98,8 ||264 ||{{құлдырау}}255 ||96,6 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері]] t3jgrmuipbmdrb94s4rwwpaq8zf6myc 0 176939 3644242 3470710 2026-08-19T19:56:55Z Casserium 68287 /* */ 3644242 wikitext text/x-wiki '''Елді мекендер:''' '''Қазақстан:''' * [[Талас (Алматы облысы)|Талас]] – [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]]ндағы ауыл. * [[Талас (Байзақ ауданы)|''Талас'']] – [[Жамбыл облысы]], [[Байзақ ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Талас (станция)|''Талас'']] – [[Жамбыл облысы]], [[Байзақ ауданы]]ндағы таратылған станция. '''Қырғызстан:''' * [[Талас (қала)|Талас]] – [[Қырғызстан]]дағы қала. '''Өзен:''' * [[Талас (өзен)|Талас]] – [[Қырғызстан]] мен [[Қазақстан]] жеріндегі өзен. '''Басқа да:''' * [[Талас (футбол клубы, Қаратау)|Талас]] — Қазақстан футбол клубы {{айрық}} g7uu8get3xp9s1gthjuyqlhwmrp050p 0 193608 3644115 2367365 2026-08-19T12:27:37Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644115 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Роджерсвилл |шынайы атауы = {{lang-en|Rogersville}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =37 |lat_min =7 |lat_sec =3 |lon_dir =W |lon_deg =93 |lon_min =3 |lon_sec =29 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Штат |аймағы = Миссури (штат) |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ |ауданы = Уэбстер |кестедегі аудан = Уэбстер (округ, Миссури){{!}}Уэбстер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3.0 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3071 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -6 |DST = -5 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = FIPS |сандық идентификаторы = 29-62894 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Роджерсвилл''' ({{lang-en|Rogersville}}) — [[Миссури (штат)|Миссури]] штатының [[Уэбстер (округ, Миссури)|Уэбстер]] округіне қарайтын [[АҚШ]] қаласы. Қаланың жер аумағы — 3.0 км². FIPS коды — 29-62894. == Тұрғыны == [[2010 жыл]]ы<ref>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov|publisher=АҚШ халық санағы бюросы|accessdate=2008-01-31|title=American FactFinder}}</ref> қала тұрғыны 3071 адамды құрады. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар]{{ref-en}} * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.]{{ref-en}} {{US-geo-stub}} {{Миссури штаты}} [[Санат:Миссури қалалары]] 7v3vffyot5jpgs9lp601equkr3q5gja 3644184 3644115 2026-08-19T17:20:44Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2367365 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Роджерсвилл |шынайы атауы = {{lang-en|Rogersville}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =37 |lat_min =7 |lat_sec =3 |lon_dir =W |lon_deg =93 |lon_min =3 |lon_sec =29 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Штат |аймағы = Миссури (штат) |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ |ауданы = Уэбстер |кестедегі аудан = Уэбстер (округ, Миссури){{!}}Уэбстер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3.0 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3071 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -6 |DST = -5 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = FIPS |сандық идентификаторы = 29-62894 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Роджерсвилл''' ({{lang-en|Rogersville}}) — [[Миссури (штат)|Миссури]] штатының [[Уэбстер (округ, Миссури)|Уэбстер]] округіне жататын [[АҚШ]] қаласы. Қаланың жер аумағы — 3.0 км². FIPS коды — 29-62894. == Тұрғыны == [[2010 жыл]]ы<ref>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov|publisher=АҚШ халық санағы бюросы|accessdate=2008-01-31|title=American FactFinder}}</ref> қала тұрғыны 3071 адамды құрады. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар]{{ref-en}} * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.]{{ref-en}} {{US-geo-stub}} {{Миссури штаты}} [[Санат:Миссури қалалары]] g9suj0t8tzffsuhn7mgfezwa39v34l6 0 198559 3644517 3426931 2026-08-20T10:42:48Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644517 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Қырымшақтар |төл атауы = кърымчахлар |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 1500 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Израиль}} |саны1 = 600-700 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Украина}} |саны2 = 406 (2001) |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны3 = 173 (1989) |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|АҚШ}} |саны4 = 130 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны5 = 90 (2010) |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны6 = 35 (2009) |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[қырымшақ тілі]], [[орыс тілі]] |діні = [[иудаизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Қырымшақтар''' — түркі және еврей элементтерінің кейінірек қосылуымен ертедегі жергілікті халықтың негізінде [[Қырым]]да қалыптасқан шағын халық. Олардың біріктіруші күші ортодоксалдық мағынадағы еврей діні болды. Түбектің ең ежелгі тұрғындарының, Хазар қағанатының тайпаларының және басқа да түркі және түркі емес халықтардың, соның ішінде Шығыс және Еуропа елдерінен келген еврейлердің ерекшеліктерінің болуы антропологиялық зерттеулермен де расталды.<ref>{{cite web|url=https://crimea.ru/krymchaki.htm|title=Қырым Республикасының тарихы. Қырым этнографиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Қазақ тілі. Энциклопедия | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы= |жыл=1998|томы= |беттері=509|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-7667-2616-3|тиражы= }}</ref> Жалпы саны шамамен 1,5 мың адам, оның ішінде [[Израиль]]де 600-700 адам, [[Украина]]да 406 адам (2001 ж.) (оның ішінде Қырымда 204 адам) [[Ресей]]де 90 адам (2010 ж.), [[Өзбекстан]]да 173 адам тұрады (1989).<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/17673|title=Қырымшақтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> == Тілі == Қырымшақ тілі [[түркі тілдері]]нің қыпшақ-половец тобына жатады. Ол сондай-ақ қырым-татар тілінің этнолектісі болып саналады. Қазан төңкерісіне дейін қырымшақтар бір-бірімен осы тілде сөйлесіп, хат алысып, [[иврит тілі]]нде діни қызмет атқарған.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/krimchaki/#%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%87%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2|title=Қырымшақтар Қырымның ең шағын халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> Қырымшақ тілінің фонетикасында османдық ықпалды байқауға болады, ол оны қарашай-балқар тіліне жақындататын архаикалық белгілерді де сақтаған. Морфология саласында қырымшақ тілі қырым татар тілінің ортаңғы диалектісімен сәйкес келеді. Тілі түркі тілдеріне жатқанымен, олар [[орыс тілі]]нде сөйлейді, [[қырымшақ тілі]]н білетіндері аз (Қырым Республикасында – 6 адам; 2014, халық санағы).<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20220619164117/https://bigenc.ru/ethnology/text/5731552|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> == Діні == Қырымшақтар [[иудаизм]]ге сенеді.<ref>{{cite web|url=https://rus-bse.slovaronline.com/39750-%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%87%D0%B0%D0%BA%D0%B8|title=Қырымшақтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-19 |lang=}}</ref> == Тарихы == Олардың шамамен пайда болған уақыты VII-IX ғасырлар. Олар жеңіліске ұшыраған Хазар қағанатының бір бөлігі ретінде Қырым мен Таманда қалды (хазарлар бір кездері пұтқа табынушылықтан кейбір христиандарға, мұсылмандарға және еврейлерге жүгінді). [[Сурет:View of the eastern part of the city Karasubazar.jpg |нобай|оңға|200px|Қарасубазар 1794]] Кейінірек оларға Византиядан қудаланған еврейлер, түрік және итальяндық еврейлер қосылды. Сөйлеу тілі қарайым, қырым татар, түрік тілдеріне жақын. Ұлттық киім де татар киіміне өте ұқсас, бұның себебі: ғасырлар бойы печенегтердің, половецтердің Қырым аумағына енуінің нәтижесінде түркі тілдері, олардың мәдениеті, салт-дәстүрлері халықтың санасына әсер етті. 16 ғасырға дейін Қырымшақтар негізінен Шығыс Қырым қалаларында, кейінірек – Мангупта, Чуфут-Каледе, Қарасубазарда (Белогорск) өмір сүрді. Қырымшақтардың басым көпшілігін шамамен 3/4 бөлігін 1941–42 жылдары фашистер жойды. Ал қалған 2000 адам да сенімінен айырылды – олардың ғибадат үйлері мен мектептерін жауып тастады, төлқұжаттарында «еврей» деп көрсете бастады. 1989 жылы қырымшақтар «Қырым-чахлар» ұлттық мәдени қоғамын құрды, ол арқылы өздерінің ұлттық мәдениетін және жоғалып кете жаздаған ана тілін жаңғыртуға тырысуда.<ref>{{cite web|url=https://www.perekop.info/krymchaks/|title=Қырымшақтар-халық тарихынан алынған фактілер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-19 |lang=}}</ref> == Кәсібі == Қырымшақтардың көпшілігі қолөнермен, бір бөлігі – егіншілікпен, бау-бақша және жүзім шаруашылығымен, біразы – саудамен айналысты. Қырымшақтар түбекте аяқ киім, бас киім, жасайтын жақсы шеберлер ретінде танымал болған. Израиль мен Қырымдағы қырымшақтар шарап өндірумен айналысады. Кейбір отбасылар мал шаруашылығымен айналысады.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/krymchaki-krymskie-evrei-tainstvennye-mudretsy|title=Қырымшақтар (қырымдық еврейлер) – жұмбақ данышпандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-19 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Ертеде қырымшақтар арасында көп әйел алу кең тараған, олардың туыстарымен некелесу де әдетке айналған. Бірақ 19 ғасырдың аяғында Иерусалимнен келген Хаим Хезекия Медини [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасу-Базардың]] бас раввині болған кезде көп әйел алу тоқтатылды. Қырымшақтар [[жесір]]лер мен [[жетім]]дерге қамқорлық жасап, үнемі қайырымдылық істерін көп жасайды. Сондықтан олардың ортасында қайыршы болған жоқ, кедей-кепшіктер қауымнан отын, ұн, шырақтарды тегін алып отырды. ХІХ ғасырдың 2-жартысындағы қырымшақтардың қоғамдық ұйымы «джемаат» қауымы болды, оны әр түрлі әлеуметтік топтағы ақсақалдар басқарып және өз руластарының құқықтары мен міндеттерінің сақталуын қадағалап отырды.<ref>{{cite web|url=https://krymchaks.org/about/istoriya|title=Қырым біздің үй. Тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Қырымшақтар дәстүр бойынша қабырғалары балшықпен сыланған, әкпен әктелген қиыршық тастан жасалған үйде тұрды. Мұндай үйдің терезелері әдетте тек аулаға қараған, өйткені қырымшақтар бөтен адамдарға өз өмірін көрсетпеуге тырысты. Олар үйлердегі жер едендерді [[киіз]]бен жауып, қабырғалардың айналасына матрастар төседі. Жастықтар негізгі сәндік элементтер болды, үй шаруасындағы әйелдер оларды қолмен кестеледі. Бөлмеде тамақ ішуге арналған үстел (софра) болды. Төсек жабындары бөлек қуысқа салынып, ақ төсек жапқыштармен жабылды.<ref>{{cite web|url=https://toptopkrym.ru/istoriya/krymchaki/|title=Қырымшақтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Народный музей крымчаков.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдері]] Қырымшақтың дәстүрлі ер киімі шалбардан және кең халат болып табылатын көк түсті архалуктан тұрады. Оны бай қырымшақтар арасында күміспен әшекейленген белбеумен бірге тақты. Белдікке қанжар мен мыс сия сауыт ілінген. Халаттың үстіне күртеше киген. Бас киімдер қой терілерінен жасалған. Қырымшақтардың қос аяқ киімдері бар: жұмсақ етіктің үстіне былғарыдан жасалған галош киеді. Әйелдердің киімдері жарқын және әдемі ою-өрнектермен безендірілген. Әйелдер асып байланған шаровар киген. Кафтанның үстіне жібектен тоқылған алжапқыш байланған. Жас келіншектер кестелі орамалды қиғаштап байлады. === Дәстүрлі тағамдары === Ежелгі заманнан бері қырымдықтар көгершіндерді өсірді, оларды тамаққа пайдаланды. Көгершін кубетасы, ұсақталған көгершін қосылған бәліш. Сонымен қатар, қырымшақтар сорпада қайнатылған жүгеріні жақсы көреді. Олар оған тұзды сеуіп, оны сары маймен жағып, ыстықтай жейді. Бәлішті қой еті мен картоп немесе сиыр етімен де толтырды. [[Сурет:Фотовиставка "Кримчани очима старого кримчака", №3 (2012).png|нобай|оңға|200px|Халық биі]] Ұлттық сусын – «буза». Тарыдан жасалған, дәмі квас сияқты.<ref>{{cite web|url=https://xn--80aaaa1bcaqfbqcckfp8c4cxgsc.xn--p1ai/nationalities/%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%87%D0%B0%D0%BA%D0%B8|title=Қырымшақтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> === Фольклоры === Қырымшақтар бай фольклорды жасады: аңыздар, жырлар, жұмбақтар мен мақал-мәтелдер («джонки»). Қырымшақ фольклоры мен діни мәтіндері қырымшақ тілінде, сондай-ақ идиш, иврит және орыс тілдерінде жарық көрді.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%87%D0%B0%D0%BA%D0%B8|title=Қырымшақтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-27 |lang=}}</ref> == Белгілі тұлғалары == *Андрей Багинский - рубаист ақын. *Александр Бакши - композитор. *Ральф Бакши - американдық аниматор. *Натан Варшавский - КТК-49 телебағдарламасының әзірлеушісі. *Владимир Колпакчи - Кеңес әскерінің қолбасшысы, Кеңес Одағының Батыры. *Анатолий Кокуш - техника және технология саласындағы Академия сыйлығының екі мәрте иегері. *[[Илья Львович Сельвинский|Илья Сельвинский]] - ақын. *Валерий Слуцкий - композитор. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] kjqybe7umyv7g828tjqgj9d6zka6ke6 0 200832 3644431 3361670 2026-08-20T09:27:40Z 1nter pares 146705 3644431 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Ференц Пушкаш |толық аты = Ференц Пурцельд Биро<ref name="b">[http://ukraine2012.gov.ua/ru/tournament/euro_history/48558.html Ференц Пушкаш – "Неистовый Майор"]{{ref-ru}}</ref> |лақап аты = |сурет = Real Madrid tegen Feyenoord 0-5, Puskas in kleedkamer, Bestanddeelnr 918-2188.jpg |сурет ені = 330px |атауы = |туған күні = 2.4.1927 |туған жері = [[Будапешт]], [[Мажарстан]]<ref name="b" /> |азаматтығы = {{flagicon|HUN|1940}} [[Мажарстан]]<br />{{flagicon|Spain|1947}} [[Испания]]<ref name="b" /> |қайтыс болған күні = 17.11.2006 |қайтыс болған жері = [[Будапешт]], [[Мажарстан]] |бойы = 172 см<ref name="b" /> |салмағы = |позиция = [[Шабуылшы|Орталық шабуылшы]]<ref name="b" /> |қазіргі клуб = — |клубтары = {{футбол карьерасы |1943—1956|{{flagicon|HUN|1940}} [[Гонвед (футбол клубы)|Гонвед]]|354 (357) |1958—1967|{{flagicon|Spain|1947}} [[Реал Мадрид]]|180 (155) |1942—1967|'''Барлығы''' |'''537 (516)'''}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1945—1956|{{flagicon|HUN|1940}} [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Венгрия]]|85 (84) |1961—1962|{{flagicon|Spain|1940}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]|4 (0) }} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1967|{{flagicon|Spain|1945}} [[Эркулес Аликанте]]| |1967|{{flagicon|USA}} [[Сан-Франциско Голден Гейт Гейлс|Голден Гейт Гейлс]]| |1968|{{flagicon|USA}} [[Ванкувер Ройалс]]| |1968—1969|{{flagicon|Spain|1945}} [[Алавес]]| |1970—1974|{{flagicon|Greece|1947}} [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]| |1975|{{flagicon|Spain|1947}} [[Реал Мурсия]]| |1975—1976|{{flagicon|Chile|1947}} [[Коло-Коло]]| |1976—1977|{{flagicon|Saudi Arabia|1947}} [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]| |1978—1979|{{flagicon|Greece|1947}} [[АЕК (футбол клубы, Афина)|АЕК Афина]]| |1979—1982|{{flagicon|Egypt|1947}} [[Әл-Масри]]| |1985—1986|{{flagicon|Paraguay|1947}}[[Соль де Америка]]| |1986—1989|{{flagicon|Paraguay|1947}} [[Серро Портеньо]]| |1989—1992|{{flagicon|Australia|1947}} [[Саут Мельбурн Эллас]]| |1993|{{flagicon|Hungary|1947}} [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Венгрия]]|}} }} '''Ференц Пушкаш''' ({{lang-hu|Puskás Ferenc}} [[2 сәуір]] [[1927 жыл]], [[Будапешт]], [[Мажарстан]] — [[17 қараша]] [[2006 жыл]], [[Будапешт]], [[Мажарстан]]) — әйгілі<ref>[http://news.day.az/unusual/339694.html?crnd=12497 Легенда футбола по имени Ференц Пушкаш]{{ref-ru}}</ref> [[Мажарстан|мажар]] футболшысы және бапкерi<ref name="d" />. == Өмiрбаяны == === Карьерасының басы === 1927 жылдың 2 сәуірі. [[Мажарстан]], [[Будапешт]]. Жұмысшылар әулеттері орналасқан [[Кишпешт]] ауданы<ref name="d" />. Осында тап осы күні венгр футболы тарихындағы ең ұлы тұлға – Ференц Пурчельд өмір табалдырығын аттады<ref name="a">[http://www.sports.ru/tags/3505298.html?type=dossier Ференц Пушкаш]{{ref-ru}}</ref>. Әкесі жергілікті «Кишпешт» командасының белді ойыншыларының бірі болып табылатын Ференц аяғын апыл-тапыл баса бастағаннан допқа үйір болып өсті<ref name="боль">[http://www.football-online.com.ua/index.php?section=news_archive&id=693 Гордость и боль венгерского футбола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221074845/http://www.football-online.com.ua/index.php?section=news_archive&id=693 |date=2014-02-21 }}{{ref-ru}}</ref>. Оның жасы 11-ге келгенде әкесі өзінің тегін «Пушкаш» деп өзгертті. Осыған орай Ференц те енді «Пушкаш» деген фамилияны алды<ref name="a" />. === Клубтық === [[Сурет:DiStefanoPuskas.jpg|left|150px|thumb|Альфредо ди Стефано және Ференц Пушкаш]] Жергілікті «Кишпешттің» дайындық тобында 9 жасынан ойнаған Ференц жасы 16-ға толғанда клубтың ересектер командасы сапына алынды<ref name="боль"/>. Өзінің футболдағы ғажайып жолы осылай басталған Пушкаш арада екі жыл өткенде, 18 жасында бірінші рет Венгрия құрамасы сапында жасыл алаңға шықты<ref name="d">[http://es.eurosport.yahoo.com/fot/ftxt/ferenc_puskas_biro.html Ferenc Puskas Biró]{{ref-es}}</ref>. Бұл мадиярлар елі бас командасының Австрия құрамасымен кезекті кездесуі болатын. Өздерін ара-тұра болып тұрған аздаған үзілісімен он бесінші ғасырдан бері билеп-төстеген Габсбургтер әулеті мен [[Аустрия-Мажарстан|Аустрия-Венгрия]] империясының негізгі өкілдері болып табылатын австриялықтарды өлердей жек көретін венгрлер бұл ойынға барын салып, қарсыластарын 5:2 есебімен талқандап шықты. Олар австриялықтарды бұдан бір күн бұрын қоңыртөбелдеу есеппен, 2:0 есебімен жеңген еді. Бірақ бұл матчқа Пушкаш қатысқан жоқ<ref name="боль"/>. 1956 жылғы қазанда Венгрияда халық көтерілісі бұрқ ете қалды… Будапешттің тас көшелеріне кеңес әскерлерінің танктері гүрілдеп кіріп жатқанда, құрамында Ференц Пушкаш та бар [[Гонвед (футбол клубы)|«Гонвед»]] командасы Еуропа елдерінде турнеде жүр еді. Оқиғаны сырттай бақылаған команда ойыншылары дүрбелең басылғанша елге оралмай, өздері сол кезде қадам басқан Испания жерінде тұра тұрғанды жөн көрді. Ал бәрі тыныштанғаннан кейін Венгрияның бұрынғы бағытынан таймағаны, яғни, коммунистік режимде қалғаны белгілі болды. Бұл демократияны көксеген озық ойлы азаматтардың көңілінен шықпады. Осы тұста Венгрия құрамасының негізін құрайтын «Гонвед» футболшылары алдында екі түрлі таңдау тұрды. Олардың біріншісі – отанға оралып, кешігіп келгендері үшін әскери қызметкерлер ретінде тиісті жазаларын алу болса, екіншісі Батыста қалып, капиталистік үрдіспен ақша табудың жолына түсу еді. Футболшылардың басым бөлігі екінші жолды таңдады. Олардың қатарында Ференц Пушкаш та бар болатын<ref name="боль"/>. Ференц Пушкаш [[Реал Мадрид|«Реал»]] клубының үмітін молынан ақтады. Ол команда сапында ойнаған бірінші жылдың өзінде 24 ойында 21 гол соқты<ref name="a" />. [[1959 жыл|1959]]-[[1960 жыл|1960]] жылғы маусымда 24 ойында қарсы қақпаға 26 доп түсірді. Сол жылы ол испан азаматтығын алып, есімін «Франсиско» деп өзгертіп, осы елдің құрамасы сапында ойнай бастады. 1962 жылы «Өлім шақыратын сол аяқ» (Пушкаштың лақап аты) Чилиде өткен әлем біріншілігінде Испанияның намысын қорғап, алаңға шықты. Пушкаш, жалпы, Испания чемпионатында төрт рет ең үздік мерген атанды. === Құрамадағы мансабы === Шені жағынан қатардағы жауынгер, әйткенмен, футболшы ретінде барынша жетілген ол команда да, құрамада да жақсы ойынымен көзге түсіп, ұдайы гол соғып тұрды. Кейде Пушкаш ойынға белгіленіп берілген шеңбердің өзінен шығып кетіп, өз бетінше әрекет жасауға да көшіп кететін. Көбіне ол орталық форвардтың орнына ауысып алып, нағыз сойқанды салатын. Талантты ойыншы шетелдік клубтардың назарына да тез ілікті. Мәселен, Италияның [[Ювентус|«Ювентус»]] командасы [[1947 жыл|1947]] жылдан оны өзіне шақыруға көшті<ref name="a" />. Алайда, футболшы қайтпастық танытып: «Мен өзімнің командам мен отбасымды ешқашан тастамаймын!» дегенді кесіп айтты. Сөйте тұра, келесі 1948 жылы ол клуб ауыстыруға мәжбүр болды. Ференц Пушкаш осы жылы «Гонвед» әскери клубы құрамында өнер көрсете бастады. Сол жылдың ішінде-ақ ол Венгрия чемпионатында 50 гол соғып, ең үздік мерген атанды<ref name="a" />. Осыдан кейінгі алты жыл бойына Венгрия құрамасы бүкіл әлемнің футбол алаңдарында өзімен пара-пар келетін қарсылас таппай, нағыз ала құйын ойнатты. Жоғарыда айтылған «венгр сиқыршыларының» діңін сол кезде қақпашы [[Дьюла Грошич]], оң қапталдағы орта шеп ойыншысы [[Йожеф Божик]], орта шептегі шабуылшылардың триосы – Шандор Кочиш, [[Нандор Хидегкути]] және Ференц Пушкаш құрады. Венгрлер жолында кездескеннің бәрін ойсырата ұтты. Олар сондай-ақ ойынның тактикалық схемасын да өзгертіп жіберді. Инсайд-форвард орнындағы Кочиш пен Пушкаш әрдайым шабуылдың өтінде жүрсе, Хидегкути «артқа тартылған» орталық форвардтың міндетін атқарды. Осы құрамдағы мадиярлар 1952 жылы Олимпиялық ойындардың чемпионы атағын жеңіп алды. Ал бір жылдан кейін атақты Уэмбли стадионында алаң иелері – [[Англия]] құрамасын 6:3 есебімен талқандап тастады. Бұл «жеңімпаз» ағылшындардың құрлықтағы командалардан ұтылған бірінші ойыны еді<ref name="a" />. Келесі, 1954 жылдың басында венгрлер Англия құрамасын тағы да тас-талқан етті<ref name="b" />. Бұл жолы [[Будапешт]]те өткен ойында олар 7:1 есебімен жеңіске жетті. Осыдан кейін Швейцариядағы әлем чемпионатында Венгрия бас бәйгеден негізгі үміткерлердің бірі саналғаны түсінікті болатын. Жұрттың бәрі олардан тек жеңіс күтті. Алайда, үміт толығынан ақталмады. Дәлірегі, венгрлер әлем чемпионы бола алмады. Бұған, сірә, Ференцтің чемпионат басталған бойда ауыр жарақат алып қалғаны да себеп болса керек<ref name="b" />. Басты қарсыластардың бірі – ГФР құрамасымен ойында қатардан шығып қалған ол бұдан кейін барлық ойынды жіберіп, соңғы ойын – немістермен финалда болған кездесуге ғана қатысты. Бірінші ойында венгрлер германдықтарды 8:3 етіп, ойсырата жеңген еді. Сондықтан ақтық айқас та оларға жеңілге түсетіндей көрінген. Содан болар, жарақатынан толық айықпаса да, Ференц финалға шығуға ұмтылды<ref name="b" />. Мамандар сол кезде оның атақты сол аяғы мына нөпірге шыдар ма екен, деген күмән айтысты. Ференцтің өзі болса, шыдас беретініне еш күмәнданбады. Сөйтіп, венгрлердің әлем чемпионатындағы ең алғашқы да соңғы финалдық ойыны басталып кетті. Оның бас жағы Пушкаш командасы үшін болды. Ойынның 12-минутында-ақ олар 2:0 есебімен алда тұрды. Осымен жеңістің ауылы қашық емес сияқты көрінген<ref name="b" />. Бірақ немістер бұған қанағаттанбады. Олар венгрлермен жағаласа жүріп, ақыры есепті теңестірді. Бір кезде алға да шықты. Есеп – 3:2! Мадьярлар қанша талпынғандарымен, есепті теңестіре алмады. Осылайша әлем чемпионы атағы немістердің қанжығасында кетті. Венгрия құрамасы соңғы төрт жылда тұңғыш рет ұтылды. Осы жеңіліс оларды алтын медальдан қақты<ref>[http://bestfootballplayersever.com/players/puskas.php Football's greatest: Ferenc Puskas]{{ref-en}}</ref>. Осыдан бастап Испанияда қалып қойған футболшылар «Отанын сатқан опасыздар» атанды<ref name="a" />. Атақты венгр құрамасы осылай өзінің өмір сүруін тоқтатты. Осы кезге дейін оның құрамында 84 ойын ойнап үлгерген Ференц Пушкаш 83 (!) гол соқты… Сол кезде оның қандай сезімде болғаны бізге белгісіз. Ал елде Ференцтің анасы қалып еді. Олар ұзақ жылдар бойы бір-бірін көре алмады<ref name="боль"/>. Сосын футболшы [[Аустрия]]ға келіп орналасты. Көп ұзамай отбасын осында көшіріп алды. Оның бар арманы Италия чемпионатында ойнау болды. Әйткенмен, оны жасының ұлғайып қалғаны алаңдатты. Сол кезде көмекке «Гонведтің» Испанияда орнығып қалған бұрынғы жаттықтырушысы Эмиль Остеррайхер келді<ref name="d" />. Ол шәкіртін Мадридтің «Реалына» орналастыруға жәрдемдесті<ref name="d" />. Бұл клуб ФИФА мен Венгрия футбол федерациясы тарапынан жасалған барлық шектеулер мен ескертпелерді ысырып тастап, оны өз қатарына алды. Клуб толысып кеткен футболшының өзін қалпына келтіруі үшін жарты жыл мұрсат берді. Осы аралықта Ференц жиырма келіге жуық салмақ тастап, жасыл алаңға қайта шықты<ref name="a" />. == Атамұра == [[1966 жыл|1966]] жылы футбол ойнауды аяқтаған Ференц жаттықтырушылық жұмысқа көшті<ref>[http://vseevrokubki.ru/ferents-pushkash/ferents-pushkash-biografiya Ференц Пушкаш. Биография]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. Ол 1993 жылы туған елі – Венгрияға қайтып көшіп келді. Біршама уақыт ел құрамасы тізгінін ұстады. Ал 2006 жылдың 17 қарашасында 79 жасында [[пневмония]]дан қайтыс болды<ref>[https://archive.is/20130706095224/www.profile.ru/news_31 Скончался Ференц Пушкаш]{{ref-ru}}</ref>. Ол [[ФИФА]]-ның шешімімен XX ғасырдың ең үздік бомбардирі атанды. Пушкаш Венгрияның 5 рет, [[Испания]]ның 5 рет чемпионы атағын жеңіп алды. [[Еуропа]] чемпиондары Кубогына 1959, 1960 және 1966 жылдары қол жеткізді<ref name="боль"/>. == Жетістіктері == [[Сурет:Ференц Пушкаш вместе с Кубком.png|right|200px|thumb|Ференц Пушкаш кубокпен]] === Командалық === {{flagicon|HUN|1940}} '''Гонвед Будапешт''' *[[Футболдан Мажарстан чемпионаты|Венгрия]] чемпионы ('''5'''): 1949/50, 1950, 1952, 1954, 1955 <ref name="c">[http://goalmania.narod.ru/legengs/pages/players/puskas.html Великие игроки, Ференц Пушкаш]{{ref-ru}}</ref> * '''Барлығы: 5 оғыс олжалары''' {{flagicon|Spain}} '''Реал Мадрид''' *[[Футболдан Испания чемпионаты|Испания]] чемпионы ('''5'''): 1960/61, 1961/62, 1962/63, 1963/64, 1964/65 <ref name="c"/> *[[Футболдан Испания Кубогы|Испания Кубогы]]: 1962 <ref name="c"/> * [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасының]] жеңімпазы ('''3'''): 1959, 1960, 1966 <ref name="c"/> * Континентаралық Кубок жеңімпазы : 1960 <ref name="c"/> * '''Барлығы: 10 оғыс олжалары''' {{flagicon|HUN|1949}} '''Венгрия Ұлттық футбол құрама командасы''' * [[Олимпиада ойындары]] чемпионы: 1952 <ref name="c"/> * [[Футболдан әлем чемпионаты|Футболдан әлем чемпионаты Вице-чемпионы]]: 1954 <ref name="c"/> * [[Балкан кубогы]] жеңімпазы : 1947 <ref name="c"/> * '''Барлығы: 4 оғыс олжалары''' === Жеке === * Ең үздік венгр футболшысы 20 ғасырда <ref name="c"/> * Бүкіл [[Футболдан Мажарстан чемпионаты|Венгрияның Чемпионаты]] үздік бомбардирі ('''4'''): 1948, 1949/50, 1950, 1953 <ref name="c"/> * Бүкіл [[Футболдан Испания чемпионаты|Испанияның Чемпионаты]] үздік бомбардирі ('''4'''): 1960, 1961, 1963, 1964 <ref name="c"/> * Бүкіл [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасының]] үздік бомбардирі ('''3'''): 1960, 1962, 1964 <ref name="c"/> * [[ФИФА 100]] кiредi <ref name="c"/> == Клубтық мансап кестесі == {| border="1" align="center" cellpadding="4" cellspacing="2" style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |+ '''<big>Клубтық мансабы</big>''' |- style="background:beige" ! rowspan="2" width="140" |Командасы ! rowspan="2" width="50" |Маусым ! colspan="2" width="95" |Лига ! colspan="2" width="95" |Кубогтар ! colspan="2" width="95" |Чемпиондар кубогы ! colspan="2" width="95" |Қалғаны ! colspan="2" width="95" |Ресми <br />ойындары ! colspan="2" width="95" |Бейресми ойындары ! colspan="2" width="95" |Барлығы |- style="background:beige" !Ойындар !Голдар !Ойындар !Голдар !Ойындар !Голдар !Ойындар !Голдар !Ойындар !Голдар !Ойындар !Голдар !Ойындар !Голдар |- | rowspan="2" align="center" valign="center" |'''[[Гонвед (футбол клубы)|Кишпешт B]]''' | align="center" |1943/44 | align="center" |3 | align="center" |4 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !3 !4 | align="center" |0 | align="center" |0 !3 !4 |- style="background:lemonchiffon" ! Барлығы!! 3 !! 4 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 3 !! 4 !! 0 !! 0 !! 3 !! 4 |- | rowspan="18" align="center" valign="center" |'''[[Гонвед (футбол клубы)|Гонвед]]''' | align="center" |1943/44 | align="center" |18 | align="center" |7 | align="center" |1 | align="center" |0 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !19 !7 | align="center" |0 | align="center" |0 !19 !7 |- | align="center" |1944/45 | align="center" |4 | align="center" |3 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !4 !3 | align="center" |3 | align="center" |0 !7 !3 |- | align="center" |1944 | align="center" |9 | align="center" |4 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !9 !4 | align="center" |0 | align="center" |0 !9 !4 |- | align="center" |1945 | align="center" |20 | align="center" |10 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !20 !10 | align="center" |0 | align="center" |0 !20 !10 |- | align="center" |1945/46 | align="center" |34 | align="center" |35 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !34 !35 | align="center" |4 | align="center" |16 !38 !51 |- | align="center" |1946/47 | align="center" |30 | align="center" |32 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !30 !32 | align="center" |? | align="center" |? !? !? |- | align="center" |1947/48 | align="center" |32 | align="center" |50 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !32 !50 | align="center" |? | align="center" |? !? !? |- | align="center" |1948/49 | align="center" |30 | align="center" |46 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !30 !46 | align="center" |? | align="center" |? !? !? |- | align="center" |1949/50 | align="center" |30 | align="center" |31 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !30 !31 | align="center" |0 | align="center" |0 !30 !31 |- | align="center" |1950 | align="center" |15 | align="center" |25 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !15 !25 | align="center" |5 | align="center" |4 !20 !29 |- | align="center" |1951 | align="center" |21 | align="center" |21 | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !22 !22 | align="center" |8 | align="center" |5 !30 !27 |- | align="center" |1952 | align="center" |26 | align="center" |22 | align="center" |3 | align="center" |12 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !29 !34 | align="center" |4 | align="center" |4 !33 !38 |- | align="center" |1953 | align="center" |26 | align="center" |27 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !26 !27 | align="center" |3 | align="center" |4 !29 !31 |- | align="center" |1954 | align="center" |20 | align="center" |21 | align="center" |6 | align="center" |4 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !26 !25 | align="center" |9 | align="center" |12 !35 !37 |- | align="center" |1955 | align="center" |26 | align="center" |18 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" |4 | align="center" |3 !30 !21 | align="center" |5 | align="center" |2 !35 !23 |- | align="center" |1956 | align="center" |13 | align="center" |5 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |2 | align="center" |1 | align="center" | - | align="center" | - !15 !6 | align="center" |20+ | align="center" |15+ !35+ !21+ |- | align="center" |1957 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !0 !0 | align="center" |7 | align="center" |11 !7 !11 |- style="background:lemonchiffon" ! Барлығы!! 354 !! 357 !! 11 !! 17 !! 2 !! 1 !! 4 !! 3 !! 371 !! 378 !! 68+ !! 73+ !! 439+ !! 451+ |- | rowspan="12" align="center" valign="center" |'''[[Реал Мадрид]]''' | align="center" |1958/59 | align="center" |24 | align="center" |21 | align="center" |5 | align="center" |2 | align="center" |5 | align="center" |2 | align="center" | - | align="center" | - !33 !25 | align="center" |11 | align="center" |10 !45 !35 |- | align="center" |1959/60 | align="center" |24 | align="center" |25 | align="center" |5 | align="center" |9 | align="center" |7 | align="center" |12 | align="center" | - | align="center" | - !36 !46 | align="center" |14 | align="center" |13 !50 !59 |- | align="center" |1960/61 | align="center" |28 | align="center" |27 | align="center" |9 | align="center" |14 | align="center" |2 | align="center" |0 | align="center" |2 | align="center" |2 !41 !43 | align="center" |19 | align="center" |17 !60 !60 |- | align="center" |1961/62 | align="center" |23 | align="center" |20 | align="center" |8 | align="center" |13 | align="center" |9 | align="center" |7 | align="center" | - | align="center" | - !40 !40 | align="center" |9 | align="center" |12 !49 !52 |- | align="center" |1962/63 | align="center" |30 | align="center" |26 | align="center" |7 | align="center" |5 | align="center" |2 | align="center" |0 | align="center" | - | align="center" | - !39 !31 | align="center" |12 | align="center" |12 !51 !43 |- | align="center" |1963/64 | align="center" |25 | align="center" |21 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |8 | align="center" |7 | align="center" | - | align="center" | - !33 !28 | align="center" |9 | align="center" |4 !42 !32 |- | align="center" |1964/65 | align="center" |18 | align="center" |11 | align="center" |4 | align="center" |4 | align="center" |3 | align="center" |2 | align="center" | - | align="center" | - !25 !17 | align="center" |10 | align="center" |8 !35 !25 |- | align="center" |1965/66 | align="center" |8 | align="center" |4 | align="center" |3 | align="center" |1 | align="center" |3 | align="center" |5 | align="center" | - | align="center" | - !14 !10 | align="center" |15 | align="center" |5 !29 !15 |- | align="center" |1966/67 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !0 !0 | align="center" |12 | align="center" |8 !12 !8 |- | align="center" |1967/68 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !0 !0 | align="center" | - | align="center" | - !0 !0 |- | align="center" |1968/69 | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - !0 !0 | align="center" |1 | align="center" |0 !1 !0 |- style="background:lemonchiffon" ! Бары !! 180 !! 155 !! 41 !! 48 !! 39 !! 35 !! 2 !! 2 !! 262 !! 240 !! 112 !! 89 !! 374 !! 329 |- style="background:beige" ! colspan="2" | мансабы барлығы !! 537 !! 516 !! 52 !! 65 !! 41 !! 36 !! 6 !! 5 !! 636 !! 622 !! 180+ !! 162+ !! 816+ !! 784+ |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * (өмірбаяны) ''Ferenc Puskas: Captain of Hungary'': Ferenc Puskas (1955). Reprinted in 2007 {{ref-en}} [http://www.amazon.co.uk/Ferenc-Puskas-Captain-Hungary/dp/0752444352] * ''Behind the Curtain&nbsp;— Travels in Eastern European Football'': Jonathan Wilson (2006) {{ref-en}} [http://www.amazon.co.uk/dp/0752869078] * ''The World Cup&nbsp;— The Complete History'': Terry Crouch (2002) {{ref-en}} [http://www.amazon.com/dp/1845131495] * ''50 Years of the European Cup and Champions League'': Keir Radnedge (2005) {{ref-en}} [http://www.amazon.co.uk/dp/1844425290] {{commonscat|Ferenc Puskás}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.alaman.kz/?p=21129 Өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110220432/http://www.alaman.kz/?p=21129 |date=2011-11-10 }} * [http://www.origo.hu/sport/puskas/20061117puskas1.html Статистика Origo.hu сайтада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123094913/http://www.origo.hu/sport/puskas/20061117puskas1.html |date=2010-01-23 }} [[Санат:Мажарстан футболшылары]] [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Мажарстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Испания футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Мажарстан футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Гонвед ФК ойыншылары]] [[Санат:Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Мажарстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:АЕК Афина ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Панатинаикос ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Мажарстан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:1952 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] dx4nem1khlf7l7mm2weun855ga3vs4s 0 208873 3644116 2917182 2026-08-19T12:28:58Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644116 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Лалендорф |шынайы атауы = Lalendorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_Lalendorf.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=45 |lat_sec=07 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=23 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Мекленбург-Алдыңғы Померания |кестедегі аймақ = Мекленбург-Алдыңғы Померания |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гюстров |кестедегі аудан = Гюстров (аудан){{!}}Гюстров |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнхард Кнак |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 112,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 34 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3205 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 038452 |пошта индексі = 18279 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÜ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 13 0 53 048 |ортаққордағы санаты = Lalendorf |сайты = http://amt.krakow-am-see.de/ |сайт тілі = de }} '''Лалендорф''' ({{lang-de|Lalendorf}}) — [[Германия|Германия Федеративті Республикасының]] [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Гюстров (аудан)|Гюстров]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3205 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 112,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''13 0 53 048''. Қаланың басшысы — Райнхард Кнак. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://amt.krakow-am-see.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821011510/http://amt.krakow-am-see.de/ |date=2011-08-21 }} {{Мекленбург-Алдыңғы Померания аудандары}} {{Германия:Гюстров ауданы:Қалалар}} {{Mecklenburg-geo-stub}} [[Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері]] 32d9qopcy9usytjxvp9uoqw2oetus4s 3644118 3644116 2026-08-19T12:29:49Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644118 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Лалендорф |шынайы атауы = Lalendorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_Lalendorf.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=45 |lat_sec=07 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=23 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Мекленбург-Алдыңғы Померания |кестедегі аймақ = Мекленбург-Алдыңғы Померания |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гюстров |кестедегі аудан = Гюстров (аудан){{!}}Гюстров |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнхард Кнак |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 112,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 34 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3205 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 038452 |пошта индексі = 18279 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÜ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 13 0 53 048 |ортаққордағы санаты = Lalendorf |сайты = http://amt.krakow-am-see.de/ |сайт тілі = de }} '''Лалендорф''' ({{lang-de|Lalendorf}}) — [[Германия|Германия Федеративті Республикасының]] [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]]<nowiki/>да орналасқан [[қала]]. [[Гюстров (аудан)|Гюстров]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3205 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 112,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''13 0 53 048''. Қаланың басшысы — Райнхард Кнак. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://amt.krakow-am-see.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821011510/http://amt.krakow-am-see.de/ |date=2011-08-21 }} {{Мекленбург-Алдыңғы Померания аудандары}} {{Германия:Гюстров ауданы:Қалалар}} {{Mecklenburg-geo-stub}} [[Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері]] i7j66byrkg021rcxdf7i9za5m85uxjk 3644120 3644118 2026-08-19T12:30:15Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644120 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Лалендорф |шынайы атауы = Lalendorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_Lalendorf.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=45 |lat_sec=07 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=23 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Мекленбург-Алдыңғы Померания |кестедегі аймақ = Мекленбург-Алдыңғы Померания |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гюстров |кестедегі аудан = Гюстров (аудан){{!}}Гюстров |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнхард Кнак |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 112,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 34 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3205 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 038452 |пошта индексі = 18279 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÜ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 13 0 53 048 |ортаққордағы санаты = Lalendorf |сайты = http://amt.krakow-am-see.de/ |сайт тілі = de }} '''Лалендорф''' ({{lang-de|Lalendorf}}) — [[Германия|Германия Федеративті Республикасының]] [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]]<nowiki/>да орналасқан [[қала]]. [[Гюстров (аудан)|Гюстров]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрғындарының саны 3205 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 112,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''13 0 53 048''. Қаланың басшысы — Райнхард Кнак. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://amt.krakow-am-see.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821011510/http://amt.krakow-am-see.de/ |date=2011-08-21 }} {{Мекленбург-Алдыңғы Померания аудандары}} {{Германия:Гюстров ауданы:Қалалар}} {{Mecklenburg-geo-stub}} [[Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері]] kmsvo1s0kj23osqcnq6fnp7hm6y3xkk 3644121 3644120 2026-08-19T12:30:33Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644121 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Лалендорф |шынайы атауы = Lalendorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_Lalendorf.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=45 |lat_sec=07 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=23 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Мекленбург-Алдыңғы Померания |кестедегі аймақ = Мекленбург-Алдыңғы Померания |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гюстров |кестедегі аудан = Гюстров (аудан){{!}}Гюстров |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнхард Кнак |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 112,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 34 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3205 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 038452 |пошта индексі = 18279 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÜ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 13 0 53 048 |ортаққордағы санаты = Lalendorf |сайты = http://amt.krakow-am-see.de/ |сайт тілі = de }} '''Лалендорф''' ({{lang-de|Lalendorf}}) — [[Германия|Германия Федеративті Республикасының]] [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]]<nowiki/>да орналасқан [[қала]]. [[Гюстров (аудан)|Гюстров]] ауданының құрамына енеді. Қала тұрғындарының саны 3205 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 112,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''13 0 53 048''. Қаланың басшысы — Райнхард Кнак. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://amt.krakow-am-see.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821011510/http://amt.krakow-am-see.de/ |date=2011-08-21 }} {{Мекленбург-Алдыңғы Померания аудандары}} {{Германия:Гюстров ауданы:Қалалар}} {{Mecklenburg-geo-stub}} [[Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері]] 443q2ffo95k9p9q22ymkfk1f3jrbrpn 3644186 3644121 2026-08-19T17:21:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2917182 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Лалендорф |шынайы атауы = Lalendorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_Lalendorf.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=45 |lat_sec=07 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=23 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Мекленбург-Алдыңғы Померания |кестедегі аймақ = Мекленбург-Алдыңғы Померания |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гюстров |кестедегі аудан = Гюстров (аудан){{!}}Гюстров |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнхард Кнак |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 112,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 34 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3205 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 038452 |пошта индексі = 18279 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÜ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 13 0 53 048 |ортаққордағы санаты = Lalendorf |сайты = http://amt.krakow-am-see.de/ |сайт тілі = de }} '''Лалендорф''' ({{lang-de|Lalendorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Гюстров (аудан)|Гюстров]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3205 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 112,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''13 0 53 048''. Қаланың басшысы — Райнхард Кнак. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://amt.krakow-am-see.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821011510/http://amt.krakow-am-see.de/ |date=2011-08-21 }} {{Мекленбург-Алдыңғы Померания аудандары}} {{Германия:Гюстров ауданы:Қалалар}} {{Mecklenburg-geo-stub}} [[Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері]] 5bw8ph85t7xijpd17vjllx0e1jmjavm 0 222591 3644277 2240252 2026-08-20T00:07:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3644277 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ланкара |шынайы атауы = Láncara |сурет = |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Láncara.svg |ту = ETM Láncara.PNG |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=52 |lat_sec=00 |lon_dir=W |lon_deg=7 |lon_min=21 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Галисия |кестедегі аймақ = Галисия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Луго (провинция){{!}}Луго |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Саррия (комарка){{!}}Саррия |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Эладио Капон Лопес |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2930 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Lancarao |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+34) 982 |пошта индексі = 27026 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.concellodelancara.com |сайт тілі = es }} '''Ланкара''' ({{lang-es|Láncara}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Галисия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Луго (провинция)|Луго]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Саррия (комарка)|Саррия]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2930 адамды құрайды. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.concellodelancara.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219020332/http://www.concellodelancara.com/ |date=2014-12-19 }} {{Саррия ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Луго елді мекендері]] gyevdicfoip3ku9iojd9vjwjembyjvl 0 233453 3644426 1836555 2026-08-20T09:25:46Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644426 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Пачиано |шынайы атауы = Paciano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=1 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=4 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Умбрия |кестедегі аймақ = Умбрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Перуджа (провинция){{!}}Перуджа |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Franco Fratoni |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 391 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 988 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 59 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 75 |пошта индексі = 6060 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 054036 |ортаққордағы санаты = Paciano |сайты = http://www.comune.paciano.pg.it |сайт тілі = it }} '''Пачиано''' ({{lang-it|Paciano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Умбрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Перуджа (провинция)|Перуджа]] провинциясында орналасқан. Қала тұрғындарының саны 988 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 59 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 17 км² шамасында. Пошта индексі — 6060. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Santa Bonosa.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.paciano.pg.it Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Перуджа провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Умбрия елді мекендері]] 7l1cidgn3rzv8596u32iyhdpu3uqa53 0 272392 3644094 1846397 2026-08-19T11:59:24Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644094 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Мирандополис |шынайы атауы = Mirandópolis |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=21 |lat_min=8 |lat_sec=2 |lon_dir=W |lon_deg=51 |lon_min=6 |lon_sec=7 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Сан-Паулу |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Арасатуба (мезорегион){{!}}Арасатуба --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Андрадина (микрорегион){{!}}Андрадина --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Жозе Антониу Родригис |құрылған уақыты = 1938 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 918,269 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 429 |климаты = тропиктік |ресми тілі = |тұрғыны = 27 047 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 29,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мирандополис''' ({{lang-pt|Mirandópolis}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] штатында орналасқан. [[Арасатуба (мезорегион)|Арасатуба]] мезоаймағының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Андрадина (микрорегион)|Андрадина]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 27 047 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 918,269 км² шамасында. Халық тығыздығы — 29,5 адам/км². == Тарихы == Қала [[1938 жыл]]ы құрылған. {{Андрадина микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Сан-Паулу елді мекендері]] 5r7o3cepcm5l4ngtrfmzmym9b4kwvpy 3644095 3644094 2026-08-19T12:00:15Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644095 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Мирандополис |шынайы атауы = Mirandópolis |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=21 |lat_min=8 |lat_sec=2 |lon_dir=W |lon_deg=51 |lon_min=6 |lon_sec=7 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Сан-Паулу |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Арасатуба (мезорегион){{!}}Арасатуба --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Андрадина (микрорегион){{!}}Андрадина --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Жозе Антониу Родригис |құрылған уақыты = 1938 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 918,269 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 429 |климаты = тропиктік |ресми тілі = |тұрғыны = 27 047 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 29,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мирандополис''' ({{lang-pt|Mirandópolis}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] штатында орналасқан. [[Арасатуба (мезорегион)|Арасатуба]] мезоаймағының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Андрадина (микрорегион)|Андрадина]] экономикалық-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 27 047 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 918,269 км² шамасында. Халық тығыздығы — 29,5 адам/км². == Тарихы == Қала [[1938 жыл]]ы құрылған. {{Андрадина микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Сан-Паулу елді мекендері]] a0wl0cuve7dzteefsqruqw597ua7tz9 3644097 3644095 2026-08-19T12:01:39Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644097 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Мирандополис |шынайы атауы = Mirandópolis |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=21 |lat_min=8 |lat_sec=2 |lon_dir=W |lon_deg=51 |lon_min=6 |lon_sec=7 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Сан-Паулу |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Арасатуба (мезорегион){{!}}Арасатуба --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Андрадина (микрорегион){{!}}Андрадина --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Жозе Антониу Родригис |құрылған уақыты = 1938 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 918,269 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 429 |климаты = тропиктік |ресми тілі = |тұрғыны = 27 047 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 29,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мирандополис''' ({{lang-pt|Mirandópolis}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] штатында орналасқан. [[Арасатуба (мезорегион)|Арасатуба]] мезоаймағының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Андрадина (микрорегион)|Андрадина]] экономикалық-статистикалық микроаймағынының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 27 047 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 918,269 км² шамасында. Халық тығыздығы — 29,5 адам/км². == Тарихы == Қала [[1938 жыл]]ы құрылған. {{Андрадина микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Сан-Паулу елді мекендері]] fnmxs3wxcsn1xh771a4dy0w3cc9g7rm 3644180 3644097 2026-08-19T17:17:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3644180 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Мирандополис |шынайы атауы = Mirandópolis |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=21 |lat_min=8 |lat_sec=2 |lon_dir=W |lon_deg=51 |lon_min=6 |lon_sec=7 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Сан-Паулу |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Арасатуба (мезорегион){{!}}Арасатуба --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Андрадина (микрорегион){{!}}Андрадина --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Жозе Антониу Родригис |құрылған уақыты = 1938 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 918,269 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 429 |климаты = тропиктік |ресми тілі = |тұрғыны = 27 047 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 29,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мирандополис''' ({{lang-pt|Mirandópolis}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] штатында орналасқан. [[Арасатуба (мезорегион)|Арасатуба]] мезоаймағының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Андрадина (микрорегион)|Андрадина]] экономикалық-статистикалық микроаймағынының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 27 047 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 918,269 км² шамасында. Халық тығыздығы — 29,5 адам/км². == Тарихы == Қала [[1938 жыл]]ы құрылған. {{Андрадина микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Сан-Паулу елді мекендері]] f6b5gqgpeep8lg2efdd732aobe34mp8 0 294702 3644291 2956387 2026-08-20T04:37:11Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық өңдеу 3644291 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Железари |шынайы атауы = Железари |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=25 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=0 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Хасково облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Ивайловград (қауым) |кестедегі қауым = Ивайловград (қауым){{!}}Ивайловград |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 48 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 3664 |пошта индексі = 6594 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Х |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 29074 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Железари''' ({{lang-bg|Железари}}) — [[Болгария]] ауыл. [[Хасково облысы]]на қарасты [[Ивайловград (қауым)|Ивайловград]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 48 адамды құрайды. Пошта индексі — ''6594''.&nbsp;Телефон коды — ''03664''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''29074''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Ивайловград қауымының елді мекендері}} [[Санат:Хасково облысының елді мекендері]] 1rsk84jr8krfi18oadgnky18e4lb0vj 3644292 3644291 2026-08-20T04:37:30Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644292 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Железари |шынайы атауы = Железари |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=25 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=0 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Хасково облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Ивайловград (қауым) |кестедегі қауым = Ивайловград (қауым){{!}}Ивайловград |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 48 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 3664 |пошта индексі = 6594 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Х |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 29074 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Железари''' ({{lang-bg|Железари}}) — [[Болгария]] ауылы. [[Хасково облысы]]на қарасты [[Ивайловград (қауым)|Ивайловград]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 48 адамды құрайды. Пошта индексі — ''6594''.&nbsp;Телефон коды — ''03664''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''29074''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Ивайловград қауымының елді мекендері}} [[Санат:Хасково облысының елді мекендері]] 1sdcyvpj7x44787sq3ks14e593beedy 3644293 3644292 2026-08-20T04:38:17Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644293 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Железари |шынайы атауы = Железари |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=25 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=0 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Хасково облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Ивайловград (қауым) |кестедегі қауым = Ивайловград (қауым){{!}}Ивайловград |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 48 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 3664 |пошта индексі = 6594 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Х |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 29074 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Железари''' ({{lang-bg|Железари}}) — [[Болгария]] ауылы. [[Хасково облысы]]на қарасты [[Ивайловград (қауым)|Ивайловград]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындар саны 48 адамды құрайды. Пошта индексі — ''6594''.&nbsp;Телефон коды — ''03664''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''29074''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Ивайловград қауымының елді мекендері}} [[Санат:Хасково облысының елді мекендері]] 1r105h23bndv9j3d5pywppj5m4s9lzv 3644422 3644293 2026-08-20T09:23:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2956387 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Железари |шынайы атауы = Железари |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=25 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=0 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Хасково облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Ивайловград (қауым) |кестедегі қауым = Ивайловград (қауым){{!}}Ивайловград |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 48 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 3664 |пошта индексі = 6594 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Х |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 29074 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Железари''' ({{lang-bg|Железари}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Хасково облысы]]на қарасты [[Ивайловград (қауым)|Ивайловград]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 48 адамды құрайды. Пошта индексі — ''6594''.&nbsp;Телефон коды — ''03664''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''29074''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhelezari_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Ивайловград қауымының елді мекендері}} [[Санат:Хасково облысының елді мекендері]] 7li0y9e3fot0yd6s9mdk5m0wxd6xjk7 0 316096 3644423 2888730 2026-08-20T09:24:15Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644423 wikitext text/x-wiki {{Галактика/Жұлдыздар шоғыры |Түрі = [[галактика]] |Атауы = NGC 6339 |Сурет = NGC6339 - SDSS DR14.jpg |Сурет атауы = |Ашушы = [[Льюис Свифт]] |Ашылу уақыты = [[21 сәуір]] [[1887]] |Өзге атаулары = PGC 60003, UGC 10790, MCG 7-35-59, ZWG 225.92, IRAS17155+4053 |Дәуірі = [[J2000.0]] |Шоқжұлдызы = Геркулес |Тура шарықтауы = {{RA|17|13|17,9}} |Еңісуі = {{Dec|+40|50|42}} |Көрінерлік өлшемі = 2,90′ × 1,7′ |Көрінерлік жұлдыздық шамасы = 12,7 |Фотографиялық жұлдыздық шамасы = 13,4 |Типі = SBcd |Сәулелік жылдамдығы = |Сәулелік жылдамдығы қате = |Қызыл еңісуі = |Қызыл еңісуі қате = |Айналу жылдамдығы = |Айналу жылдамдығы қате = |Қашықтығы = |Бұрыштық орналасуы = 10 |Жарықтығы = 14,3 |Абсолюттік жұлдыздық шамасы = |Салмағы = |Радиусы = |Қасиеттері = }} '''NGC 6339''' — [[Геркулес (шоқжұлдыз)|Геркулес]] шоқжұлдызында орналасқан SBcd типті [[галактика]]. [[Жаңа жалпы каталог]] түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. == Ашылуы == Бұл нысанды [[1887 жыл]]ы [[21 сәуір]]де [[Льюис Свифт]] астрономы ашқан болатын және [[Жаңа жалпы каталог|NGC]] каталогында 6339 деген нөмірге ие болды. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 60003, UGC 10790, MCG 7-35-59, ZWG 225.92, IRAS17155+4053. == Тағы қараңыз == * [[Мессье нысандарының тізімі]] * [[Жаңа жалпы каталог]] * [[Индекс каталог]] == Сыртқы сілтемелер == * «Жаңа жалпы каталог» түпнұсқасындағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?6339 ағылшынша] және [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?6339 французша мәліметтер] * [[Жаңа жалпы каталог#Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог|Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог]]тағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?NGC6339 мәліметтер]{{ref-en}} * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=NGC+6339 SIMBAD базасындағы мәліметтер]{{ref-en}} * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC+6339 VizieR базасындағы мәліметтер]{{ref-en}} * [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC+6339 NASA/IPAC Extragalactic Database базасындағы мәліметтер]{{ref-en}} * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/basic_connect?qsearch=NGC+6339&version=1 NGC 6339 нысанына арналған жарияланымдар] {{galaxy-stub}} {{NGC навигаторы|NGC 6335|NGC 6336|NGC 6337|NGC 6338|NGC 6339|NGC 6340|NGC 6341|NGC 6342|NGC 6343}} [[Санат:NGC нысандары]] [[Санат:Геркулес (шоқжұлдыз)]] hz5wthe1aldhxg69s8fatoiaenmbuhw 0 340763 3644111 1867222 2026-08-19T12:25:28Z Айткүл 184554 грамматикалық қатені түзеттім 3644111 wikitext text/x-wiki {{Галактика/Жұлдыздар шоғыры |Түрі = [[галактика]] |Атауы = IC 2005 |Сурет = |Сурет атауы = |Ашушы = |Ашылу уақыты = |Өзге атаулары = PGC 14168, ZWG 526.15, «in» N 1499 |Дәуірі = [[J2000.0]] |Шоқжұлдызы = Персей |Тура шарықтауы = {{RA|03|57|39,5}} |Еңісуі = {{Dec|+36|47|15}} |Көрінерлік өлшемі = 0,40' × 0,1' |Көрінерлік жұлдыздық шамасы = 14,8 |Фотографиялық жұлдыздық шамасы = 15,6 |Типі = S ([[спиральді галактика]]) |Сәулелік жылдамдығы = |Сәулелік жылдамдығы қате = |Қызыл еңісуі = |Қызыл еңісуі қате = |Айналу жылдамдығы = |Айналу жылдамдығы қате = |Қашықтығы = |Бұрыштық орналасуы = 5 |Жарықтығы = 11,2 |Абсолюттік жұлдыздық шамасы = |Салмағы = |Радиусы = |Қасиеттері = }} '''IC 2005''' — [[Персей (шоқжұлдыз)|Персей]] шоқжұлдызында орналасқан S ([[спиральді галактика]]) типті [[галактика]]. == Ашылуы == Бұл нысан [[Индекс каталог]]тың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен, оның келесідей атаулары бар: PGC 14168, ZWG 526.15, «in» N 1499. == Тағы қараңыз == * [[Мессье нысандарының тізімі]] * [[Жаңа жалпы каталог]] * [[Индекс каталог]] == Сыртқы сілтемелер == * «Жаңа жалпы каталог» түпнұсқасындағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?IC+2005 ағылшынша] және [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?IC+2005 французша мәліметтер] * [[Жаңа жалпы каталог#Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог|Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог]]тағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?IC+2005 мәліметтер]{{ref-en}} * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=IC+2005 SIMBAD базасындағы мәліметтер]{{ref-en}} * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?IC+2005 VizieR базасындағы мәліметтер]{{ref-en}} * [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=IC+2005 NASA/IPAC Extragalactic Database базасындағы мәліметтер]{{ref-en}} * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/basic_connect?qsearch=IC+2005&version=1 IC 2005 нысанына арналған жарияланымдар] {{galaxy-stub}} {{NGC навигаторы|IC 2000|IC 2001|IC 2003|IC 2004|IC 2005|IC 2006|IC 2007|IC 2008|IC 2009}} [[Санат:IC нысандары|IC 2005]] [[Санат:Персей (шоқжұлдыз)]] 2l4ne379mc8jykkjonxyrhl3jhks8r9 0 417054 3644505 3355963 2026-08-20T10:37:43Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644505 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Алтайлықтар |төл атауы = Алтай кижи |сурет = Altais.jpg |сурет тақырыбы = |саны = |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 79 773 (2010) |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны2 = 210 (2013) |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[алтай тілі]] |діні = [[христиандық]] ([[Православ шіркеуі|православие]], [[Баптизм|баптистер]]), бурханизм (буддизм элементтері бар тәңіршілдік) |этникалық топтары = [[теленгиттер ]], [[тубалар]], [[челкандар]], [[құмандиндер]], [[телеуіттер ]] |ескертпелер = }} '''Алтайлықтар''' — [[Ресей|Ресейдің]] [[Алтай Республикасы|Алтай Республикасының]] байырғы халқы. Өз атаулары — ''алтай кижи''. [[Түркілер|Түркі]] тектес халық. [[Хакас тілі|Хакас]] пен [[Қырғыз тілі|қырғыз]] тілінің аралық тіліне ұқсайтын [[Алтай тілі|тілде]] сөйлейді. Алайда бұл тілде [[Моңғол тілдері|моңғол тілінің]] әсері басым. == Эндоэтнонимдері == Ескірген орыс жалпы эндоэтнонимі – «Алтай татарлары».<br /> Ресей империясындағы оңтүстік алтайлықтар «ақ қалмақ», «алтайлықтар», «таулықтар», «шекаралықтар», «бийліктер» деп аталды.<br /> Ресей империясындағы солтүстік алтайлықтар «қара татарлар» деп аталды. Орыс тілінде – «Алтайцы»; қытай тілінде - «阿爾 泰人»; ұйғыр тілінде - «ﺋﺎﻟﺘﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ»; татар тілінде – «Алтайлар»; якут тілінде – «Алтайдар»; түрік тілінде – «Altaylar»; әзірбайжан тілінде – «Altaylar»; өзбек тілінде – «Oltoylar»; украин тілінде – «Алтайці».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/altajcy_altaj_kizhilar/2-1-0 |title= Алтайлықтар - Алтай кижилар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-16|lang=}}</ref> == Этногенезі == Алтайлықтар үш ғасырға жуық Ресей мемлекетінің құрамында Сібірдегі орыс шаруа халқымен тығыз байланыста дамып келе жатқан тайпалық-территориялық топтардың бірігуі нәтижесінде қалыптасты. Алтай халқының құрамына: тубалар, челкандар, құмандиндер (алтайлардың солтүстік тобы) және алтай-кижілер, теленгіттер, телелер және телеуттер (оңтүстік тобы) бірлестіктері кірді. Бұл бірлестіктердің барлығы ХVII-ХIХ ғасырларда олардың қоныстануының қазіргі аумағында қалыптасқан. Олардың құрамына түркі тілін жетік меңгерген гетерогенді тайпалық топтар (самоди, кет, моңғол) және түркітілдестер кірді.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/101|title=Шеломова Татьяна. Алтайлықтар: негізгі мәліметтер.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-16|lang=}}</ref> == Субэтносы == Алтайлықтардың 2 негізгі этнографиялық тобы:<br /> '''Оңтүстік алтайлықтар.''' (алт. алтай-кижи - алтай адамы) немесе алтайлықтар. Оңтүстік-алтай тілінде (1948 жылға дейін ойрат тілі деп аталған) сөйлетіндер. Этнографтар оұтүстік-алтай тілін түркі тіліндерінің қырғыз-қыпшақ тобына жатқызады. 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін орыстардың ортасында "алтай татарлары" атауы кеңінен қолданған. '''Cолтүстік алтайлықтар.''' Этнографтар солтүстік-алтай тілін түркі тілдерінің солтүстік-алтай тобына, ал кейбір ғалымдар түркі тілдерінің хакас тобына жатқызады. Революция алдындағы әдебиеттерде солтүстік-алтайлықтарды (тубаларды) "черневые татары" деп атаған. Ғалымдар оңтүстік және солтүстік-алтайлықтардың тілін, мәдениетін, тұрмысын, антропологиясын салыстыра отырып үлкен айрмашылықтарды байқамаған. == Нәсілі == [[Сурет:Altaian horseman.jpg|нобай|оңға|180px|Алтайлық]] Моңғолоид нәсілінің тұрандық-оңтүстік сібірлік нәсілге жатады. == Сырт келбеті == Бұл халық моңғолоидтық топқа жатады. Алтайлықтар қысқа бойлы, сымбатты денелі. Әртүрлі этникалық топтардың өкілдері бір-бірінен ерекшеленуі мүмкін, бірақ олардың барлығында келесі белгілері бар: *қара тері; *тар көз пішіні; *қатты қара шаш; *тегіс бет; *көрнекті бет сүйектері; *толық еріндер.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/altaytsy-lyudi-veryaschie-v-duhov-prirody|title=Алтайлықтар табиғат рухтарына сенетін халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-16|lang=}}</ref> == Тілі == Тілдері түркі тілдерінің шығыс тармағындағы қырғыз-қыпшақ тілдеріне жатады. [[Алтай тілі]] оңтүстік және солтүстік диалектілерге бөлінеді. Әдеби тілінің қалыптасуында оңтүстік диалектілердің ықпалы басым болды. Өзге түркі тілдермен салыстырғанда фонетика жүйесінде созылыңқы дауыстар көбірек, лексикасында моңғол тілінің ықпалы басым болды.<ref>{{кітап|авторы=Ғ.Жандыбаев, Г.Егеубаева |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы: Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл=2016 |томы= |беттері=96-97 |барлық беті=488 |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Жазуы == Алтай халқы 1928-38 жылы [[латын әліпбиі]]н қолданған, 1938 жылдан бері [[кириллица]] графикасына негізделген жазуды пайдаланады. Алтай әліпбиі орыс графикасына негізделген және 37 әріптен тұрады:<br /> Аа Бб Вв Гг Дд Jj Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Ҥҥ Оо Öö Пп Рр Сс Тт Уу Ӱӱ Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя<ref>{{cite web|url=https://altaitil.ru/docs/alfavit-sovremennogo-altajskogo-yazyka/|title=Қазіргі алтай тілінің әліпбиі.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-16|lang=}}</ref> == Діні == Алтай халықтарының діні көп қырлы құбылыс. Көбінесе алтай діні бірнеше симбиоз болып табылады. '''[[Бақсылық]].''' Алтай халқының дәстүрлі діні – бақсылық. Бүгінде Алтайда бұл бағытты ұстанушылар аз қалды. Жергілікті шаманизмде жазбаша канондар жоқ және оның идеялары мен рәсімдері ауызша беріледі. Мұндағы бақсыларды кама деп атайды. Олар сиқырлы рәсімдердің көмегімен адамдарды емдеу қабілетіне ие деп саналады. [[Сурет:SB - Altay shaman with drum.jpg|нобай|оңға|200px|Алтай шаманы]] '''[[Пантеизм]].''' Алтайдың байырғы тұрғындарының идеяларында әлі күнге дейін пантеизм – табиғат пен Құдайдың біріккен діні байқалады. Жергілікті тұрғындар табиғатты рухани деп санайды, алайда бұл жерде пантеизмді басқа ағымдардан бөліп, оны жеке дін ретінде ажырату мүмкін емес. Керісінше, жергілікті шаманизм әрқашанда пантеизмнің белгілерін қамтылған. '''[[Православ шіркеуі|Православие]]'''. Алтай тұрғындарының арасында православиелік шараны ұстанушылар бар. Алтайда православие 1828 жылы Алтай рухани миссиясы құрылған кезде тарай бастады. Кейінірек бұл миссия басқа аскеттік қозғалыстар үшін үлгі ретінде танылды. 1989 жылы Алтай өлкесінде 8 приход болған. 2013 жылы Алтай Республикасының аумағындағы приходтар Таулы Алтай Епархиясы деп аталатын дербес ұйымға бөлінді. Қазіргі уақытта алтайлықтардың шамамен 10% өздерін христиан деп санайды. '''[[Буддизм]].''' Ежелден бері Алтай тайпалары ұлы мәдениеттердің мұрагерлері бола отырып, буддизммен өзара әрекеттескен. Дінге бейімделудің қазіргі кезеңі будда мектептерінің ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында Алтай территориясына белсенді енуімен байланысты. 1992 жылы алтайлықтар Алтай будда қауымдастығын құрды. Будда орталықтары буддалық әдет-ғұрыптар мен рәсімдерді жүргізеді. '''[[Ислам]].''' Жоңғария құрамына мұсылман халықтары кірген уақытта Алтайда ислам пайда болды. 1756 жылы хандық құлағаннан кейін Алтай мұсылмандары оқшауланып, біртіндеп исламнан алыстады. Исламданудың келесі кезеңі қазақтардың аймаққа келуімен басталды, олар Оңтүстік Алтайдың шекаралық аймақтарын игере бастады. Қазір Қош-Ағаш өңірінде мешіттер салынып, мұсылман мәдениетінің ошақтары құрылуда. Сондай-ақ Таулы Алтайда Алтай мұсылмандарына арналған мешіт бар. '''[[Бұрханизм]].''' Бурханизм Алтайда ХХ ғасырдың басында пайда болды. Дін халықты жатжерліктердің қамытынан азат етуші – құтқарушының келуі туралы халық идеяларына негізделген. Жаңа сенім Алтай халқы үшін қиын кезеңде пайда болды. Бұл орыс шаруаларының Алтай жеріне жаппай қоныс аударған кезі еді. Орыстар байырғы тұрғындардың егіншілік жерлерін тартып алды, жергілікті халықты орыстандыру мен христиандандыру жалғасты. 1912 жылға қарай алтайлықтардың көпшілігі осы дінді ұстана бастады.<ref>{{cite web|url=https://proreligiu.club/religii-mira/narody/religiya-altajtsev.html|title=Алтай халқының көп қырлы діні – рухани мәдениеттердің керемет үйлесімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Алтайлықтардың халық ретіндегі тарихы бүкіл Орталық Азияның өмірімен тығыз байланысты. Біздің дәуірімізге дейінгі III және II ғасырлардың басынан бастап және біздің дәуіріміздің I ғасырының соңына дейін алтайлықтар Солтүстік Моңғолияда өмір сүрген ғұндардың көшпелі империясына бағынды. Олардың орнына II ғасырдан IV ғасырға дейін халықты басқарған [[Сәнби]]лер келді. IV ғасырдың аяғы мен VI ғасырдың ортасына дейін алтайлықтар Шығыс Моңғолия мен Батыс Маньчжурияда өмір сүрген [[жужандар]]дың алым-салық төлеушілеріне айналды. Кейін халық түркі, ұйғыр және Қырғыз қағанаттарының құрамына кірді. [[Сурет:Altais.jpg|нобай|солға|220px|Алтайлықтар (ХХ ғасырдың басы)]] [[Сурет:Собрание сельских жителей.jpg|нобай|оңға|220px|Ауыл тұрғындарының жиналысы]] 552 жылы жужан билігі ыдырап, оның орнын [[Түрік қағанаты]] басып алды. Оның орталығы бастапқыда Алтайда болған, бірақ уақыт өте келе түріктер Моңғолияға қоныс аудара бастады, ал VI ғасырдың жетпісінші жылдарына қарай олардың аумағы батысқа қарай Амударияға, Кавказ таулары мен Арал теңізіне, ал шығысқа қарай Хинган жотасына дейін кеңейді. Қағанат 588 жылы Батыс және Шығыс болып екіге бөлініп, 630 және 659 жылдары Қытай жаулап алған. X ғасырдың басында алтайлықтардың үстемдігі қырғыздардан қытай немесе қара қытай деп те аталатын көшпелі Қидан тайпаларына өтті. Алайда, жаңа жаулап алушылардың күші ұзаққа созылмады: XII ғасырда моңғол тілінде сөйлейтін наймандар пайда болды. Жергілікті тұрғындар наймандарға алым төлеуге мәжбүр болды және бұл жағдай 1204 жылға дейін созылды. Осы уақытта наймандарды моңғолдар талқандады. XV ғасырдың ортасында алтайлықтар ойроттар деп аталатын Батыс моңғолдардың иелігіне айналды. XVII ғасырдың 30-жылдарынан бастап Батыс моңғолдар жоңғар атауын ала бастады. XVII ғасырдың аяғында солтүстік алтайлықтар Мәскеу патшасына бағынышты болды. 1756 жылы солтүстік алтайлықтарға Оңтүстік өкілдері – алтай кижи, телеуттер мен теленгиттер қосылды. Осы кезден бастап бүкіл этнос Ресейдің құрамына кірді. Кейіннен алтайлықтардың бүкіл өмірі [[Ресей империясы]]мен, содан кейін [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]]мен тығыз байланысты болды. Алтай өлкесінің халқы 1905-1907 жылдардағы бірінші орыс революциясына қатысып, кейін ақпан, қазан төңкерістеріне қосылды. Алдымен 1922 жылы Алтай Республикасы Ойрот автономиялық облысы болып құрылып, кейін Таулы Алтай автономиялық округі деп аталды. 1991 жылы, Кеңес өкіметінің өмір сүруінің соңында бұл аумақтық-мемлекеттік құрылым Таулы Алтай КСРО деп атала бастады, тек 1992 жылы өзінің қазіргі атауы - [[Алтай Республикасы]] деп аталды.<ref>{{cite web|url=https://nasledie.digital/articles/narody-rossii-altajtsy/|title=Алтайлықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-16|lang=}}</ref> == Кәсібі == Солтүстік Алтайлықтардаң дәстүрлі кәсібі - [[мал шаруашылығы]], [[аң аулау]], аздап егіншілік, [[балық аулау]]. Солтүстік Алтайлықтар үшін ең алдымен тұяқты жануарларды, ал орыстардың келуімен терісі бағалы аңдарды да алым-салық төлеу және сату мақсатында аулаудың маңызы зор болды. Бұлғын санының төмендеуімен тиін жетекші орынға ие болды. Сонымен қатар, олар балық аулау және [[терушілік]] жұмыстарымен айналысты. Балықтардың ішінде ленок, омул, ақ балық ерекше бағаланды. Жинаудың негізгі өнімдері қарағай жаңғағы, жидектер, жеуге жарамды папоротник (колба), әртүрлі тамырлар, сондай-ақ кенеп жасауға арналған жабайы қарасора болды. [[Сурет:Сенокос Ойротская АО 1.jpg|нобай|оңға|200px|Шөп шабу (1934)]] Солтүстік алтайлықтар ежелден темір ұсталығымен айналысқан. Металдардан, ең алдымен, көрші халықтарға сатылатын қару-жарақ жасалды. Өлкеде өнеркәсіптік металлургияның қарқынды дамуына байланысты XVIII ғасырдың аяғында бұл сала ақыры жойылып, әйелдер тоқумен, киім-кешек, аяқ киім тігумен айналысқан. Оңтүстік алтайлықтар жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысты, жылқы, ірі қара және ұсақ мал өсірді, таулы орман мен далада аң аулады. Қарабайыр жер өңдеу қосалқы сипатқа ие болды. Оңтүстік алтайлықтар балық аулаумен аз ғана айналысты. Солтүстік Алтайлықтар мал шаруашылығымен айналысты, негізінен қой мен жылқы, кейде ірі қара мал өсірді. Жерді [[кетпен]]мен өңдеп, негізінен арпа өсірді. Егінді кейде арамшөптер басып, егінді қолмен жинады.<ref>{{cite web|url=https://geographyofrussia.com/altajcy/|title=Алтайлықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-17|lang=}}</ref> Алтайлықтар ежелден металдан жасалған бұйымдарды көркем өңдеудің әртүрлі тәсілдерін білген: құю, чекандау (шеку), ою, күмістеу, кертіп ою т.б. Ағаш шеберлері ағаштан ыдыс-аяқ, жиһаз, киіз үй қаңқасы, ер-тоқым жасады. Металл өңдеу шеберлері (темір ус) халық арасында үлкен құрметке ие болды. Ер-тұрман шеберлері де халық арасында атақ пен құрметке ие болды. Бұйымдармен жұмыс істеу барысында ер-тұрман шеберлері теріні пішу, тігу, бедер, кесте және аппликация арқылы сәндік әрлеу жұмыстарын жүргізді. Былғарыдан киім, аяқ киім тігу, ат әбзелдерін, қамшы, сөмке және басқа бұйымдар жасау үшін пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://myslide.ru/presentation/altajcy|title=Алтайлықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-17|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Алтайлар арасындағы патриархалдық-феодалдық және капиталистік қатынастар архаикалық тайпалық байланыстармен ұштасады. Барлық тайпалық және аумақтық топтар руларға - сёоки бөлінді. Ру ішінде туыстық аталық тегіне негізделді, ал туылу экзогамдық болды. Ең берік рулық байланыстар Солтүстік алтайлықтарда сақталған. Алтайлықтардың барлық топтарына рулық ынтымақтастық, өзара көмек, рулық культтердің (тауларға табыну, от культі) жекелеген қалдықтары туралы идеялар тән болды. Рулық ескі қалдықтарына қалыңдықты алып қашу арқылы күйеу жігіттің туыстары қалыңмал төлеп, неке қию жатады. Күйеуі қайтыс болған жағдайда әйел оның руында қалып, оның туыстарының біріне көшкен. Отбасы, сирек жағдайларды қоспағанда, моногамды болды.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8B|title=Алтайлықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-17|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === ХХ ғасырдың басында орыстардан ағаш үйлерді қабылдай бастады. Бұған дейін алтайлықтар нақты табиғи жағдайларға сәйкес келетін тұрғын үйлерден тұратын шағын ауылдарда өмір сүрген. Оңтүстікте бұл көбінесе киізден жасалған киіз үй, солтүстікте - айл ағаш үйі болды. [[Сурет:Ail12.jpg|нобай|солға|200px|Қабық үйі. Алтай халқының дәстүрлі баспанасы]] ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында алтайлықтардың Оңтүстік тобы тұрғын үйлердің үш негізгі түрін сақтап қалды. *цилиндрлік киіз үй; *конус тәрізді киіз үй; *көпбұрышты қабықты киіз үй.[[Сурет:Altai Ail - traditional dwelling.jpg|нобай|оңға|200px|Алтай шопандарының дәстүрлі баспанасы. Айл]] Тұрғын үйлердің 97,4%–н көпбұрышты киіз үй, ал бөрене үйлері тек 2,4 – 2,6% -. құрады. Ал солтүстік алтайлықтар арасында үйлердің негізгі түрі кесілген бөренелерден жасалғани ағаш үйлер (80%) және киіз үйлер болды. Солтүстік және Оңтүстік алтайлықтардың үйлері бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленді. Мұны ұзақ уақыт бойы бұл тайпалардың екі түрлі мәдени және экономикалық типтері дамығандығымен түсіндіруге болады. Солтүстік алтайлықтардың оңтүстік алтайлықтарға қарағанда шорлар мен хантылармен ұқсастықтары көбірек. Солтүстік Алтайда оңтүстікке қарағанда киіз үйді әйел және еркек деп бөлу болмаған. Құмандиндер мен [[шалқандар]] арасында қабырғалар бойымен бөлінді, олардың бойына кереуеттер мен орындықтар орнатылды. Кіреберістің сол жақ қабырғасы тек иесіне, үй иесіне және балаларға арналған. Алдыңғы жағы құрметті қонақтарға арналған, оң жағында отбасының қалған мүшелері - апалар, ағалар, ата-аналар, яғни туыстар орналасты.<br /> Сол жақ қабырғадағы орындыққа тыйым салынды. Оған отбасы мүшелерінен басқа ешкім отыра алмады. Алтай киіз үйі қатаң түрде негізгі нүктелерге бағытталған, кіреберісі дәстүрлі түрде шығыс жағында. Күн шыққан Шығыс өмірмен байланысты және дүниенің қолайлы жағы болып саналады. Әдетте, кіреберістің сол жағында, үйдің ер жағында, үй иелерінің қонақжайлылығының символы ретінде тіреуіш бағанасы бар. Киіз үйдің ішінде есіктерге қарама-қарсы құрметті орын бар. Үйдің ішкі кеңістігі оң және сол жаққа бөлінген.<br /> Дәстүр бойынша киіз үйдің сол жақ жартысын ер адамдар тұратын, сондықтан оны «ерлер жағы» деп атайды, оң жағы әйелдер жағы болып табылады. Әйелдер жағында төсек-орын және әйелдер киімінің жиынтығы болды. Қосалқы бөлігіне азық-түлік, ыдыс-аяқ, сөрелер қойылды, ал құралдар, отын және т.б. шығуға жақын жерде орналасты. Ерлер жартысында культ жиынтығы, мал шаруашылығы мен аңшылық құрал-жабдықтары, иесінің заттары, балалар мен қонақтарға арналған төсек болды. Осылайша, киіз үйдің әрбір жартысы белгілі бір заттардың жиынтығына және олардың дұрыс орналасуына сәйкес келді.<ref>{{cite web|url=https://pandia.ru/text/78/115/36974.php|title=Алтай халқының мекені (ХІХ – ХХ ғ. басы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-17|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Алтайлықтардың киімдері әлеуметтік жағдайына, аймақтарына қарай әр түрлі болған. Ерлер киімі жеңі ұзын жейдеден, бір түймемен жабдықталған қиғаш ашық жағадан, кенептен немесе иленген елік терісінен тігілген кең, сәл ұзынырақ [[шалбар]]дан тұрды. Шалбардың белінен баумен байланған. Олар іш киім кимеген. Сондай-ақ көйлектің үстіне матадан немесе дабадан тігілген, кең жеңді, қызыл немесе көк түсті үлкен бұралмалы жағасы бар шапан (чекмен) киген. Шапанды байлайтын мата белбеу болды. Байлардың киімдерінің қиюы бірдей болғанымен, олар қымбат материалдан тігілді. Сырт киімдердің арасында, әдетте, қой терісінен жасалған (ақ жүнге артықшылық беріледі) бүгінгі күнге дейін сақталған тондарды атауға болады. Тондары ұзын тігіледі, иықтардағы жеңдер өте кең болып, төмен қарай күрт тарылды. Ауқаттылардың тондары қытай жібегімен жабылған және қымбат аң терісінен тігілген тік бұралмалы жағалары болды.<br /> [[Сурет:SB - Altay woman with horse.jpg|thumb|оңға|250px|Дәстүрлі киім киген әйел адам]] [[Сурет:SB - Altai man in national suit on horse.jpg|нобай|солға|250px|Дәстүрлі киім киген ер адам]] Ерлер мен әйелдердің бас киімдері қара қозы терісінен тігілген, үсті сары, қара, қызғылт сары немесе қызыл түсті материалдан жасалған. Бас киімнің артқы жағында екі, әдетте қызыл, ленталар болды, олар қажет болған жағдайда оны құлаққа түсіріп, құлаққа байлап қоюға болатын. Бас киімнің тағы бір түрі – дөңгелек, үстіңгі жағында түрлі-түсті жіптері болды. Олар қойдың жүнімен астарланған матадан тігілген және жүннен жасалған дөңгелек жиегі болды. Ауқатты адамдар мұндай бас киімдерді бұлғын, түлкі т.б. аңдардың қымбат жүнінен жасады. Ерлер мен әйелдердің бас киімдері негізінен бірдей болды. Алтайлық әйелдер киімдері сыртқы киімдерден басқасы ерлер киімдерімен бірдей болды. Тұрмысқа шыққан әйелдерге арналған ұзын етекті жеңсіз жилет арнайы киім - чегедек болды. Чегедекті кез келген киімнің үстіне киюге болатын. Оны қара түсті материалдан (ауқаттылар үшін, жібектен, барқыттан) тігіп, қолтық саңылаулары мен жағасын айналдыра қызыл немесе сары түсті матамен көмкерген. Олар оны қысы-жазы киді. Аяқ киім жұмсақ табаны бар былғары етік болды. Етік үшкір ұшты және өкшесіз тігілген. Олар етіктен 3-5 см шығып тұратын киіз шұлық (ук) киген. Шұлықтың жоғарғы шеті матамен қапталған және жіптермен тігілген. Кейде қыста еліктің терісінен жүні сыртқа қаратып тігілген етік киетін. Жазда үйде тек көйлек киіп, жалаң аяқ, қонаққа барғанда, ер адам етік, халат немесе тон және бас киім киеді. Ауқаттылардың ғана арнайы мерекелік киімдері болған.<br /> Оңтүстік алтайлықтардың киіміндегі өзгерістер мұнда зауытта жасалған ресейлік маталардың және ресейлік үлгіге негізделген. [[Зергерлік бұйымдар]]дан қарапайым дөңгелек сақиналар (мыс, күміс, алтын) кең таралған, олар саусақтарға тағылатын, сондай-ақ сырғалар (мыс немесе күміс сымнан жасалған), түймелерден жасалған алқалар кең таралған. Әйелдер екі құлағына, қыздар әдетте бір құлағына сырға тағып жүрді. Сонымен қатар, өрілген шаштарына байланған моншақ, түйме, каури қабықтары, ағаш таяқшалар және т.б. түріндегі әшекейлер болды.<ref>{{cite web|url=https://costumer.narod.ru/text/altay.htm|title=Алтайдың ұлттық киімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Алтай асханасының негізгі өнімдері, барлық көшпелі халықтар сияқты, ет пен сүт. Сүттен сүт көжелерінен бастап сүт арағына (арака) дейін неше түрлі тағамдар дайындалады. Сүттен алынатын негізгі өнім – сары май.<ref>{{cite web|url=https://equesto.ru/blog/altayskaya-kukhnya/|title=Алтай асханасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> '''Сүт тағамдары.''' *Қаймақ – Орта Азия халықтары үшін дәстүрлі өнім, ол кілегей қаймақ пен сары май арасындағы қоспаға ұқсайды; *Қымыз – Орталық Азия халықтары үшін дәстүрлі бие сүтінен жасалған ашытылған сүт сусыны; *Чегень - йогуртқа ұқсас Алтайдың дәстүрлі ашытылған сүт сусыны. Чегень дербес сусын ретінде тұтынылады және сүзбе, ірімшік және басқа да тағамдарды дайындау үшін негіз ретінде пайдаланылады. *Аарчи – Чегеннен жасалған алтайдың жұмсақ ірімшігі. Қатты құрт ірімшігі отта кептірілген аарчиден жасалады. Құрт тұзды, ысталған дәмге ие және тағам дайындауда қолданылады. *Быштак - Алтай ірімшігінің тағы бір нұсқасы, тығыз сүзбені еске түсіреді. Быштаққа көбінесе қаймақ пен бал қосылады.<ref>{{cite web|url=https://gotoaltay.ru/altay/obshhaja-informacija/kuhnja-kachevnikov/tradicionnaja-altajskaja-kuhnja|title=Дәстүрлі Алтай тағамы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> [[Сурет:Horsemeat platter.jpg|нобай|оңға|250px|Қазы]] '''Ұннан жасалған тағамдар.''' Алтай асханасының негізі ет пен сүт болғанымен, ұннан жасалған тағамдар да кездеседі. Олардың ішінде теерпек, алтайдың ұлттық наны, бауырсақ және ет салмасы бар «Оромо» қамыры бар. Ірі ұнды қуырылған арпадан жасалған талқанды ерекше атап өткен жөн. Алтайдың дәстүрлі асханасында талқан өте танымал және әртүрлі тағамдарды дайындауда жиі қолданылады. Оны шайға қосып, тәтті тағамдар жасайды. Ең танымал Алтай десерті чак чак, жаңғақ және бал қосылып талқаннан жасалған.<ref>{{cite web|url=https://altaytrophy.ru/blog/natsionalnaja-kuhnja-altaja?ysclid=lxjzu249qs726209339|title=Алтайдың ұлттық тағамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> '''Ет тағамдары.''' Алтай асханасында сүт өнімдері сияқты ет өнімдері де көп. Ең сүйікті және әйгілі тағам - ''кан''. Еттің ішінде қой еті мен жылқы еті, алғашқы орында тұр. Алтайлықтар кочо сорпасы мен қайнатылған еттен бөлек ''доргом'' (қойдың ішегінен шұжық), ''керзер'' және басқа да тағамдар жасайды. Қайнатылған жылқының тік ішегі – қазы – ерекше саналады. Ол, жергілікті асхананың барлық тағамдары сияқты (алтайлықтар ащы тағамдарды жақсы көрмейді) мүлдем бұрышсыз, арнайы дәмдеуіштерді қосу арқылы дайындалған.<ref>{{cite web|url=https://sib-guide.ru/siberia/ar/132|title=Алтай асханасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> '''Балық.''' Алтайда балықты да құрметтейді. Көбінесе форель, алабұға, көксерке, табан, карась кейде Қызыл кітапқа енген таймень үстелде кездеседі. Дәстүрлі пісіру әдістері соншалықты әртүрлі емес - негізінен балықты талқанға айналдырып, майға немесе мал майына қуырады.<ref>{{cite web|url=https://www.vmeste.com.ru/stories/gid-po-altayskoy-kuhne-ira-urnova|title=Көшпенділердің тамағы. Алтайда не жеуге (және ішуге) болады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> '''Сусындар.''' Сүт пен чегеннен басқа, қаймақ пен тұз қосып, көбіне талқан қосып ішетін сүйікті сусын шай. Олар жиі таңқурай мен қымыздық қосылған бергения жапырақтарынан шай ішеді.<ref>{{cite web|url=http://kitchen.727go.com/altai_cuisine/?ysclid=lxjzs2vae294987065|title=Алтай асханасы, тағамдары, рецептілері, тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> === Фольклоры === Алтай фольклорының ең үлкен жанры – [[батырлық]] аңызы. Стильдің асқақтығы, бейнелердің монументалдылығы және осы шығармалардың қаһармандық-эпикалық мазмұнына сәйкес келетін поэтикалық әдістердің барлық спектрі эпостың жанрлық белгілерін құрайды. Ертегілер мифологиялық, жануарлық, магиялық, романдық, тұрмыстық болып бөлінеді. Олардың батырлары (Башпарақ, Алты көзді Қарағыс, Ырысты, Алтын Қанпұқ, Ёлгей-Бағай, т.б.) ерекше қабілетке ие.[[Сурет:Алтай 2014 Эл-ойын.jpg|нобай|оңға|250px|Алтай. «Ел-ойын» ұлттық мерекесі]] Прозаға мифтер – ең көне прозалық фольклорлық шығармалар жатады - кама (бақсылар) мен батырлар (Шуну, Мырат-Би, Солтон, Ірбізек, Қалдан-Қаан (Галдан-Церен) т.б.) туралы әңгімелейтін аңыздар, халық емшілері туралы әңгімелер, т.б. Мифтердің жанр ішілік түрлері: этиологиялық – жануарлардың шығу тегі туралы; күн - аспан денелерінің пайда болуы туралы; топонимикалық – географиялық атауларды түсіндіру. Этиологиялық мифтер ертегілермен өте тығыз байланысты, сондықтан Алтай фольклорында ерекше жанр – ертегі мифтері ерекшеленеді. Ауызша әңгімелер жиі кездеседі, олар табиғаттан тыс құбылыстар туралы орыс ертегілеріне ұқсас, олардың таптырмас шынайылығына баса назар аударады. Олардың баяндау тілінде, әрекет ету орындарында, кейіпкерлердің есімдері мен ерекшеліктерінде көрінетін ұлттық және аймақтық ерекшеліктері бар. Әндер (оңтүстік алтайлық «кожон», солтүстік алтайлық «сарын») жанр ішіндегі алуан түрлілігімен ерекшеленеді, олардың айқындаушы белгілері форма, орындалу тәсілі, функционалдық ерекшеліктері алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Олар қысқа немесе ұзын болуы мүмкін. Салттық фольклордың алтайлықтармен көршілес Сібір түркілері мен моңғолдардың салт-дәстүрлік поэзиясымен ұқсастықтары көп. Алтай фольклоры орыс әзілдеріне типологиялық сәйкес келетін юморлық мазмұндағы шағын әңгімелерге бай. Олардың ішінде орыс фольклорынан тікелей алынғандар да бар. Ойын жүйесінде жұмбақтар үлкен қызмет атқарады. Мақал-мәтелдер алтай фольклорында кең таралған – тәлім-тәрбиелік мәні бар поэтикалық сөздер. Балалар фольклорында балалардың есте сақтау қабілетін, логикасын дамытатын сайыстық және ғұрыптық-сахналық ойындар, бесік жыры, бөбекжай жырлары, шумақтар, санамақтың сан алуан түрлері т.б. жатады.<ref>{{cite web|url=http://irkipedia.ru/content/altayskiy_folklor_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009?ysclid=lxk7us1y6c950293446|title=Алтай фольклоры // «Сібір тарихи энциклопедиясы» (2009)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> == Қазақстандағы алтайлықтар == Алтайлықтар Қазақстанға негізінен өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған.<br /> Қазақстандағы алтай диаспорасы санының динамикасы: *1970 ж. - 575 адам, *1979 ж. - 630 адам, *1989 ж. - 675 адам, *1999 ж. - 462 адам, *2013 ж. - 210 алтайлық болды.<ref>{{кітап|авторы=Э.Д.Сүлейменова, Д.Х.Ақанова, Н.Ж.Шаймерденова |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл= |томы= |беттері=102-103 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0 |тиражы=3000 }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline|Altai people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Үлгі:Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] jwmu62vlbptniyr97vzugt0w38omlqy 0 478960 3644513 3373305 2026-08-20T10:40:49Z Marksscheider 183882 3644513 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қарақалпақ (айрық)}} {{Этникалық топ |атауы = Қарақалпақтар |төл атауы = Qaraqalpaqlar |сурет = Small race in Takhtakupir.jpg |сурет тақырыбы = Ат мінген қарақалпақ балалардың жарысы |саны = 850 000 - 700 000 |аймақ = {{Байрақ|Өзбекстан}} |аймақ1 = 752 700 |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны2 = 5 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Түрікменстан}} |саны3 = 5 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Ресей}} |саны4 = 5 000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[қарақалпақ тілі]] |діні = [[ислам]] |этникалық топтары = [[қазақтар]], [[ноғайлар]] |ескертпелер = }} '''Қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qaraqalpaqlar, қарақалпақлар}}) — [[түркі тілдері|түркі]] тілдес халық. [[Өзбекстан]] құрамындағы [[Қарақалпақстан|Қарақалпақ Республикасы]]н мекендейді. Бұрынғы [[Кеңес Одағы|Кеңестер Одағы]]ндағы 424 мың қарақалпақтардың 94%-ы [[қарақалпақ тілі|өз тілін]] ана тілім деп таныған (1989). == Эндоэтнонимдері == Өзбек тілінде – «Qaraqalpoklar»; ағылшын тілінде – «Kara-Kalpaks»; қазақ тілінде – «Қарақалпақтар»; татар тілінде – «Каракалпаклар»; ұйғыр тілінде - «ﻗﺎﺭﺍ ﻗﺎﻟﭙﺎﻕ»; түрік тілінде – «Karakalpaklar»; башқұрт тілінде – «Ҡараҡалпаҡтар»; әзірбайжан тілінде – «Qaraqalpaqlar».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/karakalpaki_qaraqalpaqlar/2-1-0-108|title=Каракалпаки - Qaraqalpaqlar|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-08|lang=}}</ref> == Тілі == Қыпшақ тобының қыпшақ-ноғай бұтағына жататын [[қарақалпақ тілі]]. Оның пайда болып қалыптасуы Алтын Орда дәуіріне тұспа-тұс келеді. Қарақалпақ тілінде екі диалект бар: қазақ тіліне жақын солтүстік-шығыс диалектісі мен өзбек және түркмен тілдеріне жақын оңтүстік-батыс диалектісі. Қазіргі қарақалпақ әдебиеті солтүстік-шығыс диалектісінің негізінде жасалған. [[Қазан төңкерісі]]не дейін араб жазуына негізделген ортаазиялық түркі әдеби тілі қолданылған. [[Өзбек тілі]]мен тығыз қарым-қатынаста болу қарақалпақ тіліне, әсіресе оның лексикасы мен морфологиялық құрамына әсер еткен. Қарақалпақ тілінің әліпбиі [[латын әліпбиі]]не негізделген.<ref>{{cite web|url=https://centralasia.club/uzbekistan/respublika-karakalpakstan/karakalpaki-kto-oni?ysclid=m0tjv2bwyh800939741|title=Қарақалпақтар – олар кімдер?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-08|lang=}}</ref> == Діні == Қарақалпақтар [[Суннизм|сүнниттік]] мұсылмандар. Оларға да көптен бері исламның мистикалық ағымы – сопылық ағым әсер еткен. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағанға дейін қарақалпақтардың көпшілігінің өмірінде діни тәжірибе мен ілім аз ғана рөл атқарған. Кейбір қарақалпақтар мұсылман дініне ресми түрде кірмейтін кейбір діни нанымдарды ұстанады.<ref>{{cite web|url=https://www.everyculture.com/wc/Tajikistan-to-Zimbabwe/Karakalpaks.html|title=Қарақалпақтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-08|lang=}}</ref> == Тарихы == Қарақалпақтардың тарихы бірнеше ғасырларға созылады. Халықтың ежелгі ата-бабалары біздің дәуірімізге дейінгі ІІ-V ғасырларда Арал теңізінің оңтүстік жағалауында өмір сүрген сақ-массагет тайпалары (иран тілдес көшпенділер) болып табылады. Шежірелерде «қара қалпақтарға» сілтемелер бар. Тарихшылар бұл терминді халықтың «қарақалпақ» атауымен байланыстырады. [[Сурет:Nukus - Khiva, near Qyzyl Qala (6226941430).jpg|нобай|оңға|200px|Қарақалпақтар]] XVI ғасырдың ортасына қарай бірнеше печенег, қыпшақ (половцылардың түркі тілдес тайпалары), ноғай және оғыз тайпалық руларынан ұлттың қалыптасу процесі аяқталды. Сол ғасырда тақ үшін жүргізілген өзара күресте Ноғай хандығы Үлкен, Кіші және Алтыұл Орда болып үшке бөлінді. Қарақалпақтар алты ұлыс Ордасының құрамына кірді. XVI ғасырдың аяғына жататын дереккөздерде қарақалпақтар біртұтас халық ретінде айтылады. Қалмақтардың үздіксіз жорықтары Арал қонысын екі топқа бөлді. Қарақалпақтар Сырдария мен Әмудария арасындағы бос жерлерге қоныстанып, суару және егіншілікпен айналыса бастады. XIX ғасырдың алғашқы жылдарында қарақалпақ тайпалары Хиуа хандығының қол астына өтті. 1811 жылы Хиуа хандары қарақалпақ елін жаулап алып, Әмудария сағасына көшірді. 1855-56 және 1858-59 ж. қарақалпақтар Хиуа езгісіне қарсы көтерілді. Патшалық Ресей әскерлерінің 1873 ж. шапқыншылық жорығынан кейін Әмударияның оң жағалауындағы қарақалпақтар [[Ресей]] мемлекетінің қол астына өтіп, Әмудария бөліміне бірікті. Бұл бөлініс 1887 ж. Түркістан ген.-губернаторына қарайтын Сырдария облысының құрамына енді. Ал өзеннің сол жағалауын мекендеген қарақалпақтардың аз бөлігі [[Хиуа хандығы]]ның қарамағында қалды. 1920 ж. желтоқсанда оң жағалаулық қарақалпақ жері Түркістан АКСР-іне қарайтын Әмудария облысы болып құрылды. 1921 ж. Қарақалпақ облыстық партия ұйымы құрылды. 1924 ж. БРОАК Түркістан АКСР-інің қарақалпақтар тұратын аудандарының негізінде Қарақалпақ автономиялық округін құрды, оған [[Хорезм Социалистік Кеңес Республикасы|Хорезм Республикасы]]ның қарақалпақ округі қосылды. 1925 ж. Қазақ АКСР-інің құрамына, 1930 ж. РКФСР құрамына енді. 1932 ж. Қарақалпақ АКСР-і болып, 1936 жылдан Өзбек КСР-інің құрамына енді. 1990 ж. Қарақалпақстан Өзбек Республикасының құрамындағы егеиен мемлекет, 1992 ж. Қарақалпақ Республикасы болып жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://www.bugin.kz/25811-oz-egemendigi-ushin-kuresken-qaraqalpaqtardynh-shyghu-tarikhy-qanday|title=Өз егемендігі үшін күрескен Қарақалпақтардың шығу тарихы қандай?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-08|lang=}}</ref> == Қарақалпақ рулары == {{main|Қарақалпақ рулары}} == Кәсібі == Қарақалпақтардың негізгі қызметі [[мал шаруашылығы]]. Негізінен ірі қара, қой, құс өсіреді. Балық аулаумен қатар көне дәуірден-ақ суармалы егіншілікпен шұғылданып келді. Бидай, арпа, күріш, тары екті, жүзім өсірді, әр отбасының бау-бақшасы болды. КСРО тұсында [[Өзбек КСР|Өзбекстан]]да ауланатын балықтың 90%-ын қарақалпақтар беріп келген. Алайда [[Арал апаты]]на байланысты балық аулау кәсібі үлкен күйзеліске ұшырады. Қарақалпақтар егістіктерді суару үшін көлдер мен бұлақтарды шебер пайдаланған. Осы уақытқа дейін Сырдария өзенінің төменгі ағысында егістік іздері мен 18 ғасырдағы арнайы суландыру құрылыстарының қалдықтары сақталған. Қысқа малды бордақылау үшін шөп, қамыс жинады. Қарақалпақтар қорғасын, селитра, қызыл мыс өндіріп, олардан оқ пен мылтық жасалған. Олар Бұхарадан қару-жарақ алды. Қарақалпақтардың шаруашылық және тұрмыстық қажеттіліктерін қанағаттандыратын жеке қолөнер өндірісі дамыды. Алаша және басқа да маталар тоқып, кілем, жүйрік, төсеніш, киіз (түйе немесе қой жүнінен тоқылған кілем), мата, иленген былғары жасаған. Шеберлер ер-тоқым, ер-тұрман жасаған. Қарақалпақтар ағаш пен сүйек оюының, сондай-ақ кілем тоқу мен кестелеудің тамаша шеберлері болған.<ref>{{cite web|url=http://testhistory.ru/history.php?id=his_1_49|title=ХІХ ғасырдың екінші жартысы — ХХ ғасырдың басындағы Қарақалпақ территориясы мен шаруашылығы.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-08|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Олардың рулық бөлінуі қарақалпақтардың мәдениетінде үлкен мәнге ие болды. Қарақалпақтардың бүкіл территориясы екі тайпа конфедерациясына: арыс және қоңыратқа бөлінді. Арыс конфедерациясына 100 рудан тұратын 12-ден астам тайпа кірді. Олар негізінен Амударияның оң жағалауының аумағында өмір сүрді. Қоңырат тайпалары сәйкесінше Әмударияның сол жағалауын алып жатты.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%B8#mw-header|title=Қарақалпақтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-08|lang=}}</ref> === Дәстүрлі баспаналары === Қарақалпақтар жартылай отырықшы халық, оларда құрылыс материалдарымен, орналасу тәсілімен және орналасуымен ерекшеленетін көптеген уақытша тұрғын үйлер болған. Барлығы негізінен табиғи-экономикалық жағдайларға байланысты болды. Негізінен тұрақты тұрғын үйлер - киіз үй мен «там» деп аталатын саман үй. Олар қыста және жазда киіз үйлерде тұрды. Үй тікбұрышты, тегіс төбесі бар. Онда бір немесе екі тұрғын үй болды. Үймен бірге бір шатырдың астында ошақ, қора, қойма, аула орналасып, үйдің кіреберісі үлкен ағаш қақпамен жабылған. Тамда негізінен қыста өмір сүріп, жазда киіз үйге көшкен. Қарақалпақтар жартылай сазбен сыланған жеркепе салды. Бүгінде Қарақалпақ елді мекендерінде заманауи тұрғын үйлер кең таралған, бірақ көптеген дәстүрлі тұрғын үйлер де бар.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/karakalpaki-mirnyy-i-trudolyubivyy-narod|title=Қарақалпақ — бейбіт және еңбекқор халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-08|lang=}}</ref> [[Сурет:Karakalpak sawkele.jpg|нобай|оңға|200px|Сәукеле киген қарақалпақ қызы]] === Дәстүрлі киімдері === Дәстүрлі киім тек аға буын өкілдерінде ғана сақталған. Ерлер үшін тоқылған жейде, етікке тығылған шалбар, белдік немесе орамалмен белдікпен байлаған тігілген шапан, қыста қой терісінен жасалған тон жатады. Бас киімі – қара қой терісінен (шөгірме, кураш) тігілген. Әйелдер киімі – көйлек, шалбар (ыштан), қамзол, жеңсіз көкірекше, қыста – тон. Бұрын өзбек және тәжік паранжасы сияқты шапан (жегде) болды, бірақ чачвансыз (Қарақалпақ әйелдері бетін жаппаған). Костюм күміс зергерлік бұйымдармен толықтырылды (білезіктер, сырғалар, сақиналар). Жастар ашық түсті көйлек киді, қарттар ақ немесе қара түсті, ал жоқтау түсі көк түсті. Бас киімі – урамал (шалма түріндегі бас киімге байланған ұзын мата). Кимешек пен қалыңдықтың тойға арналған бас киімі - сәукеле қолданыстан шығуда.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/227|title=Қарақалпақтар (Ресей халықтары, 1994 ж.)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-08|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Қарақалпақ асханасы қазақ, өзбек, түркімен сияқты халықтардың асханасымен ұқсас келеді. Ет өнімдерінен сиыр, қой, түйе, жылқы, қоян және үй құстарының еттерін пайдаланады. Әсіресе, қой мен сиыр еті. Қарақалпақтар мұсылман халқы болғандықтан, шошқа етін тұтынбайды. Кең таралған тағамдары — гүртік, палау, лағман, манпар, шауле, мәнті, самса, тұшпаралар, шорпа, шорпа-машаба, кеспе сорпа. Бидай ұнынан жасалған шелпек барлық дерлік тамақпен бірге беріледі. Тамақты сүт қосылған қара шаймен немесе көк шаймен ішеді. Орта Азияның басқа халықтары сияқты қарақалпақтар да палау, шорпа, мәнті сияқты шығыс тағамдарын дайындайды. Қарақалпақ тағамдарының өздеріне тән ерекшеліктері бар: гүртік (жуери (джугари), бидай гүртік, шаж гүртік, май гүртік және т.б.), палау, шауле, лағман, кеспас (кеспе, манпар, нарын, мәнті, бөрек (көк бөрек, су бөрек, маек борек), ақсаулақ (сорпалы ақсаулақ, қауын ақсаулақ және т.б (ақсаулақ — лаваш,), қарма (балық қосылған джугари), машаба, сүтлаш, гөже, самса, қырмыш, гөш нан, загара нан және т.б. Қарақалпақтардың кең тараған тағамдарының бірі — жуери гүртік пен май гүртік. Бұлар бұрыннан келе жатқан тағамдар, алайда бұларды қарақалпақ әйелдері қазір де дайындайды. Дурама — үзбе кеспе қосып дайындалатын майдалап туралған ет.<ref>{{cite web|url=https://el.kz/ara-alpa-tardy-_-ltty-_ta-amdary_21911/|title=Қарақалпақтардың ұлттық тағамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-08|lang=}}</ref> === Фольклоры === Бай фольклор сақталған: лирикалық және әдет-ғұрыптық-тұрмыстық жырлар, ертегілер, аңыздар, батырлық эпостар («Алпамыс», «Қырық қыз», «Қоблан», т.б.), халық әншілері (бахсы) мен қиссашылар (жырау) орындаған. Ұлттық мейрам мен ойындарға құрбан айт, ораза айт, наурыз мерекесі, сүндет той, бәйге (ат жарысы), ылақ (көкпар) күрес (палуан жарысы), дәруаз жатады. Қарақалпақтар сөз өнеріне ден қойған халық. Той-томалақ пен әр алуан жиындарда масқарапаздар (күлдіргі айтысы) жарысы өткізіледі. Қарақалпақтар ауыз әдебиеті бай. 18 ғасырда өмір сүрген ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалаушы [[Жиен жырау]] мен [[19 ғасыр]]дағы Әжінияз, Бердақ қарақалпақ әдеби тілінің дамуына лайықты үлес қосты. Әнші-жыршылар мен қиссахандар халықтың ертедегі музыкалық мәдениетін ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші болып табылады. Музыкалық аспаптары - дутар, [[қобыз]], ғыржақ, баламан, [[най]], [[сырнай]], [[шаңқобыз]].<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=KARP|title=Әлем халықтары/ Қарақалпақтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-08|lang=}}</ref> == Қазақстандағы қарақалпақтар == Қарақалпақтар қазақтармен ежелден туыстас халық болғандықтан, көне дәуірлерден бері аралас-құралас өмір сүріп келеді. Қазақстанда 2,8 мың, оның ішінде Маңғыстау облысында 1,8 мың, Атырау облысында 553 қарақалпақ тұрады (2014).<ref>{{кітап|авторы=Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=283 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Karakalpak people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Қарақалпақтар]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Өзбекстан этникалық топтары]] [[Санат:Қарақалпақстан]] mu0vgjclc9grybqey9r1ieigiize9wo 0 479882 3644178 3644090 2026-08-19T17:14:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3630416 wikitext text/x-wiki '''Жоғарғы Вьенна''' ({{lang-fr|Haute-Vienne}}, {{lang-oc|Nauta-Vinhana}}) — [[Франция]]ның батысындағы департамент, [[Лимузен (аймақ)|Лимузен]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі — 87. Әкімшілік орталығы — [[Лимож]]. Халық саны 353,9 мың адам (департаменттер арасында 62-ші орын, [[1999]] ж.). == Географиясы == Жер аумағы 5520 км². Департамент арқылы [[Вьенна (өзен)|Вьенна]], [[Шаранта (өзен)|Шаранта]] өзендері ағып өтеді. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Департамент 2 округ, 54 кантон және 293 коммунаны қосады. == Тарихы == Жоғарғы Вьенна — [[1790]] ж. Ұлы Француз төңкерісі кезінде құрылған алғашқы 83 департаменттің бірі. Бұрынғы [[Лимузен]] провинциясының аймағында пайда болған. Атауы [[Вьенна (өзен)|Вьенна]] өзенінен шыққан. == Тағы қараңыз == * [[Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары]] == Сілтемелер == * {{ref-fr}} [http://www.Haute-Vienne.pref.gouv.fr/ Préfecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103084423/http://www.haute-vienne.pref.gouv.fr/ |date=2007-01-03 }} * {{ref-fr}} [http://www.cg87.fr/ Conseil général] {{france-geo-stub}} {{Франция департаменттері}} {{Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары}} [[Санат:Жоғарғы Вьенна|*]] ico2pf3bx9g71svqjyyhms91z7p7q1k 4 491233 3644405 3644064 2026-08-20T09:00:54Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3644405 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35556]||623||26||18||263||28||3||34411||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2960]||277||7||6||381||8||15||2250||0||6||10||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1186]||38||0||0||12||17||0||1108||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 489]||15||0||7||44||6||1||399||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] kfn1f98qmsum2ggy74jpv8qzdn5t2n5 0 492263 3644240 3337031 2026-08-19T19:55:06Z Casserium 68287 3644240 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Талас |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =56|lat_sec = 16 |lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =28 |lon_sec = 11 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Байзақ ауданы |кестедегі аудан = Байзақ ауданы{{!}}Байзақ |мекен түрі = ауылдық округ |мекені = Қостөбе ауылдық округі{{!}}Қостөбе |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1933 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3849 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 72637 |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Талас}} '''Талас''' — [[Жамбыл облысы]] [[Байзақ ауданы]]нда болған ауыл, бұрынғы [[Қостөбе ауылдық округі]]нің орталығы. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Жібек жолы ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Сарыкемер]] ауылынан оңтүстікке қарай 8 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||2537||{{өсім}}2921 ||{{өсім}}3849 ||131,8 ||1460 ||{{өсім}}1914 ||131,1 ||1461 ||{{өсім}}1935 ||132,4 |} == Тарихы == Іргесі [[1933 жыл]]ы қаланған. Ауыл атауы ауылдың шығысында ағып жатқан ежелгі [[Талас (өзен)|Талас]] өзенінің атына байланысты қойылған. Талас пен [[Тараз]] ескі заманнан бірге аталады. "Қаратаудың құшағында қырық бұлақ бар болса, Талас өзенінің қырық сағасы бар", - деп айтады халық. Атақты [[Майкөт]] ақын [[Құлмамбет]] ақынмен айтысқанда: <br/>"[[Аса (өзен)|Аса]], Талас екі өзен, <br/>Ат бауырынан саз алған. <br/>Балдырғанын жегенде, <br/>Баланың көңілі мәз болған" деп, жер байлығын жырға қосқанын кім білмес.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Байзақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Байзақ ауданының таратылған елді мекендері]] h0zoh65s068cxdj63lqr7peghbx7pu5 4 492279 3644096 3643709 2026-08-19T12:01:36Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3644096 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3045}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1447}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1001}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:308}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 5 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:227}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 6 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 7 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:184}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 8 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 9 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 10 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:138}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 11 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 12 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:72}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 13 || [[User:Mtdi20|Mtdi20]] || [[Special:Contributions/Mtdi20|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Mtdi20}} |- | 14 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 15 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 16 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 17 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 18 || [[User:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] || [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}} |- | 19 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}} |- | 20 || [[User:Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] || [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Айнур Мырзабекова}} |- | 21 || [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] || [[Special:Contributions/НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}} |- | 22 || [[User:Нұрғазықызы Айгерім|Нұрғазықызы Айгерім]] || [[Special:Contributions/Нұрғазықызы Айгерім|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Нұрғазықызы Айгерім}} |- | 23 || [[User:Садыкова Улболсын|Садыкова Улболсын]] || [[Special:Contributions/Садыкова Улболсын|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Садыкова Улболсын}} |- | 24 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 25 || [[User:Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}} |- | 26 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 27 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 28 || [[User:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] || [[Special:Contributions/Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}} |- | 29 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 30 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}} |- | 31 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}} |- | 32 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 33 || [[User:Айжан Утепбаева|Айжан Утепбаева]] || [[Special:Contributions/Айжан Утепбаева|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Айжан Утепбаева}} |- | 34 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 35 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 36 || [[User:Karagandanese|Karagandanese]] || [[Special:Contributions/Karagandanese|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Karagandanese}} |- | 37 || [[User:Tansheber|Tansheber]] || [[Special:Contributions/Tansheber|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Tansheber}} |- | 38 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 39 || [[User:Ербол Асан|Ербол Асан]] || [[Special:Contributions/Ербол Асан|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ербол Асан}} |- | 40 || [[User:Jommy3210|Jommy3210]] || [[Special:Contributions/Jommy3210|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Jommy3210}} |- | 41 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 42 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 43 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 44 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 45 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} |- | 46 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 47 || [[User:WellDone7|WellDone7]] || [[Special:Contributions/WellDone7|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|WellDone7}} |- | 48 || [[User:Amherst99|Amherst99]] || [[Special:Contributions/Amherst99|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Amherst99}} |- | 49 || [[User:~2026-42935-53|~2026-42935-53]] || [[Special:Contributions/~2026-42935-53|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-42935-53}} |- | 50 || [[User:Қарақия ауданы|Қарақия ауданы]] || [[Special:Contributions/Қарақия ауданы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Қарақия ауданы}} |- | 51 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}} |- | 52 || [[User:~2026-41580-45|~2026-41580-45]] || [[Special:Contributions/~2026-41580-45|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-41580-45}} |- | 53 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}} |- | 54 || [[User:Аянов|Аянов]] || [[Special:Contributions/Аянов|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Аянов}} |- | 55 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Айткүл}} |- | 56 || [[User:Tilaqtobe|Tilaqtobe]] || [[Special:Contributions/Tilaqtobe|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Tilaqtobe}} |- | 57 || [[User:Айгерім Нұрғазықызы|Айгерім Нұрғазықызы]] || [[Special:Contributions/Айгерім Нұрғазықызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айгерім Нұрғазықызы}} |- | 58 || [[User:Корлан Майдановна|Корлан Майдановна]] || [[Special:Contributions/Корлан Майдановна|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Корлан Майдановна}} |- | 59 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 60 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 61 || [[User:Бекзада Серікахметқызы|Бекзада Серікахметқызы]] || [[Special:Contributions/Бекзада Серікахметқызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Бекзада Серікахметқызы}} {{/end}} n7psla8q1jtvbqstq1bsh75sms6qozw 0 492938 3644231 3260939 2026-08-19T19:46:12Z Casserium 68287 3644231 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Жалпақтөбе |сурет = |әкімшілік күйі =Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42 |lat_min =51 |lat_sec = 27 |lon_deg = 71 |lon_min =26 |lon_sec = 24 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Полатқосшы ауылдық округі{{!}}Полатқосшы |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1878 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Дунгановка'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}9833 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жалпақтөбе''' — [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]нда болған ауыл, бұрынғы [[Полатқосшы ауылдық округі]] орталығы. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Жібек жолы ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> Аты айтып тұрғандай жалпақ, әрі үлкен төбенің маңында орналасқан ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 28-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||8394 ||{{өсім}}9833 ||117,1 ||4148 ||{{өсім}}4961 ||119,6 ||4246 ||{{өсім}}4872 ||114,7 |} Бұрынғы ''Дунгановка'' атауын жергілікті халық өздері атаған, себебі, [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]] императорынан қысым көрген Ме Дажове басқарған [[Хуэй халқы|дүнген]] ұлтының өкілдері 1878 жылы [[Ферғана аңғары|Ферғана жазығы]] арқылы өткен. 20-25 отбасы Әулиеатаға жетеді.<ref>"Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы". Тараз, "Сенім", 2007 ж. ISBN 996-548-39-0</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] o2y3p6ilxjuvcqi8jkq5utokmp0rrun 0 493328 3644236 3063346 2026-08-19T19:50:11Z Casserium 68287 /* */ 3644236 wikitext text/x-wiki '''Қоңыртөбе''' сөзі төмендегіше мағыналар білдіруі мүмкін: '''Елді мекендер:''' * [[Қоңыртөбе (Жамбыл ауданы)|''Қоңыртөбе'']] – [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Қоңыртөбе (Жуалы ауданы)|Қоңыртөбе]] – [[Жамбыл облысы]] [[Жуалы ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қоңыртөбе (Түркістан облысы)|Қоңыртөбе]] – [[Түркістан облысы]] [[Келес ауданы]]ндағы ауыл. '''Тау:''' * [[Қоңыртөбе (тау, Қарағанды облысы)|Қоңыртөбе]] – [[Итжон]] тауларының батыс бөлігіндегі шоқылы тау. * [[Қоңыртөбе (тау, Ақтөбе облысы)|Қоңыртөбе]] – [[Қызылкөл (көл, Ақтөбе облысы)|Қызылкөл]] көлінің солтүстік-батысындағы тау. '''Басқа мағыналар:''' * [[Қоңыртөбе шыны өндірісі]] – ортағасырлық шеберхана. {{айрық}} s676v10r8hbu7v9lzsa754b9pmn6hjp 0 493330 3644233 3260582 2026-08-19T19:49:16Z Casserium 68287 3644233 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қоңыртөбе |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min =57 |lat_sec =34 |lon_deg =71 |lon_min = 20|lon_sec =59 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Совтрактор'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}535 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қоңыртөбе}} '''Қоңыртөбе''' — [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы)|Жамбыл ауылдық округі]] құрамында болған ауыл. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Әулиеата ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> Бұрынғы атауы "Совтрактор". Ауылдың маңында шөбі шүйгінді төбе, шөбі қурағаннан кейін алыстан қоңыр тартып көрінгендіктен, ауылдың атауы "Қоңыртөбе" аталған.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||437 ||{{өсім}}535 ||122,4 ||219 ||{{өсім}}270 ||123,3 ||218 ||{{өсім}}265 ||121,6 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері]] elzsa9axnyzg3bv8nua6eyr7fh7m0b6 3644235 3644233 2026-08-19T19:49:37Z Casserium 68287 3644235 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қоңыртөбе |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min =57 |lat_sec =34 |lon_deg =71 |lon_min = 20|lon_sec =59 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Совтрактор'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}535 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қоңыртөбе}} '''Қоңыртөбе''' — [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы)|Жамбыл ауылдық округі]] құрамында болған ауыл. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Әулиеата ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> Бұрынғы атауы "Совтрактор". Ауылдың маңында шөбі шүйгінді төбе, шөбі қурағаннан кейін алыстан қоңыр тартып көрінгендіктен, ауылдың атауы "Қоңыртөбе" аталған.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||437 ||{{өсім}}535 ||122,4 ||219 ||{{өсім}}270 ||123,3 ||218 ||{{өсім}}265 ||121,6 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] 8jiiiwj4kwgr6hvhglvvaej1j0g3ft7 0 493336 3644248 3260901 2026-08-19T20:02:46Z Casserium 68287 3644248 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Кемел |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42 |lat_min = 49|lat_sec = 29 |lon_deg = 71 |lon_min = 22|lon_sec = 28 |CoordScale = 25000 |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Қараой ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Қараой |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Октябрь'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}197 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кемел''' (2017 ж. дейін — ''Октябрь'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V17G0003695 Жамбыл облысының ауылдық округі мен кейбір ауылдарды қайта атау туралы]</ref> — [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Қараой ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қараой ауылдық округі]] құрамында болған ауыл. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Жібек жолы ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 29 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||216 ||{{құлдырау}}197 ||91,2 ||109 ||{{құлдырау}}102 ||93,6 ||107 ||{{құлдырау}}95 ||88,8 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] ig4ooaj3auerxn8ncd0swpnxxc8nfjp 0 493361 3644245 3337714 2026-08-19T20:00:03Z Casserium 68287 3644245 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Түрксіб |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min =49 |lat_sec = 47 |lon_deg =71 |lon_min =23 |lon_sec = 42 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Бесағаш ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Бесағаш |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1926 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3958 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Түрксіб (айрық)}} '''Түрксіб''' — [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы таратылған ауыл, [[Бесағаш ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бесағаш ауылдық округі]] құрамында болған. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Жібек жолы ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> Ауыл [[1926 жыл|1926]]-[[1930 жыл|30]] жылдары [[Түрксіб|Түркістан-Сібір теміржолы]]н салушыларды көкөніспен қамтамасыз ету мақсатында құрылған.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||2934||{{өсім}}3516 ||{{өсім}}3958 ||112,6 ||1727 ||{{өсім}}2020 ||117 ||1789 ||{{өсім}}1938 ||108,3 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері]] qf2r261vy6q11m9n7ybhxspt3t6sod5 3644259 3644245 2026-08-19T20:16:11Z Casserium 68287 3644259 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Түрксіб |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min =49 |lat_sec = 47 |lon_deg =71 |lon_min =23 |lon_sec = 42 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Бесағаш ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Бесағаш |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1926 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3958 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Түрксіб (айрық)}} '''Түрксіб''' — [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы таратылған ауыл, [[Бесағаш ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бесағаш ауылдық округі]] құрамында болған. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Жібек жолы ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> Ауыл [[1926 жыл|1926]]-[[1930 жыл|30]] жылдары [[Түрксіб|Түркістан-Сібір теміржолы]]н салушыларды көкөніспен қамтамасыз ету мақсатында құрылған.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||2934||{{өсім}}3516 ||{{өсім}}3958 ||112,6 ||1727 ||{{өсім}}2020 ||117 ||1789 ||{{өсім}}1938 ||108,3 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] eti131q6fo6zlaf3457jocpopdo77et 3644270 3644259 2026-08-19T20:57:44Z Casserium 68287 /* */ 3644270 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Түрксіб |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min =49 |lat_sec = 47 |lon_deg =71 |lon_min =23 |lon_sec = 42 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Бесағаш ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Бесағаш |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1926 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3958 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Түрксіб (айрық)}} '''Түрксіб''' — [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Бесағаш ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бесағаш ауылдық округі]] құрамында болған ауыл. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Жібек жолы ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> Ауыл [[1926 жыл|1926]]-[[1930 жыл|30]] жылдары [[Түрксіб|Түркістан-Сібір теміржолы]]н салушыларды көкөніспен қамтамасыз ету мақсатында құрылған.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||2934||{{өсім}}3516 ||{{өсім}}3958 ||112,6 ||1727 ||{{өсім}}2020 ||117 ||1789 ||{{өсім}}1938 ||108,3 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] jiaukdift5rmorpxbakn8hzzn1bfuqy 0 501396 3644176 3644086 2026-08-19T17:14:14Z 1nter pares 146705 3644176 wikitext text/x-wiki '''Түп тұлға''' — әдеби бейнеге негіз болған, нақты өмірдегі адам. Мысалы, Сабит Мұқановтың "Ботакөз" романындағы Асқар мен Амантай образының түп тұлғасы Әліби Жанкелдин мен Аманкелді Иманов болды. == Әдебиет == * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 [[Санат:Терминология]] 70aorbh2fzlffvu57eu3m8eymfkzj94 3644177 3644176 2026-08-19T17:14:30Z 1nter pares 146705 /* */ 3644177 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} '''Түп тұлға''' — әдеби бейнеге негіз болған, нақты өмірдегі адам. Мысалы, Сабит Мұқановтың "Ботакөз" романындағы Асқар мен Амантай образының түп тұлғасы Әліби Жанкелдин мен Аманкелді Иманов болды. == Әдебиет == * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 [[Санат:Терминология]] dhpodc9e5jgiogdgxzc3rry1ycneq41 0 501545 3644510 3364269 2026-08-20T10:39:15Z Marksscheider 183882 3644510 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Долғандар |төл атауы = долган, һака (саха) |сурет = Dolgan with reindeer.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 7 885 адам |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[долған тілі]], [[орыс тілі]], [[якут тілі]] |діні = [[Православ шіркеуі|православие]], [[шаманизм]], [[анимизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Долғандар''' (өз атауы — ''долган, һака (саха)'', {{lang-sah| тыа киһи}}) — Краснояр өлкесіндегі [[Таймыр автономды округы]]нда тұратын халық.<ref>{{cite web|url=https://gufo.me/dict/bse/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%8B|title=Долғандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-6|lang=}}</ref> 2010 жылғы санақ бойынша Ресей Федерациясындағы долғандар саны 7885 адам.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/11/25/%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%80/|title=Долгандар – шағын байырғы халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-6|lang=}}</ref> Сонымен қатар [[Саха Республикасы]] мен Эвенкияда өмір сүреді. == Этнонимі == Ұзақ уақыт бойы Долғандардың жалпы атауы болған жоқ, оның өкілдері өздерін руының атымен атады. «Долған» этнонимі эвенки руының атынан шыққан және «орта, ішкі, орталық» деп аударылған. 1935 жылдан бастап Долғанды ​​«Саха» деп атау ресми түрде қабылданды. Халықтың тағы бір атауы: «тыа-кихи». Якуттар оларды «тыа» деп атайды.<ref>{{cite web|url=http://kasdom.ru/r_kultura/20495/|title=Долғандар - Красноярск өлкесінің жас халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-8|lang=}}</ref> == Этногенезі == Долғандардың қалыптасуы XVII—XIX ғасырларда Енисей губерниясының солтүстігінде болды. Халықтың негізін якут мәдениетінің ықпалына ұшыраған тунгус долган, донгот, эдян, каранто, илимпиадалық эвенктер, тундрендік якуттар мен тундрен шаруалары (орыстар тобы), оленек якуттары, энцтер мен ненецтердің жеке отбасылары құрады. Долғанның құрамына якуттардың, энцтердің, ненецтердің және Таймырдағы орыс ескі тұрғындар жеке отбасылары кірді. Долгандардың дербес топ ретінде түпкілікті қалыптасуы ХХ ғасырдың басында болды.<ref>{{cite web|url=https://raipon.info/narody/dolgany/|title=Долғандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-8|lang=}}</ref> == Сырт келбеті == Долғандар сыртқы түрі жағынан якут түріне қарағанда тунгус типіне жақын. Сопақ жүзді, маңдайы биік, мінезі ақкөңіл, салмақты. Әйелдер мен қыздар өздерінің жалынды мінезімен, сұлулығымен ерекшеленеді. Ерлер де, әйелдер де шаштарын өріп, бастарына моншақты әшекейлер киген.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/dolgany-samyy-severnyy-tyurkoyazychnyy-narod|title=Долғандар – солтүстіктегі түркі тілдес халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-8|lang=}}</ref> == Тілі == [[Долған тілі]] түркі тілдерінің якут тобына кіреді. Ол эвенкилердің ықпалында болған якут тілінің негізінде жасалған. Е.И.Убрятованың пікірінше, долған тілі якут тілінің 16 ғасырдың аяғында дулған руының эвенктер арасында, кейінірек эвенктердің басқа топтары арасында таралуы нәтижесінде дамыған. Долған тілінде норильск, пясинский, авамский, хатангалық және попигай диалектілері ажыратылады.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/146592#.D0.AF.D0.B7.D1.8B.D0.BA|title=Долғандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-6|lang=}}</ref> Орыс әліпбиіне негізделген долған жазуы 1970 жылы ресми түрде қабылданды. Екі жылдан кейін оның негізінде бірінші Долган праймері жарық көрді. Осыдан кейін Таймыр мектептерінің бастауыш сыныптарында тіл оқытыла бастады.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/dolgans|title=Долғандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-6|lang=}}</ref> [[Сурет:P155a A good-humoured Dolgan woman.jpg|нобай|оңға|200px|Чум алдындағы долған әйелі]] == Діні == Долғандар [[Православ шіркеуі|православие]] дініне сенеді. Ортақ сенім долғандардың біртұтас этникалық қауымдастыққа бірігуінің бір факторы болды. Дәстүрлі табынушылықты ([[шаманизм]], табиғат күштерін құдайландыру, [[анимизм]]) ұстанушылар бар. Анимизм, атап айтқанда, аңшылық пен балық аулаудың меценаттары саналған сайтандарға (ерекше пішінді тастар, ағаштар және басқа заттар) табынуынан көрінеді.<ref>{{cite web|url=http://my.krskstate.ru/docs/ethnoses/dolgany/ |title=Красноярск өлкесінің энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Долғандар дербес халық ретінде XVIII-XIX ғғ. жекеленген. Якут және эвенкілік тайпалардың, сонымен бірге Таймырдағы орыс тайпаларының бірігуі нәтижесінде қалыптасты. Долғандардың ата-бабалары қазіргі қонысына Вилюй, Муна, Оленек өзендері жағалауынан қоныс аударған. 18 ғасырда долғандар Норильск көлі мен Боганида өзенін бойлап, көшіп-қонып тіршілік еткен. [[Өлөне|Лена өзені]]нің жағалауына қоныс тепкен долғандар көп ұзамай-ақ өздерінің этникалық дербестігін жоғалтып сахалармен араласып кеткен. 17 ғасырдың 2-жартысынан бастап Таймыр өлкесіне сахалар да келіп қоныстана бастады. Сөйтіп, әлеуметтік-экономикалық жағынан басқалардан жоғары деңгейде тұрған сахалардың тілі көп тілді тайпалардың ортақ тіліне айналған.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref> == Кәсібі == Долғандар [[бұғы]] өсірумен шұғылданады, бағалы аң терісін өндіреді, [[балық аулау]]мен айналысады. Басты көліктері - бұғы. Туысқандар мен көршілер бірге киік пен құс аулады, бірге балық аулады, олжа ортақ болып саналды және рудың барлық мүшелеріне ортақ болды (теріден басқасы - аңшының меншігі болды). Долғандардың сәндік-қолданбалы өнері бай және алуан түрлі. Долғандар түрлі-түсті жіптер мен моншақтармен кесте тігуімен, металдан жасалған зергерлік бұйымдармен, бұғы мен мамонт сүйектерін оюмен, үлбір мозаикалары мен инкрустацияларымен танымал. Әрбір киім ою-өрнектермен безендіріп, оларды нағыз өнер туындыларына айналдырады. Тұрмыстық техника мен интерьер заттары да әдемілігімен және өзіндік ерекшелігімен таң қалдырады.<ref>{{cite web|url=https://arctic-children.com/article/tundrovye-lyudi/?ysclid=lzlbz3kpl2189210643|title=Тундра халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-8|lang=}}</ref> == Өмір салты == [[Сурет:Dolgan woman Dudinka.jpg |нобай|оңға|200px|Долғандық әйел]] Долған жанұялары патриархалдық, негізінен шағын болды. Туыстық қатынас ер адам тұқымы бойынша есептелді. Бұрын ер адамдар келген қонаққа қызын немесе қарындасын сата алатын, егер оның көңілінен шығу керек болса, оны тегін беретін. Бүгінде бұл әдет-ғұрып жоқ. Қыздар бұрынғыдай әкесіне мойынсұнады, бірақ күйеу жігітті өз бетінше таңдауға тырысады және қысыммен үйленуге бейім емес.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/dolgany-samyy-severnyy-tyurkoyazychnyy-narod|title=Долғандар – ең солтүстіктегі түркі тілдес халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-6|lang=}}</ref> === Дәстүрлі баспаналары === Долғандардың тұрғын үйлері өте алуан түрлі - орыс лашығы, якут балаганы, тунгус чумы, голомо.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/181|title=Шеломова Татьяна. Долғандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-8|lang=lang=}}</ref> Бұрын бөренеден, ағаштан чум тұрғызып, төбсін бұғы терісімен жапқан. Кейін ұзын табан шанаға ағаштан терезесі, ішінде темір пеші, жиҺазы бар нарта тұрғызатын болған. 1931 ж. [[Таймыр (Долган-Ненец) автономды округы]] құрылғаннан бастап аңшылық кәсіпшілігі жаңадан жабдықталып, қайта құрылды. Халық отырықшылыққа көшті. Жаңа елді мекендер пайда болып ағаш үйлер тұрғызыла бастады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=DOLG|title=Әлем халықтарының энциклопедиясы. Долғандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-6|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Долғандардың сырт киімі, мата кафтан, оның астында матадан тігіп, тар жиегімен және көптеген түймелермен безендірілген орыс жейделері, шалбарлары мен көйлектерін киді. Қыста долғандар бұғы жүнінен жасалған күртеше немесе сокуи киді – сыртқы жағынан қалпақшасы бар бекіткішсіз киім киетін. Қыста долғандар бұғы камусынан қысқы аяқ киім тіккен, ал жазда моншақтармен безендірілген ровдуга киген. Қазіргі уақытта Таймыр ауылдарындағы ұлттық долған киімдері мереке күндері әлі де қолданылады.<ref>{{cite web|url=https://yarodom.livejournal.com/1129682.html|title=Ресейдің жүздері. "Әр түрлі болсақ та, бірге өмір сүру"|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-8|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Бұғы еті әрқашан долған асханасының негізгі өнімі болды. Олар оны қайнатып, ысталған, мұздатылған күйінде жеді. Аңшылар мал сойылғаннан кейін бірден шикі бүйрек, бауыр мен етті жеп, миын қуырған. Халықтың дәстүрлі деликатесті отқа пісірілген жас бұғы мүйіздері болды. Балықтан қыста строганина, юкола дайындалды. Өсімдіктер халықтың рационында жоқтың қасы. Бір қызығы, біркелкі тамақтануға қарамастан, Долгандар цинга және авитаминоздың басқа түрлерімен ауырмаған.<ref>{{cite web|url=https://indigenous-russia.com/archives/25938|title=Долгандар кімдер: байырғы, бірақ жас халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-7|lang=}}</ref> === Фольклоры === Долған фольклорында өзіндік ерекшеліктері олонхо, эвенки аңыздары, орыс ертегілері т.б. якут фольклорының элементтерімен ұштасуы. Түпнұсқа фольклорлық жанрлар солтүстік пен көшпелі өмірдің шынайы болмысын көрсетеді. Фольклордың келесі жанрлары ажыратылады: жұмбақтар, жырлар, ертегілер, аңыздар, әңгімелер. Жануарлар, сиқыр және күнделікті өмір туралы ертегілер қазіргі уақытта ең көп таралған жанр. Аңыздар мен әңгімелер ежелгі тайпалық, тайпааралық және руаралық қатынастарды көрсетеді. Қысқа лирикалық, махаббат және ұзақ әндерді «әншілер» импровизациялайды. Жұмбақтар балалар мен ересектер арасында кеңінен қолданылады. Мақал-мәтелдер негізінен якуттардан алынған. Якуттардан долғандар пластинкалы варган – металл тіл түріндегі музыкалық аспапты да қабылдаған. Эвенктерден "Хейро" дөңгелек биін және кейбір ертегілік мотивтерді мұра етті. Дегенмен, Долған ертегілерінде орыс Иван Царевичті де кездестіруге болады. Долғандардың материалдық мәдениеті негізінен солтүстік халқының тұрмыс-тіршілігіне негізделген.<ref>{{cite web|url=https://northrus.ru/dolgany.html|title=Долғандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-08-8|lang=}}</ref> == Қазақстандағы долғандар == Долғандар Қазақстанға негізінен өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы долғандардың саны: *1970 жылы - 17 адам; *1979 жылы - 18 адам; *1989 жылы - 56 адам; *1999 жылы - 25 адам; *2009 жылы - 3 адам.<ref>{{кітап|авторы=Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Қазақ энциклопедиясы» |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2016 |томы= |беттері=163 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline|Dolgany}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] 2814b989y1h3k97s2oncb9vk88r7o7y 0 505663 3644244 3527586 2026-08-19T19:58:20Z Casserium 68287 3644244 wikitext text/x-wiki == География == * [[Қызылжұлдыз (Ақсуат ауданы)|Қызылжұлдыз]] – [[Абай облысы]] [[Ақсуат ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қызылжұлдыз (Көкпекті ауданы)|''Қызылжұлдыз'']] – [[Абай облысы]] [[Көкпекті ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Қызыл Жұлдыз (Мақаншы ауданы)|Қызыл Жұлдыз]] – [[Абай облысы]] [[Мақаншы ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қызылжұлдыз (Ақмола облысы)|Қызылжұлдыз]] – [[Ақмола облысы]] [[Көкшетау қалалық әкімдігі]]не қарасты ауыл. * [[Қызыл Жұлдыз (Жамбыл облысы)|''Қызыл Жұлдыз'']] – [[Жамбыл облысы]] [[Байзақ ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Қызылжұлдыз (Қостанай облысы)|Қызылжұлдыз]] – [[Қостанай облысы]] [[Арқалық қалалық әкімдігі]]не бағынысты ауыл. * [[Қызылжұлдыз (Солтүстік Қазақстан облысы)|''Қызылжұлдыз'']] – [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Аққайың ауданы]]нда болған ауыл, 2010 жылы таратылған. * [[Қызылжұлдыз (Шығыс Қазақстан облысы)|Қызылжұлдыз]] – [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Катонқарағай ауданы]]ндағы ауыл. == Астрономия == * [[Марс|Қызылжұлдыз]] (Марс) — [[Күн жүйесі]]ндегі төртінші ғаламшар. {{Айрық}} ts4flr7eebwa41wm6gme5qmmgarax6d 0 508663 3644360 3643593 2026-08-20T06:39:49Z PushkinVko 184261 3644360 wikitext text/x-wiki '''Нәбиолда Салихұлы Кемешев''' ([[1949 жыл]]ы - ...) — ақын, әнші, сазгер, жазушы, Қазақстан Республикасының Жазушылар одағының мүшесі. [[File:Kemeshev Nabiolda.jpg|thumb|ҚР Жазушылар одағының мүшесі]]|https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kemeshev_Nabiolda.jpg]] Нәбиолда Салихұлы Кемешев [[1949 жыл]]ы [[6 сәуір]]де [[Марқакөл ауданы]], [[Жалаңаш руднигі]]нде дүниеге келді. Ақбұлақ мектебін бітіріп, сол ауылда [[1966 жыл]]ы Мәдениет үйінің директоры қызметін атқарды, мектепте ән-күйден сабақ берді. Алматы кинотехникумын [[1969 жыл]]ы, Өскемен мұғалімдер институтын [[1974 жыл]]ы, Өскемендегі Қазақ-Американ еркін университетін [[2005 жыл]]ы оқып бітірген. Ақбұлақ орта мектебінде ән сабағын оқытып, ұстаздық тәжірбиесі Республикаға таралды. «Еңбектегі ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды. [[1982 жыл]]ы аудандық партия комитетінің нұсқаушысы болып тағайындалды.<ref>Құрманбекұлы Қ. Өзі сазгер, өзі сал. // Дидар.- 2000.- 5 тамыз</ref> Төрт дүркін аудандық Кеңестің, бір рет облыстық Кеңестің депутаты болып сайланды. [[1991 жыл]]ы [[Шығыс Қазақстан облысы]] делегациясының құрамында [[Қазақстан Республикасы]]ның тұңғыш Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]тың Инагурациясына қатысты. [[2001 жыл]]ы «Қазақстан Республикасының мәдени қайраткері» атағын алды. Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің құрметті доценті, Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты, [[2005 жыл]]ғы облыс әкімінің «Музыка өнері» номинациясы бойынша сыйлығының лауреаты. Нәбиолда Салихұлы «Жүрекпен сырласу» атты өлеңдер жинағының, «Көңілге түйген әсерлер» атты нақыл-мақалдар кітабының авторы.<ref>Елубай О. Аялайық Алтайды.- Өскемен, 2004. — 227 б.</ref> [[1982 жыл|1982]]-[[1995 жыл]]дары аудандық Мәдениет бөлімінің меңгерушісі, Теректі Мәдениет үйінің директоры қызметтерін атқарды. Ақын, әнші, сазгер Нәбиолда Салихұлы [[сықақ]], [[фельетон]], [[скетчтер]] жазады. [[Баян]]да, [[домбыра]]да жақсы ойнайды. Кезінде Республикалық суырып салма ақындар айтысына қатысып, Надежда Лушниковамен Жамбыл Жабаев музейінде қалжын айтыста бақ сынаған.<ref>Кемешев Н. Жүрекпен сырласу.- Өскемен, 2006. — 244 б.</ref> [[2005 жыл]]ы [[4 желтоқсан]]да өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлау науқанында аса үлкен белсенділік танытып, Нұрсұлтан Назарбаевты қолдайтын Теректі аймақтық штабын басқарып, атқарған нәтижелі еңбегі үшін Н. Ә. Назарбаевтің қолы қойылған алғыс хатқа ие болған. Нәбиолда Салихұлы Кемешев ауылдастары алдында құрметті, беделді азаматтың бірі.<ref>Салықбаев С. Өнер жүгін арқалап [Марқалық өнер тарланы Н. Кемешев жайында] // Дидар.- 1999.- 30 наурыз.</ref> Қазырғы таңда зейнеткер, қоғам белсендісі. == Шығармалары == * Көңілге түйген әсерлер: мақалдар мен мәтелдер. - Өскемен, 2003. - 157 б. * Жүрекпен сырласу. - Өскемен:[б. и.], 2006. - 244 б. * Өмірім-өлеңім. - Өскемен:[б. и.],2007.-360 б. * Әндер жинағы:[Ноталар]. - Өскемен:[б. ж.], 2007. - 152 б. * Ұрпағыма өсиет. - Өскемен: Шығыс Ақпарат, 2009.-500 б. * Әке аманаты: ғұмырбаяндық естеліктер мен ой-толғаныстар. - Алматы: Үш Қиян, 2018.- 296 б. * Әке мұрасына адалдық.- Алматы, 2020. - 492 б. * Ой түрткі. - Алматы:Полиграфкомбинат, 2023. - 184 б. * Жүректен жүрекке: өлеңдер, әндер, баталар, жинағы: Қазақстан Жазушылар одағы РҚБ. - Алматы: Дәуір, 2024. - 328 б. - (Абай әлемі). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] oregyvrsg5jgorozqn08g57d6bj31rg 0 515495 3644449 2401815 2026-08-20T09:39:12Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644449 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Astronomy_Amateur_3_V2.jpg|thumb|right|200px|]] '''Әуесқойлар астрономиясы''' — астрономиялық объекттерді (аспан денелері) бақылау, сүретін жасау немесе зерттеуге негізделген хобби түрлерінің бірі. Әуесқой астрономдар әлемді зерттеуде белгілі орын алады. Бұның ең маңыздысы - жеке тәжірибе, көрініс пен білім алу. Екіншіден - білім мен сезімдерінің басқа ұнатушылармен ауысуы, топтық бақылау организацияларының құрылуы, құралдар жасалуы мен модернизациясы.<ref>{{cite web | url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3956/ | title=Астрономия на любителя}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commonscat|Category:Amateur astronomy}} {{бастама}} [[Санат:Хобби]] [[Санат:Астрономия]] l87uvjba9b6ehl48c7eyh8q860hhhuq 10 521762 3644256 3208411 2026-08-19T20:14:12Z Casserium 68287 3644256 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырыбы = [[Жамбыл облысы]] [[Байзақ ауданы]] елді мекендері |мазмұны = {{nobr| [[Абай (Байзақ ауданы)|Абай]] •}} {{nobr| [[Аймантөбе]] •}} {{nobr| [[Ақжар (Жамбыл облысы)|Ақжар]] •}} {{nobr| [[Аққия]] •}} {{nobr| [[Ақшолақ (ауыл)|Ақшолақ]] •}} {{nobr| [[Ақтөбе (Байзақ ауданы)|Ақтөбе]] •}} {{nobr| [[Базарбай (Жамбыл облысы)|Базарбай]] •}} {{nobr| [[Байзақ]] •}} {{nobr| [[Ботамойнақ]] •}} {{nobr| [[Бурыл]] •}} {{nobr| [[Диқан (Диқан ауылдық округі)|Диқан]] (Диқан а.о.) •}} {{nobr| [[Диқан (Мырзатай ауылдық округі)|Диқан]] (Мырзатай а.о.) •}} {{nobr| [[Жақаш]] •}} {{nobr| [[Жаңасаз]] •}} {{nobr| [[Жаңатұрмыс (Байзақ ауданы)|Жаңатұрмыс]] •}} {{nobr| [[Жеңіс (Жамбыл облысы)|Жеңіс]] •}} {{nobr| [[Жетібай (Жамбыл облысы)|Жетібай]] •}} {{nobr| [[Жібек жолы (Жамбыл облысы)|Жібек Жолы]] •}} {{nobr| [[Кеңес (Байзақ ауданы)|Кеңес]] •}} {{nobr| [[Көкбастау (Жамбыл облысы)|Көкбастау]] •}} {{nobr| [[Көкөзек (Жамбыл облысы)|Көкөзек]] •}} {{nobr| [[Көктал (Байзақ ауданы)|Көктал]] •}} {{nobr| [[Қайнар (Байзақ ауданы)|Қайнар]] •}} {{nobr| [[Қостөбе (Байзақ ауданы)|Қостөбе]] •}} {{nobr| [[Қосы батыр ауылы|Қосы батыр]] •}} {{nobr| [[Құмжота]] •}} {{nobr| [[Құсақ]] •}} {{nobr| [[Мәдімар]] •}} {{nobr| [[Мырзатай]] •}} {{nobr| [[Сарыбарақ]] •}} {{nobr| '''[[Сарыкемер]]''' •}} {{nobr| [[Сеңкібай]] •}} {{nobr| [[Тегістік (Жанатұрмыс ауылдық округі)|Тегістік]] (Жанатұрмыс а.о.) •}} {{nobr| [[Тегістік (Темірбек ауылдық округі)|Тегістік]] (Темірбек а.о.) •}} {{nobr| [[Төрекелді]] •}} {{nobr| [[Төрткүл (Жамбыл облысы)|Төрткүл]] •}} {{nobr| [[Түймекент]] •}} {{nobr| [[Үлгілі (Жамбыл облысы)|Үлгілі]] •}} {{nobr| [[Үшбұлақ (Жамбыл облысы)|Үшбұлақ]] •}} {{nobr| [[Шахан (Жамбыл облысы)|Шахан]] }} }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Аудан бойынша елді мекендер:Жамбыл облысы|Байзақ ауданы]] </noinclude> t0y0o2an5vfmutmwz2ioenillovvuxp 0 522699 3644520 3433452 2026-08-20T10:43:52Z Marksscheider 183882 3644520 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Нағайбектер |төл атауы = {{lang-tt|нагайбәкләр}} |сурет = Нагайбаки.JPG |сурет тақырыбы = |саны = 8 100 |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[Нағайбек тілі]] |діні = [[Православ шіркеуі|православие]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Нағайбек''' ({{lang-tt|нагайбәкләр}}) — татарлардың аз санды этникалық тобы (шоқынған татарлар). Негізінен [[Челябі облысы]]ның батысында (Нағайбақ, Верхнеурал, Троицк және Шұбаркөл аудандары). Халқы 8,1 мың адамд, оның ішінде Челябі облысында 7,7 мың (2010, халық санағы).<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2800874|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-14 |lang=}}</ref> == Этнонимі== "Нағайбек" этнонимі алғаш рет XIX ғасырда ғана белгілі болды. Кейбір зерттеушілер оларды шоқындыру рәсімінен өткен ноғайлармен, басқалары Қазан хандығы құлағаннан кейін шоқындыру рәсімінен өткен қазан татарларымен байланыстырады. Тұтастай алғанда, нағайбектердің этнонимді қалыптасуы олардың христиандануымен (конфессиялық оқшаулау), казактар құрамында ұзақ уақыт болуымен (таптық оқшаулау), сондай-ақ 1842 жылдан кейін топтың негізгі бөлігінің аумақтық жағынан Орал маңында тұратын қазан татарларынан бөлінуімен байланысты болды. ХІХ ғасырдың екінші жартысында нағайбектер шоқындыру рәсімінен өткен татарлардың ерекше этникалық тобы ретінде, ал 1920 және 1926 жылдардағы халық санағы кезінде тәуелсіз ұлт ретінде ерекшеленеді.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=NAGY|title=Әлем халықтары/Нағайбектер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-14 |lang=}}</ref> == Тілі == [[Нағайбек тілі]] – орта татар тілінің диалектісі. Бұл топқа нағайбек тілімен қатар екі кряшен диалектілері де кіреді. Нағайбек тілінің татар тілінен ерекше белгілері бірнеше факторлардың әсерінен қалыптасты. Олардың негізгілері конфессиялық (татар тіліне діни мәтіндерден енген арабизмдер мен фарсизмдердің болмауы) және тарихи (орыс халқымен тығыз байланысы және олардың тілдік ықпалы). Сонымен қатар, нағайбек тілінде архаикалық лексиканың айтарлықтай қабаты бар.<ref>{{cite web|url=https://xn--74-6kcq7bhn4g.xn--p1ai/stati/narodyi/nagajbaki.html?ysclid=m74vthnas2942980611|title=Нағайбектер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-14 |lang=}}</ref> == Діні == Нағайбек діндарлары [[Православ шіркеуі|православие]] дінін ұстанады және "ескі шоқындыру рәсімінен өткендерге" жатады, яғни XVI—XVII ғасырларда [[Христиандық|христиан]] дінін қабылдаған.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/280|title=Исхаков Д.М. Нағайбектер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-14 |lang=}}</ref> == Сырт келбеті == Олар типтік емес және ерекше көрініске ие, өйткені олар бірнеше этникалық топтардың симбиозы болып табылады. Түркі ерекшеліктерінің болуына қарамастан, олардың көпшілігінің шаштары мен көздері ақшыл, сонымен қатар олар өздерінің жіңішкелігімен, сымбаттылығымен ерекшеленеді.<ref>{{cite web|url=https://tatkazan.ru/nagaybaki/|title=Нағайбектер: тарихы, шығу тегі, дәстүрі, мәдениеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-14 |lang=}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Nagayback Cossacks in Parizh village, circa 1900.jpg|нобай|оңға|200px|Нағайбек казактар. 1900]] IV Иван патшаның кезінде [[Қазақ хандығы]] мен [[Сібір хандығы]] жаулап алынған кезде Ик өзенінің жағасын мекендеген ноғайлар Ресейдің отарына айналды. 17-18 ғасырларда орталық езгінің күшеюі бірнеше халық көтерілістеріне әкеп соқты. Көтерілістерді болдырмау үшін 1735 ж. Санкт-Петербургте Сенат жанынан Еділ бойы халықтарын шоқындыру кеңесі құрылды. Түркі тектес халықтардың бір-бірімен қатынасын қиындату мақсатында қамалар тұрғызылды, ондай қамалдардың бірі [[Нагайбак]]та (қазіргі Башқұртстандағы кент) салынды. Нағайбектерден арнайы қазақ әскері жасақталды. 19 ғасырдығдың 40-жылдары нағайбектердің бір бөлігі қазіргі Челябі облысының аумағына қарай көшірілді. 20 ғасырда нағайбектердің саны үнемі азайып отырды. 1897 жылғы санақта олар 47 мың адам болса, 1926 жылғы санақта 10 мың-ақ қалған. 1939 жылғы санақтан бастап жеке этнос ретінде аталмады. Қазіргі уақытта нағайбектер өздерін татарлардың өкіліміз деп есептейді. Дәстүрлі тұрмыстарында татар, башқұрт халықтарына тән элементтер кездеседі.<ref>{{кітап|авторы=Қазақ энциклопедиясы | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=|томы=6 |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref> == Кәсібі == Нағайбектер дәстүрлі кәсібі – [[егіншілік]], олар арпа, бидай, сұлы, қара бидай, қарасора, зығыр өсіреді. Олар мал шаруашылығымен, асыл тұқымды ірі қара, жылқы, шошқа, қой, құс өсірумен айналысады. Омарта шаруашылығы бар, бұрын тас өндіру дамыған. Дәстүрлі тоқымашылық нағайбектердің негізгі кәсібінің бірі болды. Олар жүн мен зығырдан тоқыма станоктарын немесе қолмен тоқуды қолданып маталар жасады. Қыш құмыра жасаумен де айналысып, саз балшықтан түрлі бұйымдар жасаған. Олар ағаш тоқыма станоктарында жүннен кілем жасады. Нағайбек кілемдері түрлі-түсті өрнектерімен, геометриялық оюларымен танымал. Ұсталар қару-жарақ, құрал-сайман, зергерлік бұйымдар жасаумен айналысты.<ref>{{cite web|url=https://www.samddn.ru/novosti/novosti/nagaybaki-/|title=Нағайбектер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-14 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === [[Сурет:Экспонаты выставки =Традиционная культура нагайбаков Южного Урала= (5).JPG|нобай|оңға|200px|]] Нағайбақ елді мекендері (ауыл) өзендерге жақын орналасқан және олардың тұрақты көшелі орналасуымен ерекшеленеді. Әр ауылда шіркеу, шеру алаңы, азық-түлік қоймалары, дүкендер бар. Үйлердің көпшілігі бір аулалы. Шаруашылық құрылыстар тұрғын үйден бөлек салынды. Нағайбектер қыста ағаш үйлерде, жазда саман үйлерде тұрады. Тұрғын үйлер бір қабатты және негізінен екі бөлмеден тұрады.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/nagaybaki-malochislennyy-korennoy-narod-rossii|title=Нагайбектер – Ресейдің шағын байырғы халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-14 |lang=}}</ref> Үйлердің қабырғалары сыланып, әктелді. Алдыңғы жақ, кіреберіс және есік жақтауы көк түске боялған. Тұрғын үйдің іші орыстарға ұқсас болды. Пештің бүйіріне шойын қазан салынды, онда күнделікті тамақ дайындалады. Пештің қарама-қарсы жағында орындық пен кереует қызметін атқаратын нарлар мен кең орындықтар болды. Жазда нағайбектер асханада емес, аулада тамақ әзірлейтін. Ол үшін шатырдың астынан орын қоршалып, қазандығы бар пеш орнатылған. Мереке күндері бөлмелер ерекше безендірілді: қабырғаға өздері жасаған ең жақсы сүлгілер ілініп, ұшына қара және қызыл жібектің әртүрлі өрнектері кестеленіп, ерлер мен әйелдердің ең жақсы мерекелік киімдері ілінді.<ref>{{cite web|url=https://xn--80aaaa1bcaqfbqcckfp8c4cxgsc.xn--p1ai/nationalities/%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8|title=Нағайбектер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-14 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Экспонаты выставки =Традиционная культура нагайбаков Южного Урала= (1).JPG|нобай|оңға|200px|]] Ерлердің дәстүрлі киімдеріне «кумушки» деп аталатын дәстүрлі кеудеше жатады. Олар әдетте қолмен тігіліп жарқын кестелер мен үлгілерге ие. Ерлердің дәстүрлі шалбарлары матадан ашық түстермен тігіледі. Олардың аяқтары кең және кесте немесе өрумен безендірілген. Нағайбектер былғарыдан немесе матадан тігілген, металл элементтермен кестлі дәстүрлі белдік киеді. Белдікке пышаққа арналған қынап бекітіледі, бұл олардың мәдениетінің бір белгісі. Нағайбектер әйелдері «шафибаш» немесе «шафикүл» деп аталатын дәстүрлі ұзын көйлек киеді. Олар әдетте ашық түсті маталардан тігіледі және әртүрлі кестелермен, моншақтармен және таспалармен безендірілген. Бастарына орамал немесе орамал сияқты түрлі бас киімдер киеді. Олар жібектен, мақтадан немесе жүннен жасалуы мүмкін, сонымен қатар кестелермен, моншақтармен және өрнектермен безендіріледі. Нағайбек әйелдері алқа, білезік, сырға, жүзік сияқты көптеген зергерлік бұйымдарын пайдаланады. Әшекейлер әдетте халықтық болып табылады және халықтың мәдениеті мен дәстүрін көрсететін нақты өрнектерге ие.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/nagaybaki/nacionalnie-kostumi|title=Дәстүрлі киімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Нағайбек халқының дәстүрлі тағамдарының негізгі құрамдас бөлігі ет болып табылады. Олар сиыр, қой және құс етін тұтынады. Етті грильде пісіп, бұқтырып, кәуап немесе манты сияқты әртүрлі ет тағамдарына қолданады. Дәстүрлі Нагайбек асханасында түрлі көжелер кең таралған. Танымал сорпалардың бірі - көкөністер мен шөптерді қосып йогурт негізінде дайындалған хиндыбат. Шурпа мен шурва сияқты ет пен көкөніс қосылған сорпалар да танымал. Нан – нағайбек халқының дәстүрлі тағамдарының ажырамас бөлігі. Олар бидай, жүгері, лаваш сияқты нанның әртүрлі түрлерін жасайды. Тағы бір танымал кондитерлік өнімдер - чебурек, әдетте ет немесе ірімшік қосылған, қызарғанша қуырылған қамыр. Нагайбектер дәстүрлі тағамдарына дәмдеуіштерді мол пайдаланады. Олар өз тағамдарына бай дәм мен хош иіс қосу үшін кориандр, куркума, зире, мускат жаңғағы және т.б. сияқты әртүрлі дәмдеуіштерді пайдаланады. Сүт өнімдері де кеңінен қолданылады. Йогурт, ірімшік, қаймақ және сүзбе жиі тағамдарға қосылады және соустар ретінде қолданылады. Тәттілерден олар халва (ұн мен қанттан жасалған тәтті), баклава (жаңғақ пен сироп қосылған қатпарлы қамыр) және жеміс-жидек қосылған түрлі пирогтар сияқты түрлі тәттілерді дайындайды.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/nagaybaki/tradicionnaya-kuhnya|title=Дәстүрлі тағамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}</ref> === Фольклоры === [[Сурет:Экспонаты выставки =Традиционная культура нагайбаков Южного Урала= (4).JPG|нобай|оңға|200px|]] Нағайбек халқының ауыз әдебиетінде ауызша дәстүрдің орны зор. Оларға ертегілер, аңыздар, мифтер, эпикалық ертегілер, мақал-мәтелдер жатады. Бұл әңгімелер халықтың даналығын, өнеге тағылымын, тарихи оқиғаларын жеткізеді. Ауыз әдебиетінде музыканың маңызы зор. Олар дәстүрлі ән, күй, би билейді. Музыка домбыра (ішекті аспап), банджо, тар сияқты ұлттық аспаптарды қолданумен сүйемелденеді. Халық әндерінде олардың қуанышы, мұңы, махаббаты, патриоттық сезімі бейнеленген. Олар табиғат, махаббат, еңбек, соғыс, тарих туралы әндер айтады. Ән мәтіні көбіне поэтикалық мағынаға ие болып, халықтың тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін айта алады. Нағайбақ халқының дәстүрлі билері олардың фольклорының маңызды бөлігі болып табылады. Олар өздерінің энергиясын, өзара әрекеттесуін және мәдени болмысын білдіретін әртүрлі би композицияларын орындайды. Мекен еткен аймағына байланысты би стильдері әртүрлі болуы мүмкін. Нағайбек халқы да әртүрлі оқиғалар мен өтпелі кезеңдерге байланысты көптеген ырымдарды, рәсімдерді сақтайды. Адам өміріндегі маңызды оқиғалар - үйлену тойы, бала туу, жерлеу және басқа да салт-дәстүрлер сақталған.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/nagaybaki/folklor|title=Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер. Фольклор |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{уики}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей этникалық топтары]] [[Санат:Татарлар]] 3nebol9vk5rrwymw0830lgmxt7dr9x0 0 532423 3644439 3633670 2026-08-20T09:29:16Z 1nter pares 146705 3644439 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Нүркен Мазбаев |толық аты = |лақап аты = Мерген(Снайпер) |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 4.06.1972 |туған жері = {{туғанжері|Тараз|Таразда}} |азаматтығы = {{KAZ}} |бойы = 170 см |салмағы = |позиция = шабуылшы , бапкер |қазіргі клуб = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1992—1997|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |1998—1999|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қызылорда]]| |2000—2001|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|ФК Синтез]]| |2001—2003|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|ФК Достық ]]| |2003—2007|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]| }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1995—2000|{{футбол|Қазақстан}}|5 (0) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = }} '''Нүркен Мазбаев''' – Қазақстан футболшысы (шабуылшы). Қазақстан футболының тарихындағы ең үздік ойыншы. Нүркен Мазбаев 4 маусымда 1972 жылы [[Тараз]] қаласында дүниеге келген. == Мансабы == ===Клубтық карьера=== *Нүркен Мазбаев 1992 жылы 20 жасында «Тараз» сапында ойнап, футболдағы алғашқы табысты карьерасын бастайды. *Нүркен 1992-1997 жылдар аралығында «Тараз» сапында 159 рет алаңға шығып, 59 гол салған. Алты маусым қатарынан клубтың үздік шабуылшысы болды. *1995 жылы алғаш рет күміс жүлдеге қол жеткізеді. Келер мауысыда алтын жүлдеге ие болды. Клубтың алғашқы чемпиондық атағына мерген шабуылшы Нүркеннің қосқан үлесі орасан зор. *1997 жылы «Таразбен» тағы да жүлделі екінші орынды иеленеді. Сол жылы облыс әкімі ауысып, команданың жағдайы қиындай бастады. Клубтың біраз ойыншылары әр түрлі себептермен команда ауыстырады. Нүркен де клуб ауыстырып, «Қайсар» клубының сапына өтеді. Қайсар клубында 1998-1999 жылғы маусымда 33 ойын өткізіп, 25 рет гол соқты. Әрі еліміздің ең үздік шабуылшысы атанады. *Нүркен «Тараз», «Қайсар» сияқты командаларда доп тепкен соң, 1999 жылы оңтүстіктің тағы бір командасы «Синтез» клубына ауысады. *«Синтез» клубында бар жоғы 14 рет қана алаңға шығады. Ал 2000 жылдардың басына Астананың «Жеңісінен» ұсыныс түсіп, Астана клубының құрамынақосылады. *«Жеңістің» сапында 27 рет алаңға шығып, тоғыз рет теңбіл допты қақапа торында тулатады. 2001 жылы қайтадан оңтүстік өңірге оралып, «Достық» клубымен келісім-шартқа отырады.Достық клубында 1999 жылда 14 ойын өткізіп, 4 гол салды. === Ұлттық құрамадағы мансабы === 13 ойын өткізіп 2 гол салды. Жарақат алып ұлттық құрамадағы ойынын тоқтатты. ==Жетістіктері== *2000, 1996 жылы Қазақстан Чемпионы *1995, 1997 жылы Қазақстанның вице чемпионы *2000 Қазақстан Кубогының иегері ==Сыртқы сілтемелер== *http://www.national-football-teams.com/player/15595/Nurken_Mazbaev.html *http://sport.gazeta.kz/art/?aid=40310 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205184446/http://sport.gazeta.kz/art/?aid=40310 |date=2015-02-05 }} *http://ffk.kz/rus/clubs/26/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623224737/http://www.ffk.kz/rus/clubs/26 |date=2012-06-23 }} [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]] [[Санат:Тараз ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Тараз ФК жаттықтырушылары]] 3a1altdfhagolc2y12863h1dj56jze8 4 537752 3644307 3643918 2026-08-20T05:00:31Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3644307 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96706" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 706] | data-sort-value="1107" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1107] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="86426" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 86 426] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84040" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 040] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55564" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 564] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49070" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 070] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="34884" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 34 884] | data-sort-value="58" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 58] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22927" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 927] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="22801" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 22 801] | data-sort-value="221" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 221] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19817" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 817] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17257" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 257] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11501" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 501] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10147" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 147] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8375" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8375] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8208" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8208] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7952" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7952] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7489" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4515" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4444" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4444] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3764" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3764] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3295" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3295] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3147" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3147] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2912" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2912] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2147" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2147] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1611" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1611] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1547" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1547] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1177" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1177] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1088" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1088] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="730" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 730] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="701" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="596" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 596] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="560" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 560] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 8js35dq7oihmv8gupv8wze3kbbw3ayk 0 540601 3644454 2305965 2026-08-20T09:44:57Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644454 wikitext text/x-wiki '''Вера Климентьевна Слуцкая'''(шын аты Берта Брониславовна) (5.17).9.1874, Минск,-30.10.1917, Царское Селосының маңы, қазіргі Ленинград облысы, Пушкин қаласы. )-Ресейдегі [[революция]]лық қозғалысқа қатысушы [[1902 жыл]]дан Коммунистік партия мүшесі. ==Өмірі== Слуцкая революциялық қызметіне [[1898 жыл]]дан бастады. [[1901]] ж. Бунд партиясының мүшесі болды. [[Минск]] пен Петербургтегі [[1905]]-[[1907]] жыладардағы революцияға белсене қатысты, РСДЖП жауынгерлік ұйымының мүшесі, РСДЖП 5-сьезінің ([[1907]]) делегаты, кейін Петербургте партия қызметкері. [[1902-1912 ж]]. Германия мен Швейцарияда эмиграцияда облып, [[1913]] ж. [[Петербург]]ке [[партия]] қызметіне ауысты. Бірнеге рет тұтқынға алынды. 1917 ж. [[Ақпан революциясы]]нан кейін РСДЖ (б)П Петербург [[комитет]]інің мүшесі, жұмысшы әйелдер арасында партия[[ұйым]]дастырушысы, Василеостовск [[аупартком]]ының [[секретар]]ы болды. Слуцкая-РСДЖП (б) П 6-[[сьез]]інің [[делегат]]ы. Петроградтағы Қазан қарулы [[көтеріліс]]іне белсене қатысты. ==Қолданылған әдебиет== Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 199 бет [[Санат: 1874 жылы туғандар]] [[Санат: 1917 жылы қайтыс болғандар]] ig0tgrcd92tsmx2kla55jy3kcbywog5 3644455 3644454 2026-08-20T09:45:15Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644455 wikitext text/x-wiki '''Вера Климентьевна Слуцкая'''(шын аты Берта Брониславовна) (5.17).9.1874, Минск,-30.10.1917, Царское селосының маңы, қазіргі Ленинград облысы, Пушкин қаласы. )-Ресейдегі [[революция]]лық қозғалысқа қатысушы [[1902 жыл]]дан Коммунистік партия мүшесі. ==Өмірі== Слуцкая революциялық қызметіне [[1898 жыл]]дан бастады. [[1901]] ж. Бунд партиясының мүшесі болды. [[Минск]] пен Петербургтегі [[1905]]-[[1907]] жыладардағы революцияға белсене қатысты, РСДЖП жауынгерлік ұйымының мүшесі, РСДЖП 5-сьезінің ([[1907]]) делегаты, кейін Петербургте партия қызметкері. [[1902-1912 ж]]. Германия мен Швейцарияда эмиграцияда облып, [[1913]] ж. [[Петербург]]ке [[партия]] қызметіне ауысты. Бірнеге рет тұтқынға алынды. 1917 ж. [[Ақпан революциясы]]нан кейін РСДЖ (б)П Петербург [[комитет]]інің мүшесі, жұмысшы әйелдер арасында партия[[ұйым]]дастырушысы, Василеостовск [[аупартком]]ының [[секретар]]ы болды. Слуцкая-РСДЖП (б) П 6-[[сьез]]інің [[делегат]]ы. Петроградтағы Қазан қарулы [[көтеріліс]]іне белсене қатысты. ==Қолданылған әдебиет== Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 199 бет [[Санат: 1874 жылы туғандар]] [[Санат: 1917 жылы қайтыс болғандар]] i52i112qmsijgtlqvskpdq8nz9tgjtk 3644456 3644455 2026-08-20T09:46:03Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644456 wikitext text/x-wiki '''Вера Климентьевна Слуцкая'''(шын аты Берта Брониславовна) (5.17).9.1874, Минск,-30.10.1917, Царское селосының маңы, қазіргі Ленинград облысы, Пушкин қаласы. )-Ресей [[революция]]лық қозғалысқа қатысушы [[1902 жыл]]дан Коммунистік партия мүшесі. ==Өмірі== Слуцкая революциялық қызметіне [[1898 жыл]]дан бастады. [[1901]] ж. Бунд партиясының мүшесі болды. [[Минск]] пен Петербургтегі [[1905]]-[[1907]] жыладардағы революцияға белсене қатысты, РСДЖП жауынгерлік ұйымының мүшесі, РСДЖП 5-сьезінің ([[1907]]) делегаты, кейін Петербургте партия қызметкері. [[1902-1912 ж]]. Германия мен Швейцарияда эмиграцияда облып, [[1913]] ж. [[Петербург]]ке [[партия]] қызметіне ауысты. Бірнеге рет тұтқынға алынды. 1917 ж. [[Ақпан революциясы]]нан кейін РСДЖ (б)П Петербург [[комитет]]інің мүшесі, жұмысшы әйелдер арасында партия[[ұйым]]дастырушысы, Василеостовск [[аупартком]]ының [[секретар]]ы болды. Слуцкая-РСДЖП (б) П 6-[[сьез]]інің [[делегат]]ы. Петроградтағы Қазан қарулы [[көтеріліс]]іне белсене қатысты. ==Қолданылған әдебиет== Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 199 бет [[Санат: 1874 жылы туғандар]] [[Санат: 1917 жылы қайтыс болғандар]] 1iqkeuqz2am0zx0wu48ip31b7wz4y4a 3644457 3644456 2026-08-20T09:46:28Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644457 wikitext text/x-wiki '''Вера Климентьевна Слуцкая'''(шын аты Берта Брониславовна) (5.17).9.1874, Минск,-30.10.1917, Царское селосының маңы, қазіргі Ленинград облысы, Пушкин қаласы. )-Ресей [[революция]]лық қозғалысына қатысушы [[1902 жыл]]дан Коммунистік партия мүшесі. ==Өмірі== Слуцкая революциялық қызметіне [[1898 жыл]]дан бастады. [[1901]] ж. Бунд партиясының мүшесі болды. [[Минск]] пен Петербургтегі [[1905]]-[[1907]] жыладардағы революцияға белсене қатысты, РСДЖП жауынгерлік ұйымының мүшесі, РСДЖП 5-сьезінің ([[1907]]) делегаты, кейін Петербургте партия қызметкері. [[1902-1912 ж]]. Германия мен Швейцарияда эмиграцияда облып, [[1913]] ж. [[Петербург]]ке [[партия]] қызметіне ауысты. Бірнеге рет тұтқынға алынды. 1917 ж. [[Ақпан революциясы]]нан кейін РСДЖ (б)П Петербург [[комитет]]інің мүшесі, жұмысшы әйелдер арасында партия[[ұйым]]дастырушысы, Василеостовск [[аупартком]]ының [[секретар]]ы болды. Слуцкая-РСДЖП (б) П 6-[[сьез]]інің [[делегат]]ы. Петроградтағы Қазан қарулы [[көтеріліс]]іне белсене қатысты. ==Қолданылған әдебиет== Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 199 бет [[Санат: 1874 жылы туғандар]] [[Санат: 1917 жылы қайтыс болғандар]] 6cfpo7maq3ira7sye6363zkk3xxqn0m 3644458 3644457 2026-08-20T09:47:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:Bakyt.tass|Bakyt.tass]] соңғы нұсқасына қайтарды 2305965 wikitext text/x-wiki '''Вера Климентьевна Слуцкая'''(шын аты Берта Брониславовна) (5.17).9.1874, Минск,-30.10.1917, Царское Селоның маңы, қазіргі Ленинград облысы, Пушкин қаласы. )-Ресейдегі [[революция]]лық қозғалысқа қатысушы [[1902 жыл]]дан Коммунистік партия мүшесі. ==Өмірі== Слуцкая революциялық қызметіне [[1898 жыл]]дан бастады. [[1901]] ж. Бунд партиясының мүшесі болды. [[Минск]] пен Петербургтегі [[1905]]-[[1907]] жыладардағы революцияға белсене қатысты, РСДЖП жауынгерлік ұйымының мүшесі, РСДЖП 5-сьезінің ([[1907]]) делегаты, кейін Петербургте партия қызметкері. [[1902-1912 ж]]. Германия мен Швейцарияда эмиграцияда облып, [[1913]] ж. [[Петербург]]ке [[партия]] қызметіне ауысты. Бірнеге рет тұтқынға алынды. 1917 ж. [[Ақпан революциясы]]нан кейін РСДЖ (б)П Петербург [[комитет]]інің мүшесі, жұмысшы әйелдер арасында партия[[ұйым]]дастырушысы, Василеостовск [[аупартком]]ының [[секретар]]ы болды. Слуцкая-РСДЖП (б) П 6-[[сьез]]інің [[делегат]]ы. Петроградтағы Қазан қарулы [[көтеріліс]]іне белсене қатысты. ==Қолданылған әдебиет== Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 199 бет [[Санат: 1874 жылы туғандар]] [[Санат: 1917 жылы қайтыс болғандар]] n9g3qafmkvx3uoyr435p21fc8fe51wr 10 542494 3644258 3208413 2026-08-19T20:15:53Z Casserium 68287 3644258 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырыбы = [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] елді мекендері |мазмұны = {{nobr| [[Айша бибі ауылы|Айша бибі]] •}} {{nobr| [[Аса (ауыл)|'''Аса''']] •}} {{nobr| [[Ащыбұлақ (Жамбыл облысы)|Ащыбұлақ]] •}} {{nobr| [[Әулиекөл (Жамбыл облысы)|Әулиекөл]] •}} {{nobr| [[Бәйтерек (Жамбыл ауданы)|Бәйтерек]] •}} {{nobr| [[Бесағаш (Жамбыл облысы)|Бесағаш]] •}} {{nobr| [[Бірлесу-Еңбек]] •}} {{nobr| [[Гродеково]] •}} {{nobr| [[Еңбек (Жамбыл ауданы)|Еңбек]] •}} {{nobr| [[Ерназар (Жамбыл облысы)|Ерназар]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Жамбыл ауданы Жамбыл облысы)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жаңаөткел]] •}} {{nobr| [[Жасөркен]] •}} {{nobr| [[Жұма (ауыл)|Жұма]] •}} {{nobr| [[Көлқайнар]] •}} {{nobr| [[Қапал (Жамбыл облысы)|Қапал]] •}} {{nobr| [[Қаракемер (Жамбыл ауданы)|Қаракемер]] •}} {{nobr| [[Қаратау (Жамбыл ауданы)|Қаратау]] •}} {{nobr| [[Қостөбе (Жамбыл ауданы)|Қостөбе]] •}} {{nobr| [[Құмсуат (Жамбыл облысы)|Құмсуат]] •}} {{nobr| [[Құмтүйін]] •}} {{nobr| [[Қызылдихан (Жамбыл облысы)|Қызылдихан]] •}} {{nobr| [[Қызылқайнар (Жамбыл облысы)|Қызылқайнар]] •}} {{nobr| [[Өрнек (Жамбыл ауданы)|Өрнек]] •}} {{nobr| [[Рахат (Жамбыл ауданы)|Рахат]] •}} {{nobr| [[Сеңгірбай]] •}} {{nobr| [[Тастөбе (Жамбыл облысы)|Тастөбе]] •}} {{nobr| [[Тоғызтарау]] •}} {{nobr| [[Түрксіб (Жамбыл облысы)|Түрксіб]] •}} {{nobr| [[Шайдана]] •}} {{nobr| [[Шәкен Ниязбеков ауылы|Шәкен Ниязбеков]] •}} {{nobr| [[Шоқай (Жамбыл облысы)|Шоқай]] }} }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Аудан бойынша елді мекендер:Жамбыл облысы|Жамбыл ауданы]] </noinclude> k27pkucxfb8z1jnoqcic96gikotl81m 3644260 3644258 2026-08-19T20:17:06Z Casserium 68287 3644260 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырыбы = [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] елді мекендері |мазмұны = {{nobr| [[Айша бибі ауылы|Айша бибі]] •}} {{nobr| [[Аса (ауыл)|'''Аса''']] •}} {{nobr| [[Ащыбұлақ (Жамбыл облысы)|Ащыбұлақ]] •}} {{nobr| [[Әулиекөл (Жамбыл облысы)|Әулиекөл]] •}} {{nobr| [[Бәйтерек (Жамбыл ауданы)|Бәйтерек]] •}} {{nobr| [[Бесағаш (Жамбыл облысы)|Бесағаш]] •}} {{nobr| [[Бірлесу-Еңбек]] •}} {{nobr| [[Гродеково]] •}} {{nobr| [[Еңбек (Жамбыл ауданы)|Еңбек]] •}} {{nobr| [[Ерназар (Жамбыл облысы)|Ерназар]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Жамбыл ауданы Жамбыл облысы)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жаңаөткел]] •}} {{nobr| [[Жасөркен]] •}} {{nobr| [[Жұма (ауыл)|Жұма]] •}} {{nobr| [[Көлқайнар]] •}} {{nobr| [[Қапал (Жамбыл облысы)|Қапал]] •}} {{nobr| [[Қаракемер (Жамбыл ауданы)|Қаракемер]] •}} {{nobr| [[Қаратау (Жамбыл ауданы)|Қаратау]] •}} {{nobr| [[Қостөбе (Жамбыл ауданы)|Қостөбе]] •}} {{nobr| [[Құмсуат (Жамбыл облысы)|Құмсуат]] •}} {{nobr| [[Құмтүйін]] •}} {{nobr| [[Қызылдихан (Жамбыл облысы)|Қызылдихан]] •}} {{nobr| [[Қызылқайнар (Жамбыл облысы)|Қызылқайнар]] •}} {{nobr| [[Өрнек (Жамбыл ауданы)|Өрнек]] •}} {{nobr| [[Рахат (Жамбыл ауданы)|Рахат]] •}} {{nobr| [[Сеңгірбай]] •}} {{nobr| [[Тастөбе (Жамбыл облысы)|Тастөбе]] •}} {{nobr| [[Тоғызтарау]] •}} {{nobr| [[Шайдана]] •}} {{nobr| [[Шәкен Ниязбеков ауылы|Шәкен Ниязбеков]] •}} {{nobr| [[Шоқай (Жамбыл облысы)|Шоқай]] }} }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Аудан бойынша елді мекендер:Жамбыл облысы|Жамбыл ауданы]] </noinclude> bvlvukntln7oemky9wusq0nsob4wch9 0 557202 3644252 3260929 2026-08-19T20:10:08Z Casserium 68287 3644252 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Қызылшарық |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =53|lat_sec = 08 |lon_deg =71|lon_min =15|lon_sec =18 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Қаратөбе ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Қаратөбе |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}1054 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қызылшарық }} '''Қызылшарық''' — [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Қаратөбе ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қаратөбе ауылдық округі]] құрамында болған ауыл. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Әулиеата ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||634 ||{{өсім}}1054 ||166,2 ||327 ||{{өсім}}544 ||166,4 ||307 ||{{өсім}}510 ||166,1 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] 6tdk8v3lah5iovgipplsrkz6waxyrc1 0 557204 3644241 3337032 2026-08-19T19:55:58Z Casserium 68287 3644241 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Темір жол стансасы |атауы =Талас |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =55|lat_sec = 10 |lon_deg =71|lon_min =28|lon_sec =39 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Байзақ ауданы |кестедегі аудан = Байзақ ауданы{{!}}Байзақ |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Қостөбе ауылдық округі{{!}}Қостөбе |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}507 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Талас}} '''Талас''' — [[Жамбыл облысы]] [[Байзақ ауданы]], [[Қостөбе ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, темір жол стансасы. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Жібек жолы ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == [[Тараз]] қаласының солтүстік-шығыс шетінде, аудан орталығы - [[Сарыкемер]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 9 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||522||{{өсім}}1147 ||{{құлдырау}}507 ||44,2 ||565 ||{{құлдырау}}263 ||46,5 ||582 ||{{құлдырау}}244 ||41,9 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Байзақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Байзақ ауданының таратылған елді мекендері]] sk78kdtrpfn1cn8g067omg2bm6pi7cz 0 557205 3644237 3260583 2026-08-19T19:51:11Z Casserium 68287 3644237 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Танты |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =56|lat_sec = 42 |lon_deg =71|lon_min =19|lon_sec =30 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}328 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Танты''' — [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы)|Жамбыл ауылдық округі]] құрамында болған ауыл. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Әулиеата ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылының оңтүстік-шығысында 15 км, облыс орталығы - [[Тараз]] қаласының солтүстік-батысында 2 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||530 ||{{құлдырау}}328 ||61,9 ||261 ||{{құлдырау}}169 ||64,8 ||269 ||{{құлдырау}}159 ||59,1 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] g6eirotlvn0fxuegl9j3htzlogjppoh 0 557206 3644239 3260585 2026-08-19T19:52:34Z Casserium 68287 3644239 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Темір жол бекеті |атауы =Шайқорық |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =57|lat_sec = 06 |lon_deg =71|lon_min =21|lon_sec =17 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = Ауылдық округ |мекені = Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}507 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Шайқорық''' — [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Жамбыл облысы)|Жамбыл ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, темір жол бекеті. [[2024 жыл]]ы таратылып, [[Тараз]] қаласы [[Әулиеата ауданы]]ндағы шағын ауданға айналды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 16 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||179 ||{{өсім}}507 ||283,2 ||95 ||{{өсім}}257 ||270,5 ||84 ||{{өсім}}250 ||297,6 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Жамбыл облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таратылған елді мекендері]] ehrklgkq8knoma66t9qg1xk6w4d5ms4 0 558201 3644158 3264827 2026-08-19T15:00:00Z Nurken 111493 3644158 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Байтелі |сурет = Baiteli 20260804 (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 43|lat_min = 04|lat_sec =38 |lon_deg = 72|lon_min = 53|lon_sec = 53 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Тұрар Рысқұлов ауданы |кестедегі аудан = Тұрар Рысқұлов ауданы{{!}}Тұрар Рысқұлов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Ақбұлақ |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Жеңістің 40 жылдығы |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}274 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Байтелі''' ([[1992 жыл]]ға дейін — ''Жеңістің 40 жылдығы'')<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920008000_ О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]], [[Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ақбұлақ ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] ауылының солтүстік-шығысында 23 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||695 ||{{құлдырау}}274 ||39,4 ||355 ||{{құлдырау}}143 ||40,3 ||340 ||{{құлдырау}}131 ||38,5 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері]] kcct9a81n6fnwcw5dzn8mlq4iqiifol 0 560981 3644383 3624190 2026-08-20T07:41:37Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3644383 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} '''Джеймс Николас Райтон''' ([[25 тамыз]] [[1983 жыл|1983]]) — британ музыканты, Klaxons Лондон нью-рейв группасынын вокалшы және клавишшысы. == Өмірбаяны == Джеймстың әкесі, музыкант, мектепте оқып жүргенде бірнеше топтың құрамында ойнауға шабыт берді. Оқуын бітіргеннен кейін, Кардифф университетінде саясат мен испан тілін оқып, кейін ол ағылшын тілінен сабақ беру үшін Мадридке көшті. Мадридке жеткеннен соң, Райтон Беникасимедегі фестивальға барып,сол жерде ол Саймон Тейлор-Дэвисті кездестірді. Сол кезде ол гитарада ойнауды үйренді . Klaxons 2006 жылы  Polydor Records-қа қол қойды  . == Жеке өмірі == Джеймс 2011 жылдың ақпанында Кира Найтли актрисасымен кездесе бастады, олардың атастыруы 2012 жылдын мамырында өтті. Үйлену тойы 2013 жылы 4 мамырда Францияның онтүстігіндегі Мазан қаласында қарапайым түрде өтті. 2014 жылдың 11 желтоқсанында жұртшылық оның әйелінің жүкті екенін білді. 2015 жылдың 25 мамырында ерлі-зайыптылардың отбасында Эди Райтон атты қыз туылды.<ref name="Rolls 2007"><span class="citation">''Rolls, Chris''&#x20;[http://www.mp3.com/news/stories/9286.html The myth and magic of the Klaxons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926223251/http://www.mp3.com/news/stories/9286.html |date=2007-09-26 }}.&#x20; </span></ref> <ref name="European Vibe"><span class="citation">[http://www.europeanvibe.com/ev_magazine.asp?id_seccion=12&id_articulo_revista=121 Ready to rave?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027184005/http://www.europeanvibe.com/ev_magazine.asp?id_seccion=12&id_articulo_revista=121 |date=2007-10-27 }}</span></ref> <ref name="Cripps 2006"><span class="citation">''Cripps, Charlotte''.&#x20;</span></ref> <ref name="Gicas"><span class="citation">''Gicas, Peter''&#x20;[http://www.eonline.com/uberblog/b238199_keira_knightleys_latest_starring_role.html?sid=huffpo_news Keira Knightley's Latest Starring Role: Bridesmaid at Brother's Wedding].&#x20; </span></ref> <ref name="Sheridan 2012"><span class="citation">''Sheridan, Emily''.&#x20;</span></ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]] euv8z3zetqcod31e6vr3rkzeadmojh8 0 568121 3644110 3599648 2026-08-19T12:25:18Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644110 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тәутенов Айғали Ерманұлы''' – [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері. 1923 жылы [[Қызылорда облысы]] Тереңөзек ауданында орта шаруаның көп балалы отбасында дүниеге келген. Сырдың бойында Шіркейлі арнасының жағасында орналасқан Хан мектебінде білім алып, жетіжылдықты 1939 жылы бітіреді. Колхозда әртүрлі жұмыстар атқарады. ===Соғыстағы ерліктері=== 1942 жылы маусым айында Қызыл Армия қатарына шақырылып, соғысқа аттанады. Сонан Уфа қаласында бір айлық дайындықтан өткен соң Калинин майданына жіберіліп, 45 гвардиялық атқыштар полкі құрамында соғысқа кіреді. Сол қанды қырғыннан бір рет жамбасынан ауыр жарақат, бір рет контузия және бір рет жеңіл жарақат алып аман қалады. Ржевті неміс басқыншыларынан азат еткен соң жауынгер жолы әрі қарай жалғаса берді. Ол Ресейдің Торжок, Торопец, Великие Луки, Невель, Старая Русса қалаларын азат ету ұрыстарына қатысып, соғыста шыңдала береді. 1945 жылдың сәуірінде Кеңес Одағы Қарулы күштерінің өткізген ірі әскери операцияларының бірі Шығыс Пруссиядағы қамал-қала Кенигсбергті алу. Қатардағы жауынгер А.Тәутенов жеңіл жарақаттарына қарамастан осы әскери-соғыс операциясына аяғына дейін қатысып, жау оғынан аман қалды. Фашистік Германия тізе бүккенімен оның шығыстағы одақтасы Жапония әлі де күшті еді. Мамыр айы аяқталмастан ол кісі қатарында болған 39-армия Еуразияны көктей өтіп, жапон милитаристеріне қарсы шайқасқа аттанды. Ол осы шығыс майданы операцияларына қатысты. Жауынгер А.Тәутенов Порт-Артур гарнизонында 1947 жылдың көктеміне Сыр бойындағы туған ауылына оралды. == Марапаттары == А.Тәутенов соғыста көрсеткен ерліктері үшін «Отан соғысы» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Елге оралған соң 1947-1953 жылдар аралығында колхозда шаруашылықпен айналысып бригадир, ферма меңгерушісі колхоз бастығы, партия ұйымының хатшысы қызметтерін атқарған. 1960-1961 жылдары қой фермасында бригадир, ал 1962 жылдан бастап Тереңөзек созхозының К.Маркс бөлімшесінде егіс бригадирі болды. 1965 жылдан бастап Тереңөзек ауданы №1 күріш совхозында (кейін ҚазССР-ның 50 жылдығы атындағы) өндіріс бригадирі, бөлімше меңгерушісі болып, 1986 жылы 59 жыл еңбек өтілімен зейнеткерлікке шықты. А.Тәутенов мемлекет марапатына, ел алғысына бөленген жан. Оның есімі Қазақ Республикасының «Алтын кітабына» жазылды. Үздік еңбек көрсеткіштері үшін «Құрмет белгісі», «Еңбек Қызыл Ту» ордендерімен, «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен марапатталды. Ол Бүкілодақтық Халық Шаруашылығы жетістіктері көрмесінің күміс, қола белгілерінің иегері атанды. Абзал жүректі қос майданның ардагері1999 жылы ақпан айында 76 жасында дүниеден өтті. ===Дереккөздер=== <ref>Алдашбай С.«Ғибратты ғұмыр» Естеліктер Газет -журналдар</ref> adsjs9320yi6hf5gpyfuv01hp4kydxl 0 570376 3644130 3560049 2026-08-19T12:34:23Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644130 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ива́н Дми́триұлы Папа́нин''' ( 14 ( 26 )қараша 1894 , Севастополь — 30 қаңтар 1986 , [[Мәскеу]]) — Арктиканың кеңестік зерттеушісі , география білімдерінің докторы ( 1938 ) , контр-адмирал ( 1943 ) , екі рет [[Кеңес Одағының Батыры|Кеңес Одағының батыры]] атағын алған ( 1937 , 1940 ).<ref>{{Cite web|lang=|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Papanin_I|title=Папанин Иван Дмитриевич|author=Подкур Р. Ю.|website=Энциклопедия истории Украины|date=|publisher=Институт истории Украины Национальной академии наук|access-date=2020-11-13|archive-date=2020-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905093117/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Papanin_I|url-status=live}}</ref> ==Өмірбаяны== Иван Дмитриұлы Папанин Севастопольде әскери-теңіз флотында жұмыс істейтін теңізшілер үйінде дүниеге келген . 4 жыл мектепке дейінгі даярлық тобында оқыған ,1908 жылы зауытқа жұмысқа шыққан . 1914 жылы әскерге шақыртылған(әскери-теңіз флотына түскен) . 1918 - 1920 жылдары Қырымда және Украинада болған азамат соғысына қатысқан . 1920 жылдан бастап — Оңт . Батыс майданында әскери - теңіз флотын басқарған . 1920 жылдан бастап Р.Земляконың бұйрығы бойынша Қырым Чк - сының комменданты болып тағайындалады , кейіннен ізгесушінің жұмысын атқарады.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://vespa.media/2018/11/commissioner-death-papanin/|title=Комиссар смерти Иван Дмитриевич Папанин|website=Vespa|date=2018-11-27|access-date=2023-01-04|archive-date=2023-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104151535/https://vespa.media/2018/11/commissioner-death-papanin/|url-status=live}}</ref> 1921 жылы Харьковқа Украин ЦИК –не коммендант болып барады, кейіннен 1921 жылдың маусымынан 1922 жылдың наурызына дейін Қызыл теңіз флотының секретарі болып жұмыс атқарады . 1922 жылы Мәскеуге Халық комиссиаратының теңіз істері жөніндегі басшысы болып ауысады . 1923 жылы – Халық комиссиаратының почта және телеграф басқармасын басқарады . 1923 - 1925 жылдары Жоғарғы курс оқуларын оқып шыққан , кейіннен Якутияға радиостанция салу жөніндегі жер басқарушысының орынбасары болып барады.<ref>[http://polarpost.ru/forum/viewtopic.php?f=76&p=81159 Сегодня ледокол «Малыгин» уходит в очередной полярный рейс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323055347/http://polarpost.ru/forum/viewtopic.php?f=76&p=81159 |date=2024-03-23 }} // Правда Севера, 1932, № 157, 9 июля.</ref> 1932 - 1933 жылдары « Бухта Тихая » полярлық станцияның басшысы болады (Франц-Иосифтің жері ) , 1934 - 1935 жылдары Челюскиндағы станцияны басқарады. <ref>В этой экспедиции с ним работал учёный [[Гутерман, Исай Григорьевич|И. Г. Гутерман]].</ref> 1937 - 1938 жылдары «Солтүстік полюс» боранды станциясын әлемде бірінші басқарады . Станцияны басқарып жүріп , географиялық білім докторы деген атақты алады . 1939 - 1946 жылдары негізге Солт . теңіз флотын басқарушы болып жұмыс атқарады . 1946 - 1949 жылдары ауруына байланысты зейнетақы алып отырады ( стенокардия ) . 1949 жылдан 1951 жылға дейін КСРО - ның океонология институтында орынбасар болып жұмы атқарады . 1951 жылдан бастап өмірінің соңына дейін КСРО - ның теңіз зерттеушілер бөлімін басқарады 1956 жылдар бастап - Борок ауылында ішкі биологиялық теңіз институтының басқарады . 1986 жылдың 30 қаңтарында дүниеден озады . Мәскеуде жерленген. ==Мадақтамалары== * Екі рет Кеңес Одағы Батыры атағы ( 1937, 1940 ); * Лениннің тоғыз ордені ( 1937 , 1938 , май 1944, 26.11. 1944, 1945, 1956, 1964, 1974, 1984); * Қазан революциясының ордені (1971); * Қызыл армияның екі ордені (1922, 1950); * І жүлделі Нахимоы ордені (1945); * І жүлделі Ұлы Отан соғысы ордені (1985); * Қызыл армияның екі рет Еңбек ордені (1955, 1980); * Ұлттар достығы ордені (1982); * [[Қызыл жұлдыз ордені]] (1945); * медаль «әскери еңбегі үшін»; * Геграфиялық білім жөніндегі кондидат(1938); * контр-адмирал (1943); == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ezspa16uozxxqmwwewn2sl1oib5o0qv 0 571668 3644114 3613229 2026-08-19T12:27:34Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644114 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Степанов Борис Михайлович''' (24.05.1910- 24.06.1990)- [[ядролық физика]], [[Электрвакуумдық приборлар|электрвакуум]]<nowiki/>дық және импульстық өлшеу жүйелерінің саласында танымал кеңестік [[ғалым]], Қоғамның [[еңбек]] сіңірген қайраткері. == Өмірбаяны == 1910 жылы Петербург қаласында дүниеге келген. 1935 жылы [[Санкт-Петербург|Ленинград]] физика- механикалық институтты аяқтаған. 1934-1960 жылы АН КСРО [[химия]]<nowiki/>лық [[институт]]<nowiki/>ында инженер қызметінен электрвакуумдық зертхананың бастығының дәрежесіне дейін жұмыс істеген. 1941 жылы «[[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|жұмысшы- шаруа Қызыл Әскері]]<nowiki/>не» шақырылған болатын. Ленинградтық майданда 37418 әскери бөлімде [[Пиротехника|пиротехник]] қызметін атқарған. 1943 жылдың сәуірінде Ленинградтық 01754 әскери бөлімінде оқ- дәрілерді сақтау бөлімінің бастығы болып және [[капитан]] қызметін атқарып жүрді. Қоршаудан шыққаннан кейін Ленинград қаласынан [[мина]]<nowiki/>ны алу үрдісіне қатысты. 1945-1960 жылдары әртүрлі өлшеу тәсілдерін және құралдарын өңдеп шығарды. Олар ядролық және термоядролық жарылыстарын сүйемелдеуге, қару- жарақтарды өңдеуге, [[физика]] саласында зерттеу жұмыстарын жүргізуге зор мүмкіндіктер ашты. 1990 жылы [[Мәскеу]] қаласында көз жұмды. == Марапаттаулары == * [[Қызыл Жұлдыз ордені]] (1944). * «[[Құрмет ордені|Құрмет]]<nowiki/>» ордені (1953). * Қазандық төңкерісіндегі еңбегі үшін (1971). * [[Ленин ордені]] (1956, 1962, 1980). * «1941—1945 жылдарындағы Ұлы Отан соғысында жеңіске жеткені үшін». == Еңбек жолы == 1960—1965 жылдары НИИИТ директоры және ғылыми көшбасшысы. 1965—1983 жылдары оптикалық— физикалық өлшеудің ВНИИ директоры. Физика— [[математика]] ғылымның докторы, [[профессор]]. Қоғамдық Еңбек қайраткері.(1980) [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]]<nowiki/>нің және [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] сыйлықтарының иегері. == Шығармалары == Фотометриялық және голографиялық аппараттардың жинағы. 1974. Жіңішке [[магнит]]<nowiki/>тік қабықшалар туралы мәліметтер. 1976. Төмен [[температура]]<nowiki/>да материалдардың [[оптика]]<nowiki/>лық қасиеті. 1980. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]] [[Санат:Санкт-Петербургте туғандар]] [[Санат:24 мамырда туғандар]] [[Санат:24 маусымда қайтыс болғандар]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:КСРО физиктері]] 4emsn1agj1armoprh4cal8ycvny3l9c 0 572612 3644157 3323354 2026-08-19T14:50:11Z Nurken 111493 3644157 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қарасу |сурет = Қарасу ауылы (cropped).jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =24|lat_sec = 08 |lon_deg =69|lon_min = 48|lon_sec =42 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Сайрам ауданы |кестедегі аудан = Сайрам ауданы{{!}}Сайрам |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қарасу ауылдық округі (Түркістан облысы){{!}}Қарасу |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Черноводск'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}14119 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қарасу}} '''Қарасу''' ([[1993 жыл]]ға дейін – ''Черноводск'')<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930004000_ Об упоpядочении тpанскрибиpования на pусском языке казахских топонимов, наименовании и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> — [[Түркістан облысы]] [[Сайрам ауданы]]ндағы ауыл, [[Қарасу ауылдық округі (Түркістан облысы)|Қарасу ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Ақсукент]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||7432||{{өсім}}10294 ||{{өсім}}14119 ||137,2 ||5070 ||{{өсім}}7023 ||138,5 ||5224 ||{{өсім}}7096 ||135,8 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сайрам ауданы елді мекендері}} [[Санат:Сайрам ауданы елді мекендері]] sn68ynidho2z700pugvvhbyqzd73tpj 0 579829 3644567 3333210 2026-08-20T11:11:37Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644567 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Молохановка |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =53|lat_min = 17|lat_sec = 26 |lon_deg =63|lon_min = 51|lon_sec =40 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Қостанай ауданы |кестедегі аудан = Қостанай ауданы{{!}}Қостанай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Октябрь ауылдық округі (Қостанай ауданы){{!}}Октябрь |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =462 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Молохановка''' — [[Қостанай облысы|Қостанай облысы,]] [[Қостанай ауданы]], [[Октябрь ауылдық округі (Қостанай ауданы)|Октябрь ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Тобыл (қала)|Тобыл]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы ауыл тұрғындарының саны 469 адамды (233 ер адам және 236 әйел адам) құраса, [[2009 жыл]]ы 462 адам (235 ер адам және 227 әйел адам) болды.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қостанай ауданы елді мекендері]] ooxcd24ejf82wfpzgjf8nd20mv1lm8m 3644568 3644567 2026-08-20T11:12:41Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644568 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Молохановка |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =53|lat_min = 17|lat_sec = 26 |lon_deg =63|lon_min = 51|lon_sec =40 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Қостанай ауданы |кестедегі аудан = Қостанай ауданы{{!}}Қостанай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Октябрь ауылдық округі (Қостанай ауданы){{!}}Октябрь |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =462 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Молохановка''' — [[Қостанай облысы|Қостанай облысы,]] [[Қостанай ауданы]], [[Октябрь ауылдық округі (Қостанай ауданы)|Октябрь ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Тобыл (қала)|Тобыл]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == [[1999 жыл]]ы ауыл тұрғындарының саны 469 адамды (233 ер адам және 236 әйел адам) құраса, [[2009 жыл]]ы 462 адам (235 ер адам және 227 әйел адам) болды.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қостанай ауданы елді мекендері]] 4dc93wjghbtqa7io8pq06rs05ls7hpc 3644570 3644568 2026-08-20T11:15:10Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[User talk:Жадыра Абибуллаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3333210 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Молохановка |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =53|lat_min = 17|lat_sec = 26 |lon_deg =63|lon_min = 51|lon_sec =40 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Қостанай ауданы |кестедегі аудан = Қостанай ауданы{{!}}Қостанай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Октябрь ауылдық округі (Қостанай ауданы){{!}}Октябрь |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =462 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Молохановка''' — [[Қостанай облысы]] [[Қостанай ауданы]], [[Октябрь ауылдық округі (Қостанай ауданы)|Октябрь ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Тобыл (қала)|Тобыл]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы ауыл тұрғындарының саны 469 адамды (233 ер адам және 236 әйел адам) құраса, [[2009 жыл]]ы 462 адам (235 ер адам және 227 әйел адам) болды.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қостанай ауданы елді мекендері]] h200jy4pbyk2i1r5pzbij6b5q9hc0ov 3644571 3644570 2026-08-20T11:16:34Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644571 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Молохановка |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =53|lat_min = 17|lat_sec = 26 |lon_deg =63|lon_min = 51|lon_sec =40 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Қостанай ауданы |кестедегі аудан = Қостанай ауданы{{!}}Қостанай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Октябрь ауылдық округі (Қостанай ауданы){{!}}Октябрь |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =462 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Молохановка''' — [[Қостанай облысы]] [[Қостанай ауданы]], [[Октябрь ауылдық округі (Қостанай ауданы)|Октябрь ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Тобыл (қала)|Тобыл]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы ауыл тұрғындарының саны 469 адамды (233 ер және 236 әйел адам) құраса, [[2009 жыл]]ы 462 адам (235 ер адам және 227 әйел адам) болды.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қостанай ауданы елді мекендері]] evq0eh1ikkan2pnh9uno0h1w7z129pd 3644572 3644571 2026-08-20T11:16:58Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзету 3644572 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Молохановка |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =53|lat_min = 17|lat_sec = 26 |lon_deg =63|lon_min = 51|lon_sec =40 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Қостанай ауданы |кестедегі аудан = Қостанай ауданы{{!}}Қостанай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Октябрь ауылдық округі (Қостанай ауданы){{!}}Октябрь |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =462 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Молохановка''' — [[Қостанай облысы]] [[Қостанай ауданы]], [[Октябрь ауылдық округі (Қостанай ауданы)|Октябрь ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Тобыл (қала)|Тобыл]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы ауыл тұрғындарының саны 469 адамды (233 ер және 236 әйел адам) құраса, [[2009 жыл]]ы 462 адам (235 ер және 227 әйел адам) болды.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қостанай ауданы елді мекендері]] qn95t5rodm9jkshgowqmqzzzfyox00m 0 580132 3644141 3640291 2026-08-19T12:45:33Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644141 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Хамедов Абилфас Муслимович''' - 1962 жылғы 7 наурызда [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]ның Мақтарал ауданында туған. Ұлты – әзербайжан. Сәулет ғылымдарының кандидаты. ==Білімі және жұмыстары== Алматы Сәулет-құрылыс институтын «Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс» мамандығы бойынша бітірген.Еңбек жолын құрылыс-монтаж басқармасында тас қалаушы болып бастаған.1993 жылдан бастап «ХЭМКО» құрылыс компаниясын басқарады. 2007 жылдан қазіргі кезге дейін «Әзербайжандықтар қауымдастығы» республикалық қоғамдық бірлестігінің төрағасы болып табылады.Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі. ==Істері== Абилфас Муслимович жыл сайын қайырымдылық мақсаттарға, мамандандырылған мектептер мен мүгедектерге арналған интернаттарды қайта құрылымдау мен жөндеуге қаржы бөледі, бала бақшаларына, тұрмысы төмен отбасыларына материалдық көмек көрсетеді. ==Атақтары== * «Құрмет» орденімен, мерейтойлық медальдармен * Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бiрлiк» қоғамдық медалімен марапатталған. ==Сілтемелер== http://assembly.kz/kk/substituents/hamedov-abilfas-muslimovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509070546/http://assembly.kz/kk/substituents/hamedov-abilfas-muslimovich |date=2017-05-09 }} s3oadvh297z2c9okjlqyjojoip07ou0 0 591081 3644272 3259704 2026-08-19T21:02:49Z Casserium 68287 3644272 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Қызылжұлдыз ауылдық округі |Облысы = Жамбыл облысы |Ауданы = [[Байзақ ауданы]] |Құрылған уақыты = 2001<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V01G000408_ Жаңа ауылдық (селолық) және кенттік округтер құру туралы]</ref> |Орталығы = [[Қызыл Жұлдыз (Жамбыл облысы)|Қызыл Жұлдыз]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}6300 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} {{мағына|Қызылжұлдыз ауылдық округі}} '''Қызылжұлдыз ауылдық округі''' – [[Жамбыл облысы]] [[Байзақ ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Қызыл Жұлдыз (Жамбыл облысы)|''Қызыл Жұлдыз'']] ауылы кірді. Орталығы Қызыл Жұлдыз ауылы болды.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> [[2024 жыл]]ы округ құрамында болған Қызыл Жұлдыз ауылы таратылып, [[Тараз]] қаласына қосылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/taraz-kalasina-rgeles-audandardan-14-auil-kosiladi-973d3d Тараз қаласына іргелес аудандардан 14 ауыл қосылады]</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Қызыл Жұлдыз (Жамбыл облысы)|''Қызыл Жұлдыз'']] ауылы ||5070 ||{{өсім}}6300 ||124,3 ||2538 ||{{өсім}}3155 ||124,3 ||2532 ||{{өсім}}3145 ||124,2 |} Ауылдық округтің Кеңес өкіметі кезіндегі "Красная звезда" атауы, облыс әкімінің 12.06.2001 жылғы №839 қаулысымен "Қызыл Жұлдыз" ауылдық округі болып ауыстырылды.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Байзақ ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Байзақ ауданы ауылдық округтері]] q0xtjhynmyn1ptoriqk458lmcwqzoh7 10 594584 3644391 3322351 2026-08-20T08:07:49Z Marksscheider 183882 3644391 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Жылдар бойынша тақырып||{{{1|}}}|жылы құрылған елді мекендер}} [[Санат:{{{1|}}} жылы пайда болғандар]] {{#switch:{{#expr:({{{1|}}}-{{{1|}}} mod 100)/100}} | 20 = [[Санат:XXI ғасырда құрылған елді мекендер]] | 19 = [[Санат:XX ғасырда құрылған елді мекендер]] | 18 = [[Санат:XIX ғасырда құрылған елді мекендер]] | 17 = [[Санат:XVIII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 16 = [[Санат:XVII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 15 = [[Санат:XVI ғасырда құрылған елді мекендер]] | 14 = [[Санат:XV ғасырда құрылған елді мекендер]] | 13 = [[Санат:XIV ғасырда құрылған елді мекендер]] | 12 = [[Санат:XIII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 11 = [[Санат:XII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 10 = [[Санат:XI ғасырда құрылған елді мекендер]] | 9 = [[Санат:X ғасырда құрылған елді мекендер]] | 8 = [[Санат:IX ғасырда құрылған елді мекендер]] | 7 = [[Санат:VIII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 6 = [[Санат:VII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 5 = [[Санат:VI ғасырда құрылған елді мекендер]] | 4 = [[Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер]] | 3 = [[Санат:IV ғасырда құрылған елді мекендер]] | 2 = [[Санат:III ғасырда құрылған елді мекендер]] | 1 = [[Санат:II ғасырда құрылған елді мекендер]] | 0 = [[Санат:I ғасырда құрылған елді мекендер]] | -1 = [[Санат:б. з. д. I ғасырда құрылған елді мекендер]] }} [[Санат:Құрылған жылдары бойынша елді мекендер|{{{1|}}}]] </includeonly><noinclude> {{doc-inline}} Пайдалану үшін: <nowiki>{{Locestcat|тиісті жыл}}</nowiki> Қалған үлгілер өздігінен қосылады. Мысал: <code><nowiki>{{locestcat|1661}}</nowiki></code> Нәтижесі: <br>{{locestcat|1661}} {{doc-end}} [[Санат:Навигациялық үлгілер:Санат үшін]] [[Санат:Жылдар бойынша үлгілер]] </noinclude> 6ooeac69eacmb0g6dgzovf979gchhgm 3644395 3644391 2026-08-20T08:25:09Z Marksscheider 183882 3644395 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Жылдар бойынша тақырып||{{{1|}}}|жылы құрылған елді мекендер}} [[Санат:{{{1|}}} жылы пайда болғандар]] {{#switch:{{#expr:({{{1|}}}-{{{1|}}} mod 100)/100}} | 20 = [[Санат:XXI ғасырда құрылған елді мекендер]] | 19 = [[Санат:XX ғасырда құрылған елді мекендер]] | 18 = [[Санат:XIX ғасырда құрылған елді мекендер]] | 17 = [[Санат:XVIII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 16 = [[Санат:XVII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 15 = [[Санат:XVI ғасырда құрылған елді мекендер]] | 14 = [[Санат:XV ғасырда құрылған елді мекендер]] | 13 = [[Санат:XIV ғасырда құрылған елді мекендер]] | 12 = [[Санат:XIII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 11 = [[Санат:XII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 10 = [[Санат:XI ғасырда құрылған елді мекендер]] | 9 = [[Санат:X ғасырда құрылған елді мекендер]] | 8 = [[Санат:IX ғасырда құрылған елді мекендер]] | 7 = [[Санат:VIII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 6 = [[Санат:VII ғасырда құрылған елді мекендер]] | 5 = [[Санат:VI ғасырда құрылған елді мекендер]] | 4 = [[Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер]] | 3 = [[Санат:IV ғасырда құрылған елді мекендер]] | 2 = [[Санат:III ғасырда құрылған елді мекендер]] | 1 = [[Санат:II ғасырда құрылған елді мекендер]] | 0 = [[Санат:I ғасырда құрылған елді мекендер]] | -1 = [[Санат:б. з. д. I ғасырда құрылған елді мекендер]] }} [[Санат:Құрылған жылдары бойынша елді мекендер|{{{1|}}}]]</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> p2clf7mjccmp1hpdqunanflv5nioyx2 0 599788 3644428 3489194 2026-08-20T09:26:25Z 1nter pares 146705 3644428 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Лукас Васкес |сурет =Lucas Vazquez.JPG |сурет ені = |туған күні = 1.07.1991 |туған жері = [[Куртис]], [[Испания]] |азаматтығы = {{байрақ|Испания}} |бойы = 173 |салмағы = 70 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2000—2004|{{flagicon|Испания}} Куртис| |2004—2007| {{flagicon|Испания}}Урал| |2007—2010| {{flagicon|Испания}} [[Реал Мадрид]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2010—2025| {{flagicon|Испания}} [[Реал Мадрид]]|277 (28) |2010—2011| {{flagicon|Испания}} Реал Мадрид C|14 (2) |2011—2014| {{flagicon|Испания}} [[Реал Мадрид Кастилья]]|92 (15) |2014—2015|{{аренда}} {{flagicon|Испания}} [[Эспаньол]]|33 (3)}} |ұлттық құрамы ={{футбол карьерасы |2016—2018| {{Футбол|Испания}} |9 (0)}} }} '''Лукас Васкес Иглесиас''' ({{lang-es|Lucas Vázquez Iglesias}}; [[1 шілде]] [[1991 жыл]], [[Куртис]], [[Испания]]) — испан футболшысы, қорғаушы. == Мансабы == Карьерасын Испанияның төменгі лигаларында ойнайтын "Куртис", "Урале" клубтарында бастаған. 2007 жылдан бастап "Реал Мадрид" клубына келіп қосылды. Кейін "Реал Мадрид Кастилья" клубында 2014 жылға дейін ойнады. 2013 жылы команда "Сегундаға" жолдама алды да, Лукас Васкес "Реалдың" негізгі құрамына өтуге мүмкіндік алды. 2014 жылы "Эспаньол" клубына жалға берілді. Екінші турда "[[Севилья|Севильяға]]" қарсы матчта жаңа клубының сапында тұңғыш рет алаңға шықты. Маусым бойы жақсы өнер көрсетті де, "[[Эспаньол]]" басшылығы оны біржола сатып алғысы келіп ұсыныс жасап еді, "Реал" тарапы келіскен жоқ. 2015 жылы "Реалға" қайта оралды да, негізгі құрам ойыншыларының біріне айнала бастады. Ұлттық құрамадағы алғашқы ойынын [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016 жылғы Еуропа чемпионатының]] қарсаңында [[Грузия Ұлттық футбол құрамасы|Грузияға]] қарсы жолдастық кездесуде өткізді. ЕУРО-2016 турниріне барған 23 футболшының қатарына іліккенімен, негізгі құрамда алаңға шыға алмады. ==Жетістіктері== {{flagicon|Испания}} [[Реал Мадрид]] *Испания чемпионы (4): 2016/17, 2019/20, 2021/22 2023/24 *Испания кубогы (1): 2022/23 *Испания суперкубогы (2): 2017, 2022 *Чемпиондар Лигасы (5): 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2021/22, 2023/24 *УЕФА Суперкубогы (4): 2016, 2017, 2022, 2024 *Клубтар арасындағы әлем чемпионаты (3): 2016, 2017, 2018 *[[ФИФА құрлықаралық кубогы]] (1): 2024 == Дереккөздер == == Сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:1 шілдеде туғандар]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Эспаньол ФК ойыншылары]] 53xw1yso4ha0yame3hqz1lyqkpw3het 0 599903 3644440 2700169 2026-08-20T09:29:30Z 1nter pares 146705 3644440 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Қайрат Нұрдәулетов |толық аты = Қайрат Жұмабекұлы Нұрдәулетов |сурет = Kairat Nurdauletov before the match.JPG |сурет ені = |сурет атауы = Матч с Австрией, Вена, октябрь 2012 |туған күні= 6.11.1982 |туған жері= {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |азаматтығы={{байрақ|Қазақстан}} |бойы = 185 |позиция = қорғаушы, жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтаған |клубтары = {{футбол карьерасы |1999—2000|{{Flagicon|Қазақстан}} [[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА-Қайрат]]|20 (0) |2001|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Есіл-Богатырь]]|25 (4) |2002—2004|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс (Павлодар)]]|86 (6) |2005—2006|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|44 (2) |2007—2009|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл (Қостанай)]]|64 (2) |2010|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|10 (1) |2010—2011|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|«Локомотив» Астана]]|17 (1) |2011—2014|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|95 (6) |2015|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|17 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2003—2013|{{Футбол|Қазақстан}} |35 (5)}} }} '''Қайрат Жұмабекұлы Нұрдәулетов''' ([[6 қараша]] [[1982 жыл]], [[Алматы]], [[Қазақстан]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы, 2012—2013 жж капитаны. == Мансабы == === Халықаралық === Ұлттық құрама сапындағы бірінші ойынын 2003 жылы [[6 маусым]]да [[Польша Ұлттық футбол құрамасы|Польшаға]] қарсы өткізді. Алғашқы голын 2007 жылы 8 қыркүйекте, Қазақстан құрамасының 100-ші матчында [[Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасы|Тәжікстанның]] қақпасына соқты. [[Арно Пайперс]] Ұлттық құрамада бапкер болып тұрған кезеңде тұрақты алаңға шығып жүрді де, [[Бернд Шторк]] құрама тізгінін ұстаған соң мүлде шақырылмай қалды. 2011 жылы [[Мирослав Беранек]] мұны бірден құрамаға қайта шақырды. 2013 жылы 10 қыркүйекте [[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швециямен]] ойында капитан ретінде алаңға шықты. Бұл оның құрама сапынадғы соңғы ойыны болды. Қазір Қазақстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабында жұмыс істейді. === Клубтық === Клубтық карьерасын 2000 жылы бастады. 2001 жылы [[Қызылжар (футбол клубы)|"Есіл-Богатырь"]] сапында ойнап жүріп, Қазақстан клубтар құрамасына мүше болып, жыл соңында Шығыс Азия ойындарында қола жүлде иегері болды. 2002 жылы [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|"Ертіс"]] сапына ауысты да, сол жылы-ақ Қазақстанның үздік футболшылар қатарына енді, сонымен қатар "маусымдағы жаңа есімдердің" бірі атанды. Кейін "Қайрат", "Тобыл", "Локомотив Астана", "Қайсар" клубтарында ойнап, 2017 жылы ақпан айында футболшылық карьерасына нүкте қойды. ==Жетістіктері== ===Командалық=== Есиль-Богатырь *Қазақстанның қола жүлдегері 2001 *Шығыс Азия ойындарының қола жүлдегері 2001 "Ертіс" *Қазақстан чемпионы: 2003, 2004 *Қазақстанның қола жүлдегері: 2002 *Қазақстан кубогының финалисі: 2002 "Қайрат" *Қазақстанның қола жүлдегері: 2005 *Қазақстан кубогының финалисі: 2005 "Тобыл" *Қазақстанның қола жүлдегері: 2007, 2008 *Қазақстан кубогы: 2007 *Интертото кубогының жеңімпазы: 2007 "Локомотив Астана" *Қазақстан кубогы: 2010 *Қазақстан суперкубогы: 2011 "Астана" *Қазақстан кубогы: 2012 *Қазақстанның күміс жүлдегері: 2013 *Қазақстан чемпионы: 2014 ===Жекелей жетістіктері=== *Үздік 22 футболшының бірі — 2002, 2007, 2010, 2011, 2012 *Қазақтанның үздік жартылай қорғаушысы — 2002 *Қазақстанның үздік футболшысы: 2012 ==Отбасы== Алматы қаласында дүниеге келген. Мектепті үздік бітірген. Әйелінің аты — Динара, ұлы Мирас 2010 жылы өмірге келді. ==Сыртқы сілтемелер== * [https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/52222 Футболшының профилі] [[Санат:6 қарашада туғандар]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Қызылжар ФК ойыншылары]] [[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]] [[Санат:ЦСКА Алматы ФК ойыншылары]] 7bltgouysdvmnrv9r8j9588dyjx5lmk 0 603935 3644434 3058796 2026-08-20T09:28:32Z 1nter pares 146705 3644434 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Руди Фёллер |толық аты = Рудольф Фёллер |сурет = Rudi Völler 06-2004.jpg |сурет ені = 200px |лақап таы = Tante Käthe |туған күні = 13.4.1960 |туған жері = Ханау, [[Гессен]], [[Германия|ГФР]] |азаматтығы = {{ту|Германия}} |бойы = 179 |салмағы = |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Германия}} [[Байер 04]] |қызметі = спорт директоры |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1968—1975|{{Flagicon|Германия}} [[Ханау 1860]]| |1975—1977|{{Flagicon|Германия}} [[Киккерс (футбол клубы, Оффенбах)|Киккерс (Оффенбах)]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1977—1980|{{Flagicon|Германия}} [[Киккерс (футбольный клуб, Оффенбах)|Киккерс (Оффенбах)]]|74 (19) |1980—1982|{{Flagicon|Германия}} [[Мюнхен 1860]]|70 (46) |1982—1987|{{Flagicon|Германия}} [[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]|137 (97) |1987—1992|{{Flagicon|Германия}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]|142 (45) |1992—1994|{{Flagicon|Германия}} [[Олимпик Марсель|Олимпик (Марсель)]]|58 (24) |1994—1996|{{Flagicon|Германия}} [[Байер 04]]|62 (26) |1977—1996|'''Барлығы'''|'''543 (257)'''}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1979—1982|{{Flagicon|Германия}} Германия-19|19 (10) |1980|{{Flagicon|Германия}} Германия-2|3 (0) |1982—1994|{{Flagicon|Германия}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]|90 (47)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2000—2004|{{Flagicon|Германия}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]| |2000|{{Flagicon|Германия}} [[Байер 04]]| |2004|{{Flagicon|Италия}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]| |2005|{{Flagicon|Германия}} [[Байер 04]]|}} }} '''Рудольф Фёллер''' ({{lang-de|Rudolf Völler}}, [[13 сәуір]] [[1960 ыжыл|1960]], [[Ханау]], [[Гессен]], [[Германия]]), '''Руди Фёллер''' ({{lang-de|Rudi Völler}}) ретінде танымал — германиялық футболшы, бапкер. Шабуыл шебінде ойнаған. 1990 жылғы әлем чемпионы. == Мансабы == Алғаш рет [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986 жылғы әлем чемпионатына]] қатысты. Топтық турнирде [[Шотландия Ұлттық футбол құрамасы|Шотландияның]] қақпасына гол соқты. Осы голдың көмегімен ГФР құрамасы чемпионаттағы алғашқы жеңісін тойлады. Жартылай финалда [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Францияның]] қақпасына да бір доп енгізді. Бұл ойында немістер 2:0 есебімен жеңіске жетіп, финалға шықты. Феллер [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі (финал)|финалда]] да гол соғып, есепті теңестірді, бірақ құрама 2:3 есебімен ұтылып, күміс жүлдені қанағат тұтты. Алайда төрт жылдан соң [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР құрамасы]] одан да жақсы ойнап, әлем чемпионы атанды. Феллер топтық турнирде Югославияның қақпасына бір доп енгізді, сосын [[БАӘ Ұлттық футбол құрамасы|БАӘ құрамасымен]] матчта дубль жасады. Феллер 1994 жылғы әлем чемпионатына да барды. 1/8 финалда Бельгияның қақпасына екі гол енгізді. Бұл құрама сапындағы ең соңғы голдары еді. Құрама сапында 90 ойын өткізіп, 47 гол соққан. Кейін ұлттық құраманың тізгінін ұстап, [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылғы әлем біріншілігінде]] финалда 0:2 есебімен ұтылып қалды. {{Толықтыру}} == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === ; Командалық * Әлем чемпионы: 1990 * Әлем чемпионатының финалисі: 1986 * Италия кубогы: 1990/91 * УЕФА Чемпиондар Кубогы: 1992/93 ; === Жеке === * ГФР-дегі жыл футболшысы: 1983 * Бундеслиганың үздік мергені: 1983 === Бапкер ретінде === ** ӘЧ-2002 финалисі == Сілтемелер == * [http://www.leverkusen.com/whoiswho/whoiswho.php4?view=VoellerR «Байер» Леверкузен ФК сайтында] {{Бастама}} [[Санат:Германия футболшылары]] [[Санат:Рома ФК ойыншылары]] [[Санат:Мюнхен-1860 ФК ойыншылары]] [[Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары]] [[Санат:Байер 04 ФК ойыншылары]] [[Санат:Вердер ФК ойыншылары]] [[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Германия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Байер 04 ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Рома ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] 9dl859lhnsd343fklwib8xscvh2biaa 0 604338 3644438 3421308 2026-08-20T09:28:59Z 1nter pares 146705 3644438 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Майкон | сурет = Maicon Douglas Sisenando - Inter Mailand (1).jpg | сурет ені = 280px | туған күні = 26.07.1981 | толық аты = Майкон Дуглас Сизенандо | лақап аты = ''Колосс'' (Colosso), ''Формула 1'' (Fórmula 1), Пинго (Pingo)<ref>name="clubdosesportes"</ref> | туған жері = Нову-Амбургу, [[Бразилия]] |азаматтығы= | бойы = 185 | салмағы = 89 | позиция = қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Италия}} [[Сона (футбол клубы)|Сона]] | номері = | жастар клубы = {{Футбол карьерасы |1996—1998|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Гремио]]| |1998—1999|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Крисиума (футбол клубы)|Криусима]]| |1999—2001|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Крузейро (футбол клубы)|Крузейро]]|}} | клубтары = {{Футбол карьерасы |2001—2004|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Крузейро (футбол клубы)|Крузейро]]|57 (1) |2004—2006|{{flagicon|Франция|20px}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|59 (5) |2006—2012|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале|Интер]]|177 (16) |2012—2013 |{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Сити]]|9 (0) |2013—2016|{{flagicon|Италия|20px}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]|57 (4) |2017—2018|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Аваи (футбол клубы)|Аваи]]|9 (1) |2019|{{ту|Бразилия}} [[Крисиума (футбол клубы)|Крисиума]]|27 (0) |2020|{{ту|Бразилия}} [[Вила-Нова (футбол клубы, Нова-Лима)|Вила-Нова (Нова-Лима)]]|8 (0) |2021—|{{ту|Италия}} [[Сона (футбол клубы)|Сона]]|3 (0) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2001|{{flagicon|Бразилия|20px}} Бразилия-20|4 (0) |2003—2004|{{flagicon|Бразилия|20px}} Бразилия (олимп.)|17 (1) |2003—2014|{{Футбол|Бразилия}} |76 (7)}} }} '''Майкон Дуглас Сизенандо''' ({{lang-pt|Maicon Douglas Sisenando}}; [[26 шілде]] [[1981 жыл]], [[Нову-Амбургу]]<ref>[http://www.cbf.com.br/php/noticias.php?e=1&n=11021 Профиль на cbf.com.br] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522200048/http://www.cbf.com.br/php/noticias.php?e=1&n=11021 |date=2010-05-22 }}</ref><ref>[http://camara.virtualiza.net/ata_detalhe.php?id=9108 Ata da 02ª Sessão solene da 3ª Sessão] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004223044/http://camara.virtualiza.net/ata_detalhe.php?id=9108 |date=2013-10-04 }}</ref><ref>[http://esportes.terra.com.br/futebol/copa-2014/eliminatorias/lateral-brinca-e-pede-jogos-da-selecao-em-criciuma,a90998eb320aa310VgnCLD200000bbcceb0aRCRD.html Lateral brinca e pede jogos da Seleção em Criciúma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322091033/http://esportes.terra.com.br/futebol/copa-2014/eliminatorias/lateral-brinca-e-pede-jogos-da-selecao-em-criciuma,a90998eb320aa310VgnCLD200000bbcceb0aRCRD.html |date=2014-03-22 }}</ref>, [[Риу-Гранди-ду-Сул]], [[Бразилия]]) — бразилиялық футболшы, «[[Сона (футбол клубы)|Сона]]» клубының қорғаушысы. == Мансабы == [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылы әлем чемпионатына]] қатысты. [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия құрамасының]] чемпионаттағы тұңғыш голын енгізді (бірінші турда [[КХДР Ұлттық футбол құрамасы|Солтүстік Кореяның]] қақпасына). [[Конфедерациялар кубогы|Конфедерациялар кубогының]] екі дүркін жеңімпазы. Оңтүстік Американың екі дүркін чемпионы. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2009/10|2010 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасының]] жеңімпазы. 2010 жылғы клубтық командалар арасындағы әлем чемпионы. == Жетістіктері == === Командалық === '''«Крузейро»''' * Минас-Жерайс штатының чемпионы '''(2)''': 2002, 2003 * Бразилия чемпионы: 2003 * Сул-Минас кубогы '''(2)''': 2001, 2002 * Бразилия кубогы: 2003 '''«Интер»''' * Италия чемпионы '''(4)''': 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2009/10 * Италия кубогы '''(2)''': 2009/10, 2010/11 * Италия суперкубогы '''(3)''': 2006, 2008, 2010 * Чемпиондар лигасы: 2009/10 * Клубтар арасындағы әлем чемпионы: 2010 '''Бразилия''' * Америка кубогы '''(2)''': 2004, 2007 * Конфедерациялар кубогы '''(2)''': 2005, 2009 === Жеке === * Чемпиондар Лигасындағы үздік қорғаушы: 2009/10 * Алтын самба жүлдесі: 2010 * Әлемдегі үздік қорғаушы: 2010 * Әлем чемпионатының символикалық құрамы: 2010 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== *[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/18301 Профилі] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Крузейро ФК ойыншылары]] [[Санат:Монако ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Рома ФК ойыншылары]] [[Санат:Аваи ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] l9ipdfzrru30ahwevfdbol66wxl0q4i 0 604457 3644150 3366491 2026-08-19T13:32:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3644150 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Карим Ансарифард |сурет = Iran vs. Montenegro 2014-05-26 (059).jpg |сурет ені = |туған күні=3.04.1990 |туған жері = Ардебил, [[Иран]] |азаматтығы={{байрақ|Иран}} |бойы = 185 |салмағы = 76 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Грекия|20px}} [[Арис (футбол клубы, Салоники)|Арис (Салоники)]] |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2005—2006|{{Flagicon|Иран|20px}} [[Зоб Ахан]]| |2006—2007|{{Flagicon|Иран|20px}} [[Сайпа (футбол клубы)|Сайпа]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2007—2012|{{Flagicon|Иран|20px}} [[Сайпа (футбол клубы)|Сайпа]]|123 (55) |2012—2013|{{Flagicon|Иран|20px}} [[Персеполис (футбол клубы)|Персеполис]]|31 (8) |2013—2014|{{аренда}}{{Flagicon|Иран|20px}} [[Трактор (футбол клубы)|Трактор Сази]]|28 (14) |2014—2015|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Осасуна]]|16 (0) |2015—2017|{{Flagicon|Грекия|20px}} [[Паниониос (футбол клубы)|Паниониос]]|44 (14) |2017—2018|{{Flagicon|Грекия|20px}} [[Олимпиакос (футбол клубы)|Олимпиакос (Пирей)]]|34 (18) |2024 |{{Flagicon|Грекия|20px}} [[Арис (футбол клубы, Салоники)|Арис (Салоники)]]|12 (1) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2005—2006|{{Flagicon|Иран|20px}} Иран-17|3 (0) |2007—2008|{{Flagicon|Иран|20px}} Иран-20|7 (5) |2009—2011|{{Flagicon|Иран|20px}} Иран (олимп.)|13 (5) |2009—|{{Flagicon|Иран|20px}} [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]|54 (12)}} }} '''Кәрім Ансарифард''' ({{lang-fa|کریم انصاری‌فرد}}, {{Audio|Fa-کریم انصاری فرد.ogg|}}; 3 сәуір 1990, [[Ардебиль]], [[Иран]]) — иран футболшысы, тегі әзірбайжандық<ref name=autogenerated1>[http://www1.jamejamonline.ir/papertext.aspx?newsnum=100920311429 ثابت مي‌کنم جرقه نيستم] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517130619/http://www1.jamejamonline.ir/papertext.aspx?newsnum=100920311429 |date=2014-05-17 }}</ref>, «[[Арис (футбол клубы, Салоники)|Арис (Салоники)]]» футбол клубы мен Иран құрамасының шабуылшысы. == Жетістіктері == === Командалық === '''Персеполис''' * Иран кубогының финалисі: 2012/13 '''Трактор Сази''' * Иран кубогы: 2013/14 === Жеке === * Ирандағы жыл спортшысы: 2011 * Иран чемпионатының үздік мергені '''(2)''': 2011/12 (21 доп), 2013/14 (14 доп) * Гол + пас жүйесі бойынша Иранның үздік футболшысы: 2011/12 (21 + 5) * Иран кубогының ең қымбат бағалы футболшысы: 2013/14 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== * [http://www.teammelli.com/matchdata/details/player.php?id=517 Профилі (Team Melli)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009161843/http://www.teammelli.com/matchdata/details/player.php?id=517 |date=2016-10-09 }} * [https://web.archive.org/web/20120518211612/http://www.persianleague.com/teams.html?id=498&view=player&sid=24 Профилі (Persian League)] [[Санат:Иран футболшылары]] [[Санат:Зоб Ахан ФК ойыншылары]] [[Санат:Сайпа ФК ойыншылары]] [[Санат:Персеполис ФК ойыншылары]] [[Санат:Трактор Сази ФК ойыншылары]] [[Санат:Осасуна ФК ойыншылары]] [[Санат:Панионис ФК ойыншылары]] [[Санат:Олимпиакос Пирей ФК ойыншылары]] [[Санат:Арис Салоники ФК ойыншылары]] [[Санат:Иран Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] nhu39vd0rzznbw6wrzex5sk1u9fyo5q 0 607199 3644429 3225691 2026-08-20T09:27:11Z 1nter pares 146705 3644429 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Талгат Байсуфинов |толық аты = Талгат Маруанович Байсуфинов |сурет = |сурет ені = |туған күні = 4.9.1968 |туған жері = Қазақ КСР, КСРО |азаматтығы = {{Flagicon|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br />{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қазақстан]] |бойы = 181 см |салмағы = |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = |клубтары = {{футбол карьерасы |1985—1986|{{Flagicon|КСРО}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Трактор (Павлодар)]]|43 (7) |1989|{{Flagicon|КСРО}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Трактор (Павлодар)]]|25 (1) |1990—1991|{{Flagicon|КСРО}} [[Металлург (футбол клубы, Ақсу)|Металлург (Ермак)]]|68 (15) |1992—1995|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Аңсат]]|96 (16) |1995—1996|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ұлытау (футбол клубы)|Еңбек (Жезқазған)]]|14 (0) |1997|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Трактор-2]]|2 (0) |1998—1999|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|15 (1) |1999—2002|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]|77 (9) |2000|{{Аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|2 (0) |2003|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]|4 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992|{{футбол|Қазақстан}}|1 (0)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2003—2006|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Есіл-Богатырь]]|ІІ бапкер |2007|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ақсу (футбол клубы, Степногорск)|Ақсу (Степногорск)]]| |2008—2009|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс ФК]]| |2010—2014|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс ФК]]| |2015—2016|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ақжайық (футбол клубы)|Акжайык]]| |2016—2017|{{футбол|Қазақстан}}| |2020—2022|{{футбол|Қазақстан}}|}} }} '''Талғат Маруанұлы Байсуфинов''' ( [[4 қыркүйек]] [[1968 жыл]], КСРО) — КСРО және Қазақстан футболшысы, жаттықтырушы. == Мансабы == Павлодан футболының түлегі саналады. Карьерасында КСРО және Қазақстан клубтарында ойнап, 2003 жылы "Восток" сапында ойнап жүріп футболшылық ғұмырын аяқтады. Одан соң іле-шала бапкерлік карьерасын бастады. 1992 жылы 21 маусым күні Қазақстан құрамасының Түрікменстанмен өткен тарихтағы тұңғыш матчында негізгі құрамда алаңға шықты<ref>[http://kff.kz/rus/vse_matchi Все матчи национальной сборной Казахстана] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026194426/http://www.kff.kz/rus/vse_matchi |date=2011-10-26 }}</ref>. Екінші таймда оның орнына Вахид Масудов шықты. 2016 жылы Қазақстан құрама командасын жаттықтырды. Әуелі маусым айында Қытаймен жолдастық кездесуде 1:0 есебімен жеңіске жетті. Бірақ ӘЧ-2018 іріктеуінің төрт ойынында екі ұпай ғана алып, қызметтен босады. == Жетістіктері == === Бапкер ретінде === * Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2012 * Қазақстан чемпионатының қола жүлдегер: 2010 * Қазақстан кубогының финалисі: 2012 * Қазақстан бірінші лигасының жеңімпазы: 2015 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== *[http://footballfacts.ru/players/339540 Профилі] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Екібастұз-1979 ФК ойыншылары]] [[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] [[Санат:Ұлытау ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Қызылжар ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Ақсу Стеногорск ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Ертіс ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Ақжайық ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] 515mkgyks1xheolm050xwlvsj9wl37d 0 608600 3644433 3259450 2026-08-20T09:28:17Z 1nter pares 146705 3644433 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Алексей Щеткин |сурет = Alexeï Chtchiokine.jpg |толық аты = Алексей Александрович Щеткин |туған жері ={{туғанжері|Талдықорған|Талдықорғанда}} |туған күні = 25.01.1991|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |бойы = 193 |салмағы = 87 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = {{Ту|Ресей}} [[Кубань (футбол клубы, 2018)|Кубань]] |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |2010—2013|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|85 (15) |2013—2014|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|20 (5) |2014—2015|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|25 (7) |2015—2020|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|75 (17) |2016|{{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|8 (6) |2017|{{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|27 (10) |2019|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|22 (7) |2021—2022|{{Ту|Ресей}} [[Ротор (футбол клубы)|Ротор]]|24 (6) |2022—|{{ту|Ресей}} [[Кубань (футбол клубы, 2018)|Кубань]]|22 (2) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2013—2022|{{футбол|Қазақстан}}|39 (3)}} }} '''Алексей Александрович Щеткин''' (25 қаңтар 1991, [[Талдықорған]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, шабуылшы. "[[Кубань (футбол клубы, 2018)|Кубань]]" клубында өнер көрсетеді. == Мансабы == === Ұлттық құрама === [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрамаға]] 2013 жылы шақырылды. 2015 жылы 18 ақпанда [[Молдова Ұлттық футбол құрамасы|Молдавиямен]] Түркияда өткен жолдастық ойында құрама сапындағы алғашқы голын соқты. Бұл ойын 1:1 есебімен тең аяқталды<ref>http://ru.uefa.com/teamsandplayers/players/player=250028701/profile/index.html</ref>. 2019 жылы 6 қыркүйекте ЕУРО-2020 іріктеуінде сырт алаңда [[Кипр Ұлттық футбол құрамасы|Кипр қақпасына]] құрамадағы екінші голын соқты. == Жетістіктері == * Қазақстан чемпионы: 2015 * Қазақстанның күміс жүлдегері: 2011 * Қазақстан суперкубогы: 2015 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://eu-football.info/_player.php?id=28264 Профилі] {{Бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]] [[Санат:Атырау ФК ойыншылары]] [[Санат:Тараз ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] [[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]] [[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]] [[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]] [[Санат:Ротор ФК ойыншылары]] [[Санат:Кубань-2018 ФК ойыншылары]] 437y9e7dl15aarkt975l25l94c64n63 0 608647 3644257 3329116 2026-08-19T20:14:48Z Nurken 111493 3644257 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Дружба |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |ту ені = |lat_deg = 52 |lat_min = 35|lat_sec = 09 |lon_deg = 66 |lon_min = 29|lon_sec = 22 |CoordScale = 25000 |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |құрылған уақыты = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Ғабит Мүсірепов ауданы |кестедегі аудан = Ғабит Мүсірепов ауданы{{!}}Ғабит Мүсірепов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Дружба ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы){{!}}Дружба |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 834 |санақ жылы = 2009 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |телефон коды = |пошта индекстері = |автомобиль коды = }} {{мағына|Дружба}} '''Дружба''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Ғабит Мүсірепов ауданы]]ндағы ауыл, [[Дружба ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Дружба ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Дружба аудан орталығы [[Новоишим]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 70 км-дей жерде. == Халқы == 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1055 адам (517 ер адам және 538 әйел адам) болса, 2009 жылы 834 адамды (401 ер адам және 433 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ғабит Мүсірепов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы елді мекендері]] thft83ndq4yscei33jcqlh5mfnzf7su 0 611283 3644432 3259611 2026-08-20T09:27:58Z 1nter pares 146705 /* Мансабы */ 3644432 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | сурет = Alessandro Nesta 06052007.jpg |есімі = Алессандро Неста |туған күні=19.03.1976 |туған жері = {{туғанжері|Рим|Римде}} |азаматтығы ={{байрақ|Италия}} |лақап аты = ''Boss (Босс), Сандро'' |бойы = 187 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|Италия|20px}} [[Фрозиноне (футбол клубы)|Фрозиноне]] |қызметі = ''бас бапкер'' |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1984—1985|{{flagicon|Италия|20px}} Чинечитта| |1985—1993|{{flagicon|Италия|20px}} [[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1993—2002|{{flagicon|Италия|20px}} [[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]|193 (3) |2002—2012|{{flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|224 (9) |2012—2013|{{flagicon|Канада|20px}} [[Монреаль Импакт]]|31 (0) |2014|{{flagicon|Үндістан|20px}} [[Ченнайин]]|3 (0) |1993—2014|'''Барлығы'''|'''451 (12)'''}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1994|{{flagicon|Италия|20px}} Италия-18|2 (0) |1994—1996|{{flagicon|Италия|20px}} Италия-21|6 (1) |1996|{{flagicon|Италия|20px}} Италия (олимп.)|3 (0) |1996—2006|{{футбол|Италия}}|78 (0)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2016—2017|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Майами (футбол клубы)|Майами]]| |2018—2019 |{{flagicon|Италия|20px}} [[Перуджа (футбол клубы)|Перуджа]]| |2019—|{{flagicon|Италия|20px}} [[Фрозиноне (футбол клубы)|Фрозиноне]]|}} }} '''Алессандро Неста''' ({{lang-it|Alessandro Nesta}}; [[19 наурыз]] [[1976 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/4171</ref>, [[Рим]], [[Италия]]) — италиялық футболшы, қорғаушы. Қазір "[[Фрозиноне (футбол клубы)|Фрозиноне]]" клубының бас бапкері. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионы]]. [[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000 жылғы Еуропа чемпионатының]] вице-чемпионы. 2003, 2007 жылдары [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасының]] жеңімпазы атанды. ХХІ ғасырдың алғашқы он жылдығындағы Италия құрамасының үздік үш қорғаушысының бірі ([[Паоло Мальдини]] және [[Фабио Каннаваро]]мен бірге). [[ФИФА 100|ФИФА-100]] тізіміне енген 125 футболшының қатарында бар. == Мансабы == Карьерасын 1993 жылы "Лацио" сапында бастады. Үш жылдан соң [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия Ұлттық футбол құрамасына]] шақыру алып, сол жылы Атлантадағы Жазғы Олимпиада ойындарына қатысты. 1998 жылы әлем чемпионатына қатысты. Неста құраманың барлық кездесуінде алаңға шықты. 1999 жылы Лацио [[УЕФА Кубок иелері кубогы|УЕФА Кубок иелері кубогында]] топ жарды да, финалдан соң Неста капитан ретінде кубокты басына көтерді. Неста осы турнир тарихында кубокты төбесіне көтерген соңғы капитан ретінде тарихта қалды. 2002-12 жылдары "[[Милан (футбол клубы)|Милан]]" сапында тұрақты өнер көрсетті. Мұнда Паоло Мальдинимен тізе қосып, клубтың қорғанысы күшейді де, "Милан" ұлы командалар қатарына қайта қосылды. Нәтижесінде 2003-07 жылдары Чемпиондар Лигасының финалына үш рет шықты да, екеуінді қарсыластарынан басым түсті. Бұл кезең миландық клубтың тарихында ең мықты қорғаныс шебімен есте қалды. Осы аралықта Неста 2006 жылы әлем чемпионы атанды. 2012 жылы 13 мамыр күні "Милан" сапындағы соңғы ойынын "Новара" клубына қарсы өткізді. Кейін Канаданың "Майами", Үндістанның "Ченнай" клубтарында доп тепті. == Жетістіктері == === Командалық === * Италия чемпионы: 1999/00, 2003/04, 2010/11 * Италия кубогы ('''2'''): 1997/98, 1999/00, 2002/03 * Италия суперкубогы ('''2'''): 1998, 2000, 2004 * Кубок иелерінің кубогы: 1998/99 * УЕФА суперкубогы: 1999, 2003, 2007 * Клубтар арасындағы әлем чемпионы: 2007 * Канада чемпионы: 2013 * Үндістан чемпионы: 2014 * Еуропа чемпионыU-21: 1996 * Еуропа вице-чемпионы: 2000 * Әлем чемпионы: 2006 года === Жеке === * Италияның үздік жас футболшысы: 1998 * Италияның үздік қорғаушысы ('''4'''): 2000, 2001, 2002, 2003, * Еуропа чемпионатының символикалық құрамы: 2000 * ФИФА 100 == Қатысқан турнирлері == * Әлем чемпионаты: 1998, 2002, 2006 * Еуропа чемпионаты: 2000, 2004 * Жазғы Олимпиада ойындары: 1996 * Жастар арасындағы Еуропа чемпионаты: 1996 == Жеке өмірі == 2007 жылы 7 мамыр күні Габриэле Пьяноцци үйленді. Үш баласы бар: София, Томмазо, Анджелика. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.fussballdaten.de/person/alessandro-nesta/ Профилі] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:19 наурызда туғандар]] [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Италия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Перуджа ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Лацио ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] t0y4uq5swtdjk9p97mragd6jlbfs5vi 0 613252 3644107 3634352 2026-08-19T12:21:24Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644107 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Әбсеметов Марат Оралбайұлы.jpg|thumb|Әбсеметов Марат Оралбайұлы]] '''Әбсеметов Марат Оралбайұлы''' (17 сәуір 1960 жыл, Балқаш қаласы, Қарағанды облысы). ҚР Көркем Академиясының академигі, тарих ғылымдарының докторы, филология ғылымдарының кандидаты, профессор. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Мұхтар Әуезов атындағы сыйлығының тұңғыш лауреаты (1991 жыл, 3 сәуір), КСРО Журналистер Одағының VI cъездің делегаты (Мәскеу, 1987), КСРО Мәдениет қорының стипендиаты (1989-1991). С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін тәмамдаған. Қызы — [[Әлия Маратқызы Әбсеметова|Әлия]] (1984 ж.) Қазақстандық депутат. == Өміpбаяны == [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руының [[шұбыртпалы]] бөлімінен шыққан.{{Citation needed}}1981-1983 жылдары Совет Армиясында әскери-әуе күштерінде борышын өтеді. 1983-1987 жылдары Жезқазған облыстық телерадиосында аға редактор, «Огни Жайрема» газетінің бас редакторы. 1987-1993 жылдары ҚР Ғылым Академиясы М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер. 1993-1999 - Шығыстану институтының бөлім меңгерушісі, «Алаш» университетінің проректоры, Қазақ-Америкалық университетінің ғылыми-ақпараттық орталығының директоры. 1999-2006 жылдары Қаржы Академиясында, Кеден комитетінде оқу орталығының басшысы, республикалық ғылыми-сараптамалық «Кеден хабаршысы» журналының және халықаралық «Keden-Gustoms» газетінің бас редакторы. 2007-2009 жылдары - Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешенінің тәуелсіз директоры, директорлар кеңесінің мүшесі. 2009-2011 жылдары - Қазақстан Республикасы Ұлттық мұрағаттың бас директорының орынбасары. 2011-2016 жылдары Қазақстан Республикасы Ұлттық мұрағаттың бас директоры. 2016-2018 жылдары ҚР Евро-Азияттық географиялық қоғамының төрағасы. Кәзіргі уақытта мемлекеттік қызметте. 2015 жылы (26 ақпан-26 сәуір) қалалық маслихаттың шешімімен Астана қаласы «Есіл» ауданы бойынша Қазақстан Республикасының Президентіне сайлау комиссиясының төрағасы қызметіне бекітілді. 2010-дан бері Астана қалалық ономастиқалық комиссияның мүшесі. == Ғылыми қызметі == 1991 жылы 23 желтоқсанда Алаш-Орда тақырыбы бойынша қазақ ғылымында алғашқы кандидаттық диссертация қорғады. Алаш арысы Міржақып Дулатұлының «Оян, қазақ!» кітабын (1991), бір томдық «Таңдамалы шығармаларын» (1991), екі томдық «Таңдамалы шығармаларын» (1996-1997) және Гүлнәр Міржақыпқызы Дулатованың «Шындық шырағы» (1995) естеліктерін құрастырып шығарды. 1990 жылы 8 маусымда М. Әбсеметовтың көп еңбектенуі арқасында қуғын-сүргіннің құрбаны болған алаш арысы Міржақып Дулатұлының жерленген жері табылды (Сосновец поселкелік атқару комитетінің С.В.Фролованың тұрғын-куәгерлері қол қойған ресми қағазы). Қазақ телеграф агенттігінің «Карелия жерінде» атты ресми хабары «Социалистік Қазақстан» газетінде 1990 жылғы 26 шілдеде шықты. Бұл туралы толық ақпарат 1990 жылы 10 тамызда «Қазақ әдебиеті» газетінде «Жұмсақ па, жамбасына жатқан жерің?» деген М. Әбсеметовтың қөлемді мақаласы жарияланды. Мақала авторы «Қазақ әдебиеті» газетінің 1990 жылғы лауреаты атанды. Тиісті сараптамалар өткізілгеннен кейін Міржақып Дулатұлының мүрдесі Карелиядан 1992 жылдың 18 қыркүйегінде туған Торғай еліне әкелініп, қайта жерленді. Бұл тақырыпта фильмдер қойылды - «Міржақыптың оралуы» (1993 ж., автор Амантай Сатаев, реж. Қалила Омаров), «М.Дулатов. Тайны, судьбы, имена» (2017 ж., автор Майя Бекбаева), М. Әбсеметовтың «Міржақыптың оралуы» /Гүлнәр Міржақыпқызы Дулатованың алғы сөзімен/ (1995 ж.) кітабы және көптеген мақалалар шықты. 1991 жылы 2 сәуірде М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының бастауыш партия ұйымның отырысында, Міржақып Дулатұлының «Оян, қазақ!» («Алтын Орда» баспасы, тираж 100 мың) кітабын рұқсатсыз шығарғаны үшін, сонымен коммунистік партия тәртібін бұзғаны үшін домалақ арыз негізінде М. Әбсеметов партбюро хатшысының орынбасары міндетінен босатылды, коммунистік партия қатарынан шығарылды. Шамшия Қанышқызы Сатпаева, Лейла Мұхтарқызы Әуезова, Заки Ахметов академиктердің өтініші бойынша Институттың басшылығы ғылыми қызметінде қалдырды, істеліп жатқан зерттеу жұмыстарын тоқтатпады. == Еңбектері == «Кенесары ханның бас батыры - Шұбыртпалы Ақжолтай Ағыбай» (1992), «Міржақып (өмірі мен шығармашылығы)» (1995), «Міржақыптың оралуы» /Гүлнәр Міржақыпқызы Дулатованың алғы сөзімен/(1995 ж.), «Таможенное дело Казахстана: история, опыт, перспективы» (2001), «Кеден ісінің орысша-қазақша сөздік-құралы» (2003), «Сәкен Сейфуллин - Қазақ Республикасының үкімет төрағасы» (2006), «Астана – мыңжылдық тарихы бар қала» (2009), «Ханнәби тархан» (2013), монография «Россия-Казахстан: вклад ученых в Великую Победу» (Томск, 2017), «Алыстан Алаш десе аттанамын...» (2017), «Шежіре: тарихи дерек hәм аңыз» (2018) кітаптарының, 500-ге тарта ғылыми, публицистиқалық мақалалардың авторы. == Марапаттары == * «Ерен еңбегі үшін» (2014 ж.). * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл» (2015 ж.). * «Астана 20 жыл» (2018 ж.) мемлекеттік медальі. * ҚР Президентінің алғыс хаттарымен (2012, 2017 жж..) * «Академик А.Л. Яншин» (Мәскеу, 2011). * Ресей Тау-кен ғылымдарының Академиясы медальі. * «Академик В.И. Вернадский» (Париж, 2013 ж.) халықаралық орденімен марапатталған. == Дереккөздер == Абзал Бөкенов. «Жаманға мір, жақсыға пір». Міржақып Дулатовтың сүйегін елге жеткізу жайына орай. // «Социалистік Қазақстан» газеті. 1990, 4 қараша Қ. Ғалымтайұлы. «Рахмет саған, Марат!». // «Дала дидары» газеті. 1991, 6-13 қыркүйек. Гүлнәр Міржақыпқызы Дулатова. «Марат Әбсеметовпен танысу». // Шындық шырағы: Естеліктер. Бірінші кітап. – Алматы, 1998. Шота Валиханов. «Менің сегіз ұлым бар, білші халқым!» // «Күмбез», №1, 2002, 63 б. Қалила Омаров. «Мәңгілікке бет алған аманат». // Міржақып Дулатұлы. Бес томдық шығармалар. Алматы, «Мектеп», 2004, 345-348 бб. Күляш Сардарбек. «Асылдың сынығындай, тұлпардың тұяғындай». // «Балқаш өңірі» газеті. 2009, 11 ақпан. Ақтоғай ауданы энциклопедиясы (Қарағанды обл.). Марат Әбсеметов (өмірбаяны). Қарағанды. 2017, б. [[Санат:Балқашта туғандар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] h077yblqndrspalfrzqznzh8f2hmfa7 0 620008 3644435 3163048 2026-08-20T09:28:46Z 1nter pares 146705 3644435 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Марин Томасов |сурет = Marin Tomasov.jpg |сурет ені = 200px |туған күні = 31.08.1987 |туған жері = Задар, Хорватия |азаматтығы = {{байрақ|Хорватия}} |бойы = 184 см |салмағы = 71 кг |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]] |номері = 10 |жастар клубы = {{футбол карьерасы ||{{ту|Хорватия}} Свети Миховил| ||{{ту|Хорватия}} [[Задар (футбол клубы)|Задар]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2006—2009|{{ту|Хорватия}} [[Задар (футбол клубы)|Задар]]|72 (12) |2009—2012|{{ту|Хорватия}} [[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]|59 (13) |2012—2015|{{ту|Германия}} [[Мюнхен 1860]]|51 (3) |2015—2018|{{ту|Хорватия}} [[Риека (футбол клубы)|Риека]]|53 (16) |2016—2017|{{аренда}} {{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Наср (футбол клубы, Эр-Рияд)|Әл-Наср]]|23 (4) |2017—2018|{{аренда}} {{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|29 (8) |2018—|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|148 (73) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2007—2008|{{ту|Хорватия}} Хорватия U21|6 (1) |2013|{{футбол|Хорватия}} |1 (0)}} }} '''Марин Томасов''' ({{lang-hr|Marin Tomasov}}; [[1987 жыл]]ы [[31 тамыз]]да туған, [[Задар]], [[Хорватия]], [[Югославия халқының социалистік одағы|Югославия]]) — хорватиялық футболшы, "[[Астана (футбол клубы)|Астана]]" клубының жартылай қорғаушысы. == Мансабы == === Клубтық === Хорватияның бес дүркін вице-чемпионы, 2017 жылы "[[Астана (футбол клубы)|Астанаға]]" ауысқан соң қатарынан үш жыл Қазақстан чемпионы атанды және екі рет Қазақстан суперкубогына қол жеткізді. Оған дейін Хорватияның "Задар", "Хайдук Сплит", "Риека", Германияның "Мюнхен-1860" клубтарында доп тепті. 2019 жылы 19 голмен "Қайрат" футболшысы [[Хабиб Эсеола|Адеринсоламен]] бірге [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2019|Қазақстан чемпионатының]] үздік мергені атанды. === Ұлттық құрама === Хорватияның жастар құрамасында 9 ойын өткізді, ал [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы|ұлттық құрамада]] бір рет қана алаңға шығып, қайтадан шақырылмады. == Жетістіктері == === Клубтық === ; «Хайдук» (Сплит) * Хорватияның күміс жүлдегері (3): 2010, 2011, 2012 * Хорватия кубогы: 2010 ; «Риека» * Хорватияның күміс жүлдегері (2): 2015, 2016 ; «Ан-Наср» (Эр-Рияд) * Сауд Арабиясы ханзадасы мұрагері кубогының финалисі: 2016/17 ; «Астана» * Қазақстан чемпионы (2): 2017, 2018, 2019 * Қазақстан суперкубогы (2): 2018, 2019 === Жеке === * Қазақстан чемпионатының үздік мергені: 2019 == Сілтемелер == * [https://www.transfermarkt.com/marin-tomasov/profil/spieler/47474 Профилі] - transfermarkt.com * [https://fcastana.kz/kz/players/view/17 Астана ФК ресми сайтындағы профилі] [[Санат:Хорватия футболшылары]] [[Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Хайдук Сплит ФК ойыншылары]] [[Санат:Мюнхен-1860 ФК ойыншылары]] [[Санат:Риека ФК ойыншылары]] [[Санат:Әл-Наср Эр-Рияд ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] tmbjhz4ktfos63kmtmdow0bfcfxwoxk 0 623051 3644427 2886737 2026-08-20T09:26:12Z 1nter pares 146705 3644427 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Лоран Блан |азаматтығы ={{ту|Франция}} | туған күні =19.11.1965 |сурет = Laurent Blanc Paris Saint-Germain.jpg |туған жері = {{туғанжері|Алес|Алесте|Алес (Франция)}}, [[Франция]] |бойы = 192 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |клубтары = {{футбол карьерасы |1982—1991|{{flagicon|Франция|20px}} [[Монпелье (футбол клубы)|Монпелье]]|249 (76) |1982—1983|{{flagicon|Франция|20px}} [[Монпелье (футбол клубы)|Монпелье B]]|16 (4) |1987|{{flagicon|Франция|20px}} [[Монпелье (футбол клубы)|Монпелье B]]|4 (3) |1991—1992|{{flagicon|Италия|20px}} [[Наполи]]|31 (6) |1992—1993|{{flagicon|Франция|20px}} [[Ним Олимпик]]|29 (1) |1993—1995|{{flagicon|Франция|20px}} [[Сент-Этьен (футбол клубы)|Сент-Этьен]]|70 (18) |1995—1996|{{flagicon|Франция|20px}} [[Осер (футбольный клуб)|Осер]]|23 (2) |1995|{{flagicon|Франция|20px}} [[Осер (футбол клубы)|Осер B]]|2 (0) |1996—1997|{{flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|28 (1) |1997—1999|{{flagicon|Франция|20px}} [[Олимпик Марсель]]|63 (13) |1999—2001|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|67 (6) |2001—2003|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|48 (1)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1989—2000|{{Футбол|Франция}} |97 (16)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2007—2010|{{flagicon|Франция|20px}} [[Бордо (футбол клубы)|Бордо]]| |2010—2012|{{Футбол|Франция}} | |2013—2016|{{flagicon|Франция|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|}} }} '''Лоран Робер Блан''' ({{lang-fr|Laurent Robert Blanc}}; [[19 қараша]] [[1965 жыл|1965]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/3113</ref>, [[Алес (Франция)|Алес]], [[Франция]]) — француз футболшысы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. == Мансабы == === Клубтық === "Алес" және "Монпелье" клубтарының түлегі. 1987 жылға дейін "Монпельенің" негізгі және фарм клубтарында өнер көрсетіп, "[[Наполи|Наполиге]]" ауысты. Бірақ келесі маусымда-ақ отанына оралып, "Ним Олимпик" сапына қосылды. Кейін "[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]", "[[Интернационале]]", "[[Манчестер Юнайтед]]" секілді атақты клубтарда доп теуіп, 2003 жылы 37 жасында футбол ойнауды доғарды. === Бапкерлік === 2007 жылы бапкерлік карьерасын "Бордо" клубында бастады. 2008/09 маусымда клубпен бірге Франция чемпионы атанды. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем біріншілігінен]] соң Франция Ұлттық құрамасының бапкері боп тағайындалды. [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012 жылғы Еуропа чемпионатында]] құрама ширек финалға ғана жетіп, Блан ол қызметтен босады. 2013-16 жылдары "[[Пари Сен-Жермен]]" клубын жаттықтырды. Клубпен бірге үш жыл қатарынан Франция чемпионы атанғанымен, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасында]] аса жақсы нәтижеге қол жеткізе алмады. === Ұлттық құрама === Құрамада 1989-2000 жылдары ойнап, 1992, 1996, 2000 жылдары Еуропа чемпионатына, 1998 жылы әлем чемпионатына қатысты. == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === «'''Монпелье'''» * 2 лига жеңімпазы: 1986/87 * Франция кубогы: 1989/90 «'''Осер'''» * Франция чемпионы: 1995/96 * Франция кубогы: 1995/96 «'''Барселона'''» * Испания суперкубогы: 1996 * Испания кубогы: 1996/97 * УЕФА Кубок иелері кубогы: 1996/97 «'''Манчестер Юнайтед'''» * Англия чемпионы: 2002/03 '''Франция құрамасы''' * Әлем чемпионы: 1998 * Еуропа чемпионы: 2000 === Бапкер ретінде === «'''Бордо'''» * Франция чемпионы: 2008/09 * Франция лига кубогы: 2008/09 * Франция суперкубогы '''(2)''': 2008, 2009 '''«Пари Сен-Жермен»''' * Франция чемпионы '''(3)''': 2013/14, 2014/15, 2015/16 * Франция кубогы '''(2)''': 2014/15, 2015/16 * Франция лига кубогы '''(3)''': 2013/14, 2014/15, 2015/16 * Франция суперкубогы '''(3)''': 2013, 2014, 2015 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Монпелье ФК ойыншылары]] [[Санат:Сент-Этьен ФК ойыншылары]] [[Санат:Наполи ФК ойыншылары]] [[Санат:Осер ФК ойыншылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Франция футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Бордо ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] 349fei7tl7kuv33sh6wu68xhujf5709 0 623068 3644246 3043540 2026-08-19T20:00:27Z Casserium 68287 /* */ 3644246 wikitext text/x-wiki '''Негізгі ұғым:''' * [[Түрксіб]] – [[Орталық Азия]] мен [[Сібір]]ді қосатын темір жолы. '''Елді мекендер:''' * [[Түрксіб (Абай облысы)|Түрксіб]] – [[Абай облысы]] [[Жарма ауданы]], Аршалы ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2007 жылы таратылған. * [[Түрксіб (Жамбыл облысы)|''Түрксіб'']] – [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы таратылған ауыл. '''Мәдениетте:''' * [[Түрксіб (сурет)]] — [[Әбілхан Қастеев]]тің суреті {{айрық}} lpuhnwg9v62l6nmro400nxbiy9w4o4b 0 626024 3644430 3547733 2026-08-20T09:27:24Z 1nter pares 146705 3644430 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Эрнст Хаппель | сурет = Ernst Happel 1978.jpg|сурет ені = 300px | туған күні = 29.11.1925 | бойы = 178 |туған жері = {{туғанжері|Вена|Венада}} | қайтыс болған күні = 14.11.1992 | азаматтығы = {{байрақ|Аустрия}} | қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Инсбурк|Инсбуркта}} | позиция = қорғаушы | жастар клубы = {{футбол карьерасы |1938—1942|{{flagicon|Nazi Germany|20px}} [[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид (Вена)]]|}} | клубтары = {{футбол карьерасы |1942—1954|{{flagicon|Аустрия|20px}} [[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид (Вена)]]|177 (8) |1955—1956|{{flagicon|Франция|20px}} [[Расинг (футбол клубы, Париж)|Расинг (Париж)]]|42 (9) |1956—1959|{{flagicon|Аустрия|20px}} [[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид (Вена)]]|63 (17)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1947—1958|{{футбол|Аустрия}}|51 (5)}} }} '''Эрнст Франц Герман Хаппель''' ({{lang-de|Ernst Franz Hermann Happel}}; 29 қараша 1925<ref>http://www.national-football-teams.com/player/21763.html</ref>, [[Вена]] — 14 қараша 1992, [[Инсбрук]]) — аустриялық футболшы, футбол жаттықтырушысы. [[Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі|1954 жылғы әлем біріншілігінің]] қола жүлдегері. == Мансабы == 1938 жылы туған клубы "Рапидтің" жастар клубына қабылданды. Карьерасында ұзақ жылдар бойы "Рапид" клубында доп тепті. Тек 1955 жылы "Расинг" (Париж) клубына ауысып, бір маусымнан соң қайта оралды. [[Аустрия Ұлттық футбол құрамасы|Аустрия Ұлттық құрамасы]] сапында тұңғыш рет 1945 жылы алаңға шықты. [[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958 жылғы әлем чемпионатына]] қатысты да, сол жылы қыркүйекте құрамадағы карьерасына нүкте қойды. Соңғы ойынын 14 қыркүйекте (құрамадағы карьерасын дәл осы 14 қыркүйекте бастаған болатын) Югославияға қарсы өткізді (3:4). 1959 жылы карьерасын аяқтады да, 1962 жылы бапкерлікке кірісті. 1970 жылы [[Фейеноорд|"Фейеноорд]]" клубын жаттықтырып, Еуропа Чемпиондар лигасының жеңімпазы атанды. Осы жетістігін 1983 жылы "[[Гамбург (футбол клубы)|Гамбургты]]" жаттықтырушысы ретінде қайталады. 1978 жылы [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының]] тізгінін ұстап, [[Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігі|сол жылғы әлем біріншілігінде]] финалға дейін жетті де, Аргентинадан 1:3 есебімен ұтылды. 1991 жылы Аустрия құрамасының тізгінін ұстады. Бір жылдан соң Инсбуркте ақ қан ауруынан өмірден өтті. Көп ұзамай Венадағы "[[Эрнст Хаппель (стадион)|Пратер]]" стадионына Хаппельдің аты берілген. == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === * Аустрия чемпионы (6): 1946, 1948, 1951, 1952, 1954, 1957 * Аустрия кубогы: 1946 * ӘЧ қола жүлдегері: 1954 === Бапкер ретінде === ; Ұлттық турнирлерде * Нидерланд чемпионы : 1971 («Фейеноорд») * Нидерланд кубогы: 1968 (АДО) * Бельгия чемпионы (3): 1975/76, 1976/77, 1977/78 («Брюгге») * Бельгия кубогы (2): 1977 («Брюгге»), 1981 («Стандард») * Германия чемпионы (2): 1982, 1983 («Гамбург») * Германия кубогы: 1987 («Гамбург») * Аустрия чемпионы (2): 1989, 1990 («Сваровски-Тироль») * Аустрия кубогы: 1989 («Сваровски-Тироль») ; Халықаралық * Чемпиондар Лигасының жеңімпазы (2): 1970 («Фейеноорд»), 1983 («Гамбург») * Құрлықаралық кубоктың жеңімпазы: 1970 («Фейеноорд») ; Құрамада * ӘЧ финалисі: 1978 (Нидерланд) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://hollandomania.ru/team/coaches/happel/ Эрнст Хаппель жайлы мақала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524161734/http://hollandomania.ru/team/coaches/happel/ |date=2010-05-24 }} * [http://rapidarchiv.at/spieler/happel_ernst.html Профиль (rapidarchiv.at)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007033717/http://rapidarchiv.at/spieler/happel_ernst.html |date=2008-10-07 }} [[Санат:Аустрия футболшылары]] [[Санат:Аустрия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Аустрия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Аустрия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Рапид Вена ФК ойыншылары]] [[Санат:Фейеноорд ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Гамбург ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Брюгге ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Стандард Льеж ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Севилья ФК жаттықтырушылары]] l9iqo29p0zvv642gknb1553edy3jlzj 0 632406 3644253 2732922 2026-08-19T20:10:31Z Casserium 68287 /* */ 3644253 wikitext text/x-wiki * [[Қызылшарық (Алматы облысы)|Қызылшарық]] – [[Алматы облысы]] [[Еңбекшіқазақ ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қызылшарық (Жамбыл облысы)|''Қызылшарық'']] – [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы таратылған ауыл. {{айрық}} 4pltebez09kvr12v8gmnqtpac8rg30s 0 634094 3644330 3581258 2026-08-20T05:50:55Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644330 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым|Есімі=Әбділдина Раушан Жабайханқызы|Туған күні=1963 жыл 10-мамыр (56 жас)|Туған жері=Қазақ КСР|Ғылыми аясы=философ|Жұмыс орны=МГУ|Ғылыми дәрежесі=Философия ғылымының докторы|Ғылыми атағы=Профессор ҚР ҰҒА корреспондент мүшесі|Альма-матер=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті}} <br /> '''Раушан Жабайханқызы Әбділдина''' — қазақстандық философ, ғылымтану саласының маманы. ==Өмірбаяны== *[[1963 жыл|1963]] жылы 10 мамырда дүниеге келген. *[[1985 жыл|1985]] жылы [[С. М. Киров]] атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]] философия факультетін тәмамдаған. *[[1985—1989]] жылы —КСРО ҒА [[философия]] институтының аспирантурасын аяқтайды.<ref>* Человек и его свобода в контексте культурно-исторического процесса. – Астана, 2004.– 218 б.</ref> *[[1989 жыл|1989]] жылы — [[философия]] ғылымдарының ғылыми дәрежесін алу үшін «Адамның марксистік концепциясындағы қызмет принципі» атты диссертациясын қорғады. [[Ғылыми]] жетекшісі - Лекторский, Владислав Александрович *[[2004 жыл|2004]] жылы — философия [[ғылымдарының|ғылым]] ғылыми дәрежесін алу үшін «[[Мәдени]] және тарихи процесс жағдайында адамның, жеке тұлғаның және даралық эволюциясының дамуы» атты диссертациясын қорғады. Бірнеше ондаған жылдар бойы ол [[Қазақстан]] Республикасы Ұлттық ғылым академиясы Философия институтының «[[Әлеуметтік философия]]» бөлімінде жұмыс істеді. Л.Н. [[Гумилева]] атындағы ЕҰУ-нің философия және әлеуметтану кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқарды. *[[2016 жыл|2016]] жылдан бастап [[М.В. Ломоносов]] атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстандағы филиалында [[Әлеуметтік]]-гуманитарлық пәндер кафедрасын басқарады. IAAS ғылым жөніндегі [[ғылыми|ғылым]] кеңесіне мүше.<ref> Демократия. – Алматы, 2012. – 503 б.</ref> ==Отбасы== Әкесі - [[Жабайхан Мүбәрәкұлы Әбділдин|Әбділдин, Жабайхан Мүбаракұлы]] - академик.<ref>*Философия тарихы. – Алматы, 2010.– 532 б. </ref> == Дереккөздері == 1yhzb33fg607vn7mfki53dgu59qlvzh 0 635531 3644410 3579419 2026-08-20T09:11:54Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644410 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Эдуард Андерсонс''' (1914 жылы 1 сәуір, Рига - 1985 жылы 29 қараша, сол жерде) - [[Латвия]] баскетболшысы, 1935 жылғы Еуропа чемпионы . == Өмірбаяны == Латвия университетінің заң факультетінде оқыған. 1930 жылдан бастап «Universities Sports» университет клубында баскетболмен айналысады, 1933 жылдан бастап бірінші командада ойнады. Ол Латвияның төрт дүркін чемпионы болды (1934-1937). Эдуард қорғаушы ретінде ойнады. Латвия құрамасының құрамында 16 матч өткізді. 1935 жылы латыштар үшін жеңіске жеткен алғашқы Еуропа чемпионатында ол 3 матчта 4 ұпай жинады. 1936 жылғы Олимпиада ойындарында үш матчта ол 8 ұпай, ал 1937 жылғы Еуропа чемпионатында - 4 кездесуде 6 ұпай жинады. 1943-1944 жж - Латвия Баскетбол одағының төрағасы болады. 1945-1956 жылдары ол Сібірдегі лагерьге жазасын өтеуге жіберіледі. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Ригадағы трамвай және троллейбус бөлімінің бастығы болып жұмыс істеді. == Ескертпелер == Latvijas enciklopēdija, 1. sējums, Rīga: Valērija Belokoņa izdevniecība, 2002, 213. lpp., ISBN 9984-9482-1-8 Keisels, Guntis (1998), Latvijas basketbola vēsture, Jumava, 293.—294. lpp., ISBN 9984-05-187-0 4yibu1f5zzzw121ncgrukb0qv8q386z 0 635533 3644414 3641934 2026-08-20T09:16:36Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644414 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Вальдемар Бауманис''' (19 сәуір 1905, Ливава - 24 сәуір 1992, [[Чикаго]]) — латвиялық баскетболшы, баскетбол және футбол жаттықтырушысы. [[Латвия]] баскетбол командасына жетекші болды, 1935 жылы бірінші рет [[Еуропа]] чемпионатын жеңіп алды. Бауманис өміріндегі ең танымал кезең 1935 жылғы баскетболдан өткен Еуропа чемпионатына байланысты Андрей Экис түсірген «Армандағы топ 1935» фильмінде көрініс тапқан (Сапну командасы, 2012 ж., Фильмнің ағылшын тіліндегі нұсқасының премьерасы 2013 ж. 2 мамырда шыққан). == Мансап == '''Ойыншы''' 1922 жылы Ригадағы №4 орта мектепте баскетбол ойнай бастады. 1923 жылдан бастап ЯСК командасында ойнады ( ИМКА-ның Латвиядағы бөлімшесі), 1924 жылы команданың құрамында бірінші Латвия чемпионатының күміс жүлдегері болды. Кейіннен ол екі рет ұлттық біріншілікті жеңіп алды. 1924 жылы 29 сәуірде ол өзінің алғашқы жолдастық матчында Эстония құрамасына қарсы (20:16 Латвия пайдасына) Латвия құрамасында дебют жасады (бұл ойын жалпы халықаралық дәрежеде Еуропада бірінші рет болды). Жалпы, ұлттық құрамада 6 матч өткізді. '''Жаттықтырушы''' Ойын мансабын ерте аяқтап, жаттықтырушы болды. 1931 жылдан бастап АСК-ны басқарды, командамен үш рет Латвия чемпионатын жеңіп алды. 1934 жылы ол бірінші Еуропа чемпионатына Латвия құрамасын дайындай бастады. Женевадағы үш матчта үш жеңіске жеткен латыштар тарихтағы алғашқы Еуропа чемпионы болды. Бауманис 1939 жылы Латвия құрамасының Еуропа чемпионатында күміс медальдар жеңіп алуына үлкен үлес қосты. 1937 жылғы Еуропа чемпионатында ол ұлттық құрамамен жұмыс жасамады, бірақ турнир матчтарын төреші қызметін атқарды. 1941 жылы Рига командасымен Ленинградтағы қалалық чемпионатта үшінші орын алды. 1942-1943 жылдары ол АСК футбол командасын дайындады, құрама екі рет Латвия чемпионатын жеңіп алды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Бауманис (Латвия армиясының бұрынғы офицері) Латвиялық ерікті СС Легионын жеткізумен айналысқан. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Любек қаласындағы босқындар лагеріне түсіп, "Рига" командасының жаттықтырушысы болды . 1948–1950 жж. Францияда «Лорьян» (фран.)қаз. клубымен жұмыс істеді).1994 жылдан бастап Латвиядағы ең үздік жас баскетболшы атағына Вальдемар Бауманис кубогы беріледі. khkeisxgusdrbyk386yrhh4rkjp889m 3644424 3644414 2026-08-20T09:25:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641934 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Вальдемар Бауманис''' (19 сәуір 1905, Ливава - 24 сәуір 1992, Чикаго) — латвиялық баскетболшы, баскетбол және футбол жаттықтырушысы. Латвия баскетбол командасына жетекші болды, 1935 жылы бірінші рет Еуропа чемпионатын жеңіп алды. Бауманис өміріндегі ең танымал кезең 1935 жылғы баскетболдан өткен Еуропа чемпионатына байланысты Андрей Экис түсірген «Армандағы топ 1935» фильмінде көрініс тапқан (Сапну командасы, 2012 ж., Фильмнің ағылшын тіліндегі нұсқасының премьерасы 2013 ж. 2 мамырда шыққан). == Мансап == '''Ойыншы''' 1922 жылы Ригадағы №4 орта мектепте баскетбол ойнай бастады. 1923 жылдан бастап ЯСК командасында ойнады ( ИМКА-ның Латвиядағы бөлімшесі), 1924 жылы команданың құрамында бірінші Латвия чемпионатының күміс жүлдегері болды. Кейіннен ол екі рет ұлттық біріншілікті жеңіп алды. 1924 жылы 29 сәуірде ол өзінің алғашқы жолдастық матчында Эстония құрамасына қарсы (20:16 Латвия пайдасына) Латвия құрамасында дебют жасады (бұл ойын жалпы халықаралық дәрежеде Еуропада бірінші рет болды). Жалпы, ұлттық құрамада 6 матч өткізді. '''Жаттықтырушы''' Ойын мансабын ерте аяқтап, жаттықтырушы болды. 1931 жылдан бастап АСК-ны басқарды, командамен үш рет Латвия чемпионатын жеңіп алды. 1934 жылы ол бірінші Еуропа чемпионатына Латвия құрамасын дайындай бастады. Женевадағы үш матчта үш жеңіске жеткен латыштар тарихтағы алғашқы Еуропа чемпионы болды. Бауманис 1939 жылы Латвия құрамасының Еуропа чемпионатында күміс медальдар жеңіп алуына үлкен үлес қосты. 1937 жылғы Еуропа чемпионатында ол ұлттық құрамамен жұмыс жасамады, бірақ турнир матчтарын төреші қызметін атқарды. 1941 жылы Рига командасымен Ленинградтағы қалалық чемпионатта үшінші орын алды. 1942-1943 жылдары ол АСК футбол командасын дайындады, құрама екі рет Латвия чемпионатын жеңіп алды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Бауманис (Латвия армиясының бұрынғы офицері) Латвиялық ерікті СС Легионын жеткізумен айналысқан. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Любек қаласындағы босқындар лагеріне түсіп, "Рига" командасының жаттықтырушысы болды . 1948–1950 жж. Францияда «Лорьян» (фран.)қаз. клубымен жұмыс істеді).1994 жылдан бастап Латвиядағы ең үздік жас баскетболшы атағына Вальдемар Бауманис кубогы беріледі. 8fhkif1w64z50rn6ogrh63dmzh3c7hb 0 635788 3644412 3640218 2026-08-20T09:14:04Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644412 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} {{Қайта жазу}} '''Милана Юрьевна Сафронова''' (1991 жылғы 20 наурызда туған, Сарань қаласы, Қарағанды облысы) — қазақстандық боксшы. 2019 жылғы әлем чемпионатының жүлдегері, 2021 жылғы Азия чемпионы. 2018 және 2020 жылдары Қазақстан чемпионы атанған. Қазақстанның бокс құрамасының мүшесі. == Өмірбаяны == Кішкентай кезінен спортпен шұғылданды, [[футбол]] және [[Баскетбол|баскетболда]] ойнады. Бокс секция жөнінде дос қызы ұсынған болатын<ref>Милана Сафронова.24SMI. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. Қарағандыдағы жаттықтырушысы Қанат Оспанов ең алғашқы жеңістерін көріп, жаттықтыра бастайды. 2012 жылы Милана арқасынан ауыр жарақат алады. Дәрігерлердің үкімі көңілді жұбатпады: Миланаға рингке шығуға тыйым салынды<ref>Милана Сафронова: «Буду стараться встать в ряды героев нашего народа» - Бокс/ММА. Sports.kz. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. 2015 жылы Милана [[Мәскеу|Мәскеуге]] көшті. Біраз уақыт өткен соң Милана Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Серік Бектургановты кездестіреді. Вячаслав Яновскийдің бокс клубында қайтадан бокспен айналыса бастайды. == Мансабы == 64 кг дейінгі салмақ санатында ұлттық чемпионаттың бірнеше дүркін жеңімпазы және жүлдегері. [[Үндістан|Үндістанда]] әйелдер арасындағы бокстың 10-шы әлем чемпионатында, 1/4 финал жарысында, қазақстандық спортшы украиналық Мария Бовамен]] кездеседі және оған 0:5 ұпаймен орын беріп, әлемдік біріншілікте өнер көрсетуін тоқтатады. Қазан айында Улан-Удэде өткен 2019 жылғы [[Олимпиада]] алдындағы [[Әлем чемпионаты|әлем чемпионатын]] қазақстандық спортшы жартылай финал жекпе-жегімен аяқтайды. Төрешілердің бөлек шешімімен итальяндық спортшы Анджеле Карини жеңіске жетеді. Нәтижесінде әлемнің он бірінші чемпионатында әйелдер арасындағы бокста Милана қола жүлдеге ие болады<ref>Россиянка Дынник завоевала бронзу чемпионата мира по боксу в весе до 64 кг.ТАСС. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} coozvd8knff2cu8t9l6o6s1tr76sm2b 3644425 3644412 2026-08-20T09:25:30Z 1nter pares 146705 /* Мансабы */ 3644425 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} {{Қайта жазу}} '''Милана Юрьевна Сафронова''' (1991 жылғы 20 наурызда туған, Сарань қаласы, Қарағанды облысы) — қазақстандық боксшы. 2019 жылғы әлем чемпионатының жүлдегері, 2021 жылғы Азия чемпионы. 2018 және 2020 жылдары Қазақстан чемпионы атанған. Қазақстанның бокс құрамасының мүшесі. == Өмірбаяны == Кішкентай кезінен спортпен шұғылданды, [[футбол]] және [[Баскетбол|баскетболда]] ойнады. Бокс секция жөнінде дос қызы ұсынған болатын<ref>Милана Сафронова.24SMI. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. Қарағандыдағы жаттықтырушысы Қанат Оспанов ең алғашқы жеңістерін көріп, жаттықтыра бастайды. 2012 жылы Милана арқасынан ауыр жарақат алады. Дәрігерлердің үкімі көңілді жұбатпады: Миланаға рингке шығуға тыйым салынды<ref>Милана Сафронова: «Буду стараться встать в ряды героев нашего народа» - Бокс/ММА. Sports.kz. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. 2015 жылы Милана [[Мәскеу|Мәскеуге]] көшті. Біраз уақыт өткен соң Милана Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Серік Бектургановты кездестіреді. Вячаслав Яновскийдің бокс клубында қайтадан бокспен айналыса бастайды. == Мансабы == 64 кг дейінгі салмақ санатында ұлттық чемпионаттың бірнеше дүркін жеңімпазы және жүлдегері. [[Үндістан|Үндістанда]] әйелдер арасындағы бокстың 10-шы әлем чемпионатында, 1/4 финал жарысында, қазақстандық спортшы украиналық [[Мария Бова]]мен кездеседі және оған 0:5 ұпаймен орын беріп, әлемдік біріншілікте өнер көрсетуін тоқтатады. Қазан айында Улан-Удэде өткен 2019 жылғы [[Олимпиада]] алдындағы [[Әлем чемпионаты|әлем чемпионатын]] қазақстандық спортшы жартылай финал жекпе-жегімен аяқтайды. Төрешілердің бөлек шешімімен итальяндық спортшы Анджеле Карини жеңіске жетеді. Нәтижесінде әлемнің он бірінші чемпионатында әйелдер арасындағы бокста Милана қола жүлдеге ие болады<ref>Россиянка Дынник завоевала бронзу чемпионата мира по боксу в весе до 64 кг.ТАСС. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 651uqm6lf2camtbv2r1cdq3o3dg333t 0 638786 3644349 3608919 2026-08-20T06:27:15Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644349 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Медеубек Мақсат Сағатбекұлы''' - [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] мәдениет саласының үздігі, [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Тұңғыш Президенті]] –Елбасы Қоры грантының иегері; Халықаралық және Республикалық конкурстардың лауреаты, өнер докторы; «Тұран» этно-фольклорлық ансамблінің мүшесі; «Kobyzbook» электронды оқу құралының (мобильді қосымша және веб сайт) авторы; == Өмірбаяны == Медеубек Мақсат Сағатбекұлы 10 қаңтарда 1986 жылы [[Алматы]] қаласына дүниеге келді. 1994-2003 ж. – [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А.Жұбанов]] атындағы РМҚОМИ [[қылқобыз]] мамандығы бойынша [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мәдениетінің үздігі, [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері|ҚР Білім беру ісінің үздігі]], ҚР Білім және ғылым министрлігінің құрметті қызметкері, доцент - Ә.Жұмабекұлының класына оқуға қабылданады. 2003-2004 ж. – К.Байсейітова атындағы дарынды балаларға арналған РММОМИ тәмамдап осы жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]], Халық музыкасы факультетіне оқуға түседі. 2003-2005 - дарынды күйші, домбырашы [[Нұрсәт Бейсеқожа]]мен бірлесіп «Нұрсәт пен Мақсат» атты домбыра мен қобыздан құралған дуэт құрады. «Нұрғали», «Аққу» атты туындыларды жарыққа әкеледі. 2004-2008 - [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының]] «Сарын» фольклорлық – этнографиялық ансамблінде, «Үркер» тобында қобызшы, домбырашы ретінде өнер көрсетеді. 2008 ж. бастап – Б.Бекмұханбет, С.Нұрмолдаев, А.Арықбаевтармен бірге «Тұран»  фольклорлық- этнографиялық ансамблін құрады. Гастрольдік сапарлармен [[Түркия]], [[Украина]], [[Аустрия|Австрия]], [[Германия]], [[Израиль]], [[Испания]], [[Корея]], [[Мысыр|Египет]], [[Франция]], [[Мажарстан|Венгрия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Лондон]], [[Швейцария]], [[Румыния]], [[Үндістан|Индия]], [[Қытай Республикасы|Тайвань]], [[Қытай]], [[Ресей]], [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан|Түркіменстан]], [[Қырғызстан]]  мемлекеттерінде болып, [[қазақ өнері]]нің шетелдерде насихатталуына үлес қосады. 2008-2010 жылы аталған оқу орнының  магистратурасын тәмамдайды. == Білімі == {| class="wikitable" |+ !Оқу орны !Факультет !Оқу мерзімі |- |[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]] |Халық музыкасы факультеті (Бакалавриат) |2004-2008 |- |[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]] |Халық музыкасы факультеті (Магистратура) |2008-2010 |- |[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]] |Халық музыкасы факультетінің докторанты |2017-2019 |} == Мансабы == 2006-2008 ж. – ГККП «Алматы әуендері», «Сазген сазы» ансамблінде қобызшы болып жұмыс істейді. 2009-2011 ж. - Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясы, ЭӨМС (ЭШСИ)  қылқобыз мамандығы бойынша кішкентай бүлдіршіндерге дәріс береді.  2009 ж. - бүгінгі күнге дейін Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясы «Қобыз және баян» кафедрасының қылқобыз мамандығы бойынша оқытушы қызметін атқарады. Дәріс беру барысында класс студенттері Халықаралық және Республикалық конкурстарда лауреат атанды. Олардың ішінде Ербол Мөлдір: «Шабыт»,  «Ықылас»;   Закария Серік: Республикалық олимпиада;  Қасенова Алина:  «Шабыт»,  «Тәттімбет» конкурстарында лауреат атанды. 2013 ж. Ықылас атындағы Халық музыкалық аспаптар мұражайының ғылым бөлімінің қызметкері болып қызмет істейді.  Осы жылы  Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында қосымша - қылқобыз аспабы бойынша  дәріс береді. 2014ж. Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында алғаш рет қыл-қобыз класы ашылып, қылқобыз мамандығы бойынша  ұстаздық қызметін бастайды. 2015 жылы аталған оқу орнында аға оқытушы ретінде ұстаздық қызметін жалғастырады. == Ғылыми және оқу-әдістемелік еңбектері == * Магистратура бойынша ғылыми жұмысы: «Қылқобыз аспабының типологиясы» * «Қазақтың ұлттық аспаптарының бірі нарқобыз және оны жетілдіру жолдары» * [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Д.Нұрпейісованың]] 150-жылдығына арналған «Дәстүр және даму» халықаралық конференция жинағы * «Қобыз және оны ұстау, тарту әдіс-тәсілдері» * «Қобыз тарту өнерінің кейбір әдістемелік мәселелері» * «Қазақ халқының ұмыт болған көне үрлемелі аспаптарының тағы бір түрі» * «Дәстүрлі музыкалық мәдениет: өткені мен бүгіні» 2 халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. * "[http://kobyzbook.kz/ Kobyzbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809141837/http://kobyzbook.kz/ |date=2020-08-09 }}" электронды оқу құралы * С. Медеубекұлының «Алатауым менің» атты ән-күй жинағы * «Ішекті-ысқышты аспаптардың орындаушы қолында орналасуының сол қол техникасына тигізетін әсері» (қазақ қобызы, қырғыз қыл-қыяғы, қарақалпақ кобузы) * «Д.Мықтыбаев, Ж.Қаламбаев, С.Үмбетбаевтардың қобыз тартудағы сол қол техникасы мен аспапты ұстау ерекшеліктері» * «Қазақ, қырғыз,өзбек, қарақалпақ халықтарының қобыз тектес аспаптары: салыстырмалы-типологиялық зерттеу аспектілері» * «Өзбек қобызы және оған арналған күйлер» * «Еділ бойындағы татар, ноғай халықтарының мәдениетіндегі қыл-қобыз тектес аспаптары" == Жеке концерттері мен ұйымдастырушылық жұмыс == {| class="wikitable" |+ !Жұмысы !Оқиғаның орны !Оқиға орын алған күн |- |«Нар толғау» атты нар қобыз аспабының тұсау кесері. |[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы ҚҰК-ның]] кіші залы |25.11.2011 |- |Қазақ халқының ұмыт болған көне үрлемелі аспаптарының бірі «Мес сырнайды» қайта қалпына келтіру, атауын бекіту (белгілі орындаушылар мен ғалымдардың қатысуымен дөңгелек үстел) | - |16.11.2015 |- |Мес сырнай аспабының тұсаукесері |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |23.11.2015 |- |«Бір күй бар тамырымда» Медеубек М.С. мен Бекмұханбет Б. жеке концерті. |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |13.05.2015 |- |Ақын, филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР "Дарын" мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты, «Құрмет» орденінің иегері Бауыржан Өміржанұлы Жақып «Абайдың Қасқа Бұлағы» атты поэзия кеші. |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |25.11.2015 |- |Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы Кәрібаев Берекет Бақытжанұлы. Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған «Бес ғасыр жырлайды» тарихи танымдық кеш. |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |11.12.2015 |- |Қазақстан Республикасының Тұңғыш президенті күніне рналған «Мәңгілік ел-мәңгілік сарын» атты дәстүрлі музыка концерті. |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |04.12.2015 |- |Абай Құнанбайұлына - 170 жылдығына арналған «Музей сахнасында Абай домбырасы!» атты әдеби-музыкалық кеш |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |25.12.2015 |- |«Бір күй бар тамырымда» атты концерт |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |13.05.2015 |- |«Kobyzbook» электронды оқу құралының (мобильді қосымша және веб сайт) тұсаукесері |ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасы Қорының концерт залы |15.03.2017 |- |С. Медеубекұлының 60 жасқа толуына орай шығармашылық кеші |Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті |03.11.2018 |} == Марапат, сыйлықтары (халықтық, халықаралық) == {| class="wikitable" |+ !Марапаттау, атақ, сыйлау атауы !Орын !Ел !Жыл |- |Академик [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] атындағы жас және жеткіншек орындаушылар фестивалі |лауреат – 2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Алматы|Алматы қ.]] |1999 |- |[[Гүлнәфис Баязитова|Гүлнафис Баязитова]] атындағы І – қалалық конкурс фестивалі |лауреат – 2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Алматы|Алматы қ.]] |2001 |- |Жас орындаушылардың ХХIII Республикалық конкурсы |лауреат - 3 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2002 |- |Құрманғазы атындағы V Халықаралық халық аспаптарында орындаушылар конкурсы |лауреат - 3 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2003 |- |VI Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалі |лауреат - 3 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2003 |- |Республикалық конкурс |2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2004 |- |«Асыл мұра» жобасы бойынша өткізілген Дәстүрлі музыка орындаушылардың ІІ сайысы |2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Алматы|Алматы қ.]] |2004 |- |«Асыл мұра» жобасы бойынша өткізілген Дәстүрлі музыка орындаушылардың ІІІ сайысы |1 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Алматы|Алматы қ.]] |2005 |- |VIII Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалі |лауреат - 1 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2005 |- |«Мәңгілік сарын» дәстүрлі музыка фестивалінің «Нар қобыз» номинациясы |1 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Алматы|Алматы қ.]] |2007 |- |[[Ықылас Дүкенұлы]] атындағы Халықаралық Қылқобызшылар конкурсы |лауреат – 2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Тараз]] |2008 |- |[[Қорқыт Ата|Қорқыт]] атындағы түркі тілдес мемлекеттердің дәстүрлі орындаушылық өнер фестивалі |1 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2012 |- |[[Ерден Сандыбайұлы|Ерден Сандыбайұл]]<nowiki/>а атындағы І Республикалық қобызшылар байқауы |2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Жезқазған]] |2014 |- |Тілеп Аспантайұлы атындағы ішекті-ыспалы аспаптарда орындаушылардың 2 Халықаралық байқауы |Бас жүлде |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2018 |} == Дереккөздер == # http://kobyzbook.kz/Author {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809141720/http://kobyzbook.kz/Author |date=2020-08-09 }} # http://www.conservatoire.kz/kz/structure/faculties/Medeubek-kaz2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200719154220/http://www.conservatoire.kz/kz/structure/faculties/Medeubek-kaz2/ |date=2020-07-19 }} # https://100janaesim.ruh.kz/participants/2019/maksat-mederbek.html{{Deadlink|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} h5qzqbr65iz6i4yqgmoi4e572kgnjfv 3644417 3644349 2026-08-20T09:19:45Z 1nter pares 146705 /* Сілтемелер */ 3644417 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Медеубек Мақсат Сағатбекұлы''' - [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] мәдениет саласының үздігі, [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Тұңғыш Президенті]] –Елбасы Қоры грантының иегері; Халықаралық және Республикалық конкурстардың лауреаты, өнер докторы; «Тұран» этно-фольклорлық ансамблінің мүшесі; «Kobyzbook» электронды оқу құралының (мобильді қосымша және веб сайт) авторы; == Өмірбаяны == Медеубек Мақсат Сағатбекұлы 10 қаңтарда 1986 жылы [[Алматы]] қаласына дүниеге келді. 1994-2003 ж. – [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А.Жұбанов]] атындағы РМҚОМИ [[қылқобыз]] мамандығы бойынша [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мәдениетінің үздігі, [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері|ҚР Білім беру ісінің үздігі]], ҚР Білім және ғылым министрлігінің құрметті қызметкері, доцент - Ә.Жұмабекұлының класына оқуға қабылданады. 2003-2004 ж. – К.Байсейітова атындағы дарынды балаларға арналған РММОМИ тәмамдап осы жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]], Халық музыкасы факультетіне оқуға түседі. 2003-2005 - дарынды күйші, домбырашы [[Нұрсәт Бейсеқожа]]мен бірлесіп «Нұрсәт пен Мақсат» атты домбыра мен қобыздан құралған дуэт құрады. «Нұрғали», «Аққу» атты туындыларды жарыққа әкеледі. 2004-2008 - [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының]] «Сарын» фольклорлық – этнографиялық ансамблінде, «Үркер» тобында қобызшы, домбырашы ретінде өнер көрсетеді. 2008 ж. бастап – Б.Бекмұханбет, С.Нұрмолдаев, А.Арықбаевтармен бірге «Тұран»  фольклорлық- этнографиялық ансамблін құрады. Гастрольдік сапарлармен [[Түркия]], [[Украина]], [[Аустрия|Австрия]], [[Германия]], [[Израиль]], [[Испания]], [[Корея]], [[Мысыр|Египет]], [[Франция]], [[Мажарстан|Венгрия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Лондон]], [[Швейцария]], [[Румыния]], [[Үндістан|Индия]], [[Қытай Республикасы|Тайвань]], [[Қытай]], [[Ресей]], [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан|Түркіменстан]], [[Қырғызстан]]  мемлекеттерінде болып, [[қазақ өнері]]нің шетелдерде насихатталуына үлес қосады. 2008-2010 жылы аталған оқу орнының  магистратурасын тәмамдайды. == Білімі == {| class="wikitable" |+ !Оқу орны !Факультет !Оқу мерзімі |- |[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]] |Халық музыкасы факультеті (Бакалавриат) |2004-2008 |- |[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]] |Халық музыкасы факультеті (Магистратура) |2008-2010 |- |[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]] |Халық музыкасы факультетінің докторанты |2017-2019 |} == Мансабы == 2006-2008 ж. – ГККП «Алматы әуендері», «Сазген сазы» ансамблінде қобызшы болып жұмыс істейді. 2009-2011 ж. - Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясы, ЭӨМС (ЭШСИ)  қылқобыз мамандығы бойынша кішкентай бүлдіршіндерге дәріс береді.  2009 ж. - бүгінгі күнге дейін Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясы «Қобыз және баян» кафедрасының қылқобыз мамандығы бойынша оқытушы қызметін атқарады. Дәріс беру барысында класс студенттері Халықаралық және Республикалық конкурстарда лауреат атанды. Олардың ішінде Ербол Мөлдір: «Шабыт»,  «Ықылас»;   Закария Серік: Республикалық олимпиада;  Қасенова Алина:  «Шабыт»,  «Тәттімбет» конкурстарында лауреат атанды. 2013 ж. Ықылас атындағы Халық музыкалық аспаптар мұражайының ғылым бөлімінің қызметкері болып қызмет істейді.  Осы жылы  Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында қосымша - қылқобыз аспабы бойынша  дәріс береді. 2014ж. Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында алғаш рет қыл-қобыз класы ашылып, қылқобыз мамандығы бойынша  ұстаздық қызметін бастайды. 2015 жылы аталған оқу орнында аға оқытушы ретінде ұстаздық қызметін жалғастырады. == Ғылыми және оқу-әдістемелік еңбектері == * Магистратура бойынша ғылыми жұмысы: «Қылқобыз аспабының типологиясы» * «Қазақтың ұлттық аспаптарының бірі нарқобыз және оны жетілдіру жолдары» * [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Д.Нұрпейісованың]] 150-жылдығына арналған «Дәстүр және даму» халықаралық конференция жинағы * «Қобыз және оны ұстау, тарту әдіс-тәсілдері» * «Қобыз тарту өнерінің кейбір әдістемелік мәселелері» * «Қазақ халқының ұмыт болған көне үрлемелі аспаптарының тағы бір түрі» * «Дәстүрлі музыкалық мәдениет: өткені мен бүгіні» 2 халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. * "[http://kobyzbook.kz/ Kobyzbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809141837/http://kobyzbook.kz/ |date=2020-08-09 }}" электронды оқу құралы * С. Медеубекұлының «Алатауым менің» атты ән-күй жинағы * «Ішекті-ысқышты аспаптардың орындаушы қолында орналасуының сол қол техникасына тигізетін әсері» (қазақ қобызы, қырғыз қыл-қыяғы, қарақалпақ кобузы) * «Д.Мықтыбаев, Ж.Қаламбаев, С.Үмбетбаевтардың қобыз тартудағы сол қол техникасы мен аспапты ұстау ерекшеліктері» * «Қазақ, қырғыз,өзбек, қарақалпақ халықтарының қобыз тектес аспаптары: салыстырмалы-типологиялық зерттеу аспектілері» * «Өзбек қобызы және оған арналған күйлер» * «Еділ бойындағы татар, ноғай халықтарының мәдениетіндегі қыл-қобыз тектес аспаптары" == Жеке концерттері мен ұйымдастырушылық жұмыс == {| class="wikitable" |+ !Жұмысы !Оқиғаның орны !Оқиға орын алған күн |- |«Нар толғау» атты нар қобыз аспабының тұсау кесері. |[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы ҚҰК-ның]] кіші залы |25.11.2011 |- |Қазақ халқының ұмыт болған көне үрлемелі аспаптарының бірі «Мес сырнайды» қайта қалпына келтіру, атауын бекіту (белгілі орындаушылар мен ғалымдардың қатысуымен дөңгелек үстел) | - |16.11.2015 |- |Мес сырнай аспабының тұсаукесері |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |23.11.2015 |- |«Бір күй бар тамырымда» Медеубек М.С. мен Бекмұханбет Б. жеке концерті. |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |13.05.2015 |- |Ақын, филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР "Дарын" мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты, «Құрмет» орденінің иегері Бауыржан Өміржанұлы Жақып «Абайдың Қасқа Бұлағы» атты поэзия кеші. |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |25.11.2015 |- |Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы Кәрібаев Берекет Бақытжанұлы. Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған «Бес ғасыр жырлайды» тарихи танымдық кеш. |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |11.12.2015 |- |Қазақстан Республикасының Тұңғыш президенті күніне рналған «Мәңгілік ел-мәңгілік сарын» атты дәстүрлі музыка концерті. |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |04.12.2015 |- |Абай Құнанбайұлына - 170 жылдығына арналған «Музей сахнасында Абай домбырасы!» атты әдеби-музыкалық кеш |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |25.12.2015 |- |«Бір күй бар тамырымда» атты концерт |[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] |13.05.2015 |- |«Kobyzbook» электронды оқу құралының (мобильді қосымша және веб сайт) тұсаукесері |ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасы Қорының концерт залы |15.03.2017 |- |С. Медеубекұлының 60 жасқа толуына орай шығармашылық кеші |Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті |03.11.2018 |} == Марапат, сыйлықтары (халықтық, халықаралық) == {| class="wikitable" |+ !Марапаттау, атақ, сыйлау атауы !Орын !Ел !Жыл |- |Академик [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] атындағы жас және жеткіншек орындаушылар фестивалі |лауреат – 2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Алматы|Алматы қ.]] |1999 |- |[[Гүлнәфис Баязитова|Гүлнафис Баязитова]] атындағы І – қалалық конкурс фестивалі |лауреат – 2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Алматы|Алматы қ.]] |2001 |- |Жас орындаушылардың ХХIII Республикалық конкурсы |лауреат - 3 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2002 |- |Құрманғазы атындағы V Халықаралық халық аспаптарында орындаушылар конкурсы |лауреат - 3 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2003 |- |VI Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалі |лауреат - 3 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2003 |- |Республикалық конкурс |2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2004 |- |«Асыл мұра» жобасы бойынша өткізілген Дәстүрлі музыка орындаушылардың ІІ сайысы |2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Алматы|Алматы қ.]] |2004 |- |«Асыл мұра» жобасы бойынша өткізілген Дәстүрлі музыка орындаушылардың ІІІ сайысы |1 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Алматы|Алматы қ.]] |2005 |- |VIII Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалі |лауреат - 1 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2005 |- |«Мәңгілік сарын» дәстүрлі музыка фестивалінің «Нар қобыз» номинациясы |1 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Алматы|Алматы қ.]] |2007 |- |[[Ықылас Дүкенұлы]] атындағы Халықаралық Қылқобызшылар конкурсы |лауреат – 2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Тараз]] |2008 |- |[[Қорқыт Ата|Қорқыт]] атындағы түркі тілдес мемлекеттердің дәстүрлі орындаушылық өнер фестивалі |1 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2012 |- |[[Ерден Сандыбайұлы|Ерден Сандыбайұл]]<nowiki/>а атындағы І Республикалық қобызшылар байқауы |2 орын |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Жезқазған]] |2014 |- |Тілеп Аспантайұлы атындағы ішекті-ыспалы аспаптарда орындаушылардың 2 Халықаралық байқауы |Бас жүлде |[[Қазақстан|Казақстан]] [[Астана|Астана қ.]] |2018 |} == Сілтемелер == * http://kobyzbook.kz/Author {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809141720/http://kobyzbook.kz/Author |date=2020-08-09 }} * http://www.conservatoire.kz/kz/structure/faculties/Medeubek-kaz2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200719154220/http://www.conservatoire.kz/kz/structure/faculties/Medeubek-kaz2/ |date=2020-07-19 }} * https://100janaesim.ruh.kz/participants/2019/maksat-mederbek.html{{Deadlink|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} rcuiwpd6pi1dugg4pypyk7q6qk3c18n 0 644238 3644331 3641594 2026-08-20T05:56:58Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644331 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев''' ([[4 қазан]] [[1951|1951 ж]] Көктөбе ауылы, [[Еңбекшіқазақ ауданы]], [[Алматы облысы]])– мемлекеттік қайраткер, дипломат. ==Өмірбаяны== 1951 жылы 4 қазанда Алматы облысының [[Еңбекшіқазақ ауданы]]<nowiki/>нда дүниеге келген. 1974 жылы Қазақ мемлекеттік университетінде математика мамандығын оқып бітірді. *1993-1994 жылдары - ҚР сыртқы экономикалық байланыс министрінің орынбасары. *1994-1996 жылдары - ҚР Өнеркәсіп және сауда министрінің орынбасары,шет елдермен сауда-экономикалық байланыс жөніндегі бас басқарманың бастығы. *1996-1999 жылдары - ҚР-ның [[Малайзия|Малайзиядағы]] төтенше және өкілетті елшісі. *1999-2003 жылдары - ҚР-ның [[Түрікменстан|Түрікменстандағы]] төтенше және өкілетті елшісі. *2004-2011 жылдары - ҚР-ның [[Украина|Украинадағы]] және [[Молдова|Молдовадағы]] елшісі. *2011-2013 жылдары - ҚР сыртқы істер министрінің орынбасары. *2013-2015 жылдары - Қазақстан Республикасының [[Әзербайжан|Әзербайжандағы]] төтенше және өкілетті елшісі. ==Марапаттары== * Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасымен (2002). * "Құрмет" орденімен (2007), төрт мерейтойлық медальмен марапатталған. Халықаралық наградалардан: * Түрікменстанның "Түрікменстанға деген сүйіспеншілігі үшін" ордені (2003) * Украинаның Князь Ярослав Мудрый ордені (2008) ==Сілтемелер== [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30981103#pos=1;-16 Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев] [[Санат:Қазақстанның Малайзиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Түркіменстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Украинадағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Әзірбайжандағы елшілері]] [[Санат:Ресей ұлттық шаруашылық және мемлекеттік қызмет академиясы түлектері]] o33l13t4ojt1wvxgbcfwrapr394zw97 0 648870 3644155 3547887 2026-08-19T14:28:00Z Makenzis 71333 3644155 wikitext text/x-wiki {{футбол турнирінің карточкасы |атауы = Экстракласса |ағымдағы маусым = 2026/27 |логотип = |қаланған = [[1927 жыл]] |мемлекет = {{ту|Польша}} [[Польша]] |командалар саны = 18 |әрекеттегі чемпион = [[Лех (футбол клубы)|«Лех»]] '''(10 титул)''' |атағы ең көп = [[Легия (футбол клубы)|Легия]] '''(15 титул)''' |сайт = [http://www.ekstraklasa.org/ ekstraklasa.org] }} '''«Экстракласса»''' ({{lang-pl|Ekstraklasa}}) — [[Польша|Польшадағы]] ең басты футбол турнирі, [[1927 жыл|1927 жылдан]] бері өткізіліп келеді. Қазіргі күнде 18 клуб қатысады. == Жүлдегерлер == === Клубтар бойынша === {| class="wikitable" !Клуб !Чемпион |- |[[Легия (футбол клубы)|«Легия»]] |15 (1955, 1956, 1969, 1970, 1994, 1995, 2002, 2006, 2013, 2014, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021) |- |[[Рух Хожув|«Рух (Хожув)»]] |14 (1933, 1934, 1935, 1936, 1938, 1951, 1952, 1953, 1960, 1968, 1974, 1975, 1979, 1989) |- |[[Гурник (футбол клубы, Забже)|«Гурник (Забже)»]] |14 (1957, 1959, 1961, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1971, 1972, 1985, 1986, 1987, 1988) |- |«Висла (Краков)» |13 (1927, 1928, 1949, 1950, 1978, 1999, 2001, 2003, 2004, 2005, 2008, 2009, 2011) |- |[[Лех (футбол клубы)|«Лех»]] |8 (1983, 1984, 1990, 1992, 1993, 2010, 2015, 2022) |- |«Краковия» |7 (1913, 1914, 1921, 1930, 1932, 1937, 1948) |- |«Видзев» |4 (1981, 1982, 1996, 1997) |- |«Погонь (Львов)» |4 (1922, 1923, 1925, 1926) |- |«Варта» |2 (1929, 1947) |- |«Полония (Бытом)» |2 (1954, 1962) |- |«Шлёнск» |2 (1977, 2012) |- |[[Полония (футбол клубы, Варшава)|«Полония (Варшава)»]] |2 (1946, 2000) |- |«Лодзь» |2 (1958, 1998) |- |«Сталь (Мелец)» |2 (1973, 1976) |- |«Заглембе (Любин)» |2 (1991, 2007) |- |«Шомберки» |1 (1980) |- |«Гарбарния (Краков)» |1 (1931) |- |[[Пяст (футбол клубы)|«Пяст»]] |1 (2019) |- |} == Сілтемелер == * [http://ekstraklasa.org/ ekstraklasa.org] * [http://www.90minut.pl/ 90minut.pl] [[Санат:Футболдан Польша чемпионаты]] phswhp72akqac7rtegqduux5hyogje7 3644156 3644155 2026-08-19T14:32:39Z Makenzis 71333 /* Клубтар бойынша */ 3644156 wikitext text/x-wiki {{футбол турнирінің карточкасы |атауы = Экстракласса |ағымдағы маусым = 2026/27 |логотип = |қаланған = [[1927 жыл]] |мемлекет = {{ту|Польша}} [[Польша]] |командалар саны = 18 |әрекеттегі чемпион = [[Лех (футбол клубы)|«Лех»]] '''(10 титул)''' |атағы ең көп = [[Легия (футбол клубы)|Легия]] '''(15 титул)''' |сайт = [http://www.ekstraklasa.org/ ekstraklasa.org] }} '''«Экстракласса»''' ({{lang-pl|Ekstraklasa}}) — [[Польша|Польшадағы]] ең басты футбол турнирі, [[1927 жыл|1927 жылдан]] бері өткізіліп келеді. Қазіргі күнде 18 клуб қатысады. == Жүлдегерлер == === Клубтар бойынша === {| class="wikitable" !Клуб !Чемпион |- |[[Легия (футбол клубы)|«Легия»]] |15 (1955, 1956, 1969, 1970, 1994, 1995, 2002, 2006, 2013, 2014, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021) |- |[[Рух Хожув|«Рух (Хожув)»]] |14 (1933, 1934, 1935, 1936, 1938, 1951, 1952, 1953, 1960, 1968, 1974, 1975, 1979, 1989) |- |[[Гурник (футбол клубы, Забже)|«Гурник (Забже)»]] |14 (1957, 1959, 1961, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1971, 1972, 1985, 1986, 1987, 1988) |- |«Висла (Краков)» |13 (1927, 1928, 1949, 1950, 1978, 1999, 2001, 2003, 2004, 2005, 2008, 2009, 2011) |- |[[Лех (футбол клубы)|«Лех»]] |10 (1983, 1984, 1990, 1992, 1993, 2010, 2015, 2022, 2025, 2026) |- |«Краковия» |7 (1913, 1914, 1921, 1930, 1932, 1937, 1948) |- |«Видзев» |4 (1981, 1982, 1996, 1997) |- |«Погонь (Львов)» |4 (1922, 1923, 1925, 1926) |- |«Варта» |2 (1929, 1947) |- |«Полония (Бытом)» |2 (1954, 1962) |- |«Шлёнск» |2 (1977, 2012) |- |[[Полония (футбол клубы, Варшава)|«Полония (Варшава)»]] |2 (1946, 2000) |- |«Лодзь» |2 (1958, 1998) |- |«Сталь (Мелец)» |2 (1973, 1976) |- |«Заглембе (Любин)» |2 (1991, 2007) |- |«Шомберки» |1 (1980) |- |«Гарбарния (Краков)» |1 (1931) |- |[[Пяст (футбол клубы)|«Пяст»]] |1 (2019) |- |} == Сілтемелер == * [http://ekstraklasa.org/ ekstraklasa.org] * [http://www.90minut.pl/ 90minut.pl] [[Санат:Футболдан Польша чемпионаты]] 29n53hmhgd6obu64i33t48xgl2rwtv7 0 652579 3644104 3641678 2026-08-19T12:14:38Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644104 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның аэробты және анаэробты тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # лимон қышқылының айналымы| лимон қышқылының айналысы; # тотығу фосфарлануы|тотығу фосфорлануы.<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының пируват деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] жасушалық тыныс алудың бірінші сатысы болып табылады және [[оттегі]]ні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша цитозолында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті пируват молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі НАДН молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотығу фосфорлануы == [[Тотығу фосфорлануы]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == == Пируват == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Молекулалар]] 7eltm8011ofmon8twpmx6n57hwc12ry 3644181 3644104 2026-08-19T17:18:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640106 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотығу фосфарлануы|тотығу фосфорлануы]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотығу фосфорлануы == [[Тотығу фосфорлануы]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == == Пируват == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Молекулалар]] sje97fti0nuuefcil19l4jci2y655rj 0 656417 3644232 3182227 2026-08-19T19:48:39Z Vysotsky 34631 + Суреті 3644232 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген мақала|}} {{Тұлға |Есімі=Мария Грация Кьюри |Суреті = Maria Grazia Chiuri (2023).jpg |Суреттің аты = Мария Грация Кьюри (2023) |Шынайы есімі=Maria Grazia Chiuri |Туған күні=02.02.1964 |Туған жері=[[Рим]], [[Италия]]|Азаматтығы=[[Италия]]|Мансабы=Dior [[Шығармашылық]] директоры |Жұбайы=Paolo Regini |Балалары=ұлы - Никколо, қызы - Рахель}} '''Мария Грация Кьюри''' ( {{Lang-it|[maˈriːa ˈgrattsja ˈkjuːri]}}; 1964 жылы 2 ақпанда дүниеге келген) — итальяндық [[модель]]ер, [[Dior]]-дің қазіргі шығармашылық директоры. == Өмірбаяны == Мария Грация Кьюри [[1964]] жылы [[Италия]]ның астанасы, Еуропаның ежелгі қалаларының бірі [[Рим]]де дүниеге келген. Оның әкесі әскери қызмет етсе, анасы тігінші болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ата-анасы қайтыс болып, әжесі бес баланы жалғыз тәрбиелейді.<ref>[https://www.harpersbazaar.com/fashion/trends/a511/valentino-designers-chiuri-piccioli-0410/ The Emperor's New Clothes]</ref> <ref>[https://www.valentino.com/en-us/world-of-valentino/creative-direction# Шығармашылық бағыт]</ref> Бала кезінен әжесі, анасы мен әпкелерінің жанында өскен Мария Грация Кьюри олардан [[шабыт]] алған. Шығармашылық жолына түсуге отбасының септігі тиеді. <ref>[https://www.valentino.com/en-us/world-of-valentino/creative-direction# Шығармашылық бағыт]</ref> Мария кейін Римдегі IED, Istituto Europeo di Design-да оқыды. == Мансабы == [[1989]] жылы италияндық Fendi сән үйінің мүшесі атанып, әйгілі әйелдерге арналған Багет (Baguette) сөмкесін жасауға көмектесті.<ref>[https://www.businessoffashion.com/community/people/maria-grazia-chiuri The Business of Fashion.]</ref> Компания бөліміне қосылу үшін дизайнер Пьерпаоло Пиччолиді қол-астына алды. <ref>[http://www.weartrends.com/p/24988.aspx Валентиноның жаңашылдары: Мария Грация Кьюри және Пьерпаоло Пиччол] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210310175011/http://www.weartrends.com/p/24988.aspx |date=2021-03-10 }}</ref> [[1999]] жылы аксессуарлар желісіне жауапты итальяндық "Valentino" сән үйіне қосылды. Қазіргі таңда да Dior сән үйі қол сөмкелер тізбегін Мария Грация Кьюри басқарғанын қалайды. [[2008]] жылы "Valentino" сән үйінің негізін қалаушы Валентино Гаравани зейнетке шыққаннан кейін итальяндық компанияда брендтің бірлескен көркемдік директоры дәрежесіне көтерілді. Бұл жобада Istituto Europeo di Design институтында кезінен бірге оқыған Пьер Паоло Пиччиолимен қатар жұмыс атқарды. Олардың коллекциялары итальяндық, романтикалық стильмен ерекшеленеді. Кейінірек [[2003]] жылы Red Valentino диффузия коллекциясының шығармашылық бағытын басқара бастады. [[2008]] жылы Мария Грация Кьюри мен Пьер Паоло Пиччиоли "Valentino" брендінің әйелдер, ерлер киім-кешектері мен жоғары сәндік киімдерін қоса, толық көркемдік бағытты бақылайтын бірлескен креативті директор атанды. Екеуі де [[2015]] жылы жасаған жұмыстары үшін CFDA Халықаралық сыйлығымен марапатталды. 2016 жылдың шілдесінде Сидней Толедано Кристиан Диордың әйелдер коллекцияларының көркемдік жетекшісі етіп тағайындады. <ref>[https://www.nytimes.com/2016/07/08/fashion/maria-grazia-chiuri-dior-creative-director.html Фридман, Ванесса (8 шілде 2016 жыл).]</ref> 1946 жылы бренд құрылғаннан бері Раф Симонстың орнын басқан алғашқы әйел болды. Оның француз үйіне арналған алғашқы шоулары өзінің минимализмімен және феминистік талаптарымен ерекшеленеді. [[2016]] жылдың қыркүйегінде Кьюри [[Париж]]де [[Кристиан Диор]] үшін алғашқы коллекциясымен [[дебют]] жасады. <ref>[https://www.vogue.fr/mode/news-mode/articles/maria-grazia-chiuri-nommee-directrice-artistique-de-dior/44069 Vogue (6 шілде 2016 жыл).]</ref> Дебютында көптеген феминистік сілтемелер байқалды. Химаманда Нгози Адичидің "Біз бәріміз феминист болуымыз керек" ("We Should All Be Feminists") секілді күртешелерге жазылған сөздерден байқалды. <ref>[https://www.vogue.com/article/dior-we-should-all-be-feminists-t-shirt-maria-grazia-chiuri Мария Грация Кьюри Диордағы дебютінде феминистік мәлімдеме жасайды]</ref> <ref>[https://www.bellanaija.com/2016/10/christian-dior-makes-a-bold-statement-with-chimamanda-adichies-we-should-all-be-feminists-at-paris-fashion-week/ Диор Париж сән апталығында Шимаманда Адичимен "біз бәріміз феминист болуымыз керек" деген батыл мәлімдеме жасайды]</ref> Кьюри феменизм тақырыбын француз үйіне арналған алғашқы шоуларында ғана емес, кейінгі шоуларда да жалғастырады. Мысалы, SS18 үшін Линда Нохлиннің "Неліктен ұлы әйел суретшілер болған жоқ?" ("Why Have There Been No Great Women Artists?"), сонымен қатар суретші Джуди Чикаго және Чанакья қолөнер мектебімен Dior-да SS20 жоғары сән жинағын жинау үшін бірге жұмыс істеді. Кьюридің айтуынша,"Жаңа ұрпақ гендер, нәсіл, қоршаған орта және мәдениеттер туралы үлкен сұрақтар туғызды". 2020 жылдың 6 шілдесінде Мария Грациа Чиури 2020-2021 жылдың күз-қыс "Жоғары сән" коллекциясын ұсынды. Денсаулығына байланысты шегеріліп, алғаш рет итальяндық кинорежиссер Маттео Гарронемен бірлесіп фильм түрінде ұсынылған. Олар сондай-ақ «Жоғарғы сән» көктем-жаз 2021 коллекциясының фильмінде ынтымақтастық жасады. Қызы Рахель Реджиниді муза ретінде көргендіктен жұмыстары көбіне "Жастық шақ" деп сипатталады.<ref>[https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/2167470/diors-maria-grazia-chiuri-what-you-need-know-about-how Диордың Мария Грация Кюри: оның сән әлемін қалай дүр сілкіндіретіні туралы]</ref> == Феменистік туындылар == Мария Грация Кьюри көбінесе Диор сән үйіне жасаған киімдері мен жұмыстарына феминизмнен шабыт алды. * 2020 жылы, Наурыз: Карла Лонци манифестінен алынған дәйексөздер «Патриархат сүйіспеншілікті өлтіреді» немесе «Біз бәріміз клиторидті әйелдерміз» сияқты 1970-ші жылдардағы шабыттанған жинақтың тұсаукесері кезінде көрсетіледі. * 2020 жылы Ақпан:92-ші Академия марапаттарында Натали Портман Мария Грациа Кьюри тапсырысымен жасаған Dior шапанын киюді таңдады. Оның үстінде соңғы айларда кино тарихын белгілеген режиссерлардың әрқайсысының есімдері кестеленген. Осылайша, кейбір режиссерлердің есімдері көрініп тұрды: Лорен Скафария (Дженнифер Лопеспен бірге патшайымдар фильмі үшін), Грета Гервиг (Доктор Марчтың қыздары), Лулу Ванг (қоштасу) немесе Мариел Хеллер (Ерекше дос) * 2020 жылы Қаңтар: Родин мұражайының бақшасында қойылған өте стильдендірілген Dior сән көрсетілімі кезінде подиум 21 баннермен көмкеріліп, оларға «Ерлер мен әйелдер тең бола алды ма?» сияқты феминистік фразалар кестеленген. * 2016 жылы Қыркүйек: «Біз бәріміз феминист болуға тиіспіз» деген ұран нигериялық жазушы және феминистік белгіші Чимаманда Нгози Адичидің айтқан культ фразасы Париждегі сән апталығында Dior көрмесінде екі модельдің ақ футболкаларына басылды. (2017 жылғы көктем топтамасы) == Дереккөздер == [[Санат:2 ақпанда туғандар]] [[Санат:1964 жылы туғандар]] [[Санат:Италияда туғандар]] [[Санат:Феминистер]] [[Санат:Еуропалық дизайн институт түлегі]] pb9bs00msjokmyc9wqrpmnbmipx4wg1 3644234 3644232 2026-08-19T19:49:35Z Vysotsky 34631 3644234 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген мақала|}} {{Тұлға |Есімі=Мария Грация Кьюри |Суреті=Maria Grazia Chiuri (2023).jpg |Суреттің аты=Мария Грация Кьюри (2023) |Шынайы есімі=Maria Grazia Chiuri |Туған күні=02.02.1964 |Туған жері=[[Рим]], [[Италия]]|Азаматтығы=[[Италия]]|Мансабы=Dior [[Шығармашылық]] директоры |Жұбайы=Paolo Regini |Балалары=ұлы - Никколо, қызы - Рахель}} '''Мария Грация Кьюри''' ( {{Lang-it|[maˈriːa ˈgrattsja ˈkjuːri]}}; 1964 жылы 2 ақпанда дүниеге келген) — итальяндық [[модель]]ер, [[Dior]]-дің қазіргі шығармашылық директоры. == Өмірбаяны == Мария Грация Кьюри [[1964]] жылы [[Италия]]ның астанасы, Еуропаның ежелгі қалаларының бірі [[Рим]]де дүниеге келген. Оның әкесі әскери қызмет етсе, анасы тігінші болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ата-анасы қайтыс болып, әжесі бес баланы жалғыз тәрбиелейді.<ref>[https://www.harpersbazaar.com/fashion/trends/a511/valentino-designers-chiuri-piccioli-0410/ The Emperor's New Clothes]</ref> <ref>[https://www.valentino.com/en-us/world-of-valentino/creative-direction# Шығармашылық бағыт]</ref> Бала кезінен әжесі, анасы мен әпкелерінің жанында өскен Мария Грация Кьюри олардан [[шабыт]] алған. Шығармашылық жолына түсуге отбасының септігі тиеді. <ref>[https://www.valentino.com/en-us/world-of-valentino/creative-direction# Шығармашылық бағыт]</ref> Мария кейін Римдегі IED, Istituto Europeo di Design-да оқыды. == Мансабы == [[1989]] жылы италияндық Fendi сән үйінің мүшесі атанып, әйгілі әйелдерге арналған Багет (Baguette) сөмкесін жасауға көмектесті.<ref>[https://www.businessoffashion.com/community/people/maria-grazia-chiuri The Business of Fashion.]</ref> Компания бөліміне қосылу үшін дизайнер Пьерпаоло Пиччолиді қол-астына алды. <ref>[http://www.weartrends.com/p/24988.aspx Валентиноның жаңашылдары: Мария Грация Кьюри және Пьерпаоло Пиччол] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210310175011/http://www.weartrends.com/p/24988.aspx |date=2021-03-10 }}</ref> [[1999]] жылы аксессуарлар желісіне жауапты итальяндық "Valentino" сән үйіне қосылды. Қазіргі таңда да Dior сән үйі қол сөмкелер тізбегін Мария Грация Кьюри басқарғанын қалайды. [[2008]] жылы "Valentino" сән үйінің негізін қалаушы Валентино Гаравани зейнетке шыққаннан кейін итальяндық компанияда брендтің бірлескен көркемдік директоры дәрежесіне көтерілді. Бұл жобада Istituto Europeo di Design институтында кезінен бірге оқыған Пьер Паоло Пиччиолимен қатар жұмыс атқарды. Олардың коллекциялары итальяндық, романтикалық стильмен ерекшеленеді. Кейінірек [[2003]] жылы Red Valentino диффузия коллекциясының шығармашылық бағытын басқара бастады. [[2008]] жылы Мария Грация Кьюри мен Пьер Паоло Пиччиоли "Valentino" брендінің әйелдер, ерлер киім-кешектері мен жоғары сәндік киімдерін қоса, толық көркемдік бағытты бақылайтын бірлескен креативті директор атанды. Екеуі де [[2015]] жылы жасаған жұмыстары үшін CFDA Халықаралық сыйлығымен марапатталды. 2016 жылдың шілдесінде Сидней Толедано Кристиан Диордың әйелдер коллекцияларының көркемдік жетекшісі етіп тағайындады. <ref>[https://www.nytimes.com/2016/07/08/fashion/maria-grazia-chiuri-dior-creative-director.html Фридман, Ванесса (8 шілде 2016 жыл).]</ref> 1946 жылы бренд құрылғаннан бері Раф Симонстың орнын басқан алғашқы әйел болды. Оның француз үйіне арналған алғашқы шоулары өзінің минимализмімен және феминистік талаптарымен ерекшеленеді. [[2016]] жылдың қыркүйегінде Кьюри [[Париж]]де [[Кристиан Диор]] үшін алғашқы коллекциясымен [[дебют]] жасады. <ref>[https://www.vogue.fr/mode/news-mode/articles/maria-grazia-chiuri-nommee-directrice-artistique-de-dior/44069 Vogue (6 шілде 2016 жыл).]</ref> Дебютында көптеген феминистік сілтемелер байқалды. Химаманда Нгози Адичидің "Біз бәріміз феминист болуымыз керек" ("We Should All Be Feminists") секілді күртешелерге жазылған сөздерден байқалды. <ref>[https://www.vogue.com/article/dior-we-should-all-be-feminists-t-shirt-maria-grazia-chiuri Мария Грация Кьюри Диордағы дебютінде феминистік мәлімдеме жасайды]</ref> <ref>[https://www.bellanaija.com/2016/10/christian-dior-makes-a-bold-statement-with-chimamanda-adichies-we-should-all-be-feminists-at-paris-fashion-week/ Диор Париж сән апталығында Шимаманда Адичимен "біз бәріміз феминист болуымыз керек" деген батыл мәлімдеме жасайды]</ref> Кьюри феменизм тақырыбын француз үйіне арналған алғашқы шоуларында ғана емес, кейінгі шоуларда да жалғастырады. Мысалы, SS18 үшін Линда Нохлиннің "Неліктен ұлы әйел суретшілер болған жоқ?" ("Why Have There Been No Great Women Artists?"), сонымен қатар суретші Джуди Чикаго және Чанакья қолөнер мектебімен Dior-да SS20 жоғары сән жинағын жинау үшін бірге жұмыс істеді. Кьюридің айтуынша,"Жаңа ұрпақ гендер, нәсіл, қоршаған орта және мәдениеттер туралы үлкен сұрақтар туғызды". 2020 жылдың 6 шілдесінде Мария Грациа Чиури 2020-2021 жылдың күз-қыс "Жоғары сән" коллекциясын ұсынды. Денсаулығына байланысты шегеріліп, алғаш рет итальяндық кинорежиссер Маттео Гарронемен бірлесіп фильм түрінде ұсынылған. Олар сондай-ақ «Жоғарғы сән» көктем-жаз 2021 коллекциясының фильмінде ынтымақтастық жасады. Қызы Рахель Реджиниді муза ретінде көргендіктен жұмыстары көбіне "Жастық шақ" деп сипатталады.<ref>[https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/2167470/diors-maria-grazia-chiuri-what-you-need-know-about-how Диордың Мария Грация Кюри: оның сән әлемін қалай дүр сілкіндіретіні туралы]</ref> == Феменистік туындылар == Мария Грация Кьюри көбінесе Диор сән үйіне жасаған киімдері мен жұмыстарына феминизмнен шабыт алды. * 2020 жылы, Наурыз: Карла Лонци манифестінен алынған дәйексөздер «Патриархат сүйіспеншілікті өлтіреді» немесе «Біз бәріміз клиторидті әйелдерміз» сияқты 1970-ші жылдардағы шабыттанған жинақтың тұсаукесері кезінде көрсетіледі. * 2020 жылы Ақпан:92-ші Академия марапаттарында Натали Портман Мария Грациа Кьюри тапсырысымен жасаған Dior шапанын киюді таңдады. Оның үстінде соңғы айларда кино тарихын белгілеген режиссерлардың әрқайсысының есімдері кестеленген. Осылайша, кейбір режиссерлердің есімдері көрініп тұрды: Лорен Скафария (Дженнифер Лопеспен бірге патшайымдар фильмі үшін), Грета Гервиг (Доктор Марчтың қыздары), Лулу Ванг (қоштасу) немесе Мариел Хеллер (Ерекше дос) * 2020 жылы Қаңтар: Родин мұражайының бақшасында қойылған өте стильдендірілген Dior сән көрсетілімі кезінде подиум 21 баннермен көмкеріліп, оларға «Ерлер мен әйелдер тең бола алды ма?» сияқты феминистік фразалар кестеленген. * 2016 жылы Қыркүйек: «Біз бәріміз феминист болуға тиіспіз» деген ұран нигериялық жазушы және феминистік белгіші Чимаманда Нгози Адичидің айтқан культ фразасы Париждегі сән апталығында Dior көрмесінде екі модельдің ақ футболкаларына басылды. (2017 жылғы көктем топтамасы) == Дереккөздер == [[Санат:2 ақпанда туғандар]] [[Санат:1964 жылы туғандар]] [[Санат:Италияда туғандар]] [[Санат:Феминистер]] [[Санат:Еуропалық дизайн институт түлегі]] q3a4w90av99hl8jm3mjlc60h9k5zvt0 0 656845 3644105 3643694 2026-08-19T12:17:00Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644105 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{III дәрежелі Барыс ордені}}{{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' ([[23 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог, мемлекет және қоғам қайраткері, техника ғылымдарының докторы, 2021-2023 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII шақырылымының депутаты, 2023-2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-шақырылымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == * 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». * 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Ілеспе мұнай газдары үшін уытты шығарындыларының деңгейі төмен микроалаулы оттықты жасау»). * 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. * 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). * 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. * 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == * 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. * 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. * 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. * 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. * 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. * 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. * 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. * 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. * 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. * 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. * 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. * 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі. Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. * Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындады. * 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. * 2023 жылдың 28 наурызынан VІІI шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.<ref><nowiki>https://www.inform.kz/ru/edil-zhanbyrshin-vozglavil-komitet-po-voprosam-ekologii-i-prirodopol-zovaniyu-v-mazhilise_a4050920</nowiki></ref> == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты. 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. 2022-2026 жылдары Ұлттық Құрылтай мүшесі. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2026 - ІІІ дәрежелі "Барыс" ордені. *2022 - "Парасат" ордені. *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - 2026 ж.ж. - Қазақстан Республикасы Президенттерінің Алғыс хаттары. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгі-ордені және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] 7c98m9syzxjc6leifxyp1uxcl9g76iz 3644182 3644105 2026-08-19T17:18:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3643694 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{III дәрежелі Барыс ордені}}{{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' ([[23 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог, мемлекет және қоғам қайраткері, техника ғылымдарының докторы, 2021-2023 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII шақырылымының депутаты, 2023-2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-шақырылымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Ілеспе мұнай газдары үшін уытты шығарындыларының деңгейі төмен микроалаулы оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі. Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындады. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. 2023 жылдың 28 наурызынан VІІI шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.<ref><nowiki>https://www.inform.kz/ru/edil-zhanbyrshin-vozglavil-komitet-po-voprosam-ekologii-i-prirodopol-zovaniyu-v-mazhilise_a4050920</nowiki></ref> == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты. 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. 2022-2026 жылдары Ұлттық Құрылтай мүшесі. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2026 - ІІІ дәрежелі "Барыс" ордені. *2022 - "Парасат" ордені. *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - 2026 ж.ж. - Қазақстан Республикасы Президенттерінің Алғыс хаттары. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгі-ордені және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] gw7ptjr715z0wq5iuez4xnsdip8qb2n 0 661677 3644509 3422772 2026-08-20T10:38:56Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644509 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Ғағауыздар |төл атауы = Gagauzlar |сурет = Конгресс гагаузов9.JPG |сурет тақырыбы = |саны = 250 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Молдова}} |саны1 = 151 600 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Украина}} |саны2 = 31 900 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Түркия}} |саны3 = 14 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Ресей}} |саны4 = 13 700 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Грекия}} |саны5 = 3 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Румыния}} |саны6 = 1 500 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{Байрақ|Болгария}} |саны7 = 1 400 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[ғағауыз тілі]] |діні = [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Ғағауыздар''' ({{lang-gag|Gagauzlar}}) — Солтүстік-батыс Қара теңіз аймағындағы түркі тілдес халық. Олар негізінен [[Молдова]]ның оңтүстігіндегі Буджак тарихи аймағында (Гагаузия автономды аумақтық бірлігі), сондай-ақ [[Украина]]ның іргелес облыстарында (Одесса және Запорожье облыстарында) тұрады. Молдовадағы халық саны 151,6 мың адамды құрайды. (2004, санақ), оның ішінде Гагаузияда – 128,6 мың адам, Украинада – 31,9 мың адам (2001, халық санағы),. сондай-ақ [[Болгария]]да (1,4 мың адам), [[Румыния]]да (1,5 мың), [[Грекия]]да (3 мың адам), [[Түркия]]да (14 мың адам), [[Ресей]]де (13,7 мың адам) тұрады. Қазақстан, Өзбекстан және Орталық Азияда олар өздерін жиі болгарлар деп атайды. Қазіргі ғағауыздардың жалпы саны шамамен 250 мың адамды құрайды.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3355288?ysclid=lrzzckf0qe825444522|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-12 |lang=}}</ref> == Эндоэтнонимі == Румын тілінде – «Găgăuzi»; болгар тілінде – «Гагаузи»; украин тілінде – «Гагаузи»; орыс тілінде – «Гагаузы»; түрік тілінде – «Gagavuzlar»; татар тілінде – «Гагавызлар»; грек тілінде - «Γκαγκαούζοι»; әзірбайжан тілінде – «Qaqauzlar»; қырым-татар тілінде – «Ğağauzlar»; мажар тілінде - «Gagauzok»; ағылшын тілінде – «Gagauzs»; испан тілінде - «Gagauzos»; латыш тілінде – «Gagauzs».<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/gagauzy_gagauzlar/2-1-0-23|title=Ғағауыздар - Gagauzlar|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-12 |lang=}}</ref> == Шығу тегі == Ғағауыздардың шығу тегі туралы әр түрлі болжамдар бар: * Ғағауыздардың арғы бабалары — түркі тілдес халықтар: [[Оғыздар|оғыздар]], [[Печенегтер|печенегтер]], [[Құмандар|құмандар]]; * Түркияда селжүктік теория кең таралған: ғағауыздар - XIII ғасырда [[Добруджа|Добруджаға]] қоныс аударған және [[Қыпшақтар|қыпшақтармен]] бірге Оғыз мемлекетінің негізін қалаған [[Селжүктер|селжүк-түріктердің]] ұрпақтары<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/3355288 Ғағауыздар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127233444/https://bigenc.ru/ethnology/text/3355288 |date=2021-01-27 }} / Губогло М. Н., Фейгина Е. В., Колса М. М. //Сегіздік жол — Германдықтар [Электронды ресурс]. — 2006. — Б. 242—243. — (Үлкен ресейлік энциклопедия: [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.</ref>; * Болгарияда ғағауыздар түріктенген болгарлардың ұрпақтары деген болжам ең көп тараған<ref>Маринов, В. [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksBG/V_Marinov_Gagauzite_proizchod.pdf По въпроса за произхода на гагаузите в България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707121239/http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksBG/V_Marinov_Gagauzite_proizchod.pdf |date=2016-07-07 }} // Сборник в чест на Йордан Захариев, София 1964, б. 157—158, 166—167</ref>; * Ғағауыздар — VII ғасырда [[Еділ]] жағасынан [[Балқан түбегі|Балқанға]] қоныс аударып, IX ғасырда христиан дінін қабылдаған түркі [[Бұлғарлар|бұлғарлардың]] ұрпақтары. Оның заманауи лингвистикалық негіздері жоқ. Жоғарыда аталған топтардың барлығы ғағауыз халқының этногенезіне қатысқан болуы әбден мүмкін. === Генетикалық шығу тегі === Түрлі елді мекендерден келген ғағауыздармен жүргізілген генетикалық құраушының соңғы зерттеуі олардың шығу тегін нақты нақтыламады. Зерттеушілер генетикалық жағынан ғағауыздардың біртекті емес екенін атап өтті. Бір үлгіде балқандық тұқым ғағауыздар арасында табылса, басқаларында - түрік (селжүк) тұқымы табылды<ref>''Alexander Varzari, Vladimir Kharkov, Wolfgang Stephan, Valentin Dergachev, Valery Puzyrev.'' [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19107901/ Searching for the origin of Gagauzes: inferences from Y-chromosome analysis] // American Journal of Human Biology: The Official Journal of the Human Biology Council — 2009-5. — 21-том, 3-шығ. — Б. 326—336. — ISSN 1520-6300. — doi:[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ajhb.20863 10.1002/ajhb.20863]</ref>. Бұл ғағауыз халқының сыртқы, физикалық ерекшеліктерінде де байқалады. Ғағауыздар Y-ДНҚ гаплогруппаларына жатады: I2 (23,6%), R1a (19,1%), G (13,5%), R1b (12,4%), E1b1b1a (11,1%), J2 (5,6%) және N (2,2%). Y-ДНҚ филогенетикалық талдауы ғағауыздардың македондармен, болгарлармен, сербтермен және басқа да Балқан халықтарымен ең жақын туыстығын көрсетеді. Гаплотиптерді егжей-тегжейлі зерттеу ғағауыздар мен түрік тармақтары арасындағы кейбір байланыстарды анықтай келе, селжүктік болжамын біраз растайды. === Лингвистикалық ерекшеліктері === Ғағауыздардың халық ретінде қалыптасуының біріктіруші факторлары оларды Балқанның қалған тұрғындарынан ерекшелендірген түркі тілі мен христиан діні болды деп жорамалдау қисынды. Зерттеу авторлары, сонымен қатар, түркі тілі кірме, ал ғағауыздардың ата-бабасы Балқанның байырғы тұрғындары деген болжам ұсынды<ref>''Alena Kushniarevich, Olga Utevska, Marina Chuhryaeva, Anastasia Agdzhoyan, Khadizhat Dibirova.'' [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26332464/ Genetic Heritage of the Balto-Slavic Speaking Populations: A Synthesis of Autosomal, Mitochondrial and Y-Chromosomal Data] // PloS One — 2015. — 10-том, 9 -шығ. — С. e0135820. — ISSN 1932-6203. — doi:[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0135820 10.1371/journal.pone.0135820.]</ref>. == Нәсілі == Олар үлкен европеоид нәсілінің Жерорта теңізі кіші нәсіліне жатады. == Тілі == [[Ғағауыз тілі]] — түркі тілдер отбасына жатады және Молдованың оңтүстігінде орналасқан Ғағауыз автономиялық облысының ресми тілі болып табылады. Ғағауыз тілі Украина, Болгария, Ресей және ғағауыздар тұратын басқа елдерде де қолданылады. Ғағауыз тілі түрік және әзірбайжан сияқты басқа түркі тілдерімен ұқсастықтары бар, сонымен қатар ғағауыз халқының тарихы мен мәдениетін көрсететін ерекше белгілері бар. Алайда, қазіргі уақытта ғағауыз тіліне қауіп төніп тұр, өйткені көптеген ғағауыздар румын тілінде немесе басқа тілдерде сөйлейді, ал жас ұрпақ күнделікті өмірде кең таралған тілдерді қолдануды жөн көреді.<ref>{{cite web|url=https://genetik.pro/nacionalnosti/gagauzy/|title=Ғағауыздар-бірегей мұра, күшті рух |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> == Жазуы == ХХ ғасырдың ортасына дейін ғағауыз тілі жазуы болған жоқ. Тек 1957 жылы орыс әліпбиі негізінде жаңа алфавит құрылды. Қазіргі жазуы латын әліпбиіне негізделген:<br /> Aa Ää Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Hh Iı İi Jj Kk Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Yy Zz<ref>{{cite web|url=http://gbm.md/index.php/gagauzskij-alfavit|title=Ғағауыз алфавиті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> == Діні == Ғағауыздархалық санасында ежелгі пұтқа табынушылық нанымдарымен араласқан [[Христиандық|христиан]] дінін ұстанады. Әулие Николай күні ерлердің мерекесі болып саналды: гагауздар туған күн иелеріне жиналып, шулы той жасады. Кезінде ғағауыздардың ата-бабаларының тотемдік жануары қасқыр культі әлі де ерекше маңызға ие. Тәуелсіз Ғағаузияның бірінші туында жануардың басы бейнеленген. Бұрын қасқыр қорғаныш тұмары болып саналса, бүгінде көптеген ұлт өкілдері киелі жануардың бейнесі бар кулондарды тағады.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/gagauzy-tainstvennyy-narod-pochitayuschiy-volka?ysclid=lrzzlw2nfb295144071|title=Ғағауыздар – қасқырға табынатын жұмбақ халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-05|lang=}}</ref> == Тарихы == Осы кезге дейін ғағауыз халқының аты аталатын XIX ғасырға дейінгі бірде-бір тарихи құжат табылмағандықтан, ғағауыздардың тарихы әлі күнге дейін тарихшылардың дау-дамайына айналды. Төменде негізгі болжамдар келтірілген: [[Сурет:Welcome_to_Gagauzia.jpg|thumb|right|270px|Ғағауызстан]] XIII ғасыр (1259-1320) - бұл Балқан түбегіндегі ғағауыздардың ата-бабаларын шоқындыру кезеңі, бұл негізінен әр түрлі Балқан аңыздарында әулие Георгий, әулие Илья, жарықшы Николай, әулие Симеон, әулие Наум немесе жарықшы Спиридон сияқты христиандық қасиетті адамдармен сәйкестендірілген аңызға айналған Сары Салтықтың миссионерлік қызметінің көпжылдық нәтижесінде мүмкін болды. XIV ғасыр (1320-1347) - ғағауыздардың ата-бабалары [[Қыпшақтар|қыпшақтан]] шыққан түркі тілдес христиан Балық бейдің басшылығымен тәуелсіз болгар Карвун кінәздігінде болған. Карвун жері (''Karvunum Terra'') қазіргі [[Болгария|Болгарияның]] солтүстік-шығысында, орталығы [[Карвуна (Добрич облысы)|Карвуна]] қаласында орналасқан. XIV ғасыр (1347-1400) - ғағауыздар тәуелсіз болгар [[Добруджа деспотаты|Добруджа кінәздігінде]] [[Добротица|Добричтің]] (Балықтың ұлы), одан кейін, 1386 жылдан бастап [[Иванко (деспот)|Иванконың]] (Добричтің ұлы) қарамағында болды. Қазір [[Добруджа]] - Болгарияның солтүстік-шығысы мен Румынияның оңтүстік-шығысындағы географиялық аймақ. XIV-XIX ғасырлар (1400-1812) - ғағауыздар [[Осман империясы|Осман империясының]] ішінде, Осман тарихи құжаттарында Өз уәлаяті деген атпен аталған, сол Добруджада, бұл қазақ тілінде «олардың отаны немесе олардың отбасы» дегенді білдіреді. 1597 жылдан бастап Осман империясының құрамындағы халық статистикасы бойынша [[Варна]] қаласында өмір сүрген: * христиан түркілер — 582 үй * мұсылман түркілер — 410 үй * гректер — 120 үй * копттар — 31 үй Осы статистикаға сәйкес, 1597 жылы Варнада тұратын халықтардың арасында болгарлар жоқ болғандықтан, болгарлар Варнаға жақында қоныстанды. Тағы бір қорытынды — Варна қаласының беткі адамдары ғағауыздар болды, өйткені Балқан түбегінде тек ғағауыздар ғана түркітілдес христиандар. XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында Осман империясының әлсіреуіне байланысты Балқан түбегінің аумағы іс жүзінде анархияға айналды. Бұл кезең [[Балқан түбегі|Балқан түбегінде]] халықтарды үрейлендірген [[Кыржалы]] бандалары Балқан тарихында кыржалылық деген атпен белгілі. Осы құбылысқа байланысты, сондай-ақ [[Ресей империясы|Ресей]] мен Осман империялары арасындағы соғыс Балқанда ұзақ жылдар бойы жүріп жатқандығына және Ресей Бессарабияда өмір сүруге қолайлы жағдай жасауына байланысты, шаруалардың бір бөлігі, соның ішінде ғағауыз халқы Балқан түбегінің аумағынан [[Бессарабия]] аумағына қоныс аударды. Бессарабияға қоныс аудармаған ғағауыздардың негізгі бөлігі кейіннен Румыния мен Болгария арасындағы тарихи Добруджа шекарасында бөлініп, біртіндеп румындар мен болгарларға сіңісіп кетті. [[Сурет:Gagauz-children.jpg|нобай|оңға|200px|Ғағауыз жастары мен қариялары]] ХІХ-ХХ ғасырлар (1812-1917 жж.) — Бессарабия аумағындағы Ресей империясына қоныс аударған ғағауыздар. XX ғасыр: * 1906 жылы қаңтарда — Бессарабияда 5 күн бойы өмір сүрген тәуелсіз [[Комрат Республикасы]] жарияланды. * 1918-1940 жж — ғағауыздар Бессарабияны Румыниямен біріктіру нәтижесінде Румыния аумағында болды. * 1940-1941 жж. — [[Молотов-Риббентроп пакты|Молотов-Риббентроп пактісіне]] сәйкес, Бессарабия (Ақкерман аймағына кірді, 1940 ж. 7 желтоқсанынан бастап [[Ысмайыл облысы]] болып өзгертілді) тығыз тұратын ғағауыз халқының бір бөлігімен КСРО өтеді. 1940 жылы тамызда Молдавия АКСР-нан Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасы (МКСР) құрылды. Ғағауыздардың көп бөлігі оның аумағында болды. * 1941-1944 жж — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезеңі. Бессарабия аумағы Румынияның құрамына кірді. * 1944 — 1990 жж. — ғағауыздар [[Молдава Кеңестік Социалистік Республикасы|МКСР]] кірді. * 19.08.1990 — 23.12.1994 — танылмаған [[Ғағауызстан Республикасы|Ғағауызстан Республикасының]] кезеңі. * 23.12.1994 бастап — осы уақытқа дейін ғағауыздардың көп бөлігі Молдованың құрамындағы [[Ғағауызстан|Ғағауызстан автономиялы аумақты бірліктің]] жерінде тұрады. Ғағауыз халқының аз бөлігі қазіргі Болгария аумағындағы Оңтүстік Добруджа аймағында тұрады, бірақ жас ұрпақ негізінен болгар тілінде сөйлейді.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%D1%8B|title=Ғағауыздар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-12 |lang=}}</ref> == Кәсібі == Ғағауыз халқының дәстүрлі кәсібінің негізі қой шаруашылығы басым болған [[мал шаруашылығы]] және егіншілік пен бау-бақшаны жүзім шаруашылығымен ұштастырған [[егіншілік]] болды. Ұлттық қолөнерінде - кілем, жүн, жібек маталарын тоқып-өндіру жұмыстары басым дамыған.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/gagauzi/|title=Ғағауыздар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-12 |lang=}}</ref> Ғағауыз халқының қолөнерінің ең танымал және өзіне тән түрлерінің бірі – кесте тігу және ұлттық киімдер. Ғағауыз әйелдері өздерінің көйлектеріне, орамалдарына және ұлттық киімнің басқа элементтеріне әртүрлі өрнектер мен ою-өрнектерді шебер кестелейді.<br /> Ғағауыз халқының тағы бір халық қолөнері – керамика. Ғағауыз құмырашылары кәстрөлдер, тостағандар, құмыралар және басқа ыдыс-аяқтар сияқты керемет саз бұйымдарын жасайды. Ғағауыз халқының қолөнеріне талдың бұтақтарынан өру де жатады. Олар тал тоқу техникасын пайдалана отырып, қоржын, сөмке, қалпақ және басқа да бұйымдардың түр-түрін шебер жасайды. Ғағауыз халық қолөнерінің элементтерінің бірі - зергерлік өнер. Ғағауыз зергерлері дәстүрлі техникалар мен мотивтерді пайдалана отырып, сақина, сырға, білезік және алқа сияқты ерекше зергерлік бұйымдарды жасайды.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/evropeyskie-narodi/gagauzi/narodnie-promisli|title=Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер. Халық қолөнері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-12 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Ғағауыз халқы қонақжайлылығымен, шынайылығымен, достық қарым-қатынасымен және жаңа таныстарға ашықтығымен танымал. Олар сондай-ақ әдетте шыдамды, еңбекқор және өз жұмыстарында ұқыпты. Ғағауыз халқының қауымдастық рухы күшті, олардың қауымдастығы дәстүрлі түрде бір-бірін қолдайтын және ортақ мақсаттарға бірге жұмыс істейтін отбасылық рулар төңірегінде ұйымдастырылған. Шешім қабылдауда және дәстүрді сақтауда маңызды рөлді ақсақалдар атқарады. [[Сурет:Конгресс гагаузов11.JPG|нобай|оңға|200px|Ғағауыздардың дәстүрлі үйі]] === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Дәстүрлі тұрғын үйі үш бөлмелі үйден тұрады, кіреберісі және қабырға бойында тіректермен бекітілген веранда бар. Бөлмелердің қабырғалары кілемдермен, негізінен гүл өрнектерімен, сүлгілермен, еденге кілем төсеніштерімен безендірілген.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=129|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Gagauz-children.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық киім киген гагауздар]] Ұлттық киімдері - әйелдер жеңі ұзын көйлек, жүннен иіріліп жасалған белбеу тағады және қалың шұғадан тігілген, кейде қой терісінен істелген жеңсіз қамзол киеді. Ерлер - кеудеше мен елтірі бас киім киіп, қызыл жуннен белбеу тағады. === Дәстүрлі тағамдары === Гагауздардың ұлттық тағамдарында көшпелі өмір салтына байланысты ет, сүт өнімдері мол. Отырықшы гагауз халқының халық асханасынан көшпелі өмірдің көптеген ерекшеліктерін байқауға болады (сүтті арнайы өңдеуде, етті сақтауда, теріде сақтау т.б.). Нан диетада маңызды орын алды. Пирогтар танымал, соның ішінде ірімшік қосылған қатпарлы қамыр (кыырма), тік бұрышты соустар (манжа) және желе.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=GAGA|title=Әлем халықтары/Ғағауыздар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-12 |lang=}}</ref> === Фольклоры === Гагауз фольклорының ең жарқын көріністерінің бірі – халық әндері, ертегілер мен аңыздарды қамтитын ауызша халық шығармашылығы. Гагауз халық әндері олардың тарихының, күнделікті өмірінің, сезімінің көрінісі. Олар қуаныш, қайғы, махаббат пен үмітті білдіріп, домбыра, баян сияқты дәстүрлі музыкалық аспаптармен сүйемелденеді. Гагауз ертегілері мен аңыздары мифологиялық және тарихи оқиғаларды, сондай-ақ ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан өнегелік сабақтар мен құндылықтарды жеткізеді. Билер мен салт-дәстүрлер де гагауз фольклорының маңызды бөлігі болып табылады. Гагауз билері осы халықтың тұрмысы мен мәдениетінің сан алуан қырларын көрсетеді. Олар өткенмен байланыс, ұлттық болмыс пен салт-дәстүрді сақтаудың көрінісі.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/evropeyskie-narodi/gagauzi/folklor|title=Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер. Фольклор|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-12 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы ғағауыздар == 18-19 ғасырлардағы орыс-түрік соғысы кезінде Ресейге Болгариядан қашып келген қоныс аударушылардың ұрпақтары. Екінші толқыны 1912-14 ж. Столыпин реформасы кезінде келген. Ұжымдастыру кезеінде (1928-38) бір тобы Оңтүстік Қазақстанға қоныс аударды. Қазақстандағы ғағауыздардың саны - 490 адам (2013).<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=151|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Gagauz people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ғағауызстан]] [[Санат:Ғағауыздар]] [[Санат:Молдова халықтары]] [[Санат:Христиан түркілер]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Украина халықтары]] kdmfjv79mmqzu7g3f73mnsy2aof9m0i 4 675070 3644366 3644010 2026-08-20T07:00:39Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3644366 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88011||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96706||76997||11069||229||3388||234||110||5824||742 |- |3||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |4||2||{{u|Мағыпар}}||86444||81261||926||642||37||388||0||2886||49 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84040||68772||1239||147||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55564||30516||3588||368||5769||944||2238||4786||5203 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49070||40314||1772||102||631||17||11||4503||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||34884||32156||213||7||1186||72||0||1507||154 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||127||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22927||21611||796||39||137||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||22801||21385||436||44||276||11||0||333||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19817||10260||1393||41||7096||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17257||12281||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12988||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11501||7031||508||0||103||512||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10147||7976||1229||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8375||5795||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8208||5778||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7952||5419||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7489||5987||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6251||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3839||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3077||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4444||3900||4||0||11||7||0||419||5 |- |51||48||{{u|Makenzis}}||3764||3707||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3391||51||0||0||27||0||223||21 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||68||{{u|ShadZ01}}||3295||2611||363||116||106||0||0||4||0 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3147||3073||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2912||1877||317||0||91||55||0||441||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2147||1831||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1611||1341||1||0||106||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||95||{{u|Gliwi}}||1547||1541||3||0||0||0||0||0||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||145||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||117||{{u|Ziv}}||1177||1104||60||0||0||2||0||9||2 |- |127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||140||{{u|Wikuiser}}||1088||790||143||0||63||0||43||18||4 |- |135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||138||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||973||829||15||0||3||0||0||5||0 |- |145||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |146||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||155||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||154||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||146||{{u|Mheidegger}}||730||756||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1 |- |176||156||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |177||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |178||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |179||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |180||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |182||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||216||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||173||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||172||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||171||{{u|Tuttiorchestra687}}||596||595||0||0||0||0||0||3||2 |- |204||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |205||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||560||548||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 4wwskng1ae7ww3ne56jh7ldwjoi3s33 4 675089 3644548 3644076 2026-08-20T11:00:42Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3644548 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515619||380096||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145877||131252||957||0||13593||6||0||47||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132787||127393||805||15||62||17||10||2859||1601 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113847||1||0||0||0||0||0||113846||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89099||89099||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79298||79283||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50444||50151||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26611||22830||42||0||3648||2||0||67||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22675||17396||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14723||13702||468||1||0||84||0||389||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13061||12829||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7977||5419||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7607||6152||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4424||4207||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |- |87||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |88||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||169||167||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] aqsjm7xgrk0gxr9pe94em9ae3g9tz9r 4 675116 3644144 3643733 2026-08-19T13:07:13Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3644144 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2675||42||0||60||33||600||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2488||102||14||200||87||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2184||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Орел Карл}}||1351||314||1||315||91||24||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||96||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|1nter pares}}||616||320||0||10||969||3||0||0||4 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||534||187||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Sagzhan}}||530||91||2||23||212||30||0||0||0 |- |49||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |50||{{u|Nurken}}||525||509||3||652||4861||32||15||3||4 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||425||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|ShadZ01}}||210||23||0||34||82||64||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||204||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Zhuldyz}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|MuratbekErkebulan}}||87||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||66||210||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |309||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |311||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |316||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||55||0||1||1||3||0||0||0||0 |- |338||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |342||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |343||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |347||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |353||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |357||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |359||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |361||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Tarikh Dias}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Dostoevskykz}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mheidegger}}||40||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |393||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |395||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |397||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |402||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |403||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |406||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |407||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |412||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |414||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||36||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |418||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |423||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |434||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |439||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |442||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |451||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |462||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |464||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |467||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |469||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |477||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |485||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |488||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |491||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |494||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |495||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |501||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |506||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |508||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |509||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |519||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |530||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |531||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |543||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |546||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |547||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |548||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |553||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |560||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |563||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |566||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |574||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |580||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |581||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |588||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |590||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |598||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |604||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |606||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |610||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |630||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |635||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |642||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |643||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |644||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |645||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |650||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |654||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |662||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |667||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |716||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |721||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |767||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |779||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |781||{{u|Амина Жанаковна}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |789||{{u|Садықова Ақгүл}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |790||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |799||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |812||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |825||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |826||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |830||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |833||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |834||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |836||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |837||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |845||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |849||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |854||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |857||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |858||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |859||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |865||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |881||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |886||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |896||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |904||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |912||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |914||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |926||{{u|Muzeologist}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |931||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |938||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |941||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |942||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |952||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |961||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |962||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |992||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1001||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1003||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1015||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1023||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1031||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1045||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1052||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1060||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1064||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1088||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1091||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1092||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1095||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1102||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1103||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1106||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1135||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1141||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1173||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1176||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1181||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1183||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1196||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1200||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1207||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1258||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Жанар Чушекова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Зилола Садирханова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1289||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1299||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1430||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1432||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1433||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1445||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1446||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1462||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1465||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1491||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1521||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1538||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1556||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1557||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1564||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Вилюс М}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1690||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1704||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1710||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1715||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1722||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||311||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] lmgqfhp9osumgxn6ajnzcutvw1sep7l 0 677364 3644135 3599968 2026-08-19T12:40:48Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644135 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Тамара Носова Макаровна|Шынайы есімі=Тамара|Туған күні=1927 жылы 21 қараша|Қайтыс болған күні=2007 жылы 25 наурыз}} '''Тамара Макаровна Носова''' ( 21 қараша 1927 , Мәскеу , КСРО - 25 наурыз 2007 , Мәскеу , Ресей ) - кеңестік және ресейлік кино [[актриса]]сы, [[Ресей Федерациясы]]ның халық әртісі (1992). == Биографиясы == Ол 1927 жылы 21 қарашада [[Мәскеу]]де дүниеге келген және отбасындағы үшінші бала болды. Ол бір жарым жаста болғанда, анасы қайтыс болды, содан кейін әкесі отбасын асырай алмай, үш баласын да балалар үйіне берді, бірақ көп ұзамай Тамараны авиациялық қозғалтқыш маманының отбасы асырап алды. Тамара биологиялық әкесімен 30 жастан асқан кезде ғана кездесті: ол олардың қарым-қатынасын мойындады, бірақ одан әрі қарым-қатынасты сақтаудан бас тартты. 1945 жылы Мәскеу облысына эвакуацияланған мектепті бітірді. 1950 жылы ВГИК-ті (Б. В. Бибиков пен О. И. Пыжованың шеберханасы) бітірді. 1950-1953 және 1990 жылдан келісім-шарт бойынша жұмыс істеді, 1953-1990 жылдары киноактер театр-студиясының актрисасы (труппа мүшесі болды). Ол 1950-1960 жылдардағы орыс киносының ең танымал комикс актрисаларының бірі болды. 1970 жылдардан бастап актриса жиі кинода түсуге қойды. Сәлем, "мен сенің апаңмын!" комедиясындағы Донна Роза рөлін сомдағаны әсерлі және күтпеген стиль болды! Және «Бульвар романындағы» жезөкшелер үйінің қожайыны. 1984 жылы ол М.А.Швайцердің «Өлі жандар» телефильмінде бокс рөлін сомдады. 1982 жылы асырап алған анасы қайтыс болғаннан кейін Тамара Носова оңаша өмір сүрді. Носова өмірбаянының көптеген фактілерін құпия ұстады. Мысалы, ол өзінің шыққан тегін жасырды. == Соңғы жылдар мен өлімі == Соңғы жылдары Ресей Федерациясының халық әртісі лай басқан пәтерде қорқынышты кедейлік пен оңаша өмір сүрді. Үйсіз-күйсіз, кедей-кепшіктерге арналған асханада тамақтанды, ал зейнетақысы пәтер ақысын төлеуге де жетпейді. 2007 жылдың көктемінде Тамара Носова инсульт алды. 2007 жылдың 6 наурызында полиция пәтерді ашып, актрисаны еденде жатқанын тапты; оның бүкіл денесінде тарақандар мен егеуқұйрықтар жүгірді. Жалғыз жиені Анатолий Васин (бірақ генетикалық қатынасы дәлелденбеген) Носованы 15-ші қалалық ауруханаға жіберді. Ол 2007 жылы 25 наурызда 80 жасында Мәскеуде созылмалы церебральды ишемиядан қайтыс болды. Актрисаның күлі бар урна Ваганковский зиратының колумбарийінде жерленген. == Жеке өмірі == Бірінші күйеуі (1950-1956), Сыртқы істер министрлігінің қызметкері Олег Малинин (1919 ж.т.) оны Австрияға апарып, әйелінің фильмдерге түсуін қаламайды [дерек көзі 2067 күн көрсетілмеген]. Содан кейін суретші Юрий Николаевич Боголюбовпен (1928-1975) ұзақ қарым-қатынас болды [қайнар көзі 2067 күн көрсетілмеген]. Содан кейін нақты неке (1961-1967) жазушы Виталий Губаревпен (1912-1981) (Тамара Носоваға арнаған «Қисық айна патшалығы» ертегісінің авторы) [қайнар көзі көрсетілмеген 2067 күн]. Тағы бір нақты күйеуі (1970-1975) - режиссер, Украинаның халық әртісі (2017) Николай Засеев. Олар ажырасқаннан кейін де, Засеев бұрынғы сүйіктісін барлық фильмдеріне шақырды, бірақ Носова әрекет етуден бас тартты. Оның балалары болмады. Ол екі рет жүкті болды, бірақ екеуінде де баланы жоғалтып алды. == Жетістектері == * «Құрмет Белгісі» орденімен (1974 ж. 12 сәуір) – кеңестік кинематографияны дамытуға сіңірген еңбегі және еңбекшілерді коммунистік тәрбиелеуге белсене қатысқаны үшін. * Ресей Федерациясының халық әртісі (23.06.1992) - кинематография саласындағы үлкен қызметтері үшін. * РКФСР еңбек сіңірген әртісі (10.04.1968) - кеңестік кино саласындағы қызметі үшін. ==Дереккөздер== https://www.imdb.com/name/nm0636481/ http://www.kremlin.ru/acts/bank/1533 http://art.niv.ru/doc/encyclopedia/kino/articles/691/nosova-tamara-makarovna.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010043107/http://art.niv.ru/doc/encyclopedia/kino/articles/691/nosova-tamara-makarovna.htm |date=2022-10-10 }} https://www.1tv.ru/owa/win/ort5_kino?p_genre_id=16&p_kino_razdel_id=1&p_kino_title_id=4964&p_page_num=2 lbxsdhdwlwxlxx9dci9yk1ymgnr89e0 0 677965 3644512 3425018 2026-08-20T10:40:28Z Marksscheider 183882 3644512 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Қарайымдар |төл атауы = къарай, къарайлар karaj, karajlar |сурет = Qaraylar.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 2 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Украина}} |саны1 = 1 196 (2001) |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны2 = 586 (2024) |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Ресей}} |саны3 = 500 (2021)[ |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Польша}} |саны4 = 346 (2011) |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Литва}} |саны5 = 192 (2021) |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[қарайым тілі]] |діні = [[Қараитизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Қарайымдар''' (өзд.атауы қарайлар, қырымшақ, караим) — Қараизмді ұстанатын түркі тілдес этнос. Қарайымдарға жақын халықтар – еврейлер мен қырым татарлары. Қарайымдардың жалпы саны 2 мың адамдай. Көпшілігі Украинада тұрады, шамамен 1200 адам. Басқа елдерде ([[Ресей]], [[Литва]], [[Қазақстан]] және [[Польша]]) шамамен 250-350 адам тұрады. == Тілі == [[Қарайым тілі]] - түркі тілдерінің бірі. Қыпшақ (солт.-батыс) тобының қыпшақ-половец бұтағына жатады. 1840 жылдан діни кітап, журнал басу ісінде көне еврей, орыс ([[кириллица]]) әрпін қолданған. Қарайым тілі — тракай, галицк және қырым диалектісі болып үшке бөлінеді. Негізгі сөздік қоры [[түркі тілдері]]не ортақ сөздер. Қазіргі кезде қарайым тілінің тракайдан басқа диалектілерінің барлығы дерлік жойылды.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BC%D1%8B#mw-header|title=Қарайымдар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-23 |lang=}}</ref> == Діні == Қарайымдар караиттік сенім (караизм) – христиандық, талмудтық иудаизм және ислам элементтерін қамтитын монотеистік дін. Сенімнің негізі – Мұсаның бесінші кітабы. Иса Мәсіх пен Мұхаммед ұлы пайғамбарлар ретінде құрметтеледі. Ресей империясында қараизмді негізінен қырымдық қараиттер – түріктер (қарайлар), сондай-ақ Ресейдің басқа жерлерінде, Литва мен Украинада тұратын қараиттердің шағын топтары ұстанды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/724|title=Кудрявцев А.И. Қарайымдар діні|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-23 |lang=}}</ref> == Тарихы == Қолда бар ғылыми деректер бойынша, түркі тілдес қараиттер Қырымның байырғы тұрғындары, VIII —IX ғасырларда Хазар қағанатына енген тайпалардың ұрпақтары, дәлірек айтсақ, караимизмді қабылдағандар. «Караиттер» терминінің өзі діни болып табылады және иврит тілінде «оқушылар» («Тауратты оқырмандары») дегенді білдіреді. Біздің заманымызда бұл сөз этнонимге, халық атауына айналды. Хан сарайында (XV-XVIII ғасырларда болған Қырым хандығы) қараиттер құрметті халық болған. Оларға ақша сарайы сеніп тапсырылды. Қырымға қарсы жорықтан кейін Литва князі Витовт 1397 жылы 383 караит отбасын Литваға алып кетті, олар кейіннен Трокахқа (қазіргі Тракай) қоныстанып, князьдің жеке күзетінде қызмет етті. Қараиттер Галич пен Луцкіге біраз уақыттан кейін көшті. Түркі ортасынан тыс Тракай мен Луцкіде өмір сүрген караиттер қауымдық өмір сүру формасының арқасында тілдерін сақтап қалды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/1658|title=Қарайымдар – жойылу алдында тұрған халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-23 |lang=}}</ref> 1917 жылғы революция қарайымдардың әл-ауқаты мен өркендеуін тоқтатты. Олардың кейбірі сол кездегі аласапыран оқиғалар кезінде қайтыс болды, кейбірі шетелге қоныс аударды. КСРО-да қалған қарайымдардың үйлері, кітапханалары, діни және мәдени ескерткіштері алынып тасталды. Кеңес өкіметі жылдарында Қырымдағы қарайым халқы 1912 жылғы 8,5 мың дерлік болса, 1989 жылғы халық санағы бойынша 800 адамға дейін қысқарды. Қарайымдардың едәуір бөлігі 1990 жылдары Репатриация заңы бойынша [[Израиль]]ге қоныс аударды.<ref>{{cite web|url=https://weekend.rambler.ru/people/39877600-karaimy-samyy-zagadochnyy-narod-kryma/?ysclid=m691j1nf6r711685722|title=Қарайымдар: Қырымның ең жұмбақ халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-23 |lang=}}</ref> == Кәсібі == Қырым түбегінде пайда болған кезден бастап Қырым қарайымдар қауымдастығының мүшелерінің басым көпшілігі қолөнершілер мен көпестер болды. Ең көп тараған кәсібі тері өнеркәсібі болды, ал қарайымдар Қырым хандығының өзінде де, одан тыс жерлерде де, тері өңдеуден бастап әртүрлі тері бұйымдарын сатуға дейінгі барлық сатысымен айналысты. Қару-жарақ, зергерлік бұйымдар, тас кесу сияқты қолөнер де айтарлықтай дамыды. Қырым хандығында тұз өндіруге және онымен байланысты салаларға ерекше сұраныс жоғары болды. Қырымдағы қарайымдар қауымдарында [[егіншілік]], мал шаруашылығы, омарташылық және бау-бақша кең таралған. Қарайымдар қауымдастығының мүшелері айналысатын экономиканың кейбір маңызды салалары бау-бақша, жүзім шаруашылығы және шарап жасау болды. Түбектің негізгі сауда орталықтары ірі қарайымдар қауымдары өмір сүрген қалалар болды: Чуфут-Кале, Кафа, Қарасубазар, Гезлев.<ref>{{cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/hozyaystvennaya-deyatelnost-i-osnovnye-zanyatiya-krymskih-karaimov-v-xiii-xviii-vv-razvitie-remesel-promyslov-i-torgovli|title=Қарайымдар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-23 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === [[Сурет:Trakai Karaite house.JPG|нобай|оңға|200px|Тракаидағы қарайым үйі]] Қарайымдардың үйлері басқа шығыс халықтарының құрылыстарына ұқсас болды. Тар қақпалар мен есіктер үйді жаулардан және қарақшылардан барынша қорғауға мүмкіндік берді. Сондықтан, эстетикалық тұрғыдан алғанда, үйлер өте тартымды болмады. Тұрғын үй негізінен бір немесе бірнеше қабатта сазды қоспалармен табиғи тастан салынған. Үстіңгі қабат үй шаруашылығына арналған, ал төменгі қабаты көбінесе қосалқы шаруашылыққа, асханаға, қора немесе мал орнына арналған. Үстіңгі қабат үш немесе одан да көп бөлмелерден тұрды, бөлмелер «Г» әрпі түрінде жоспарланған. Үшінші бөлме, шағын, бөлек шығатын есігі болды. Ол ең алдымен жас жұбайлар мен қыздарға арналған. Қарайым үйлері екі аулаға бөлінді: ерлер мен әйелдер. Ерлер бөліміне иесінің жеке бөлмесі кірді, онда ол демалып, қонақтарды қабылдай алады. Мұнда зиялы қауым өкілдерінің кітаптары бар шағын кітапханасы да болған. Әйелдер бөлімінде әйелдер, күңдер және кәмелетке толмаған балалар тұратын. Екінші қабатта әрқашан терраса-балкон салынды, ол бүкіл ғимараттың бойында орналасқан. Әдетте террассалар ойылған ағаш бағандармен безендірілген.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/karaim/?ysclid=m68y5gceun79881090|title=Қарайымдар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-23 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === [[Сурет:Clothing of karaite hazzan.jpg|нобай|оңға|100px|Қарайым киімі]] Этникалық костюмдер [[Польша]], [[Болгария]], [[Франция]] және [[Америка Құрама Штаттары]]ның тұрғындарында сақталған. Ерлер киімдері - [[шалбар]], [[жейде]], кафтан, [[күрте]]. Жоғарғы шалбардың астында кальсондар киеді. Кафтанның жағасы кішкентай және түзу, ілмектерге бекітілген. Былғары немесе жүннен жасалған белдікті пайдаланады, қыста тон киеді. Қарайымдардың өздерінің қаракөлден тігілген бас киімі бар. Оны караит деп атайды. Дәстүрлі бас киімді аға буын киеді. Тағы бір бас киім - фес, оның түбі тегіс, қызыл, күлгін немесе қоңыр түске боялған. === Дәстүрлі тағамдары === Қарайымдар сүт тағамдарын, бәліштерді, түрлі жемістер мен көкөністерді, қамырдан жасалған өнімдерді пайдаланады. *Ұлттық мәртебесі бар ең танымал тағам - хамур-долма. Сорпада қайнатылған кішкентай тұшпараларға ұқсайды. *Екінші тағам ретінде қой немесе [[құс еті]] желінеді. Етті котлет түрінде беруге немесе [[қара өрік]] қосып, қазанда бұқтыруға болады. *[[Үйрек]], [[күркетауық]] немесе қошқар еті қосылған палау танымал. *Ұлттық асханасының ең экзотикалық тағамдарының бірі – тавук долмасы. Бұл жасыл [[бұршақ]] пен шие қосылған [[тауық еті]].<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/karaimy-bolshe-chem-narod|title=Евгений Форов. Қарайымдар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-23 |lang=}}</ref> === Фольклоры === Қарайымдар фольклоры – рухани мәдениеттің ең маңызды құрамдас бөлігі. Оның бастауы Қырым Хазариясы заманынан басталады. Фольклорда хазарларға сілтемелер мен алыстағы Алтай түркілерінің арасында кездесетін оқиғаларға ұқсас әңгімелер сақталған.<br /> Отбасылық жинақтарды жүргізу дәстүрі фольклорды сақтауға көмектесті, мэджума - онда мақал-мәтелдер, әндер, дәстүрлер енгізілді. Жинақтар әр отбасында болды және ескі өсиетпен бірге ең құнды жәдігер жәдігер саналды.<br /> Халық даналығы басты рөл атқарды, мақал-мәтелдер, «аталар сөзі» ерекше орын алды. Барлық жағдайларға арналған көптеген нақыл сөздер болды. «Аталар сөзінде» әдет-ғұрып, сенім, туған жерге, достыққа, еңбекке, көршіге деген көзқарасты көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://studbooks.net/1069266/kulturologiya/folklor?ysclid=m6948ind3c192227007|title=Фольклор|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-23 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы қарайымдар == Қарайымдар Қазақстанға негізінен өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы қарайымдардың саны: *1970 жылы - 50 адам; *1979 жылы - 33 адам; *1989 жылы - 33 адам; *1999 жылы - 28 адам; *2009 жылы - 231 адам.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=283|барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Украина халықтары]] fcmulmpo9dnuczugq6gtbqazn2q085h 0 680139 3644361 3615121 2026-08-20T06:39:54Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644361 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} '''Ысқақова Жазира Мақсұтқызы''' — 1982 жылы 3 наурызда [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Қарағайлы кентінде туған. Филология ғылымдарының кандидаты, академик [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]н қазақ тілінде оқытпайтын мектептердегі қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша (2003) тәмәмдаған. Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық жобалар бойынша гранттық қаржыландыруға арналған конкурстың қатысушысы. {{Ғалым |Есімі=Ысқақова Жазира Мақсұтқызы |Суреті= |Туған күні=03.03.1982 |Туған жері=Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Қарағайлы кенті |Ғылыми дәрежесі=филология ғылымдарының кандидаты |Жұмыс орны=Ш.Шаяхметов атындағы «[[Тіл-Қазына]]» ҰҒПО }} == Еңбек жолы == * Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті, оқытушы, аспирант (2005-2009), * «ҚТЖ ҰК» АҚ Қарағанды локомотив сервис орталығы, аудармашы (2009-2011), * Қарағанды Болашақ университеті, доцент м.а. (2011-2011), * Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті, аға оқытушы (2011-2013), * Қазақ бизнес және технология университеті, доцент м.а. (2013-2014), * «Тұран-Астана» университеті, доцент (2014-2022), * Еңбек жолын Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ҰҒПО» КеАҚ-да Әдістемелік басқарма басшысы (2022) қызметінде жалғастыруда. == Еңбектері == * 60-қа жуық ғылыми, ғылыми-әдістемелік мақалалары, оқу құралдары мен әдістемелік нұсқаулары жарық көрген. * Қазақ тілін оқыту әдістемесі, қазіргі қазақ тілі мен әдебиеті мәселелерімен шұғылданады. [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] e38r2w1zbruqri71rlpedjqmzt6nyxc 0 682462 3644396 3640373 2026-08-20T08:28:51Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644396 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Абай Батырұлы Қалшабек''' — 1980 жылы 1 қаңтарда [[Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазығұрт ауданы]], Еңбекші ауылында дүниеге келген. Ақын, аудармашы. [[Қазақстан жазушылар Одағы]]ның мүшесі. Хикметтік проза жазумен, орыс-батыс классиктерін аударумен айналысады. == Білімі == 2003 жылы «Қайнар» университетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік дипломмен бітіріп шықты. Негізгі шығармашылық арнасы – поэзия. == Марапаттары == * 2001 жылы қараша айында өткен Республикалық жас ақын-жазушылардың кеңесіне қатысты. Өлеңдері облыстық «Оңтүстік Қазақстан», «Шымкент келбеті», республикалық «Жас қазақ», «Жас алаш» газеттерінде, сондай-ақ «Аңсар», «Шапағат нұры», «Мұсылман», «Жалын», «Жұлдыз», «Тұмар» журналдарында бірнеше рет жарық көрді. Өлеңдері бірнеше ұжымдық жинақтарға енген. * Шығармалары «Оңтүстік орамдары», «Тәуелсіздік толғауы», «Еңбекшім елім» жинақтарына енді және «Әдебиеттану ғылымына кіріспе» атты теориялық еңбекте талданды. * Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігінің 2004 жылғы жас дарындарға арналған «Дарын» стипендиясының иегері. * 2008 жылы Астана қаласында өткен халықаралық «[[Шабыт]]» фестиваліне қатысты. * 2009 жылы Шымкентте өткен «Шымкент 2009» республикалық жас қаламгерлер форумына қатысып, грант иегері атанды. * 2021 жылы "Мұнара" газеті ҚР Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай өткізген Республикалық шығармашылық байқаудың бас жүлдегері. == Аудармалары == [[Лев Толстой]]дың «Исповедь» атты шығармасын «Тәубе» деп, «Много ли земли нужно человеку?!» атты әңгімесін "Соңғы тұрақ" деп аударып шықты. Виктор Гюгоның «Имансыз адам» атты әңгімесін қазақ тіліне аударды. М.Ю.Лермонтов өлеңдері бойынша жасаған аудармасы [[«Жас алаш» газеті]]нде жарияланып, бірқатар сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. [[Лев Толстой]]дың 1880 жылдан кейінгі шығармашылығын талдаған «Лев Толстойдың шын сыры» атты зерттеу мақаласы және Бауыржан Момышұлының «Соғыс психологиясы» атты еңбегі бойынша жазылған «Ақиқат-шындықтың шыңы» атты зерттеу мақаласы [[«Ақиқат» журналы]]нда жарық көрді. "Жалғыздық", "Қаламан жұрттың білгені", "Болашаққа қорқынышпен қараймын", "Үн", [[Александр Блок]]тан "Түнгі жол", "Имансыз адам", "Ең сүйікті кітабым - қасиетті Құран", "Қасқыр мен ит", "Шындықты айтып үйрену", "Кешірім", Лев Толстойдың "7 жасар Захар Шевцевке жазған хаты" және т.б. қазақ тіліне аударылды. == Өлеңдері == * Томаға тұйықпын * Мендегі үміт өзгеше * Түн, Астана Һәм Орынбор көшесі * Сағындым * Сырым осы құбылған * Күз * Айдың жарық нұрымен қою нұрланып * Тамирисім-таңда ашылған ақ гүлім * Әлем дұға оқиды * Жаурадым жарық күн ішінде * Жаным анам == Кітаптары == * "Томаға тұйықпын" - Алматы, "Самға" баспасы, 2022. - 272б. == Өлеңдері жарияланған басылымдар == Өлеңдері облыстық «[[Оңтүстік Қазақстан]]», «[[Шымкент келбеті]]», республикалық «[[Жас қазақ]]», «[[Жас алаш]]» газеттерінде, сондай-ақ «[[Аңсар]]», «[[Шапағат нұры]]», «[[Жалын]]», «[[Жұлдыз]]», «[[Тұмар», «Ақиқат]]», «[[Қазығұрт.kz]]» журналдарында бірнеше рет жарық көрді.<ref>Абай Қалшабек кітабы "Томаға тұйықпын"</ref><ref>https://100janaesim.ruh.kz/ru/participants/2017/abay-alshabab.html{{Deadlink|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} c81iktx7mn35wiw10kqzq6iupxdc8fm 0 688790 3644532 3432860 2026-08-20T10:47:54Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644532 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Месхет түріктері |төл атауы = джавах түріктері, месхет түріктері, ахыска түріктері, месхеттер, кавказ түріктері |сурет = Omar Faig Nemanzade and his family 2.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 550 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны1 = 200 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Ресей}} |саны2 = 80 000 – 110 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Түркия}} |саны3 = 70 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|АҚШ}} |саны4 = 50 000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Әзірбайжан}} |саны5 = 38 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Қырғызстан}} |саны6 = 30 000 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны7 = 10 000 - 15 000 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = {{Байрақ|Украина}} |саны8 = 7 000 – 10 000 |түсініктемелер8 = |аймақ9 = {{Байрақ|Грузия}} |саны9 = 2 000 - 5 000 |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[түрік тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Месхет түріктері''' (''джавах'' түріктері, ''месхет'' түріктері, ''ахыска'' түріктері, ''месхеттер'', ''кавказ'' түріктері) — [[Түркі тілдері|түркітілдес]] халықтар, Грузияның Месхетия аймағынан шығып қазіргі уақытта бүкіл әлемге таралған. Жалпы саны шамамен 550 000 адам.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/173041|title=Месхет түріктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref> == Этногенезі және тарихы == Месхет түріктерінің этногенезіне екі негізгі компонент қатысты: грузин месх тайпасы және 11 ғасырда Кіші Азия мен Закавказьеде түріктердің жаппай пайда болуы. [[Месхетия]] жотасының аймағы грузин патшалары мен түрік сұлтандарының ықпал ету аймағын екіге бөлетін шекаралық аймаққа айналды. XIII ғасырдағы моңғолдардың шапқыншылығы мен 1395 жылғы Темір жорығынан туындаған жаппай көші-қон Грузияның шекаралас оңтүстік-батыс аймақтарында және әсіресе Месхетияда (оңтүстіктің шапқыншылығынан салыстырмалы түрде аз қорғалған) түркі элементтерінің санын көбейтті, бұл кейіннен халқының бір бөлігін осман түріктерінің ассимиляциялауына жағдай жасады. 1555 жылы [[Осман империясы]]ның құрамына енуімен Самцхе-Саатабаго (Месхети) аумағы түрік этносының ықпал ету аймағында болды. Түріктердің байырғы халықты ассимиляциялауы діни және лингвистикалық бағыт бойынша жүзеге асты. Осман империясында халқы аралас аймақтарда түрік тілі ұлтаралық қатынас тіліне айналды. Нәтижесінде түріктердің жалпы этнонимі пайда болды. Грузия құрамындағы Ахалцих аймағының [[Ресей]]ге қосылуы кезінде (1829 жылы) месхет мұсылмандары осы аймақ халқының аз бөлігін құрады, ХІХ-ХХ ғасырда олардың үлесі біртіндеп 1/3 — тен 2/5-ке дейін өсті. ХІХ ғасырдың екінші жартысында [[түрік тілі]] мұсылман месхтері үшін ана тілі болып, отбасындағы қарым-қатынас тіліне айналды. 1930 жылдардың аяғында месхетиялық мұсылмандарда «месхет түріктері» деген ортақ [[этноним]] пайда болды; жергілікті месхи (19 ғасырдан бастап православие) оларды «түркілер» деп атаған. 1928–37 жылдары месхет түріктері қуғын-сүргінге ұшырады. 1944 жылы месхет түріктері оңтүстік және оңтүстік-батыс шекаралық аймақтардан (Ахалцихе, Адиген, Аспиндза, Ахалкалаки және Богдановск) [[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]]ға күштеп көшірілді. Барлығы 115,5 мың адам жер аударылды, оның 17 мыңға жуығы жолда қаза тапты. Жер аударылған месхет түріктері «арнайы қоныс аударушылар» ретінде [[Өзбекстан]]ның, Қазақстан мен [[Қырғызстан]]ның әртүрлі аймақтарындағы жекелеген елді мекендерге орналастырылды. 1956 жылы месхет түріктерінен арнайы қоныстандыруға қойылған шектеулер алынып тасталды, олардың бір бөлігі Кавказдың әртүрлі аймақтарына орала бастады. 1950 жылдардың соңынан бастап месхет түріктері арасында Месхетияға оралу қозғалысы күшейе түсті. 1989 жылғы Ферғана оқиғасынан кейін Өзбекстанның Ферғана облысынан Ресейдің орталық бөлігіне 16 мыңнан астам адам, бір жарым жыл ішінде 90 мыңнан астам адам Әзірбайжан, Солтүстік Кавказ, Қазақстан, Украинаға қоныс аударды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=TRKM|title=Әлем халықтары/|author=Месхет түріктері|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://megabook.ru/article/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B|title=Месхет түріктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://turkey-info.ru/forum/istoriya-turcii/turki-meshetinci-kto-oni-t868543.html|title=Месхет түріктері...ол кімдер??|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/69721/turki-meshetintsyi-proishojdenie-osobennosti-problemyi-naroda|title=Месхет түріктері: шығу тегі, ерекшеліктері, халқының мәселелері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/292683/|title=Месхет түріктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref> == Тілі == Месхет түріктері [[түрік тілі]]нің Шығыс Анадолы [[диалект]]ілерінің бірінде сөйлейді, [[Әзербайжан тілі]]не жақын. Кейбір ғалымдар месхет түріктерінің ерекше тілінің бар екендігі туралы болжамды алға тартады, алайда оны лингвист-түрколог мамандардың бір бөлігі ғана қолдайды. Бұл теория бойынша месхет түріктерінің тілі орта ғасырларда Анадолыдағы түркі тілдес халық сөйлеген көне түрік тілінің тікелей жалғасы деген пікір бар.<ref>{{cite web|url=http://russiahistory.ru/turki-meshetintsy/|title=Месхет түріктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref> == Діні == Сенушілер – [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].<ref>{{cite web|url=https://dzen.ru/media/ethniks/turkimeshetincy-kto-oni-neliubimye-deti-gruzinskoi-zemli-5f3a18cd5d658b2a588d8f32|title=Месхет түріктері: олар кімдер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref> == Таралуы және миграциясы == [[Сурет:Ahiska Turk woman and her child.jpg |нобай|оңға|200px|Месхет түрік әйелі баласымен]] Месхет түріктерінің таралуы: *[[Қазақстан]] 200 000; *[[Ресей]] 80 000 – 110 000; *[[Түркия]] 70 000; *[[АҚШ]] 50 000; *[[Әзірбайжан]] 38 000; *[[Қырғызстан]] 30 000; *[[Өзбекстан]] 10 000 - 15 000; *[[Украина]] 7 000 – 10 000; *[[Грузия]] 2 000 - 5 000; Месхет түріктерінің көші-қон ағымы: *1944 ж. - Грузиядан Орта Азияға - 120 000 адам; *1958-1971 ж.ж. - ​​Орталық Азиядан Әзірбайжанға - 40 000 адам;: *1980 - ​​Әзірбайжаннан Грузияға - 2 000 адам; *1989 - 1991 - ​​Орталық Азиядан Ресейге, Украинаға, Әзірбайжанға - 100 000 адам; *1991 - 2005 ж. - ​​Ресейден, Украинадан, Орталық Азиядан Түркияға - 35 000-40 000 адам; *2004 - 2006 - ​​Краснодар өлкесінен АҚШ-қа - 9 000 адам.<ref>{{cite web|url=http://100tatarstan.ru/structure/profile/meskhetintsy-istoriya-i-kultura|title=Месхет түріктері: тарих және мәдениет|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref> == Өмір салты == Месхет түріктері үшін өмірде ең көп назар аударатын бірнеше аспектілер бар: өркендеу, білім беру, отбасы, үлкенді сыйлау, неке, басқалармен қарым-қатынас, тамақтану. Көпшілігі жұмыс тауып, білім алу үшін үлкен қалаларға көшуге бейім. Месхеттер қоғамдық өмірге қызығушылық танытады, театрларға, мұражайларға және мейрамханаларға барады. Көбісі жергілікті халықтың мәдениеті мен әдет-ғұрпын қабылдап, елдерде сәтті ассимиляцияланды. [[Сурет: Meskhetian Turk bride.jpg|нобай|оңға|200px|Месхет түрік қалыңдығы]] Түркияда қазір Швейцарияның азаматтық кодексінің маңызы артып келеді. Консерватизмнің арқасында кейбір отбасылар дәстүрлі жазбада жазылған ережелерді ұстануды жалғастыруда. Оның ережелеріне сүйене отырып, жастар тек имамның рұқсатымен ғана үйлене алады, ал күйеу жігітті немесе қалыңдықты таңдауды ата-ана жасайды. Қалыңмал дәстүрі әлі күнге дейін сақталған. Құнды күйеу жігіт келісімге сәйкес қалыңдықтың әкесіне төлейді. Прогрессивті отбасыларда әдет-ғұрып сақталмайды. Месхет түріктерінің ажырасуы қабылданбайды, қоғам мұны ашық түрде айыптайды. Отбасы ең маңызды құбылыс болып саналады, ол екі ата-анадан да толық берілгендікті талап етеді. Ұлдың дүниеге келуін үлкен қуанышпен қарсы алады. Дәстүрлі отбасыларда ер адамдар басты, әкенің рөлі ең маңызды. Ана ұлдарын 12 жасқа дейін өсіре алады, содан кейін олар әкесінің құзырында болады. Қыздар тұрмысқа шыққанша анасының қасында болуы керек. Отбасында іні-қарындас үлкендерге бағынады. Аға ұрпақ отбасылық өмірде белсенді рөл атқарады. Ата-әжелер немерелеріне ықыласпен уақыт өткізеді, жастарға үй шаруасына көмектеседі. Грузияда тұратын месхет түріктері консервативті және ұстамды болып саналады. Месхет түріктері қонақжайлылық дәстүрін сақтайды. Олар достары мен туыстарына жиі барады. Келушілер құр алақан келмейді, үнемі сыйлық әкеледі. Қонақтарды шай мен тәттілермен қарсы алу дәстүрі бар.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/turki-meshetintsy-slozhnaya-sudba-naroda|title=Евгений Форов. Месхет түріктері — халықтың қиын тағдыры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Отырықшылықтың шашыраңқы болуына қарамастан, месхет түріктері қоныстарда бөлек кварталдарды алып, жинақы топтарда өмір сүрді. Жазықтағы түріктердің ауылдық тұрғын үйлерінің дәстүрлі түрі жалпақ немесе аласа төбесі бар, терезелері және аулаға қарайтын кіреберісі бар ағаштан жасалған төртбұрышты үй болды. Месхет түріктерінің үйлерінің айрықша ерекшелігі олардың ішкі безендірілуі болып саналады: олардың қабырғалары мен едендерінде көптеген кілемдер бар, жиһаз заманауи және әдемі. Әрбір түрік отбасында куфра – тахта бар, онда олар күндіз тамақ ішеді, ал кешке демалады.<ref>{{cite web|url=https://xn--90aae3anv.xn--p1ai/wp-content/uploads/proects/culture/ethnos/turks/culture-dwelling.html?ysclid=m1rljaz6z7289035925|title=«Қабарда-Балқария халықтарының мәдениеті» электронды энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Месхет түріктері тағамдардан палауды жиі пайдаланады. Күрішті қазанға [[қой еті]], шөптер, [[дәмдеуіштер]] қосып қуырады. Тарихи отанында картопты жиі жеп, одан түрлі тағамдар дайындайды. Тамақтануға бүкіл отбасымен үстелге отырады. Таңғы асқа әдетте нан мен май, ірімшік, фета ірімшігі, джем, зәйтүн және шай кіреді. Олар отбасының барлық мүшелері жиналғаннан кейін кешкі ас ішеді және жиі көршілері немесе туыстары шақырылады. Мәзір үш немесе одан да көп тағамдардан тұрады. Көкөніс салаттарына кәуап, тауық еті мен балық қосылған күріш, ал ет шелпектері, маринадтар және чорба деп аталатын сорпа қосылған ірімшік қосылады. Үстелге кейде сумен, шараппен немесе сырамен жартылай сұйылтылған раки (анис арағы) беріледі. Бірақ қоғамдық орындарда ішімдік ішу жаман әдет болып саналады.<ref>{{cite web|url=https://turkmes.addnt.ru/cuisine/|title=Месхет түріктерінің аймақтық қоғамдық ұйымы «Ахысха» РТ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref> === Фольклоры === Месхеттер өнер мен музыкаға да бейімделген. Олар ақындық, музыкалық және орындаушылық өнерді қамтитын ашуг өнері саласында дамыды. Ашугтар, бардтар түркі тілінде махаббат, табиғат, өз халқының тарихынан сыр шертетін әндерді орындайды. Бұл өнер месхет түріктерінің мәдени мұрасының маңызды бөлігі болып табылады және бүгінгі күнге дейін танымал. Жалпы, месхет дәстүрлері олардың мәдени байлығы мен терең тамырын көрсетеді. Бұл адамдар өз мұрасын мақтанышпен сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, сол арқылы түркі халқының мәдениеті мен салт-дәстүріне ерекше көзқараспен қарайды.<ref>{{cite web|url=https://oknaur.ru/blog/o-kulture-i-tradicziyah-turkov-meshetinczev.html|title=Мешхед түріктерінің мәдениеті мен дәстүрі туралы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-02|lang=}}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Meskhetian Turks}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Түркия этникалық топтары]] [[Санат:Қазақстан этникалық топтары]] [[Санат:Ресей этникалық топтары]] [[Санат:Әзербайжан халықтары]] [[Санат:Қырғызстан этникалық топтары]] [[Санат:Өзбекстан этникалық топтары]] [[Санат:Грузия халықтары]] [[Санат:АҚШ этникалық топтары]] dmaz4cl4046nzj2d3k9imnjr0zqfe6c 0 690596 3644525 3501077 2026-08-20T10:45:44Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644525 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Телеңгіттер |төл атауы = теленгет, теленет, өз атауы -теленут |сурет =Telengits.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 3 700 |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[алтай тілі]], [[орыс тілі]] |діні = [[Православ шіркеуі|православие]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Телеңгіттер''' (''теленгет'', ''теленет'', өз атауы -''теленут'' ) — [[Ресей]]дегі түркі тілдес халықтар. Жалпы саны 3,7 мың адам, оның ішінде 3,6 мың адам [[Алтай Республикасы]]нда (2010 ж., халық санағы), көптеген теленгиттер санақта өздерін [[алтайлықтар]] деп көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20221031062532/http://sibhistory.edu54.ru/%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%93%D0%98%D0%A2%D0%AB|title=Теленгиттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20221031061343/https://bigenc.ru/ethnology/text/5603536|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> == Қоныстану аймағы == Қоныстану аймағы – Алтай өлкесі, Ұлаған және Қош-Ағаш аудандары. Жалпы, орыс телеңгіттерінің мекендеген аумағы Алтайдың тау жоталарымен қоршалған Шу даласы деп аталады. Ұлттың аз бөлігі [[Қазақстан]]да, [[Қытай]]да және [[Моңғолия]]да тұрады. Ресейдегі телеңгіттердің саны 2400 адамды құрайды, бірақ ұлттық федерацияның бағалауы бойынша олардың саны әлдеқайда көп - шамамен 15 000 адам. Алтай Республикасындағы негізгі мекендеу орындары: *Ұлаған ауылы – 510 адам *Балықтуюл ауылы – 394 адам *Балықшы ауылы – 305 адам *Саратан ауылы – 232 адам *Коо ауылы – 191 адам *Язула ауылы – 105 адам<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/telengity-zhizn-hraniteley-altayskih-stepey|title=Анна Семенова. Теленгиттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> Қош-Ағаш өңірінде телеңгіттер [[қазақтар]]мен бірге тұрады, бұл олардың мәдени, саяси және экономикалық жағдайына әсер етуде. Телеңгіттер арасындағы көптеген саяси және мәдени бастамаларда саны мен аймақтағы саяси ықпалы жылдан-жылға артып келе жатқан қазақ көршілерінің жағдайы ескерілуде.<ref>{{cite web|url=https://studfile.net/preview/7002318/page:13/|title=Теленгиттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> == Этимологиясы және тарихы == Телеңгіт этносы дамудың күрделі жолынан өтті. Ұзақ уақыт бойы телеңгіт жерлері төрт мемлекеттің — [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Моңғолия]] және [[Қытай]]дың қазіргі аумағында орналасқан [[Жоңғар хандығы]]ның құрамында болды. Ал XVIII ғасырдың аяғында телеңгіттердің екі мемлекеттің [[протекторат]]ында бола отырып, Ресейге де, Қытайға да алым (ясак) төледі. «Телеңгіт» [[этноним]]і алғаш рет теле тайпалары арасында алғашқы [[Түркі қағанаты]] (VI — VII ғасырдың ортасы) туралы қытай шежіресінде кездеседі "Теле" тайпалық атауының шығу тегі скиф, [[Пазырық мәдениеті|Пазырық дәуіріне]] жатады және ғұн, түркітілдес ортада "динлин" этнонимінің — Оңтүстік Сібірдің иран тілді халықтарының бірінің атауының өзгеру мүмкіндігімен байланысты. VI ғасырдың ортасынан бастап Орталық Азия мен Оңтүстік Сібірдің аумағында екі этномәдени қауымдастық – бірінші және екінші түркі қағанаттарын құрған түрік-тугю және оларға бағынышты түрік-теле құрылды. Көне түркі дәуіріндегі теле этнонимдерінің ішінде бүгінгі күнге жеткендері онша көп емес. Хэйхо (вэйхо) – [[ұйғырлар]], 745-840 жж. Орталық Азия мен Оңтүстік Сібірді басқарған, қазір [[Қытай]]дың батысында шоғырланып, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|ШҰАР]]-ды құрайды. Сол кездегі тек екі этноним халық атаулары ретінде дәл сақталған - бұл тубалар (тубалары) және телеңгіттер, ал олардың екеуінің де тасымалдаушылары [[Алтай таулары]]нда, бірі солтүстікте, екіншісінде тұрады.<ref>{{cite web|url=http://xn----7sbbagmgoc8bze5h.xn--p1ai/telengity-gornogo-altaya-stranicy-ehtnopoliticheskojj-istorii/18807|title=Таулы Алтайдың теленгиттері: этносаяси тарих беттері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> IV-V ғасырларда олар қытайлармен және моңғолдармен қақтығысқа түсіп, олармен одақтас бірлестіктер құрды, ал VI ғасырда олар Шығыс Түркі қағанатының ықпалына түсті. Содан кейін хан Чеби XVIII ғасырға дейін созылған тәуелсіз Телеск княздігін құрды. Телеңгіттер көшпелі өмір салтын жалғастырды. Оларға Обь, тау етегі және таулы Алтайдың екі жағында кең аумақ берілді.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20221031181327/https://maxpark.com/community/8238/content/6931261|title=Ресей халықтары: Теленгиттер |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> == Тілі == Олар алтай тілінің түркі тобының қыпшақ тармағына жататын [[алтай тілі]]нің теленгит [[диалект]]ісінде сөйлейді. [[Орыс тілі]] кең тараған. Жазуы 19 ғасырда орыс әліпбиі мен алтай-кижи диалектісі негізінде жасалған.<ref>{{cite web|url=http://irkipedia.ru/content/telengity_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009|title=«Сібір тарихи энциклопедиясы» (2009)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> == Діні == Сенушілердің көпшілігі [[православие]]лік. Телеңгіттер әлі күнге дейін дәстүрлі рәсімдерді - үйлену тойы мен жерлеуді ұстанады. Дүниетанымда табиғи күштердіңң, тау, тайга қожайындарының, бұлақтардың иелерінің ежелгі бейнелері, сондай-ақ жан мен рухтар туралы түсініктер мен отбасылық және рулық қамқоршылардың бейнелері елеулі рөл атқарады. Мұрагерлік [[Бақсылық|шамандар]] институты өз маңызын сақтап, шамандық атрибуттарды дайындау практикасы жалғасуда. 1980 жылдардан бастап телеңгіттер арасында православиенің қайта жаңғыруы жүріп жатыр.<ref>{{cite web|url=https://raipon.info/narody/telengity/|title=Теленгиттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> == Кәсібі == Телеңгіттердің дәстүрлі шаруашылық кәсібі – жыл бойы мал жаюға негізделген [[мал шаруашылығы]]. Жазда мал өзен аңғарларында, көктемде және күзде тау етегіндегі дала жайылымдарында, қыста - биік таулы үстірттерде жайылады. Телеңгіттер [[қодас]], [[түйе]], [[жылқы]], [[сиыр]], [[қой]], [[ешкі]] өсірді. Жылқы шаруашылықта маңызды рөл атқарды, оған телеңгіттер "адам қанаттары"деп құрметпен қарады. Телеңгіттер арасында [[аңшылық]], шаруашылықтың екінші маңызды түрі болды. Олардың аңшылық саяхаты терісі бағалы аңдарға бағытталған.<ref>{{cite web|url=http://gotoaltay.ru/altay/obshhaja-informacija/narodnosti-altaja/telengity|title=Теленгиттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == === Отбасы, неке, әдет-ғұрыптары === Телеңгіттер үшін қандай да бір руға (сеок) жататындығы әрдайым маңызды болды. Бүгінгі таңда барлығы 18 сеок бар. Рулық қарым-қатынас отбасылық-некелік байланыстарды анықтайды. Телеңгіттер қалыңдықтың [[жасау]]ы (энчи) және [[қалың мал]](бодо) беру дәстүрін қабылдаған. Тувалықтар қалыңдықтың әкесіне сыйлық сыйласа, телеңгіттер анасына сыйлық береді. Телеңгіттер әртүрлі [[конфессия]]лар мен нанымдарды ұстанушылар болған, сондықтан оларда [[Жерлеу дәстүрі|жерлеудің]] әртүрлі түрлері болған. Жалпы христиан [[канон]]дары бойынша жерлеу - салыстырмалы түрде кейінірек келген құбылыс. Басқа бір түрі көне қорғандардың үйінділерінде жылқымен бірге жерлеу дәстүрі болды. Жерлеудің бұл түрі басым болды, бірақ мәйітті өртеу де қолданылды. Жерлеуге [[бақсы]]ның қатысуы қажет деп саналды, ол қайтыс болған адамның жанын ата-бабалар еліне алып барады деген ұғым бар.<ref>{{cite web|url=https://megabook.ru/article/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%8B|title=Теленгиттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> Телеңгіттердің дәстүрлі жартылай көшпелі тұрмысы күні бүгінге дейін сақталған. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес заманында]] да балаларды ауылшаруашылық жұмыстарына мектептен алып кететін. Бұл халық аңшылық пен мал шаруашылығымен күн кешкен қиын 90-шы жылдардан аман өтуге мүмкіндік берді. Бүгінгі таңда тек өмір салты ғана емес, сонымен қатар күнделікті өмірде ежелгі дәстүрлер мен рәсімдер, этникалық көрністері сақталған. Мұнда әлі күнге дейін көне киімдер тігіліп, балаларына бай фольклорды жеткізуде. Халықтық киім мерекелік, беделді болып саналады.<ref>{{cite web|url=https://posibiri.ru/korennye-narody-sibiri-telengity/|title=Сібірдің байырғы халықтары. Теленгиттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === [[Сурет:Felt yurt, Altai, Russia.jpg|нобай|оңға|200px|Киіз үй – теленгіттердің дәстүрлі үйі]] Телеңгіттердің тұрғын үйлері уақытша (жазғы тұрақтарда) және тұрақты (қазіргі тұрақты елді мекендерде) болып табылады. Көшпелі тұрмыс нысанының басым болуына байланысты теленгиттердің дәстүрлі тұрғын үйі киізбен немесе қайың қабығымен қапталған [[киіз үй]] болды. ХХ ғасырдың басында бес немесе алты бұрышты ағаш кесінділерінен дәстүрлі дөңгелек киіз үй тәрізді құрылыстар болды. Тұрғын үйдің ортасында ошақ орнатылған, әйелдер оң жақта, ерлер қарсы жақта орналасты. Дәстүрлі және заманауи тұрғын үйлерді жобалауда өрнекті киіздер әлі де қолданылуда, олардың жасау техникасы телеңгіттерде әлі де сақталған.<ref>{{cite web|url=https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/108-telengity|title=Теленгиттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Оңтүстік сібір үлгісіндегі телеңгіт әйелдер тоны оңтүстік алтайлықтарға, буряттарға және тофаларға тән. Телеңгіттердің жазғы киімдері бір-біріне ұқсайтын ''каптал'' және ''чедек'' болды. Әйелдер киімі әшекейлермен толықтырылды, олар тұмар қызметін атқарды. Белдікке былғарыдан немесе матадан тігілген, екі жағы кестемен әшекейленген әсем дорба (калта) тағылды. Әйелдердің темекі шегетін түтіктері (канза) ерекше әсемдікпен және өзіндік ерекшелігімен жасалған. Дәстүрлі бас киімдер үй жануарларының терісі мен жабайы аңдардың терісінен жасалған қатты конус тәрізді төбесі бар қалпақшалар болды. Дәстүрлі әйелдер бас киімдері әлі де бар болса, ерлердің бас киімдері қолданыстан шығып жатыр.<ref>{{cite web|url=https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/narody-gornogo-altaya/telengity/|title=Теленгиттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Телеңгіттер [[ет]], [[сүт]], [[көкөніс]] тағамдарын тұтынды. Тамақтың негізін үй және жабайы жануарлардың еті құрады. Ет өнімдерін өңдеу және консервілеу әдістері өте ерекше және көршілес халықтардан алынбаған. Сүт тағамдары тек өңделген күйде тұтынылды, қышқыл сүт және одан алынған әртүрлі өнімдер (сүзбе, май, ірімшік т.б.). Көкөніс тағамы дәнді дақылдардан ([[арпа]], [[бидай]], [[тары]]) және жабайы жеуге жарамды өсімдіктерден дайындалды.<ref>{{cite web|url=https://sanstv.ru/dict/%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%8B|title=Энциклопедиялық сөздік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-19|lang=}}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Telengits}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей этникалық топтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] chtvfnuzhqsy8k4p6lkpzrdmed3ss4d 0 690733 3644522 3395837 2026-08-20T10:44:45Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644522 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Саларлар |төл атауы = салар, салыр |сурет = ChinaSalarNovruz.JPG |сурет тақырыбы = |саны = 130 600 |аймақ = {{Байрақ|Қытай}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[салар тілі]], [[қытай тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Саларлар''' (өз атауы - ''салар'', ''салыр'') — [[Қытай]]дағы түркі тілдес халықтар. Синьхуа-Салар автономиялық уезінде және Цинхай өлкесінің басқа аудандарында, сонымен қатар Гансу және Шыңжаң провинцияларфында тұрады.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/253330|title=Саларлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://slovar.cc/enc/bolshoy/2116912.html|title=Саларлар сөзінің мағынасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sanstv.ru/dict/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=Саларлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/81740-salary/|title=Үлкен Кеңестік Энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=Саларлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bse.slovaronline.com/38086-SALARY|title=Саларлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gufo.me/dict/bse/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=Саларлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> Жалпы саны 130,6 мың адам. (2010, халық санағы).<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20221102101236/https://bigenc.ru/ethnology/text/3528817|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> == Тілі == Олар [[салар тілі]]нде сөйлейді.<ref>{{cite web|url=http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/salary|title=Саларлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> Тілдері түрік немесе өзбек тіліне бұлыңғыр түрде ұқсайды, өздерінің жазба тілі жоқ, сондықтан мұнда кез келген нәрсені жазу үшін қытай таңбалары қолданылады. Саларлардың көпшілігі екі тілде сөйлейді, оған ғасырлар бойы қытайлықтармен бірге өмір сүру әсер етуде.<ref>{{cite web|url=https://mytashkent.uz/2018/05/04/narody-vostochnoj-azii-salary-u-istokov-tryoh-velikih-rek/|title=Шығыс Азия Халықтары. Үш ұлы өзеннің бастауындағы саларлар тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> == Діні == Дінге сенетіндер [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], аз бөлігі тибет [[буддизм]]ін ұстанады.<ref>{{cite web|url=https://megabook.ru/article/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=Саларлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> == Тарихы == Саларлар [[Оғыздар|оғыз]] тайпасының ұрпақтары болып саналады. Өз аңыздарына қарағанда, олардың ата-бабалары орта ғасырларда (XIV ғ.) [[Самарқан]]дтан Қытайдың Цинхай провинциясының шығыс бөлігіне көшіп, Сюнхуа аймағына қоныстанған. Олар қыпшақ, кейінірек қытай, моңғол және ішінара тибет ықпалын бастан кешірді. Маньчжур Цинь әулеті тұсында (1644–1911) саларлар [[ислам]] дінін ұстанғандықтан түрлі қуғын-сүргінге ұшырағаны белгілі. Содан кейін көптеген саларлар империялық әскерлермен қақтығыстарда қаза тапты. Қытай Халық Республикасы кезінде саларлардың жағдайы жақсарды. 1954 жылы Сюнхуа салар ұлтының автономиялық округі мәртебесін алды, ал 1980 жылы Ганьсу провинциясында Джишишань-Баоань-Дунсян-Салар автономиялық округі құрылды. Қытайдың ірі қалаларында салярлар әдетте хуэй мұсылмандарымен бірге бөлек кварталдарда тұрады және негізінен сауда немесе мейрамхана бизнесімен айналысады.<ref>{{cite web|url=https://m.islam-today.ru/istoria/salary-iscezausie-turki-kitaa/|title=Салар – Қытайдың жойылып бара жатқан түріктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> == Кәсібі == Саларлардың басым бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады. [[Бидай]], [[арпа]], [[сұлы]], [[қарақұмық]] т.б. егеді. Дәнді ежелден қалыптасқан әдет-ғұрып бойынша әдетте әйелдер себеді. Үй шаруашылығында саларлар [[қой]], [[сиыр]], [[өгіз]], [[жылқы]], [[қашыр]], [[есек]] өсіреді. Қой жүнінен мата тоқылады. Салдардың әр ауласында дерлік бау-бақша бар, бақшада [[алмұрт]], [[жүзім]], [[жаңғақ]]тар, [[картоп]], [[қауын]], [[қарбыз]], бұрыш өсіреді. Мынта ауылының маңында, халық ағаш ұсталығымен айналысады. Ағаштарды өзен салаларымен ағызып, төрт ескекті жалпақ түбі бар [[қайық]]тармен тасымалдайды. Қолөнерден ұсталық, керамика, етікшілік, ұн тарту және т.б. дамыған.< == Тұрмыс салты == Отбасы көбінесе шағын, қоғамдық ұйымның дәстүрлері сақталған. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]].[[Сурет:A Salar Muslim Girl Holds a Wooden Plate Written Arabic Verses of the Quran.jpg|нобай|оңға|200px|Салар қызы]] Халықтың әдет-ғұрыптары түркі-мұсылмандық ортақ сипатқа ие болғанымен, олардың өзіндік ерекшеліктері де бар. Үйлену тойы бірнеше кезеңдерден тұрады: күйеу жігіттің ата-анасы қалыңдықтың ата-анасына құда жібереді, егер қалыңдықтың ата-анасы одан әрі келіссөздер жүргізуге келіссе, күйеу жігіттің ата-анасы сол құдалармен бірге сырға немесе бір пакет шай жібереді. Егер сыйлықтар қабылданса, бұл қалыңдықтың ата-анасы қызын үйлендіруге келісетінін білдіреді. Күйеу жігіттің ата-анасы байлығына қарай қалыңдықтың отбасына келін түсірушімен бірге материалдық сыйақылар (михыр) жібереді, той күні белгіленді. Үйлену тойлары көбінесе күзде, егін жинаудан кейін ұйымдастырылады және бірнеше күн бойы жалғасады. Бұрын көп әйел алу қабылданған, олар екі, үш, бес, тоғыз және он бір әйел алған. Ал қазір екі, үш әйел алған отбасылар бар. Үлкен әйелді улылых, кішісін кишілік, қалғандарын өз атымен атайды. Марқұмды еске алу рәсімінде марқұмның ақша, шай, тұз, отын, киім-кешек, заттары таратылады. Үшінші күні еске алу кеші өтеді. Жиналғандарға сорпа, ет, құймақ беріледі. Қаделері 7, 40 және 100 күннен кейін де орындалады. Мұндай еске алу шаралары алғашқы үш жылда жүргізіледі.<ref>{{cite web|url=https://www.abirus.ru/content/564/623/624/639/11952/12008.html|title=Саларлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Саларлар үйлері әдетте балшықтан немесе сирек жағдайларда кірпіштен тұрады. Іргетасы жоқ, кейде оны қабырғалар салынған тастар қатары алмастырады. Едені топырақ, үлкен үйлерде ағаш. Әр үйде [[Айуан (архитектура)|айван]] бар. Есіктер ағаштан жасалған, табалдырық биік. Кейбір жағдайларда шыны терезелер төменгі жағында үлкен торларға салынған. Тұрғын үй кешені екі бөліктен тұрады: шаруашылық ауласы және адамдарға арналған аула. Біріншісінде - мал және ауылшаруашылық техникасы бар үй-жайлар. Екіншісінде - тұрғын үйлер: қонақ бөлме және ас үй. Бұл аула әрқашан өте таза және жинақы. Тұрғын үй ауласының бөлмелері шағын және аласа. Есік тікелей бөлмеге апарады, дәліз жоқ.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=465 |барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Ерлер жейде немесе күрте және шалбар, матадан жасалған аяқ киім, бастарына қалпақ киеді, әйелдер – халат пен шалбар. Қысқы киім - мақта шапандары немесе қой терісінен жасалған тон. === Дәстүрлі тағамдары === Олар [[ет]], [[балық]], [[көкөніс]], [[сүт]], [[нан]], [[күріш]] өнімдерін пайдаланады. Ет (әдетте [[қой еті]]) бөлек, кеспе немесе күрішпен бірге беріледі. Сүт қосылған шай нанмен бірге ішіледі. Тағамдары: баоцзи – қант қосылған буға пісірілген дөңгелек [[пирог]]тар; этлоулах - крахмал ұнынан кеспе араласқан қуырылған тауық еті; мома — буға пісірілген тоқаштар; куджа - қою сорпа; куймақ - [[құймақ]]. Тағам әрқашан ыстық күйінде беріледі, ет майдалап туралған. Шанышқылар мен пышақтар қажет емес, тамақтану кезінде саларлар таяқшаларды пайдаланады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=SALA|title=Әлем халықтары/Саларлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Salar people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Қытай этникалық топтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] bd28vhr51pp9206yfsrseb2lor4p7ck 0 690819 3644537 3410716 2026-08-20T10:49:27Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644537 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Шалқандар |төл атауы = лебединдер, чалкандар |сурет = Map of Russia - Tchelkanes Telengites Toubalars(2008-03).png |сурет тақырыбы = |саны = 1,2 мың. |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[челкан тілі]], [[орыс тілі]] |діні = [[пантеизм]], [[шаманизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Шалқандар''' (''ку-кижи'' (ku-kiši), ''лебединдер'', ''чалкандар'')<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/chelkans/page/3/|title=Шалқандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-17 |lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/242809|title=Шалқандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-17 |lang=}}</ref> — [[Ресей]]дегі түркі тілдес халықтар ([[Алтай Республикасы]]ның солтүстігі). Ресейде жалпы саны 1,2 мың адам. (2010, халық санағы).<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5603631|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-17 |lang=}}</ref> Негізінен Алтайда Лебедь өзенінің бойында Майск, Суронаш, Курмач-Байгол, Чуйка, Бийка ауылдарында, [[Таулы Алтай]] қаласы мен Турчак ауданында орналасқан Турчак ауылында тұрады. Сонымен қатар [[Хакасия]] мен Кемерово облысында бар.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/chelkantsy-altayskiy-korennoy-narod|title=Наталья Котоман. Шалқандар - Алтайдың байырғы халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-17 |lang=}}</ref> == Тілі == Қазіргі уақытта барлық Шалқандар екі тілді және [[орыс тілі]]н жақсы меңгерген, бұл көптеген адамдар үшін ана тіліне айналды. Сондықтан шалқан диалектісі өзінің қызмет ету аясын тарылтып, тек отбасылық қарым-қатынаста және дәстүрлі шаруашылық қызмет түрлерімен айналысатын шағын өндірістік ұжымдарда ғана өмір сүреді. Челкан (Лебединдер) тілінің алғашқы бекітілуі 1869-1871 жылдары Алтайда болған академик В.В.Радловқа тиесілі. Челкандардың тілі түркі тілдерінің ұйғыр-оғыз тобының хакас кіші тобына жатады. Шалқан диалектісі алтай тілінің диалектісі болып саналды. Челкан диалектісі, бұл жіктеу бойынша, кумандин тілімен бірге Солтүстік Алтай тіліне жатады. Кумандин де, Шалқан да Ресейдің шағын халықтарының жеке тілдері ретінде ресми түрде бөлек танылған. Шалқан тілінің ұзақ уақыт бойы өз жазуы болмаған. 2000 жылы челкандар Алтайдың басқа этникалық топтарымен (тубалар және теленгиттер) Ресейдің шағын халықтары мәртебесін алды, олардың тілі Ресей халықтары тілдерінің Қызыл кітабына енгізілді, бірақ бұл олардың тілінің жай-күйіне ешқандай әсер етпеді. Шалқан тілі 2014 жылы «Әліппе» шығарылымымен жазбаша тілге айналды.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/07/%d1%8f%d0%b7%d1%8b%d0%ba-%d1%87%d0%b5%d0%bb%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d1%86%d0%b5%d0%b2/|title=Шалқан тілі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-17 |lang=}}</ref> == Діні == Халықтың дәстүрлі наным-сенімдері [[пантеизм]] мен [[шаманизм]]. Пантеизмнің негізі – ата-бабалар культі және [[анимизм]]. Шалқандардың өз құдайлар [[пантеон]]ы болды, олар көлдердің, өзендердің және тайгалардың иесі- рухтары бар деп есептеді. Маңызды орынды от культі алды. Шалқандар арасында [[бұрханизм]] кең тараған. 1830 жылы миссионер Макарий негізін қалаған Алтай рухани миссиясы халыққа үлкен ықпал етті. Оның ықпалымен Шалқандар [[Христиандық|христиан]] дінін қабылдады, бірақ олар әлі де пұтқа табынушылықты ұстанады.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20221103182342/https://maxpark.com/community/8238/content/6959227|title=Ресей халықтары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-17 |lang=}}</ref> == Тарихы == Шалқандар Солтүстік Алтайлардың құрамына кіреді. Түріктердің Алтайға қоныс аударуы дәуірінде түріктенуге ұшыраған шалқандардың қалыптасуына жергілікті самоед және кет текті тайпалары қатысты. Қазіргі мекендеген жерлерінде олар XVII ғасырдың бірінші ширегінен бастап орыс жазба деректерінен белгілі, олардың жері Щелканы немесе Щелкан болысы деп аталды. 1642 жылы шалқандардың бір бөлігі Телес жеріне (Телецкое көлінің төңірегіндегі алтайлар мекендеген аймақ) және Саянға кетті. Бия өзенінің бойында өмір сүрген Шалқандар XVII ғасыр құжаттарында Кондома болысы деп жиі аталды. Шалқандардың бастапқы мекендеген жерлері, атап айтқанда Алтай Республикасының Турачак ауданында.<ref>{{cite web|url=https://sanstv.ru/dict/%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B|title=Орыс тілінің түсіндірме сөздігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-17 |lang=}}</ref> == Кәсібі == Шалқандар шаруашылық қызметінде негізінен [[аңшылық]], [[егіншілік]], [[балық аулау]] және [[терушілік]]пен айналысты. Аң аулауда олар мылтық, аңшылық шұңқырлар, тұзақтарды және т.б. пайдаланды. Бұғыларды шаруашылық қажеттіліктеріне, сондай-ақ малдың кейбір түрлеріне пайдаланды. Ара шаруашылығы мен бау-бақша орыс халқының ықпалымен пайда болды.<ref>{{cite web|url=https://dzen.ru/media/etosibir/chelkancy-korennoi-sibirskii-narod-s-bogateishei-istoriei-633733d13d1ef66e36f9eedf|title=Шалқандар - бай тарихы бар байырғы Сібір халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-17 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Қоғамның негізгі бірлігі [[Моногамия|моногамдық]] отбасы болды. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Құдаласу арқылы үйлену кең тараған, оның барысында тараптар қалыңдықтың бағасын келіскен. Сондай-ақ жас балалардың ата-аналары арасындағы сөз байласулар, қыз алып қашу ғұрыптары болды. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Дәстүрлі елді мекендері (аил) ұсақ шаруашылықтар жүйесі болды. Тұрғын үйлердің негізгі түрлері жартылай жер асты және жер үсті тік бұрышты бөренеден жасалған үйлер болды. === Дәстүрлі киімдері === Арнайы киімдері болды. Киізден тігілген киіммен олар аңға шықты. Оның элементтері жарты шар тәрізді қалпақ, «халат» (киис), жеңсіз күрте (ненгжок), шұлық (уук) болды. Сонымен қатар, балық аулау киімінің ажырамас бөлігі кенептен немесе былғарыдан жасалған және бөлек кесілген жылқы терісінен жасалған етік (одок) болды.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20221103193935/http://xn----ptblgjed.xn--p1ai/node/1187|title=Шалқандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-17 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Дәстүрлі тағамдарында - ұн, жарма және талшық маңызды орын алды. Олардан кеспе (тутпаш), арпа ботқасы (угре) және сұлы жармасы (мотко) араласқан арпа ботқасы дайындалды.<ref>{{cite web|url=https://rushrono.ru/people_chelkanzy.html|title=Шалқандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-17 |lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей этникалық топтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] iixvc670conq88v69aw9ya4ascx0mmg 0 690847 3644529 3642325 2026-08-20T10:46:59Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3644529 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Тубалар |төл атауы = йыш-ки­жи, ту­ба­лар, та­дар |сурет = Map of Russia - Tchelkanes Telengites Toubalars(2008-03).png |сурет тақырыбы = |саны = 2 000 |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[тубалар тілі]], [[орыс тілі]] |діні = [[шаманизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Тубалар''' (өз атауы – ''йыш-ки­жи'', ''ту­ба­лар'', ''та­дар'') — [[Ресей]]дегі шағын түркі тілдес халықтар ([[Алтай Республикасы]]ның солтүстігі). Олар Бия, Иша, Кіші Иша, Сарыкөкше, Қаракөкше, Үймен және Пыжа өзендерінің бойында (Маймин ауданының оңтүстігі мен шығысында, Шой және Турошак аудандарында) тұрады. Саны шамамен 2 мың адам, оның ішінде 1,9 мың адам Алтай Республикасында (2010, санақ).<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5603581|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> 1926 жылғы санақтан басқа кеңестік кезеңдегі барлық [[Халық санағы|халық санақтарында]] тубалар [[алтайлықтар]] құрамына кірді. Тек 2000 жылы Ресей Федерациясы Үкіметінің 2000 жылғы 24 наурыздағы № 255 қаулысымен тубалар Ресей Федерациясының байырғы халықтары қатарына жатқызылды. == Тілі == Этнолингвистикалық классификация бойынша тубалар солтүстік алтайлықтар тобына жатады, олардың шығу тегі көне түркі, угор, самоди және кет этникалық компоненттерінің араласуымен байланысты. Ресми түрде тубалар мен тубалар тілі бөлек халық және тілдер ретінде танылғанымен, көптеген этнографтар қазіргі классификация бойынша тубалар тілін солтүстік алтай (кумандин-челкан) тілінің бір бөлігі ретінде тубалар диалектісі ретінде жіктейді. Солтүстік алтайлардың тілдері түркі тілдерінің солтүстік-шығыс (ұйғыр) тобына кіреді. Басқа ғалымдар тубалар тілін оңтүстік алтай тіліне (алтай тілінің тегі) немесе қыпшақ тобының қырғыз-қыпшақ (хакас) тобына, түркі тілдерінің хакас-алтай тобы деп аталатын тобына жатқызады.<ref>{{cite web|url=https://sib-guide.ru/siberia/ar/122|title=Сібірдің байырғы халқы: Тубалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Діні == Тубалардың дәстүрлі діні - [[пантеизм]]мен және табиғатты жаңғыртумен араласқан [[шаманизм]]. Бірқатар құдайлар аспан әлемінің бірнеше қабаттарына бөлінді: ''Үш Курбустан'' жоғарғы жағында, ал қалған аспан әлемі төменгі жағында болды. Аңшылардың қорғаушысы және көмекшісі ''Шаныр'' болып саналды, ол ақшыл қасты, [[Аса таяқ|асатаяғы]] бар, жүйрік киіктің үстінде тайганы айналып келе жатқан адам. Тайганың қожайыны ''Каным'' болып саналды, ол өзін темір сауыт киінген адам ретінде көрсетті. Каным, сондай-ақ қайғы-қасіреттің құдайы ретінде, тау жоталары түрінде бейнеленген, олардың алдында үш жылда бір рет қызыл түсті жылқы түрінде құрбандық шалынған. Тубалар үлкен табындарды ұстамағандықтан, жануарларды осы мақсатта сатып алған. Рәсімдеу жұмыстарын - жаназа, діни, сауда-саттық, емдеу, болжам жасау, ата-баба рухымен байланысын [[бақсы]]лар жасаған. Бақсының міндетті атрибуты - самырсын құрсауы бар дабыл аспаптары болды. Тубалар балқарағайды қасиетті ағаш деп санаған. Ауыл маңында өсетін балқарағайлардың бірінің жанында әр рудың өз намаз оқитын орны болды. Оның жанында дұғалар, ырым-тыйымдар, алғыс айту кезінде бұтақтарға түрлі-түсті ленталар байлау орындалды.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/tubalary-deti-taygi-gornogo-altaya|title=Анна Семенова. Тубалар - Алтай тауының тайгасының балалары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Тарихы == XIII ғасырда, Шыңғыс хан Алтайды жаулап алғаннан кейін, Оңтүстік алтайлықтар моңғолдардың қол астына түсіп, ішінара тубалармен сіңісіп кетті. Тубалар тайгаға кетіп, шайқасқа қатысқан жоқ. Бірақ содан кейін Алтай Шыңғыс ханның ұлы Жошының ұлысына кіріп, бірте-бірте тубалар тиіндер мен бұлғындармен алым төленді. XVII ғасырда тубалар Алтын-хандардың алым-салық төлеушісіне айналды. XVIII ғасырда Тубалары-Жоңғарияның салалары. XVIII ғасырдың бірінші ширегінде олар орыстардың қол астына айналды.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=Тубалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі шаруашылығының негізі [[мал шаруашылығы]], ең алдымен [[қой]], [[жылқы]], кейде ірі қара өсіру болды. Қарабайыр егіншілік жүргізілді, арпа егілді. Аң аулау, ең алдымен, тұяқтыларға, ал орыстардың келуімен байланысты — ясак(алым) төлеу үшін терісі бағалы аңдарды аулау маңызға ие болды. [[Терушілік]]тің негізгі өнімдері - қарағай жаңғағы, [[жидектер]], тамырлар, [[кенеп]] жасауға арналған жабайы кендір болды. Солтүстік алтайлықтар үйдегі металлургия мен ұсталық өнерді дамытты, олар негізінен қару-жарақ жасады. Өлкеде өнеркәсіптік металлургияның дамуына байланысты 18 ғасырдың аяғына қарай бұл сала тоқтап қалды.<ref>{{cite web|url=https://megabook.ru/article/%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=Тубалар |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Қазіргі уақытта тубалар көбінесе өлкенің орыс халқымен араласып кеткендіктен, бір ұлтты қоныстар іс жүзінде жоқ. Дегенмен, дәстүрлі мәдениеттің белгілі бір құбылыстары киім элементтерінде, ыдыс – аяқ және дәстүрлі кәсіптерде – аң аулау мен терушілікте сақталған.<ref>Коренные народы Сибири. Тубалары https://posibiri.ru/korennye-narody-sibiri-tubalary/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221104134758/https://posibiri.ru/korennye-narody-sibiri-tubalary/ |date=2022-11-04 }}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Тубалардың ең көп тараған баспанасы қалың бөренелермен жасалған төрт, алты және сегіз қырлы ағаш киіз үйлер (аланчик, каз-айыл) болды. Мұндай киіз үйдің төбесі қайың қабығымен жабылған сырықтардан жасалған конустық үйшік түрінде болды. Тубалар қоныстары әдетте үш-бес киіз үйден тұрды. Мұндай тұрғын үйлерде терезелер болмаған. Ошақтан шыққан түтін төбедегі арнайы тесіктен шыққан.<ref>{{cite web|url=http://gotoaltay.ru/altay/obshhaja-informacija/narodnosti-altaja/tubalary|title=Тубалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Дәстүрлі киімдері кендірден тоқылған кенеппен жабылған қысқа киізден жасалған күрте болды. Күдері тәрізді еліктің терісінен шалбар мен көйлек тігілген. Аяқ киім екі бөліктен тұрды - тізеден төмен байланған, асты былғары және үсті кенеп. Шұлықтың орнына аяқтарын құрғақ шөпке оралған. Қысқы етік бұғы терілерінен тігілді, қысқы бас киім маралдың терісімен қапталды. Әйелдер етегіне кең өрілген, жағасы әшекейленген түрлі-түсті жейделер киген.<ref>{{cite web|url=https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/narody-gornogo-altaya/tubalary/|title=Тубалар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Дәнді дақылдар, жабайы өсімдіктердің тамырлары мен сабақтары, картоп олардың өсімдік қорегінің негізін құрады. Бұл ретте ұн және жарма жартылай фабрикаттары ерекше маңызды рөл атқарды. Дәндерден ұн (кулур), сұлы (талган) және жарма (шырак) өңделді. Ұнға арналған астық астық үккіште немесе қол диірменде тартылған. Сұлы және жарма алу үшін астықты термиялық және механикалық өңдеуден өткізді. Дәнді дақылдардан ботқа дайындалды. Жарма тұзды суға қайнатылды, көбінесе сүт қосылды. Талган ''чарба'' ботқасын өндіруде де қолданылған, ол тұзды суға дайындалды. Аңға шыққан кезде жабайы аңдардың етін пісірген. Қазанға еттен бөлек жарма, пияз қосылған. Күзде мал сойып, қысқа негізінен жылқы етін дайындаған. Балықтан (палық) негізінен қайнатылған балық сорпасы дайындалды.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/07/%d0%bf%d0%b8%d1%89%d0%b0-%d1%82%d1%83%d0%b1%d0%b0%d0%bb%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%b2/|title=Тубалар тағамы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-26|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} {{Түркі халықтары}} [[Санат:Ресей этникалық топтары]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] kp68jsrp0s537l8b16pjzlpje734oab 2 725520 3644459 3644045 2026-08-20T09:47:30Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3644459 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 qn1kqaielenryiqi5zrdvrwhp5zvxx3 0 730445 3644282 3643262 2026-08-20T01:19:34Z Артем Загребельный 159332 /* Әйелдер */ 3644282 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2024}} [[Сурет:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|350px|thumb|right|[[Майкл Фелпс]] (ортада) карерасында 39 рекорд жаңартты]] '''Жүзудегі әлемдік рекордтар''' - бұл жүзушілердің ережелермен келісілген салыстырмалы және қайталанатын жағдайларда жүзуде көрсеткен ең жоғары нәтижелер. == Ережесі == Рекордтар Халықаралық жүзу Федерациясы (ФИНА) ратификациялайды. Рекордтарды "ұзын суға" (50 метрлік бассейн) немесе "қысқа суға" (25 метрлік бассейн) қоюға болады. ФИНА ерлер мен әйелдер үшін бекітілген пәндер тізіміне сәйкес әлемдік рекордтарды мойындайды: * [[Кроль|Еркін]]: 50 м, 100 м, 200 м, 400 м, 800 м, 1500 м * Арқамен: 50 м 20, 100 м,0 м * [[Брасс]]: 50 м, 100 м, 200 м * [[Баттерфляй]]: 50 м, 100 м, 200 м * Комбинация: 100 м (қысқа су), 200 м, 400 м * Эстафета: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×200 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]]; * Микст: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (ұзын су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]] (ұзын су)<ref name="fina1">[http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 FINA rules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 |date=2013-07-26 }} {{v|3|8|2012}}</ref>. == 50-метролік бассейн == === Ерлер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! width="110px" | Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | ‎50 м еркін || 20.88 | | [[Кэмерон Макэвой]] || {{Байрақ|Австралия}} | 20 наурыз 2026 || [[Қытай|Қытай Ашық Чемпионаты]] || {{Ту|Қытай}} [[Шэньчжэнь]] |[https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&t=3s &#8203;] |- | 100 м еркін || 46,40 | | [[Пан Чжанле]] || {{Байрақ|Қытай}} |31 шілде 2024 || [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] | [https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 &#8203;] |- | ‎200 м еркін || 1.42,00 | кос | [[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] || {{Байрақ|Германия}} | 28 шілде 2009 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 200 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Италия}} [[Рим]] | [https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE ​] |- | 400 м еркін | 3.40,07 | кос |[[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] |{{Байрақ|Германия}} |26 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 400 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 ​] |- |800 м еркін |7.32,12 | кос |[[Чжан Линь (пловец)|Чжан Линь]] |{{Байрақ|Қытай}} |29 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 800 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite news|first=Craig|last=Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=2009-07-29|accessdate=2011-11-16|archivedate=2009-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134}}</ref> |- |1500 м еркін |14:30.67 | |[[Бобби Финке]] |{{Байрақ|АҚШ}} |4 тамыз 2024 |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Франция}} [[Париж]] |[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239302%2F18267956fca05817bc%2Fpl_wall_142497057 &#8203;] |- | 50 м арқамен || 23,55 | жф | [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]|| {{Байрақ|Ресей}} | 27 шілде 2023 | Ресей кубогы | {{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Semifinals Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=russwimming.ru|date=27 July 2023|accessdate=9 January 2025}}</ref> |- | 100 м арқамен | 51,60 | | Томас Чеккон|| {{Байрақ|Италия}} | 20 маусым 2022 | [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 100 м н/с, финал|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-20|access-date=2022-06-21|archive-date=2022-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620171449/https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b0a9f48f088790ed04b458?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ​]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |200 м арқамен |1.51,92 | кос |[[Пирсол, Аарон|Аарон Пирсол]] |{{Байрақ|АҚШ}} |31 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo ​] |- |50 м [[брасс]] |25.95 | жф | [[Пити, Адам|Адам Пити]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |31 қаңтар 2024 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]] | | |- | 100 м [[брасс]] || 56,88 | жф | [[Пити, Адам|Адам Пити]] || {{Байрақ|Ұлыбритания}} |21 шілде 2019 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2019|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Корея Республикасы}} [[Кванджу]] |[https://www.youtube.com/watch?v=r5lVUne7yRI ​] |- | 200 м [[брасс]] || 2.05,48 | | [[Цинь Хайян]] || {{Байрақ|Қытай}} | 28 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] | [https://www.youtube.com/watch?v=-3mYrnBZFKg&t=13s ​] |- |50 м [[баттерфляй]] |22.27 | |[[Говоров, Андрей Андреевич|Андрей Говоров]] |{{Байрақ|Украина}} |1 шілде 2018 |Sette Colli Trophy |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=GW4fAh8pTCE ​] |- | 100 м [[баттерфляй]] || 49,45 | | [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 31 шілде 2021 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2020 — 100 метров баттерфляем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[https://www.youtube.com/watch?v=GF2bfzaCVfQ ​]<ref>{{Cite web |url=http://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |title=Results {{!}} fina.org — Official FINA website<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-07-26 |archive-date=2019-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822140441/https://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |deadlink=no }}</ref> |- | 200 м [[баттерфляй]] || 1.50,34 | | [[Милак, Криштоф|Криштоф Милак]] || {{Байрақ|Венгрия}} | 21 маусым 2022 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 200м баттерфляй, финал, результаты.|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-21|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621170927/https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false |date=2022-06-22 }} |- |200 м комплекс |1.52,69 |пф |Леон Маршан |{{Байрақ|Франция}} |30 шілде 2025 |[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web|title=Ерлер арасындағы 200 метрлік комплексті жүзу жартылай финалының нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30 July 2025|access-date=31 July 2025}}</ref> |- |400 м комплекс |4:02.50 | |Леон Маршан |{{Байрақ|Франция}} |23 шілде 2023 |[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |​[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​] |- |Эстафета 4×100 м<br>еркін |3.08,24 | кос |[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (47,51)<br>[[Уэбер-Гейл, Гарретт|Гарретт Уэбер-Гейл]] (47,02)<br>[[Джонс, Каллен|Каллен Джонс]] (47,65)<br>[[Лезак, Джейсон|Джейсон Лезак]] (46,06) |{{Байрақ|АҚШ}} |11 тамыз 2008 |[[Плавание на летних Олимпийских играх 2008 — эстафета 4×100 метров вольным стилем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Қытай}} [[Пекин]] |[https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 ​] |- |Эстафета 4×200 м<br>еркін |6.58,55 | кос |[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (1.44,49)<br>[[Рики Беренс]] (1.44,13)<br>[[Дэвид Уолтерс]] (1.45,47)<br>[[Лохте, Райан|Райан Лохте]] (1.44,46) |{{Байрақ|АҚШ}} |31 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite news|first=Craig |last=Lord |title=WR: USA Takes 4×200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=2009-07-31 |accessdate=2011-11-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archivedate=2009-08-03 |df= }}</ref> |- |Эстафета 4×100 м<br>комбинация |3.26,78 | |[[Мёрфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (52,31)<br>[[Эндрю, Майкл|Майкл Эндрю]] (58,49)<br>[[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] (49,03)<br> [[Эппл, Зак|Зак Эппл]] (46,96) |{{Байрақ|АҚШ}} |1 тамыз 2021 |[[Плавание на летних Олимпийских играх 2020|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Жапония}} [[Токио]] |<ref>{{cite news |first=Craig |last=Lord |title=Плавание на летних Олимпийских играх 2020, Мужчины, эстафета 4 * 100 комбинированная, финал, результаты |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm |publisher=olimpics.com |date=2021-08-01 |accessdate=2021-08-01 |archivedate=2021-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802212218/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm }}</ref> |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды. === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | 50 м еркін || 23.19 | | |[[Кейт Дугласс]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 15 тамыз 2026 || Пан Тынық мұхиты чемпионаты || {{Ту|АҚШ}} [[Ирвин]] | [https://vk.ru/artemzagrebelny?z=clip142497057_456239398 &#8203;] |- | 100 м еркін || 51.68 | | [[Маррит Стинберген]] || {{Байрақ|Нидерланд}} | 27 маусым 2026 || Sette Colli Trophy || {{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite web|title=Маррит Стинберген 100 м еркін стильмен жүзуден әлем рекордын жаңартты|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/marrit-steenbergen-world-record-100-meter-freestyle |publisher=nbcsports.com|date=27 Juny 2026|access-date=28 Juny 2026}}</ref> |- | 200 м еркін || 1.52,23 | | [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] || {{Байрақ|Аустралия}} | 12 маусым 2024 ||Aвстралиялық олимпиадалық сынақтар || {{Ту|Австралия}} [[Брисбен]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10 June 2024|accessdate=13 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net &#x200B;] |- | 400 м еркін || 3.54,18 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 7 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] |<ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref><ref>{{cite web|title= Video - Summer McIntosh demolishes world record in 400m freestyle at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs|publisher= CBC Sports|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref> |- |800 м еркін |8.04,12 | |[[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] |{{Байрақ|АҚШ}} |3 мамыр 2025 | TYR Pro Swim Series |{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] |<ref>{{cite web|title=Әйелдер арасындағы 800 метрге еркін стильмен жүзу нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3 May 2025|accessdate=10 May 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&t=515s &#8203;] |- |1500 м еркін |15.20,48 | | [[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 16 мамыр 2018 || TYR Pro Swim Series || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] |[https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 ​] |- |50 м арқамен |26.56 | |[[Сара Кертис]] |{{Байрақ|Италия}} |13 тамыз 2026 |Еуропа чемпионаты |{{Ту|Франция}} [[Париж]] |[https://www.youtube.com/watch?v=gNzJPSyCfCQ &#8203;] |- |100 м арқамен |57,13 | | [[Реган Смит]] || {{Байрақ|АҚШ}} |18 маусым 2024 ||АҚШ Олимпиадалық сынақтары || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] |[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g &#8203;] |- |200 м арқамен |2.03,14 | |[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]] |{{Байрақ|Аустралия}} |10 наурыз 2023 |NSW State Championships |{{Ту|Аустралия}} [[Сидней]] | <ref>{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10 March 2023|access-date=15 January 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg &#8203;] |- |50 м [[брасс]] |29,16 | |[[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] |{{Байрақ|Литва}} |30 шілде 2023 |[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title= Результаты.|url=http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|date=2021-05-22|accessdate=2021-05-23|publisher=budapest2020.microplustiming.com|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522174658/http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q ​] |- |100 м [[брасс]] |1.04,13 | |[[Кинг, Лилли|Лилли Кинг]] |{{Байрақ|АҚШ}} |25 шілде 2017 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc ​] |- |200 м [[брасс]] |2.17,55 | |[[Чикунова, Евгения Игоревна|Евгения Чикунова]] |{{Байрақ|Ресей}} |21 апреля 2023 |Россия чемпионаты |{{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 200 м брасс Финал Итоговый протокол.|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-21|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421165846/https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg ​] |- |50 м [[баттерфляй]] |24,43 | |[[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]] |{{Байрақ|Швеция}} |5 шілде 2014 |Швеция чемпионаты |{{Ту|Швеция}} [[Бурос]] |[https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o ​] |-55,18 сф Гретчен Уолш Америка Құрама Штаттары ж. АҚШ Олимпиадалық сынақтары Индианаполис, Біріккен |100 м [[баттерфляй]] |54,33 | |[[Гретчен Уолш]] |{{Байрақ|АҚШ}} |3 мамыр 2026 | TYR Pro Swim Series |{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture & Stories|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref> |- |200 м [[баттерфляй]] |2.01,65 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 5 шілде 2026 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Монреаль]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://results.swimming.ca/2026_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=5 July 2026|accessdate=9 July 2026}}</ref> |- |200 м комплекс |2.05,70 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 9 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9 June 2025|accessdate=10 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 &#8203;] |- |400 м комплекс |4.23,65 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 11 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11 June 2025|accessdate=17 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M &#8203;] |- |Эстафета 4×100 м<br>еркін |3:27.96 | |[[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (52.04) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (51,69)<br>[[Харрис, Мег|Мег Харрис]] (52,29)<br>[[Маккеон, Эмма|Эмма Маккеон]] (51,90) |{{Байрақ|Аустралия}} |23 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 4*100 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-23|accessdate=2023-07-26|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​] |- |Эстафета 4×200 м<br>еркін |7:37,50 | | [[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (1:53.66) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (1:55.63) <br> [[Тросселл, Брайанна|Брайанна Тросселл]] (1:55.80) <br> [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] (1:52.41) |{{Байрақ|Аустралия}} |27 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 4*200 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-27|accessdate=2023-07-29|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac ​] |- |Эстафета 4×100 м<br>комбинация |3:49,34 | |(57,57) [[Смит, Реган|Реган Смит]] <br> (1:04.27) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (54.98) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] <br> (52,52) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]] |{{Байрақ|АҚШ}} | [[3 тамыз]] [[2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7 August 2025 }}</ref>[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды. === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! Видео |- |4×100 м<br>еркін | 3:18,48 | | (46.91) [[Алекси, Джек|Джек Алекси]] <br> (46.70) [[Сэммон, Патрик|Патрик Сэммон]] <br> (52.43) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (52.44) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[2 тамыз]] [[ 2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2 August 2025|access-date=6 August 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b &#8203;] |- |4×100 м<br> комбинация |3:37.43 | |(52.08) [[Мерфи, Райан|Райан Мерфи]]<br> (58,29) [[Финк, Ник|Ник Финк]]<br> (55,18) [[Уолш, Гретчен|Гретчен Уолш]] <br>(51,88)[[Хаске, Торри|Торри Хаске]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 3 тамыз 2024 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2024|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://olympics.com/OG2024/pdf/OG2024/SWM/OG2024_SWM_C73B1_SWMX4X100MMD----------FNL-000100 -.pdf|publisher=olympics.com|date=3 August 2024|accessdate=20 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video142497057_456239297?ref_domain=yastatic.net &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. == 25-метролік бассейн == === Ерлер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м еркін]] ||19.90 |пф | [[Джордан Крукс]] || {{Байрақ|Кайман аралдары}} | 14 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=20 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 &#8203;] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]] |44,84 | |[[Чалмерс, Кайл|Кайл Чалмерс]] |{{Байрақ|Аустралия}} |29 қазан 2021 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Видео. Кубок Мира 100 м в/с, мужчины|url=https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|publisher=Royal swimming club|date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029173033/https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|deadlink=no}}</ref> |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м еркін]] | 1.38,61 | | [[Люк Хобсон]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=23 December 2024}}</ref>[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&tab=all&z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м еркін]] | 3.32,25 | | [[Аньель, Янник|Янник Аньель]] | {{Байрақ|Франция}} | 15 қараша 2012 | Франция чемпионаты | {{Ту|Франция}} [[Анже]] | [https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU ​] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 800 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|800 м еркін]] | 7.20,46 | | Даниэль Виффен | {{Байрақ|Ирландия}} | 10 желтоқсан 2023 | [[Европа чемпионаты по плаванию|Европа чемпионаты]] | {{Ту|Румыния}} [[Отопени]] | [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 1500 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|1500 еркін]] | 14.06,88 | | [[Велльброк, Флориан|Флориан Велльброк]] | {{Байрақ|Германия}} | 21 желтоқсан 2021 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|БАӘ}} [[Абу-Даби]] |<ref>{{cite news|title=Мужчины, 1500 м в/с, финал, результаты|url=https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|date=2021-12-21|accessdate=2021-12-21|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221145739/https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|archivedate=2021-12-21|df=dmy-all}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м арқамен]] | 22,11 | | [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]] | {{Байрақ|Ресей}} | 23 қараша 2022 | Россия чемпионаты | {{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{Cite web |url=https://www.worldaquatics.com/athletes/1045759/kliment-kolesnikov |title=Kliment KOLESNIKOV Results AQUA Official |archive-date=2023-07-28 |archive-url=http://web.archive.org/web/20230728114604/https://www.worldaquatics.com/athletes/1045759/kliment-kolesnikov |deadlink=no }}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м арқамен]] | 48.16 | | Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}} | 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=28 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239375%2Fc373d19b61295d17d1%2Fpl_wall_142497057 &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м арқамен]] | 1.45,12 | | Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}} | 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23 October 2025|access-date=30 October 2025}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м брасс]] || 24,95 | | [[Сакчи, Хусейн Эмре|Эмре Сакчи]] || {{Байрақ|Түркия}} | 27 желтоқсан 2021 || Түркия чемпионаты || {{Ту|Түркия}} [[Газиантеп]] | |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м брасс]] | 55,28 | | [[Шиманович, Илья Сергеевич|Илья Шиманович]] | {{Байрақ|Беларусь}} | 26 қараша 2021 || [[Международная плавательная лига|ISL]] || {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] | |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м брасс]] || 1:59.52 | | [[Каспар Корбо ]] || {{Байрақ|Нидерланд}} | 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 2025-10-25|access-date=2025-10-29|}}</ref> |- | [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м баттерфляй]] | 21,32 | | [[Ноэ Понти ]] || {{Байрақ|Швейцария }} | 11 желтоқсан 2024 || Әлем чемпионаттары || {{Ту|Венгрия }} [[Будапешт ]] |<ref>{{cite web|title= Men's 50m Butterfly Final. Results |url=https://www.worldaquatics.com/competitions/3433/world-aquatics-swimming-championships-25m-2024/results?event=3d9d1963-af7e-4e9e-9c96-eb6c15e6f643 |publisher=worldaquatics.com |date=11 December 2024|accessdate=16 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239024 &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м баттерфляй]] | 47,68 | | [[Джошуа Лиендо]] || {{Байрақ|Канада}} | 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-23 |access-date= 2025-10-31}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]] | 1.48,24 | | [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]] | {{Байрақ|Жапония}} | 11 желтоқсан 2018 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] |[https://www.youtube.com/watch?v=pr6gEIOaf40&t ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]] | 1.46,85 |# | [[Хонда, Томору|Томору Хонда]] | {{Байрақ|Жапония}} | 22 қазан 2022 | Жапония чемпионаты | {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 ​​] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 м комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м комплекс]] |49,28 | | [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 22 қараша 2020 | [[Международная плавательная лига|ISL]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |​[https://www.youtube.com/watch?v=w2rObyVD16E ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м комплекс]] | 1:48,88 | | [[Леон Маршан ]] | {{Байрақ|Франция}} | 1 қараша 2024 | Әлем кубогы | {{Ту|Сингапур }} [[Сингапур]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1 November 2024|accessdate=11 November 2024}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м комплекс]] | 3.54,81 | | [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]] | {{Байрақ|Жапония}} | 20 желтоқсан 2019 | [[Международная плавательная лига|ISL]] | {{Ту|АҚШ}} [[Лас-Вегас]] |[https://www.youtube.com/watch?v=vBSbkvbkyTs ​] |- |Эстафета 4 × 50 м<br>еркін |1:21.80 | | [[Дрессел, Калеб|Келеб Дрессел]] (20.43)<br> [[Хелд, Райан|Райан Хелд]] (20.25)<br>[[Конгер, Джек|Джек Конгер]] (20.59)<br> [[Чедвик, Майкл|Майкл Чедвик]] (20.53) |{{Байрақ|АҚШ}} |14 желтоқсан 2018 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] |<ref>{{cite web|title=Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|publisher=omegatiming.com|date=2018-12-14|access-date=2021-05-09|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214040237/https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|deadlink=no}}{{lang-en|английский текст}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IP_1BCdENHA ​] |- | Эстафета 4 × 50 м<br>еркін |1:20.77 | # |[[Бернар, Ален|Ален Бернар]] (20.64)<br>[[Жило, Фабьен|Фабьен Жило]] (20.33)<br> [[Лево, Амори|Амори Лево]](19.93)<br>[[Буске, Фредерик|Фредерик Буске]] (19.87) |{{Байрақ|Франция}} |14 желтоқсан 2008 | [[Европа чемпионаты по плаванию на короткой воде 2008|Европа чемпионаты]] |{{Ту|Хорватия}} [[Риека]] | [https://www.youtube.com/watch?v=1tPqAQHfYJg ​] |- | Эстафета 4 × 100 м<br>еркін | 3:01.66 | | [[Джек Алекси]](45,05)<br> [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]](45,18)<br> [[Смит, Киран|Киран Смит ]](46,01) <br>[[Крис Гильяно]] (45,42) | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 &#8203;] |- | Эстафета 4х200 м<br>еркін | 6:40.51 | | [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]] (1:38.91)<br>[[Карсон Фостер]] (1:40.77)<br>[[Шейн Касас]] (1:40.34)<br>[[Смит, Киран|Киран Смит ]] (1:40.49) | {{Байрақ|АҚШ}} | 13 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=2 January 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 &#8203;] |- |Эстафета 4х50 м<br>комбинация |1:29.72 | | [[Лоренцо Мора]] (22.65) <br>[[Мартиненги, Николо|Николо Мартиненги]] (24.95) <br>[[Маттео Риволта]] (21.60) <br>[[Леонардо Деплано]] (20.52) | {{Байрақ|Италия}} | 17 желтоқсан 2022 || [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Аустралия }} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title= Комбинированная эстафета 4х50 м. Результаты.|url= https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher= copenhagen2017.microplustiming.com|date= 2022-12-17|access-date= 2022-12-31|archive-date= 2022-12-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20221221095731/https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink= no}}</ref> [https://vk.com/video/@artemzagrebelny?z=video142497057_456239191%2Fpl_142497057_-2 ​] |- | Эстафета 4×100 м<br>комбинация | 3:18.68 | |[[Лифинцев, Мирон Александрович|Мирон Лифинцев]] (49.31)<br>[[Пригода, Кирилл Геннадьевич|Кирилл Пригода]] (55.15)<br>[[Минаков, Андрей Дмитриевич|Андрей Минаков]] (48.80)<br>[[Егор Корнев]] (45.42) | {{Байрақ|Ресей}} | 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=29 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | 50 м еркін | 22,83 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=25 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239033 &#8203;] |- | 100 м еркін | 49.93 | | [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 25 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=27 October 2025}}</ref> |- | 200 м еркін | 1:49.36 | | [[Молли О'Каллаган]] | {{Байрақ|Австралия}} | 24 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24 October 2025|access-date=26 October 2025}}</ref> |- | 400 м еркін | 3:50.25 | | [[Summer McIntosh]] | {{Байрақ|Канада}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 &#8203;] |- | 800 м еркін | 7.54,00 | |[[Лани Паллистер ]] | {{Байрақ|Австралия}} | 25 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2025-10-25 |access-date=2025-10-31}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&t=4s &#8203;] |- |1500 м еркін |15:08.24 | |[[Кэти Ледеки]] |{{Байрақ|АҚШ}} |29 қазан 2022 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Канада}} [[Торонто]] |[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k ​]<ref>{{cite web|title=Кэти Ледеки улучшила прежний мировой рекорд на 1500 в,с более, чем на 10 сек.|url=https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|publisher=swimswam.com|date=2022-10-29|access-date=2022-10-30|archive-date=2022-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030002650/https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|deadlink=no}}{{lang-en|}}</ref> |- | 50 м арқамен | 25.23 | |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 13 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080202EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=18 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239026 &#8203;] |- |100 м арқамен | 54,02 | э |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=26 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 &#8203;] |- |100 м арқамен | 54,02 | = |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 18 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|АҚШ}} Вестмонт |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19 October 2025|access-date=24 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 &#8203;] |- | 200 м арқамен | 1:57.33 | |[[Кейли Маккеун ]] | {{Байрақ|Австралия}} | 24 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-25|access-date= 2025-11-07}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&t=3s &#8203;] |- | 50 м [[брасс]] | 28,37 |жф | [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] | {{Байрақ|Литва}} | 17 желтоқсан 2022 | [[Чемпионат мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-17|archive-date=2022-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219235209/https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622&notif_t=video_processed&ref=notif ​] |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] | {{Байрақ|Литва}} | 12 қазан 2013 | [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Ресей}} [[Москва]] |[https://www.youtube.com/watch?v=BXIf7VLV0-w ​]<ref>{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|publisher=Omega Timing|date=2013-10-12|accessdate=2013-10-12|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134859/http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|deadlink=no}}</ref> |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Алия Аткинсон]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 6 желтоқсан 2014 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Катар}} [[Доха]] |<ref>{{cite web|title=Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014. Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|publisher=omegatiming.com|date=2014-12-06|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514050019/https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|deadlink=no}}</ref> |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Алия Аткинсон]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 26 тамыз 2016 | [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Франция}} [[Шартр]] |<ref>{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|publisher=Swimswam|date=2016-08-26|accessdate=2016-08-26|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122156/https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|deadlink=no}}</ref> |- | 200 м [[брасс]] | 2.12,50 | | [[Кейт Дуглас ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 13 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=19 December 2024}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 &#8203;] |- | 50 м [[баттерфляй]] | 23,72 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 11 қазан 2025 |Әлем чемпионаты | {{Ту|АҚШ}} Кармель | <ref>{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11 October 2025|access-date=15 October 2025}}</ref> |- | 100 м [[баттерфляй]] |52.71 | | [[Гретчен Уолш ]] |{{Байрақ|АҚШ}} | 14 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=22 December 2024}}</ref>[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 &#8203;] |- | 200 м [[баттерфляй]] | 1.59,32 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] | {{Байрақ|Канада }} | 12 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=12 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 &#8203;] |- | 100 м комплексное плавание | 55,98 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 18 қазан 2024 | Virginia vs Florida Dual Meet | {{Ту|Германия}} [[Берлин]] | <ref>{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18 October 2024|access-date=12 Nobember 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239022 &#8203;] |- | 200 м комплексное плавание | 2.01,63 | | [[Кейт Даглас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref> |- | 400 м комплексное плавание | 4:15,48 | | [[Summer McIntosh]] | {{Байрақ|Канада}} | 14 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 &#8203;] |- | Эстафета 4×50 м<br>еркін |1:32.50 | у |[[Кромовидьойо, Раноми|Раноми Кромовидьойо]] (23.05)<br> Майке де Вард (23.16)<br>Ким Буш (23.47)<br>[[Хемскерк, Фемке|Фемке Хемскерк]] (22.82) | {{Байрақ|Нидерланд}} | 12 желтоқсан 2020 |Wouda Cup | {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] |[https://www.youtube.com/watch?v=rMdKoDyBAZE&feature=emb_logo ​]<ref>{{cite web|title=Женщины, Эстафета 4×50 в/с, результаты |url=http://www.fina.org/fina-rankings/results?top=1&gender=Women&year=All&poolConfiguration=SCM&distance=All&style=All&timesMode=AllTimes&continentId=All&countryId=All&type=overall-rankings&selectedGroup=All&selectedGender=Women&selectedDistance=All|publisher=fina.org|date=2020-12-12 |accessdate=2021-12-17}}</ref> |- | Эстафета 4×100 м<br>еркін | 3:25.01 | | [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] (50.95)<br>[[Беркофф, Кэтрин|Кэтрин Беркофф]](51.38)<br>[[Алекс Шакелл]] (52.01)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (50.67) | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039 &#8203;] |- | 4×200 м эстафета<br>еркін | 7.30.13 | |[[Уолш, Александра|Алекс Уолш ]] (1:53.25)<br>[[Пейдж Мэдден ]] (1:53.18)<br>[[Граймс, Кэти|Кэти Граймс ]] (1:53.39)<br>[[Вайнштейн, Клэр|Клэр Вайнштейн]] (1:50.31) | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038 &#8203;] |- | Эстафета 4×50 м<br>комбинация | 1:42.35 | | [[О'Каллахан, Молли|Молли О'Каллахан]] (25.49)<br>[[Ходжес, Челси|Челси Ходжес]] (29.11)<br>[[Маккион, Эмма|Эмма Маккион]] (24.43)<br>[[Вильсон, Мэдисон|Мэдисон Вильсон]] (23.32) | {{Байрақ|Аустралия}} | 17 желтоқсан 2022 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2022|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] | <ref>{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17 December 2022|accessdate=30-01-2025}}</ref> |- | Эстафета 4×100 м<br>комбинация | 3:40.41 | | [[Смит, Реган|Реган Смит]] (54.02)<br>[[Кинг, Лили|Лили Кинг]] (1:03.02)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (52.84) <br>[[Дугласс,Кейт |Кейт Дугласс]] (50.53) | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=4 January 2025}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- |Эстафета 4×50 м<br> еркін |1.27.26 | |[[Леонардо Деплано ]] (20.97) <br />[[Лоренцо Зацзери ]] (20.51)<br />[[Сильвия Ди Пьетро ]] (23.07) <br />[[Сара Кертис ]](22.71) |{{Байрақ|Италия}} |4 желтоқсан 2022 |[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде|Еуропа чемпионаттары]] |{{Ту|Польша}} [[Люблин]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4 December 2025|access-date=6 December 2025}}</ref> |- |Эстафета 4×50 м<br> комбинация |1:35.15 | | [[Мерфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (22.37) <br> [[Финк, Ник|Ник Финк]] (24.96)<br>[[Дуглас, Кейт|Кейт Дугласс]] (24.09)<br> [[Хаски, Торри|Торри Хаске]] (23.73) |{{Байрақ|АҚШ}} |14 желтоқсан 2022 |Әлем чемпионаты қысқа суда |{{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2022-12-14|accessdate=2022-12-14|archive-date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221014415/https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4 ​] |- |Эстафета 4×100 м<br> комбинация |3:30,47 | |[[Мирон Лифинцев]] (48,90)<br> [[Кирилл Пригода]] (54,86)<br> [[Арина Суркова]] (55,63)<br> [[Дарья Клепикова]] (51.08) |{{Байрақ|Ресей}} |14 желтоқсан 2024 |Әлем чемпионаты қысқа суда |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14 December 2024|accessdate=28 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. == Рекордшылар рейтингі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width:100%;" |- !rowspan="2"|Елдер !rowspan="2"|Рекорд<br>саны !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы |- class="unsortable" !colspan="3"|Ерлер !colspan="3"|Әйелдер !colspan="3"|Микст |- |align=left|{{Байрақ|АҚШ}} || 22 || 6 || 7 || 13 || 4 || 4 || 8 || || 1 || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Аустралия}} || 17 || || 3 || 3 || 7 || 6 || 13 || 1 || || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Қытай}} || 6 || 4 || || 4 || 1 || 1 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Венгрия}} || 5 || 1 || 1 || 2 || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Швеция}} || 5 || || || || 4 || 1 || 5 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Франция}} || 4 || 1 || 2 || 3 || || || || || 1 || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Германия}} || 4 || 2 || 2 || 4 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ресей}} || 4 || 1 || 2 || 3 || 1 || || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Канада}} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ұлыбритания}} || 3 || 2 || || 2 || || || || 1 || || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Италия}} || 3 || 1 || 2 || 3 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Литва }} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Бразилия }} || 2 || 1 || 1 || 2 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Жапония}} || 2 || || 2 || 2 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Нидерланд }} || 2 || || || || || 2 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Испания}} || 2 || || || || || 2 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Беларусь}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Гонконг}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ирландия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ямайка}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Түркия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Украина}} || 1 || 1 || || 1 || || || || || || |- class=sortbottom | '''Барлығы''' || '''93''' || '''20''' || '''25''' || '''45''' || '''21''' || '''24''' || '''44''' || '''2''' || '''2''' || '''4''' |} {{col-begin}} {{col-break|width=50%}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} cgj5tg99pmv7w4rih73irfr82pneayd 0 734555 3644344 3327111 2026-08-20T06:22:34Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644344 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ерлан Қуанышұлы Айтаханов''' — Қазақстандық саясаткер.​ 2019 жылдың шілде айынан бастап 2020 жылдың қаңтар айына дейін [[Шымкент қаласы]]ның әкімі болды. == Өмірбаяны == Ерлан Айтаханов 1971 жылы [[Түркістан облысы]]ның қазіргі [[Отырар ауданы]]нда дүниеге келген. 1994 жылы Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде Жоғары экономикалық білім алды . 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясында тағы бір жоғары заң білімін алды. 1994 жылы Ломоносов университетін бітіргеннен кейін «Әлем» банкінде кәсіби мансабын бастады. Келесі жылы ол «Орталық Азия ынтымақтастық және даму» банкіне ауысып, онда бірнеше ай ғана жұмыс істеді. 1995 жылдан 1997 жылға дейін ресейлік «Газойл» компаниясының қаржы директоры болды. 1997 жылдан бастап Айтаханов «Қазақстан темір жолы» мемлекеттік теміржол компаниясында жұмыс істеді. Мұнда ол алдымен компанияның маршруттық желісіне жауапты бөлімді басқарды, содан кейін еншілес кәсіпорын директорының орынбасары болды. 1999 жылдан 2002 жылға дейін ол алдымен бастықтың орынбасары, содан кейін Қаржы және есеп басқармасының бастығы, содан кейін «Қазақстан Темір Жолы» экономика, қаржы және есеп басқармасының бастығы болды<ref><nowiki>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/syin-eks-senatora-aytahanova-stal-akimom-shyimkenta-375224/</nowiki></ref>. 2002 жылдан бастап Айтаханов түрлі билік органдарында жұмыс істеді. 2002 жылдан 2003 жылға дейін ҚР Көлік және коммуникациялар министрлігінде жұмыс істеді, содан кейін Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау агенттігі Төрағасының кеңесшісі болды. 2005 жылдан 2006 жылға дейін осы агенттіктің Алматыдағы өңірлік бөлімшесін басқарды. Бірнеше айдан кейін ол осы қызметтен кетіп, Алматы қаласының әкімдігінде және Қазақстанның Қаржы министрлігінде жұмыс істеді<ref><nowiki>https://forbes.kz/process/probing/naznachen_novyiy_akim_shyimkenta/</nowiki></ref>. 2009 жылдың наурыз айында ол алғаш рет Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің (губернаторының) орынбасары болып саяси қызметке кірісті. 2012 жылдың ақпанынан 2014 жылдың қазан айына дейін ол Президент әкімшілігінде жұмыс істеді, содан кейін қайтадан Оңтүстік Қазақстан әкімінің орынбасары болды. 2016 жылдың қаңтарында Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданының әкімі болып тағайындалды. 2019 жылдың 30 шілдесінен бастап Айтаханов Шымкент қаласының әкімі болып табылады<ref><nowiki>https://akipress.com/news:622852:New_mayor_of_Shymkent_appointed/</nowiki></ref>. 2020 жылдың 21 қаңтарында ол қызметінен босатылды. == Веб сілтемелері == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30845695 Ерлан Айтахановтың] өмірбаяны zakon.kz сайтында (орысша) == Дереккөздері == <references /> [[Санат:1971 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан тұлғалары]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Шымкент әкімдері]] k8xxd1wg1wnwuw8rhunk1jv4vyovh30 0 743746 3644188 3368854 2026-08-19T17:25:34Z 1nter pares 146705 /* */ 3644188 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | туған күні = 20.9.1995 | сурет = Alex Grimaldo 2020.png | бойы = 171 | позиция = қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Германия}} [[Байер 04]] | клубтары = {{футбол карьерасы |2016—2023|{{ту|Португалия}} [[Бенфика (футбол клубы, Лиссабон)|Бенфика (Лиссабон)]]|197 (19) |2023—|{{ту|Германия}} [[Байер 04]]|33 (10) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2023—|{{футбол|Испания}}|6 (0) }} }} '''Алехандро Гримальдо Гарсия''' ({{lang-es|Alejandro Grimaldo García}}; [[20 қыркүйек]] [[1995 жыл]], [[Валенсия]]) — Испаниялық футболшы, [[Испания Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Байер 04]]" клубының жартылай қорғаушысы. 2024 жылғы Еуропа чемпионы. == Жетістіктері == === Командалық === '''{{ту|Германия}} [[Байер 04]]''' * Германия чемпионы: 2023/24 * Германия кубогы: 2023/24 * Германия суперкубогы: 2024 === Халықаралық === '''{{футбол|Испания}}''' *Еуропа чемпионы: 2024 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] [[Санат:Бенфика ФК ойыншылары]] [[Санат:Байер 04 ФК ойыншылары]] fikfpp08sjh252hsl3xgmvls0elf011 0 743946 3644404 3611641 2026-08-20T08:58:45Z Túrelio 2292 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:500 tenge Batyr b.jpg]] → [[File:Алпамыс в Монете.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Алпамыс в Монете.jpg]] 3644404 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|right|250px]] Естелік күміс шақаларды [[Қазақстан Ұлттық банкі|Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі]] [[Абай Құнанбайұлы]]ның туғанына 150 жыл толуына орай 5 шақа топтамасы шығарылған 1995 жылдан бастап шығара бастады. Шақаларды жасау үшін 925 сынамды күміс пайдаланылады, олардың барлығы [[Қазақстан теңге сарайы]]нда proof сапасында соғылған. «Абай Құнанбайұлының 150 жылдығы», «Көрнекті оқиғалар мен адамдар», «Қазақстан петроглифтері», «Қолданбалы өнер», «Сәулет және тарих ескерткіштері», «Қазақстанның Қызыл кітабы», «Ертеде соғылған шақалар», Қазақстан «суретшілері» (графика)», «Ғарыш», «Спорт», «Қазақстанның өсімдік әлемі», «Қазақстанның фаунасы мен флорасы», «Қазақстанның мешіттері мен шіркеулері», «Әлемге әйгілі мешіттер», «Көшпенділер алтыны», «Ұлы қолбасшылар», «Қазақстанның салт-дәстүрлері, ұлттық ойындары», «Қазақстан халқы ертегілері», «Республика игілігі», «Банкноттағы кейіптер», «Жүректен жүрекке», «Дала қазынасы», «Теңге – сыйлық», «Сиқырлы нышандар», «Қазақстанның бейнелеу өнері», «Көшпенділердің ғибадат жануарлары — тотемдері», «Шығыс күнтізбесі» және «Зодиак белгілері» сияқты шақа топтамалары шығарылды. Кейбір естелік шақалар көрсетілген топтамадан тыс шығарылады. Кейбір күміс шақалар алтын жалатумен, эмальмен, [[голография]]мен және төсеніш баспамен безендірілген. Барлық күміс шақалардың белгіленген бағасы 100, 500, 1000 немесе 5000 теңге және Қазақстанда заңды төлем құралы болып табылады, алайда олардың нарықтық құны әлдеқайда жоғары болғандықтан, олар төлем құралы ретінде пайдаланылмайды. {{TOC limit|2}} == Статистикасы == 2019 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша 233 естелік күміс шақа шығарылды. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="24" |Жылдар<ref>шақаларда көрсетілген</ref> мен атаулы құны бойынша шақалар шығарылымдарының жиынтық кестесі |- ! ! 1995 ! 1999 ! 2000 ! 2001 ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2017 ! 2018 !2019 ! Барлығы |- ! 100 теңге |{{иә|5}} |{{иә|1}} |{{иә|1}} | | | |{{иә|2}} |{{иә|1}} |{{иә|5}} |{{иә|1}} |{{иә|1}} |{{иә|6}} |{{иә|3}} |{{иә|1}} |{{иә|2}} |{{иә|3}} |{{иә|5}} 4 |4 |3 |14 !7 |69 |- ! 500 теңге | | |{{иә|2}} |{{иә|4}} |{{иә|4}} |{{иә|4}} |{{иә|7}} |{{иә|6}} |{{иә|8}} |{{иә|8}} |{{иә|9}} |{{иә|9}} |{{иә|8}} |{{иә|9}} |{{иә|11}} |{{иә|10}} |{{иә|11}} 17 |9 |9 !7 | |152 |- ! 1000 теңге | | | | | |{{иә|2}} | | | | | | | | | | | | | | | | !2 |- ! 5000 теңге | | | |{{иә|1}} | | | | | | |{{иә|1}} |{{иә|1}} |{{иә|1}} |{{иә|1}} | | | | |1 | |3 |1 !10 |- ! Барлығы !5 !1 !3 !5 !4 !6 !9 !7 !13 !9 !11 !16 !12 !11 !13 !13 !16 !21 !14 !12 !24 !8 !233 |+ |} == Топтамалы шақалар == === «[[Абай Құнанбайұлы]]ның туғанына 150 жыл» топтамасы === Белгіленген бағасы 100 теңге, салмағы 24 г және диаметрі 37 мм топтамалы шақалар 1995 жылы<ref>{{cite web|url=http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=30&switch=russian|title=Памятные монеты из серебра — 150-летие Абая Кунанбаева|publisher=Национальный Банк Республики Казахстан|accessdate=2016-01-09|lang=ru|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121748/http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=30&switch=russian|deadlink=no}}</ref> Аустрия ақша сарайында<ref>{{cite web|url=http://www.ehobbex.com/ru/node/3284|title=150-летие Абая Кунанбаева. Мать|publisher=Ehobbex.com|accessdate=2016-01-09|lang=ru|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101229/http://www.ehobbex.com/ru/node/3284|deadlink=no}}</ref> соғылған және Қазақстанның алғашқы күміс шақасы әрі proof сапасында шығарылған алғашқы шақалар болды. '''Бет жағы''': Абайдың өмірі мен шығармашылығынан сюжеттік композиция, мемлекет атауы, ұлттық ою-өрнек, белгіленген бағасы мен шығарылған жылы, нүктелердің жиегі. '''Арт жағы''': Абайдың бейіні, {{lang-kk|АБАЙ • ИБРАҺИМ • ҚҰНАНБАЙҰЛЫ}} толық аты-жөні және өмір сүрген жылдары (1845 1904), шығармалары бойынша композиция, нүктелердің жиегі. '''Қыры''' тегіс. Әр шақаның '''таралымы''' — 6000 дана. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|1995 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan 0249.png|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 0248.png|100px]] |width="245px"|'''Ана''' !rowspan="3" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|1995 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan 0236.png|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 0248.png|100px]] |'''Жайлау''' |- |1995 |[[File:Coin of Kazakhstan 0245.png|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 0248.png|100px]] |'''[[Медресе]]''' |1995 |[[File:Coin of Kazakhstan 0250.png|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 0248.png|100px]] |'''[[Бүркітші]]''' |- |1995 |[[File:Coin of Kazakhstan 0241.png|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 0248.png|100px]] |'''Махаббат''' |colspan="3"| |+ |} === «Қазақстан [[петроглиф]]тері» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 24 г, диаметрі 37 мм топтамалы шақалар 2000-2007 жылдары шығарылды<ref>{{cite web|url=http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=31&switch=russian|title=Памятные монеты из серебра — Петроглифы Казахстана|publisher=Национальный Банк Республики Казахстан|accessdate=2016-01-06|lang=ru|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122710/http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=31&switch=russian|deadlink=no}}</ref>. '''Бет жағы''': ұлттық ою-өрнектің аясындағы белгіленген бағасы, эмитент-банкінің атауы, шиыршық, шығарылған жылы; теңге сарайының белгісі, металдың салмағы мен сынамасы (2003 жылдан басталған шақаларда). 2005-2007 жылғы шақалардың бет жағында эмитент-банк атауының орнына — мемлекеттің атауы жазылған. '''Арт жағы''': петроглифтің бейнесі, оның атауы мен орналасқан жері қазақ және ағылшын тілдерінде; теңге сарайының белгісі, металдың салмағы мен сынамасы (2000-2002 жылғы шақаларда). '''Қыры''' тегіс. Әр шақаның '''таралымы''' — 3000 дана. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2000 |width="201px"|[[File:500Sol av.jpg|100px]][[File:500Sol rev.jpg|100px]] |width="245px"|'''КӨК ТӘҢІРІ''' • '''[[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері|ТАҢБАЛЫ]]'''<br>{{lang-en|THE SUN GOD • THE TAMGALYTAS}} !rowspan="4" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2004 |width="201px"|[[File:500Thinker av.jpg|100px]][[File:500Thinker rev.jpg|100px]] |'''ТАМҒАЛЫТАС''' • '''ОЙШЫЛ'''<br>{{lang-en|THE TAMGALYTAS • THE THINKER}} |- |2001 |[[File:500 tenge Umai a.jpg|100px]][[File:500 tenge Umai b.jpg|100px]] |'''[[Ұмай ана|УМАЙ]]''' • '''[[Алтай таулары|ТАУЛЫ АЛТАЙ]]'''<br>{{lang-en|UMAI • MOUNTAIN ALTAI}} |2005 |[[File:Coin of Kazakhstan 500HorseMan averce1.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500HorseMan reverce.jpg|100px]] |'''САЛТ АТТЫ''' • '''АЙРАҚТЫ ТАУЫ'''<br>{{lang-en|HORSEMAN • AIRAKTY MOUNTAIN}} |- |2002 |[[File:500Ohota av.jpg|100px]][[File:500Ohota rev.jpg|100px]] |'''[[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері|ТАҢБАЛЫ]]''' • '''БЕЛГI'''<br>{{lang-en|THE SIGN • TANBALY}} |2006 |[[File:500Tachanka av.jpg|100px]][[File:500Tachanka rev.jpg|100px]] |'''АРБА''' • '''АРПАӨЗЕН ШАТҚАЛЫ'''<br>{{lang-en|CHARIOT • ARPAUZEN TRACT}} |- |2003 |[[File:500TurkWar av.jpg|100px]][[File:500TurkWar rev.jpg|100px]] |'''ОЙ-ЖАЙЛАУ''' • '''ТҮРКI ӘСКЕРI'''<br>{{lang-en|OI-JAILAU • TURK WARRIOR}} |2007 |[[File:Coin of Kazakhstan 500Deer av.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500Deer rev.jpg|100px]] |'''ТЕРЕКТІ АЛҚАБЫ''' • '''[[Кермарал|АСЫЛ БҰҒЫ]]'''<br>{{lang-en|TEREKTY VALLEY • NOBLE DEER}} |+ |} === «[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңгелік шақалар 2001 жылдан бастап шығарылады. Нейзильберден жасалған [[Қазақстанның бағалы емес металдардан жасалған естелік шақалары#«Қазақстанның Қызыл кітабы» топтамасы|белгіленген бағасы 50 теңгелік]] естелік шақалар бірдей немесе ұқсас әрленіммен шығарылады. 2001–2009 жылдары шақалар келесі сипаттамалармен шығарылды: '''Бет жағы''': белгіленген бағасы, эмитент-банкінің атауы, шиыршық, теңге сарайының белгісі, ұлттық ою-өрнек, металдың салмағы мен сынамасы. '''Арт жағы''': жануардың бейнесі және оның атауы қазақ және латын немесе ағылшын тілдерінде. '''Қыры''' тегіс. '''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Жуандығы''': 2,7 мм. Әр шақаның '''таралымы''' — 3000 дана. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|{{comment|2000|Выпущена 30 января 2001}} |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan 0255.gif|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 0256.gif|100px]] |width="245px"|'''[[Барыс (жануар)|БАРЫС IЛБІС]]'''<br>{{lang-la|UNCIA UNCIA}} !rowspan="5" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2005 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan 500Dzheiran-av.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500Dzheiran-rev.jpg|100px]] |'''[[Қарақұйрық|ЖАЙРАН]]'''<br>{{lang-la|GAZELLA SUBGUTTUROSA}} |- |2001 |[[File:500 tenge Saygak a.jpg|100px]][[File:500 tenge Saygak b.jpg|100px]] |'''[[Ақбөкен|САЙҒАҚ]]'''<br>{{lang-en|SAIGA}} |2006 |[[File:Coin of Kazakhstan 500Ular-av.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500Ular-rev.jpg|100px]] |'''[[Алтай ұлары|АЛТАЙ ҰЛАРЫ]]'''<br>{{lang-la|TETRAOGALLUS ALTAICUS}} |- |2002 |[[File:Coin of Kazakhstan 0247.png|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 0242.png|100px]] |'''[[Арқар|АРҚАР]]'''<br>{{lang-la|OVIS AMMON}} |2007 |[[File:Coin of Kazakhstan 500Kolpitsa-av.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500Kolpitsa-rev.jpg|100px]] |'''[[Жалбағай|ЖАЛБАҒАЙ]]'''<br>{{lang-la|PLATALEA LEUCORODIA}} |- |2003 |[[File:Coin of Kazakhstan 500Drofa averse.png|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500Drofa reverse.png|100px]] |'''[[Дуадақ|ДУАДАҚ]]'''<br>{{lang-la|OTIS TARDA}} |2008 |[[File:SBearFace.jpg|100px]][[File:SBearBack.jpg|100px]] |'''[[Тянь-Шань қоңыр аюы|ТЯНЬ-ШАНЬ ҚОҢЫР АЮЫ]]'''<br>{{lang-la|URSUS ARCTOS ISABELLINUS}} |- |2004 |[[File:500Sokol av.jpg|100px]][[File:500Sokol rev.jpg|100px]] |'''[[Ителгі|ИТЕЛГI]]'''<br>{{lang-la|FALCO CHERRUG}} |2009 |[[File:500 tenge Dikobraz a.jpg|100px]][[File:500 tenge Dikobraz b.jpg|100px]] |'''[[Үнді жайрасы|ҮНДІ ЖАЙРАСЫ]]'''<br>{{lang-la|HYSTRIX LEUCURA SATUNINI}} |+ |} 2010 жылдан бастап топтаманың шақаларындағы бет жағы жеке әрленімімен және өзгерген сипаттамаларымен шығарылды: '''Қыры''' бұжыр. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>2010 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:500 tenge Pelikan a.jpg|125px]][[File:500 tenge Pelikan b.jpg|125px]] !height="20px"|[[Бұйра бірқазан]] |- |'''Бет жағы''': тоғанның аясындағы бір жұп бірқазандар, эмитент-банктің атауы, атаулы құны мен теңге сарайының белгісі, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': жағалау маңайы өсімдіктерінің аясындағы бірқазан, жануардың {{lang-kk|БҰЙРА БІРҚАЗАН}} және {{lang-la|PELECANUS CRISPUS}} атауы, шақа шығарылған жылы.<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2011 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge Sova a.jpg|125px]][[File:500 tenge Sova b.jpg|125px]] !height="20px"|[[Қаршығарең жапалақ]] |- |'''Бет жағы''': ағаштың аясындағы жапалақ, ұшып бара жатқан жапалақ, эмитент-банктің атауы, атаулы құны мен теңге сарайының белгісі, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': қаршығарең жапалақтың суреті, жануардың {{lang-kk|ҚАРШЫҒА РЕНДІ ЖАПАЛАҚ}} және {{lang-la|SURNIA ULULA}} атауы, шақа шығарылған жылы.<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2012 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2012-500tenge-Hierodula-a.png|125px]][[File:KZ-2012-500tenge-Hierodula-b.png|125px]] !height="20px"|[[Ақтеңбіл дәуіт]] |- |'''Бет жағы''': шөптегі дәуіт, эмитент-банктің {{lang-kk|ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ}} атауы, атаулы құны, шақа шығарылған жылы мен теңге сарайының белгісі, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': шөптің аясында бұтаққа шығып алған екі дәуіт, жануардың {{lang-kk|ДӘУІТ}} және {{lang-la|HIERODULA TENUIDENTATA}} атауы.<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2013 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2013-500tenge-Paraechinus-a.png|125px]][[File:KZ-2013-500tenge-Paraechinus-b.png|125px]] !height="20px"|[[Қара кірпі]] |- |'''Бет жағы''': кірпі, эмитент-банктің атауы, атаулы құны, шақа шығарылған жылы мен теңге сарайының белгісі, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': оралған кірпі, жануардың {{lang-kk|ҚАРА КІРПІ}} және {{lang-la|HEMIECHINUS HYPOMELAS}} атауы<ref>Қазіргі уақытта түр басқа тұқымға жатқызылады және {{lang-la|Paraechinus hypomelas}} деп аталады</ref>, шақа шығарылған жылы'''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2014 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2014-500tenge-Manul-a.png|125px]][[File:KZ-2014-500tenge-Manul-b.png|125px]] !height="20px"|[[Сабаншы]] |- |'''Бет жағы''': Жер шарының және әртүрлі жануарлардың стильдендірілген бейнесі, эмитент-банкті атауы, атаулы құны мен теңге сарайының белгісі.<br>'''Арт жағы''':шөптегі сабаншы<ref>Жануардың көздері түрлі-түсті эмальдан жасалған.</ref>, жануардың {{lang-kk|САБАНШЫ}} және {{lang-la|FELIS MANUL}} атауы, шақа шығарылған жылы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2015 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2015-500tenge-Muflon-a.png|125px]][[File:KZ-2015-500tenge-Muflon-b.png|125px]] !height="20px"|Үстірт [[муфлон]]ы |- |'''Бет жағы''': Адамның қолындағы Жер шары, эмитент-банктің атауы мен логотипі, атаулы құны, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': тау аясындағы муфлон, жануардың {{lang-kk|ҮСТІРТ МУФЛОНЫ}} және {{lang-la|OVIS ORIENTALIS ARCAL}} атауы, шақа шығарылған жылы.<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |+ |} === «Қолданбалы өнер» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 24 г, диаметрі 37 мм топтамалы шақалар 2001-2005 жылдары шығарылды<ref>{{cite web|url=http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=33&switch=russian|title=Памятные монеты из серебра — Прикладное искусство|publisher=Национальный Банк Республики Казахстан|accessdate=2016-01-07|lang=ru|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130228/http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=33&switch=russian|deadlink=no}}</ref>. '''Бет жағы''': музыкалық аспапта ойнайтын ұлттық киім киген адам, мемлекеттің атауы, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі (тек «Адырна» шақасында ғана). '''Арт жағы''': музыкалық аспап және оның қазақ және ағылшын тілдеріндегі атауы, ноталы орнақтың үзіндісі, шақаның шығарылған жылы, теңге сарайының белгісі («Адырна» шақасында оның орнына — ҚРҰБ логотипі бейнеленген). '''Қыры''' тегіс. Әр шақаның '''таралымы''' — 4000 дана. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2001 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan 0143.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 0144.jpg|100px]] |width="245px"|'''[[Нарқобыз|НАРҚОБЫЗ]]'''<br>{{lang-en|NARKOBYZ}} !rowspan="3" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2004 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan 500Zhetigen averse.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500Zhetigen reverse.jpg|100px]] |'''[[Жетіген (аспап)|ЖЕТІГЕН]]'''<br>{{lang-en|ZHETIGEN}} |- |2002 |[[File:Coin of Kazakhstan 0145.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 0234.png|100px]] |'''[[Домбыра|ДОМБЫРА]]'''<br>{{lang-en|DOMBRA}} |2005 |[[File:Coin of Kazakhstan 500Adyrna averse.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500Adyrna reverse.jpg|100px]] |'''[[Адырна|АДЫРНА]]'''<br>{{lang-en|ADYRNA}} |- |2003 |[[File:Coin of Kazakhstan 500AsaTayak averse.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500AsaTayak reverse.jpg|100px]] |'''[[Асатаяқ|АСА ТАЯҚ]]'''<br>{{lang-en|ASSA TAYAK}} |colspan="3"| |+ |} === «Сәулет және тарих ескерткіштері» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 24 г, диаметрі 37 мм топтамалы шақалар 2002-2005 жылдары шығарылды<ref>{{cite web|url=http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=37&switch=russian|title=Памятные монеты из серебра — Архитектурные и исторические памятники|publisher=Национальный Банк Республики Казахстан|accessdate=2016-01-05|lang=ru|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194754/http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=37&switch=russian|deadlink=no}}</ref>. '''Қыры''' бұжыр. Әр шақаның '''таралымы''' — 3000 дана. {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>2002 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:500Babagi av.jpg|125px]][[File:500Babagi rev.jpg|125px]] !height="20px"|[[Бабажы-қатын кесенесі]] |- |'''Бет жағы''': кесененің кірпіш қалауы аясындағы эмитент-банктің атауы мен белгіленген бағасы, ұлттық ою-өрнек элементтері.<br>'''Арт жағы''': ағаштар аясындағы кесене мен оның жоспары, ескерткіштің {{lang-kk|БАБАЖИ-ХАТУН КЕСЕНЕСI}} және {{lang-en|BABAJI KHATUN MAUSOLEUM}} атауы, металдың салмағы мен сынамасы, шақа шығарылған жылы менен теңге сарайының белгісі. |- |rowspan="2"|<center>2003 |rowspan="2"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan 500AishaBibi averse.png|125px]][[File:500AishaBibi reverse.JPG|125px]] !height="20px"|[[Айша бибі кесенесі]] |- |'''Бет жағы''': эмитент-банктің атауы, кесене қаптауының үзіндісі, белгіленген бағасы менен теңге сарайының белгісі.<br>'''Арт жағы''': кесененің суреті, оның {{lang-kk|АЙША-БИБИ КЕСЕНЕСI}} және {{lang-en|AISHA-BIBI MAUSOLEUM}} атауы, қалану ғасыры — «XI», металдың салмағы мен сынамасы, шақа шығарылған жылы. |- |rowspan="2"|<center>2004 |rowspan="2"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan 500RockMan av.png|125px]][[File:Coin of Kazakhstan 500RockMan rev.png|125px]] !height="20px"|[[Балбал|Тас мүсіндер]] |- |'''Бет жағы''': тіршілік ағашы, эмитент-банктің атауы, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы менен теңге сарайының белгісі.<br>'''Арт жағы''': тас мүсіндер тобы, олардың {{lang-kk|ТАС МYСІНДЕР}} және {{lang-en|THE ROCK STATUES}} атауы, шақа шығарылған жылы. |- |rowspan="2"|<center>2005 |rowspan="2"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan 500JoshoKhan av.jpg|125px]][[File:500JoshoKhan rev.jpg|125px]] !height="20px"|[[Жошы хан кесенесі]] |- |'''Бет жағы''': кесене күмбезі, эмитент-банктің атауы мен логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы.<br>'''Арт жағы''': кесененің суреті, {{lang-kk|ЖОШЫ ХАН КЕСЕНЕСI}} және {{lang-en|ZHOSHI KHAN MAUSOLEUM}} атауы, қалану ғасыры — «XIV», теңге сарайының белгісі, шақа шығарылған жылы. |+ |} === «Ертеде соғылған шақалар» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 31,1 г, диаметрі 38,61 мм топтамалы шақалар 2004-2009 жылдары шығарылды<ref>{{cite web|url=http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=24&switch=russian|title=Памятные монеты из серебра — Монеты старых чеканов|publisher=Национальный Банк Республики Казахстан|accessdate=2016-01-06|lang=ru|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201835/http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=24&switch=russian|deadlink=no}}</ref>. «Алматы монетасы» шақасының жиегі алтынмен қапталған. '''Бет жағы''': көне шақаның бет жағы, мемлекеттің атауы, белгіленген бағасы, шығарылған жылы. '''Арт жағы''': көне шақаның арт жағы, оның қазақ пен ағылшын тілдеріндегі атауы және соғылған уақыты, ҚРҰБ логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, ұлттық ою-өрнек. '''Қыры''' тегіс («Деңга» және «Драхма» шақалары) немесе бұжыр (басқа шақаларда). {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2004 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan 500 denga averse.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500 denga reverse.jpg|100px]] |width="245px"|'''ДЕҢГА (VIII ғ.)'''<br>{{lang-en|DENGA}}<br>'''Таралымы''': 5000 дана. !rowspan="3" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2007 |width="201px"|[[File:Otrar-av.jpg|100px]][[File:Otrar-rev.jpg|100px]] |'''[[Отырар|ОТЫРАР]] МОНЕТАСЫ (VII—VIII ғ.)'''<br>{{lang-en|COIN OF OTRAR}}<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |- |2005 |[[File:Coin of Kazakhstan 500 drakhma averse.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500 drakhma reverse.jpg|100px]] |'''ДРАХМА (VIII ғ.)'''<br>{{lang-en|DRAKHMA}}<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |2008 |[[File:Coin of Kazakhstan 500 sarai averse.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500 sarai reverse.jpg|100px]] |'''[[Сарайшық|САРАЙШЫҚ]] МОНЕТАСЫ (XIV ғ.)'''<br>{{lang-en|COIN OF SARAIJUK}}<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |- |2006 |[[File:Coin of Kazakhstan 500 dirhem averse.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500 dirhem reverse.jpg|100px]] |'''ДИРХЕМ (XVI ғ.)'''<br>{{lang-en|DIRKHEM}}<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |2009 |[[File:500 tenge Almaty coin a.jpg|100px]][[File:500 tenge Almaty coin b.jpg|100px]] |'''АЛМАТЫ МОНЕТАСЫ (XIII ғ.)'''<br>{{lang-en|COIN OF ALMATY}}<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |+ |} === «Көшпенділер алтыны» топтамасы === 12 қырлы салмағы 31,1 г және диаметрі 38,61 мм пішіндегі белгіленген бағасы 500 теңге топтамадағы шақалар 2004-2013 жылдары шығарылды<ref>{{cite web|url=http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=23&switch=russian|title=Памятные монеты из серебра — Золото номадов|publisher=Национальный Банк Республики Казахстан|accessdate=2016-01-05|lang=ru|archive-date=2016-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914095207/http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=23&switch=russian|deadlink=no}}</ref>. Топтамадағы барлық шақалардың '''бет жағы''' бірдей: төрт салт аттының стильдендірілген бейнесі, мемлекеттің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы. '''Арт жағы''': Қазақстандағы археологиялық қазбалар кезінде табылған көшпенділердің алтын бұйымдарының бірінің алтын жалатылған бейнесі; табылған заттың қазақ және ағылшын тіліндегі атауы, шиыршық, топтаманың {{lang-kk|КӨШПЕНДІЛЕР АЛТЫНЫ}} және {{lang-en|THE GOLD OF NOMADS}} атауы, шақаның шығарылған жылы. «Диадема бөлігі» және «Сатир» шақаларының арт жағындағы безендірілуінде қосымша түсті эмаль қолданылған. '''Қыры''' тегіс. Әр шақаның '''таралымы''' — 5000 дана. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2004 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan 500-Ring-rev.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 0177.jpg|100px]] |width="245px"|'''АЛТЫН [[Бұғылар|БҰҒЫ]]'''<br>{{lang-en|THE GOLDEN DEER}} !rowspan="5" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2009 |width="201px"|[[File:500 tenge Satir a.jpg|100px]][[File:500 tenge Satir b.jpg|100px]] |'''[[Сатирлер|САТИР]]'''<br>{{lang-en|SATIR}} |- |2005 |[[File:Coin of Kazakhstan 500-Ring-rev.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500-TigerHead-reverse.jpg|100px]] |'''ЖОЛБАРЫСТЫҢ БАСЫ'''<br>{{lang-en|THE HEAD OF TIGER}} |2010 |[[File:500 tenge Elk a.jpg|100px]][[File:500 tenge Olen b.jpg|100px]] |'''БҰҒЫЛАР. ӘШЕКЕЙЛЕР'''<br>{{lang-en|BUCKLES. DEERS}} |- |2006 |[[File:Coin of Kazakhstan 500-Ring-rev.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500-HorseMan-reverse.jpg|100px]] |'''ШАБАНДОЗ'''<br>{{lang-en|RIDER}}<ref>''2007 жылы ТМД және Балтық елдерінің «Шақа шоқжұлдызы - 2007» Бірінші халықаралық шақа байқауында «Шабандоз» күміс шақасы «Жылдың күміс шақасы» номинациясында бірінші орынға ие болды.''</ref> |2011 |[[File:500 tenge Elk a.jpg|100px]][[File:500 tenge Elk b.jpg|100px]] |'''[[Бұлан|БҰЛАННЫҢ]] БАСЫ'''<br>{{lang-en|ELK'S HEAD}} |- |2007 |[[File:Coin of Kazakhstan 500-Ring-rev.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500-Ring-av.jpg|100px]] |'''ЖҮЗІК'''<br>{{lang-en|SEAL-RING}} |2012 |[[File:500 tenge Elk a.jpg|100px]][[File:KZ-2012-500tenge-Elk-b.png|100px]] |'''БҰЛАН. БАСТЫРМА'''<br>{{lang-en|ELK. PLAQUE}} |- |2008 |[[File:Diadema av.jpg|100px]][[File:Diadema rev.jpg|100px]] |'''ДИАДЕМА БӨЛІГІ'''<br>{{lang-en|FRAGMENT OF A DIADEM}} |2013 |[[File:500 tenge Elk a.jpg|100px]][[File:KZ-2013-500tenge-Argali-b.png|100px]] |'''[[Арқар|АРҚАР]]'''<br>{{lang-en|LYING ARGALI}} |+ |} === «Спорт» топтамасы === Белгіленген бағасы 100 теңгелік шақалар 2004 жылдан бастап шығарылады. {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>2004 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan 0194.png|125px]][[File:Coin of Kazakhstan 0195.png|125px]] !height="20px"|[[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы футболдан әлем біріншілігі]] |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, мемлекеттің атауы, ҚРҰБ логотипі, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': стильдендірілген футбол добының аясындағы екі футболшы, іс-шараның {{lang-en|2006 FIFA WORLD CUP GERMANY™}} атауы, металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 6000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2004 |rowspan="2"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan 0196.png|125px]][[File:Coin of Kazakhstan 0197.png|125px]] !height="20px"|[[2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]] |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, мемлекеттің атауы, ҚРҰБ логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': екі велошабандоз, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2004}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 10 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2005 |rowspan="2"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan 100 Ski averse.jpg|125px]][[File:Coin of Kazakhstan 100 Ski reverse.jpg|125px]] !height="20px"|[[2006 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, мемлекеттің атауы, ҚРҰБ логотипі, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': шаңғы жолындағы үш шаңғышы, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2006}} атауы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 11 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2006 |rowspan="2"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan 100 boxing averse.jpg|125px]][[File:Coin of Kazakhstan 100 boxing reverse.jpg|125px]] !height="20px"|[[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]. Бокс |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, мемлекеттің атауы, ҚРҰБ логотипі, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': бокс көрінісі, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2008}} атауы, Қазақстан туының элементтері, металдың салмағы мен сынамасы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 12 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>{{comment|2007|29 қараша 2006 шығарылды}} |rowspan="2"|<center>[[File:5Sports-a.jpg|125px]][[File:5Sports-r.jpg|125px]] !height="20px"|2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары. Бессайыс |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, мемлекеттің атауы, ҚРҰБ логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': бессайыс көрінісі, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2008}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 10 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2009 |rowspan="2"|<center>[[File:100 tenge OG 2010 avers.jpg|125px]][[File:100 tenge OG 2010 revers.jpg|125px]] !height="20px"|[[2010 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, мемлекеттің атауы, ҚРҰБ логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': трамплиннен секірген шаңғышы, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2010}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 12 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>{{comment|2009|23 қаңтар 2010 шығарылды}} |rowspan="2"|<center>[[File:100 tenge football 2010 avers.jpg|125px]][[File:100 tenge football 2010 revers.jpg|125px]] !height="20px"|[[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы футболдан әлем біріншілігі]] |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, мемлекеттің атауы, ҚРҰБ логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': алтын жалатылған добы бар футболшы, іс-шараның {{lang-en|2010 FIFA WORLD CUP SOUTH AFRICA™}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 10 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2010 |rowspan="2"|<center>[[File:100 tenge OG 2012 wrestling avers.jpg|125px]][[File:100 tenge OG 2012 wrestling revers.jpg|125px]] !height="20px"|[[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]. Еркін күрес |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': күрес көрінісі, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2012}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 12 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>{{comment|2010|5 сәуір 2011 шығарылды}} |rowspan="2"|<center>[[File:100 tenge OG 2012 powerlifting avers.jpg|125px]][[File:100 tenge OG 2012 powerlifting revers.jpg|125px]] !height="20px"|2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары. Ауыр атлетика |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': зілтемір көтерген атлетші, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2012}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 12 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2011 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2011-100tenge-Olimpic-a.png|125px]][[File:100 tenge Speed Skating 2014.jpg|125px]] !height="20px"|[[2014 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]]. Конькомен жүгіру спорты |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': конькимен жарысушы, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2014}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 8000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2013 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2013-100tenge-Olimpic-a.png|125px]][[File:KZ-2013-100tenge-Olimpic-b1.png|125px]] !height="20px"|2014 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары. Шайбалы хоккей |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': хоккей көрінісі, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2014}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 8000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2013 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2013-100tenge-Olimpic-a2.png|125px]][[File:KZ-2013-100tenge-Olimpic-b2.png|125px]] !height="20px"|[[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]. Сырықпен секіріс |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': сырықпен секіруші, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2014}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 8000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2013 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2013-100tenge-Boxing-a.png|125px]][[File:KZ-2013-100tenge-Boxing-b.png|125px]] !height="20px"|[[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2013|2013 жылғы әуесқой бокстан әлем чемпионаты]] |- |'''Бет жағы''': Қазақстанның елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': бокс көрінісі, [[Халықаралық әуесқой бокс ассоциациясы|AIBA]] логотипі, {{lang-en|{{comment|ALMATY 2013|Алматы 2013}}}} жазуы, іс-шараның {{lang-en|AIBA WORLD BOXING CHAMPIONSHIPS}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2014 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2014-100tenge-Sport-a.png|125px]][[File:KZ-2014-100tenge-Sport-b1.png|125px]] !height="20px"|[[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы футболдан әлем біріншілігі]] |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': екі футболшы, іс-шараның {{lang-en|2014 FIFA WORLD CUP BRAZIL™}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 6000 дана. |- |rowspan="2"|<center>{{comment|2014|28 қаңтар 2015 шығарылды}} |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2014-100tenge-Sport-a.png|125px]][[File:KZ-2014-100tenge-Sport-b2.png|125px]] !height="20px"|2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары. Баскетбол |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': баскетбол көрінісі, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2016}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 8000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2016 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2016-100tenge-Boxing-a.png|83px]][[File:KZ-2016-100tenge-Boxing-b.png|83px]] !height="20px"|[[2016 жылғы бокстан әйелдер арасындағы әлем чемпионаты]] |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, мемлекеттің атауы, теңге сарайының белгісі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы, ұлттық ою-өрнек.<br>'''Арт жағы''': чемпионаттың ресми танымбелгісі.<br>'''Қыры''' тегіс.<br>'''Салмағы''': 24 г. '''Көлемі''': 30×45 мм. '''Таралымы''': 1000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2016 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2016-100tenge-Sport-a.png|125px]][[File:KZ-2016-100tenge-Olympic-b.png|125px]] !height="20px"|2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары. Көркем гимнастика |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': түрлі-түсті таспалары бар гимнасттың бейнесі, іс-шараның {{lang-en|OLYMPIC GAMES 2016}} атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 20 г. '''Көлемі''': 37 мм. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2017 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2017-100tenge-NOC-a.png|125px]][[File:KZ-2017-100tenge-NOC-b.png|125px]] !height="20px"|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті|Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитетіне]] 25 жыл |- |'''Бет жағы''': стадионның стильдендірілген бейнесі аясындағы Қазақстанның елтаңбасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': Қазақстан ҰОК танымбелгісі, {{lang-en|{{comment|NATIONAL OLYMPIC COMMITTEE OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 25 YEARS|Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитетіне 25 жыл}}}} жазуы, нүктелер жиегі. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Көлемі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 1000 дана. |+ |} === «Қазақстанның салт-дәстүрлері, ұлттық ойындары» топтамасы === 2006-2015 жылдары белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 31,1 г және диаметрі 38,61 мм топтамалы шақалар шығарылды, 2016 жылдан бастап топтама шақалары салмағы 24 г және диаметрі 37 мм болып шығарылады. Ұқсас әрленіммен [[Қазақстанның бағалы емес металдардан жасалған естелік шақалары#«Қазақстанның салт-дәстүрлері, ұлттық ойындары» топтамасы|белгіленген бағасы 50 теңгелік]] мыс-никель шақалары шығарылады. '''Бет жағы''': ұлттық ою-өрнек аясында Қазақстанның елтаңбасы мен белгіленген бағасы, мемлекет атауы. 2010 жылғы шақада, сонымен қоса, [[Еуразия экономикалық қауымдастығы|ЕурАзЭҚ]] танымбелгісі де бар. '''Арт жағы''': салт немесе ойынның көрінісі, оның қазақ тіліндегі атауы, металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі (2015-2016 жылғы шақаларда оның орнына ҚРҰБ логотипі қолданылды) және шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2006 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-r.jpg|100px]] |width="245px"|'''БЕСІККЕ САЛУ'''<br /> '''Таралымы''': 4000 дана. !rowspan="6" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2012 |width="201px"|[[File:500 tenge Betashar a.jpg|100px]][[File:500 tenge Nauryz b.jpg|100px]] |'''[[Наурыз мейрамы|НАУРЫЗ МЕЙРАМЫ]]'''<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |- |2007 |[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan TusauKesu-r.jpg|100px]] |'''ТҰСАУ КЕСУ'''<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |2013 |[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|100px]][[File:KZ-2013-500tenge-Suyindir-b.png|100px]] |'''СҮЙІНДІР'''<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |- |2008 |[[File:KyzKuu av.jpg|100px]][[File:KyzKuu rev.jpg|100px]] |'''[[Қыз қуар|ҚЫЗ ҚУУ]]'''<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |2014 |[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|100px]][[File:KZ-2014-500tenge-Kokpar-b.png|100px]] |'''[[Көкпар|КӨКПАР]]'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- |2009 |[[File:500 tenge Betashar a.jpg|100px]][[File:500 tenge Betashar b.jpg|100px]] |'''[[Беташар|БЕТАШАР]]'''<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |2015 |[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|100px]][[File:KZ-2015-500tenge-Bata-b.png|100px]] |'''[[Бата|БАТА]]'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- |2010 |[[File:500 tenge Otau koteru a.jpg|100px]][[File:500 tenge Otau koteru b.jpg|100px]] |'''ОТАУ КӨТЕРУ'''<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |2016 |[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|100px]][[File:KZ-2016-500tenge-Qyrqynan-b.png|100px]] |'''ҚЫРҚЫНАН ШЫҒАРУ'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- |2011 |[[File:500 tenge Betashar a.jpg|100px]][[File:500 tenge Ajtys b.jpg|100px]] |'''[[Айтыс|АЙТЫС]]'''<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |2017 |[[File:KZ-2017-500tenge-Shashu-a.png|100px]][[File:KZ-2017-500tenge-Shashu-b.png|100px]] |'''ШАШУ'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- | colspan="3" rowspan="2" | ! |2018 | |'''СҮЙІНШІ'''<br>'''Таралымы''': 2000 дана. |- ! |2019 | |'''QYZ UZATÝ'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |+ |} === «Қазақстанның өсімдік әлемі» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 31,1 г, диаметрі 38,61 мм топтамалы шақалар 2006-2010 жылдары шығарылды. '''Бет жағы''': жапырақтардың құрамы, эмитент-банкінің атауы және оның логотипі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы. '''Арт жағы''': өсімдік және оның қазақ пен латын немесе ағылшын тілдеріндегі атауы, шақаның шығарылған жылы, теңге сарайының белгісі; өсімдік бөліктерінің бірі голограмма түрінде жасалған. '''Қыры''' бұжыр. Әр шақаның '''таралымы''' — 4000 дана. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2006 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan 500-Tulp-averse.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500-Tulp-reverse.jpg|100px]] |width="245px"|'''[[Қызғалдақ|ҚЫЗҒАЛДАҚ]]'''<ref>2007 жылы ТМД және Балтық елдерінің «Шақалар шоқжұлдызы - 2007» Бірінші халықаралық шақа байқауында «Қызғалдақ» күміс шақасы «Шақа – ең жақсы сыйлық» байқауының бас демеушісінен арнайы номинацияға, сондай-ақ көрермендер көзайымы сыйлығына ие болды.</ref><br>{{lang-la|TULIPA REGELII}} !rowspan="3" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2009 |width="201px"|[[File:AportA.jpg|100px]][[File:AportR.jpg|100px]] |'''АЛМАТЫ [[Апорт|АПОРТЫ]]'''<br>{{lang-en|ALMATY APORT}} |- |2007 |[[File:Coin of Kazakhstan 500-Edelveis-av.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan 500-Edelveis-rev.jpg|100px]] |'''[[Еңлікгүл|ЕҢЛІКГҮЛ]]'''<br>{{lang-la|LEONTOPODIUM}} |2010 |[[File:500 tenge Mak a.jpg|100px]][[File:500 tenge Mak r.jpg|100px]] |'''ЖАБАЙЫ [[Көкнәр|КӨКНӘР]]'''<br>{{lang-la|PAPAVER PAVONINUM}} |- |2008 |[[File:Len-av.jpg|100px]][[File:Len-rev.jpg|100px]] |'''ОЛЬГА [[Зығыр|ЗЫҒЫРЫ]]'''<br>{{lang-la|LINUM OLGAE}} |colspan="3"| |+ |} === «Қазақстан суретшілері (графика)» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 31,1 г, диаметрі 38,61 мм топтамалы шақалар 2006-2008 жылдары шығарылды. '''Бет жағы''': кескіндеме бейнесінде белгіленген бағасы және шығарылған жылы, мемлекеттің атауы, металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі. '''Арт жағы''': суретшінің жұмысы және оның қазақ пен ағылшын тілдеріндегі атауы, қазақ және ағылшын тілдеріндегі суретшінің қолтаңбасы мен аты-жөні, ҚРҰБ логотипі. '''Қыры''' бұжыр. Әр шақаның '''таралымы''' — 4000 дана. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2006 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan Sidorkin-a.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan Sidorkin-r.jpg|100px]] |width="245px"|'''[[Евгений Матвеевич Сидоркин|Е. Сидоркин]]'''<br>АЛМАТЫНЫҢ АЛМАСЫ<br>{{lang-en|APPLES OF ALMATY}} !rowspan="2" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2008 |width="201px"|[[File:Kalmykov av.jpg|100px]][[File:Kalmykov rev.jpg|100px]] |'''[[Сергей Иванович Калмыков|С. Калмыков]]'''<br>АТАУЫ ЖОҚ<br>{{lang-en|UNNAMED}} |- |2007 |[[File:Coin of Kazakhstan Kisamedinov-a.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan Kisamedinov-r.jpg|100px]] |'''[[Мақым Мұстақұлы Қисамединов|М. Қисамединов]]'''<br>«ҚОЗҒАЛЫС» СЕРИЯСЫ • ЕРТЕГІ-АҢЫЗ<br>{{lang-en|«MOVEMENT» SERIES • MYTH}} |colspan="3"| |+ |} === «Қазақстанның мешіттері мен шіркеулері» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 31,1 г, диаметрі 38,61 мм топтамалы шақалар 2006-2010 жылдары шығарылды. '''Бет жағы''': елтаңба және мемлекеттің атауы, белгіленген бағасы. '''Арт жағы''': ғибадатхананың суреті, оның қазақ және орыс тілдеріндегі атауы, шақаның шығарылған жылы, металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі. '''Қыры''' бұжыр. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2006 |width="201px"|[[File:Coin of Kazakhstan CentMask-a.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan CentMask-r.jpg|100px]] |width="245px"|'''[[Алматы орталық мешіті|ОРТАЛЫҚ МЕШІТ]] ([[Алматы]])'''<br>{{lang-ru|Центральная мечеть}}<br>'''Таралымы''': 4000 дана. !rowspan="3" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2009 |width="201px"|[[File:500 tenge Nur-Astana a.jpg|100px]][[File:500 tenge Nur-Astana b.jpg|100px]] |'''[[Әбу Насыр Әл-Фараби мешіті|«НҰР-АСТАНА»]] МЕШІТІ'''<br>{{lang-ru|Мечеть «Нур-Астана»}}<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |- |2007 |[[File:Coin of Kazakhstan CentMask-a.jpg|100px]][[File:Coin of Kazakhstan Cathedr-r.jpg|100px]] |'''[[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|КАФЕДРАЛЫҚ ШІРКЕУ]] (Алматы)'''<br>{{lang-ru|Кафедральный собор}}<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |2010 |[[File:500 tenge Beket-Ata a.jpg|100px]][[File:500 tenge Beket-Ata b.jpg|100px]] |'''«[[Бекет Мырзағұлұлы|БЕКЕТ-АТА]]» ҒИБАДАТХАНАСЫ'''<br>{{lang-ru|Святилище «Бекет-Ата»}}<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |- |2008 |[[File:Jarkent-a.jpg|100px]][[File:Jarkent-r.jpg|100px]] |'''[[Жаркент мешіті|ЖАРКЕНТ МЕШІТІ]]'''<br>{{lang-ru|Жаркентская мечеть}}<br>'''Таралымы''': 15 000 дана. |colspan="3"| |+ |} === «Әлемге әйгілі мешіттер» топтамасы === Белгіленген бағасы 100 теңге, салмағы 31,1 г және диаметрі 38,61 мм топтамалы шақалар 2008 жылы шығарылды. Ұқсас әрленіммен [[Қазақстанның алтыннан жасалған естелік шақалары#«Әлемге әйгілі мешіттер» топтамасы|белгіленген бағасы 500 теңгелік]] алтын шақалар шығарылды. '''Бет жағы''': мешіттегі кіреберісті білдіретін дарбаза мен бұралымның стильдендірілген бейнесі, эмитент-банктің атауы мен оның логотипі, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, шығарылған жылы, металл сынамасы. '''Арт жағы''': мешіт көрінісі; ғибадатхананың және орналасқан қаланың атауы (тек «Қожа Ахмет Ясауи кесенесі» және «Фейсал мешіті» шақаларында ғана ағылшын тілінде). '''Қыры''' бұжыр. Әр шақаның '''таралымы''' — 6000 дана. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|{{comment|2006|2006 жылы соғылды, 28 наурыз 2008 шығарылды}} |width="201px"|[[File:S-2006-all-a.jpg|100px]][[File:S-Turkestan-r.jpg|100px]] |width="245px"|'''[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]'''<br>([[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Қазақстан]]) !rowspan="2" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|{{comment|2006|2006 жылы соғылды, 28 наурыз 2008 шығарылды}} |width="201px"|[[File:S-2006-all-a.jpg|100px]][[File:S-Islamabad-r.jpg|100px]] |'''[[Фейсал мешіті]]'''<br>([[Исламабад]], [[Пәкістан]]) |- |{{comment|2006|2006 жылы соғылды, 28 наурыз 2008 шығарылды}} |[[File:S-2006-all-a.jpg|100px]][[File:S-Baiturahman-r.jpg|100px]] |'''[[Байтұррахман Рая мешіті]]'''<br>([[Банда-Ачех]], [[Индонезия]]) |{{comment|2006|2006 жылы соғылды, 28 наурыз 2008 шығарылды}} |[[File:S-2006-all-a.jpg|100px]][[File:S-Zahir-r.jpg|100px]] |'''[[Заһир мешіті]]'''<br>([[Алор-Сетар]], [[Малайзия]]) |+ |} === «Қазақстанның фаунасы мен флорасы» топтамасы === Топтамадағы шақалар — сопақ пішінді, белгіленген бағасы 100 және 500 теңге; шақа өлшемдері: 38,61 × 28,81 мм, 2008 жылдан бастап шығарылады. '''Қыры''' бұжыр. {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>2008 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:Alexanor-a.jpg|125px]][[File:Alexanor-r.jpg|125px]] !height="20px"|[[Алесанор көбелегі]] |- |'''Бет жағы''': көбелек сұлбасымен қоршалған [[бақбақ]]тар, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, шығарылған жылы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': [[Шатыршагүлділер тұқымдасы|шатыршагүлді]] өсімдіктерінің үстіндегі үш көбелектің (қарапайым, алтын жалатылған менен голографиялық) суреттері, түрдің {{lang-kk|КӨБЕЛЕК}} және {{lang-la|PAPILIO ALEXANOR}} атауы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Таралымы''': 4000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2009 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge Flamingo a.jpg|93px]][[File:500 tenge Flamingo b.jpg|93px]] !height="20px"|[[Кәдімгі қоқиқаз]] |- |'''Бет жағы''': көбелектің аясындағы бақбақтар, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, шығарылған жылы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': екі қоқиқаз бен Күн, су бетінің голографиялық бейнесі, түрдің {{lang-kk|ҚОҚИҚАЗ}} және {{lang-la|PHOENICOPTERUS ROSEUS}} атауы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Таралымы''': 4000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2010 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge Kruglogolovka a.jpg|125px]][[File:500 tenge Kruglogolovka b.jpg|125px]] !height="20px"|[[Батбат кесіртке]] |- |'''Бет жағы''': көбелек сұлбасымен қоршалған бақбақтар, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, шығарылған жылы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': шөлдің аясыгдағы екі жұмырбастың (біреуі алтын жалатылған) бейнелері, түрдің {{lang-kk|ҚҰЛАҚТЫ ЖҰМЫРБАС КЕСІРТКЕ}} және {{lang-la|PHRYNOCEPHALUS MYSTACEUS}} атауы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Таралымы''': 4000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2011 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge Osetr a.jpg|125px]][[File:500 tenge Osetr b.jpg|125px]] !height="20px"|[[Бекірелер]] |- |'''Бет жағы''': толқындар мен Күннің аясындағы бекіренің стильдендірілген бейнесі, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': судағы екі бекіренің (біреуі алтын жалатылған) бейнесі, тұқымдастың {{lang-kk|БЕКІРЕ}} және {{lang-la|ACIPENSERIDAE}} атауы, шығарылған жылы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2012 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2012-500tenge-Allactaga-a.png|125px]][[File:KZ-2012-500tenge-Allactaga-b.png|125px]] !height="20px"|[[Кіші қосаяқ]] |- |'''Бет жағы''': шөл мен күннің стильдендірілген бейнесі аясындағы қосаяқ, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': жарылған топырақтың аясындағы қосаяқтың бейнесі, түрдің {{lang-kk|ҚОСАЯҚ}} және {{lang-la|ALLACTAGA ELATER}} атауы, шығарылған жылы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2012 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2012-100tenge-Ciconia-a.png|93px]][[File:KZ-2012-100tenge-Ciconia-b.png|93px]] !height="20px"|[[Ақ дегелек]] |- |'''Бет жағы''': Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, шығарылған жылы, ұлттық ою-өрнек.<br>'''Арт жағы''': жағалау өсімдіктерінің аясындағы алтын жалатылған дегелектің бейнесі, түрдің {{lang-kk|АҚ ДЕГЕЛЕК}} және {{lang-la|CICONIA CICONIA}} атауы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 100 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Таралымы''': 15 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2013 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2013-500tenge-Phoca-a.png|125px]][[File:KZ-2013-500tenge-Phoca-b.png|125px]] !height="20px"|[[Каспий итбалығы]] |- |'''Бет жағы''': су мен Күндегі итбалықтың стильдендірілген бейнесі, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': мұз беткейлерінің аясындағы төлі бар итбалық, алтын жалатылған Күннің бейнесі, түрдің {{lang-kk|КАСПИЙ ИТБАЛЫҒЫ}} және {{lang-la|PHOCA CASPICA}} атауы, шығарылған жылы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2014 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2014-100tenge-Cygnus-a.png|125px]][[File:KZ-2014-100tenge-Cygnus-b.png|125px]] !height="20px"|[[Сұңқылдақ аққу]] |- |'''Бет жағы''': Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, шығарылған жылы, ұлттық ою-өрнек.<br>'''Арт жағы''': тоғанның аясындағы аққудың алтын жалатылған бейнесі, түрдің {{lang-kk|СҰҢҚЫЛДАҚ АҚҚУ}} және {{lang-la|CYGNUS CYGNUS}} атауы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 100 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Таралымы''': 13 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2014 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2014-500tenge-Crocus-a.png|93px]][[File:KZ-2014-500tenge-Crocus-b.png|93px]] !height="20px"|[[Алатау бәйшешегі]] |- |'''Бет жағы''': стильдендірілген гүлдің аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': өсімдіктің суреті (гүлдердің бір бөлігі алтын жалатылған), түрдің {{lang-kk|БӘЙШЕШЕК}} және {{lang-la|CROCUS ALATAVICUS}} атауы, шығарылған жылы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2015 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2015-500tenge-Terpshiphone-a.png|93px]][[File:KZ-2015-500tenge-Terpshiphone-b.png|93px]] !height="20px"|[[Жұмақ шыбыншы]] |- |'''Бет жағы''': Адамның қолындағы Жер шары, эмитент-банктің атауы, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': шыбыншының жапырақтың аясындағы суреті, тампонды баспа арқылы жасалған, түрдің {{lang-kk|ШЫБЫНШЫ ТОРҒАЙ}} және {{lang-la|TERPSIPHONE PARADISI}} атауы, шығарылған жылы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2016 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2016-500tenge-Haloxylon-a.png|93px]][[File:KZ-2016-500tenge-Haloxylon-b.png|93px]] !height="20px"|[[Сексеуіл]] |- |'''Бет жағы''': Адамның қолындағы Жер шары, эмитент-банктің атауы мен логотипі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': үзіндісі бар сексеуіл суреті, тампонды баспа арқылы жасалған, ағаштың {{lang-kk|СЕКСЕУІЛ}} және {{lang-la|HALOXYLON}} атауы, шығарылған жылы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2016 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2016-500tenge-Haloxylon-a.png|93px]][[File:KZ-2017-500tenge-Tulipa-b.png|93px]] !height="20px"|[[Регель қызғалдағы|Грейг қызғалдағы]] |- |'''Бет жағы''': Адамның қолындағы Жер шары, эмитент-банктің атауы мен логотипі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': қызғалдақтың суреті, тампонды баспа арқылы жасалған, өсімдіктің {{lang-kk|ГРЕЙГ ҚЫЗҒАЛДАҒЫ}} және {{lang-la|TULIPA GREIGII}} атауы, шығарылған жылы.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Таралымы''': 1000 дана. |+ |} === «Ұлы қолбасшылар» топтамасы === Белгіленген бағасы 100 теңге, салмағы 31,1 г және диаметрі 38,61 мм топтамалы шақалар 2008-2015 жылдары шығарылды. '''Бет жағы''': Қазақстанның елтаңбасы, салт атты, эмитент-банктің атауы, белгіленген бағасы, теңге сарайының белгісі (Әмір Темір шақасынан басқаларында), шығарылған жылы. '''Арт жағы''': қолбасшының суреті, оның ағылшын тіліндегі аты-жөні және өмір сүрген уақыты, металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі («Әмір Темір» шақасынан басқаларында). '''Қыры''' бұжыр. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2008 |width="201px"|[[File:4ingisHan-av.jpg|100px]][[File:GhingisHan-rev.jpg|100px]] |width="245px"|'''[[Шыңғыс хан]]'''<br>{{lang-en|CHINGIZ KHAN}}<br>(1162—1227)<br>'''Таралымы''': 13 000 дана. !rowspan="3" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2012 |width="201px"|[[File:KZ-2012-100tenge-Baybars-a.png|100px]][[File:KZ-2012-100tenge-Baybars-b.png|100px]] |'''[[Сұлтан Бейбарыс]]'''<br>{{lang-en|SULTAN BAYBARS}}<br>(1223—1277)<br>'''Таралымы''': 15 000 дана. |- |2009 |[[File:100 tenge Atilla avers.jpg|100px]][[File:100 tenge Atilla revers.jpg|100px]] |'''[[Еділ қаған]]'''<br>{{lang-en|ATTILA THE HUN}}<br>(406—453)<br>'''Таралымы''': 13 000 дана. |{{comment|2014|28 қаңтар 2015 шығарылды}} |[[File:KZ-2014-100tenge-Timur-a.png|100px]][[File:KZ-2014-100tenge-Timur-b.png|100px]] |'''[[Әмір Темір]]'''<br>{{lang-en|AMIR TIMUR}}<br>(1336—1405)<br>'''Таралымы''': 13 000 дана. |- |{{comment|2010|26 ақпан 2011 шығарылды}} |[[File:100 tenge Tomiris avers.jpg|100px]][[File:100 tenge Tomiris revers.jpg|100px]] |'''[[Тұмар ханша]]'''<br>{{lang-en|TOMIRIS}}<br>(VI в.с.)<br>'''Таралымы''': 13 000 дана. |colspan="3"| |+ |} === «Шығыс күнтізбесі» топтамасы === 2011 жылдан бастап 12 қырлы салмағы 31,1 г және диаметрі 38,61 мм, белгіленген бағасы 500 теңге топтамалы шақалар шығарылды. Дәл осындай әрленіммен [[Қазақстанның алтыннан жасалған естелік шақалары#«Шығыс күнтізбесі» топтамасы|белгіленген бағасы 500 теңгелік алтын шақалар]] шығарылды. '''Бет жағы''': жұлдыздардың аясындағы зодиак белгілерінің таңбалары, мемлекеттің атауы, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, Күннің стильдендірілген бейнесі. '''Арт жағы''': басқа жануарлардың суреттерімен қоршалған жануардың үлкен бейнесі - ағымдағы жылдың таңбасы, {{lang-kk|ШЫҒЫС КҮНТІЗБЕСІ}}, {{lang-en|ORIENTAL CALENDAR}} және {{lang-ru|ВОСТОЧНЫЙ КАЛЕНДАРЬ}} жазулар, шақаның шығарылған жылы мен теңге сарайының белгісі. '''Қыры''' тегіс. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2011 |width="201px"|[[File:500 tenge Rabbit silver a.jpg|100px]][[File:500 tenge Rabbit silver b.jpg|100px]] |width="245px"|'''Қоян жылы'''<br>'''Таралымы''': 5000 дана. !rowspan="4" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|{{comment|2015|21 қараша 2014 шығарылды}} |width="201px"|[[File:KZ-2015-500tenge-Year of Sheep-Ag-a.png|100px]][[File:KZ-2015-500tenge-Year of Sheep-Ag-b.png|100px]] |'''Қой жылы'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- |{{comment|2012|20 желтоқсан 2011 шығарылды}} |[[File:500 tenge Dragon silver a.jpg|100px]][[File:500 tenge Dragon silver b.jpg|100px]] |'''Айдаһар жылы'''<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |{{comment|2016|16 қазан 2015 шығарылды}} |[[File:KZ-2016-500tenge-Year of Monkey-Ag-a.png|100px]][[File:KZ-2016-500tenge-Year of Monkey-Ag-b.png|100px]] |'''Мешін жылы'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- |{{comment|2013|23 қараша 2012 шығарылды}} |[[File:SnakeAg-av.jpg|100px]][[File:SnakeAg-rev.jpg|100px]] |'''Жылан жылы'''<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |{{comment|2017|17 маусым 2016 шығарылды}} |[[File:KZ-2017-500tenge-Year of Rooster-Ag-a.png|100px]][[File:KZ-2017-500tenge-Year of Rooster-Ag-b.png|100px]] |'''Тауық жылы'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- |{{comment|2014|3 желтоқсан 2013 шығарылды}} |[[File:KZ-2014-500tenge-Year of Horse-Ag-a.png|100px]][[File:KZ-2014-500tenge-Year of Horse-Ag-b.png|100px]] |'''Жылқы жылы'''<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |{{comment|2018|9 тамыз 2017 шығарылды}} |[[File:KZ-2018-500tenge-Year of Dog-Ag-a.png|100px]][[File:KZ-2018-500tenge-Year of Dog-Ag-b.png|100px]] |'''Ит жылы'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- | | | ! |2019 | |'''Шошқа жылы'''<br>'''Таралымы''': 1000 дана. |- | | | ! |2020 | |'''Тышқан жылы'''<br>'''Таралымы''': 1500 дана. |+ |} === «Республика игілігі» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңгелік шақалар әртүрлі сипаттамаларға ие. Осы топтама аясында [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|«Байқоңыр» ғарыш айлағына]] арналған [[Қазақстанның биметалдық естелік шақалары#«Республика игілігі» топтамасы|белгіленген бағасы 500 теңгелік биметалдық]] шақа да шығарылды. {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>2011 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:IssykChief-a.jpg|125px]][[File:IssykChief-r.jpg|125px]] !height="20px"|[[Есік Алтын адамы|Есік көсемі]] |- |'''Бет жағы''': мүйіздері бар қанатты аттар түріндегі Есік көсемінің бас киімі элементі, эмитент-банктің атауы мен логотипі, ұлттық ою-өрнек, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, шығарылған жылы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Есік көсемінің алтын жалатылған бейнесі, {{lang-kk|ЕСІК КӨСЕМІ}} және {{lang-en|ISSYK CHIEFTAIN}} атауы, ұлттық ою-өрнек. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2012 |rowspan="2"|<center>[[File:Petroglif-24-av.jpg|125px]][[File:Petroglif-24-rev.jpg|125px]] !height="20px"|[[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері|Тамғалы петроглифтері]]<ref>2013 жылғы 26 қыркүйекте Мәскеуде (Ресей Федерациясы) жетінші халықаралық «Шақа шоқжұлдызы 2013» естелік шақа байқауының жеңімпаздары мен диплом иегерлерін марапаттау рәсімі өтті. «Жыл шақасы» номинациясында үшінші орын Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі ұсынған алтын жалатылған «Тамғалы петроглифтері» күміс шақасына бұйырды.</ref> |- |'''Бет жағы''': Қазақстанның елтаңбасы – петроглифтері бар тас бетінің бейнесі аясында, эмитент-банктің атауы мен логотипі, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, шығарылған жылы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Көк Тәңірі мен алтын жалатылған гүлдің бейнесі, {{lang-kk|ТАМҒАЛЫ ПЕТРОГЛИФТЕРІ}} және {{lang-en|PETROGLYPHS OF TAMGALY}} жазуы. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Салмағы''': 24,0 г. '''Көлемі''': 31,0 × 31,2 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2012 |rowspan="2"|<center>[[File:Petroglif-50-av.jpg|125px]][[File:Petroglif-50-rev.jpg|125px]] !height="20px"|Тамғалы петроглифтері |- |'''Бет жағы''': Қазақстанның елтаңбасы – петроглифтері бар тас бетінің бейнесі аясында, эмитент-банктің атауы мен логотипі, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, шығарылған жылы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Көк Тәңірі мен гүлдің бейнесі, тампонды баспа арқылы жасалған, {{lang-kk|ТАМҒАЛЫ ПЕТРОГЛИФТЕРІ}} және {{lang-en|PETROGLYPHS OF TAMGALY}} жазу. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Салмағы''': 50,0 г. '''Көлемі''': 40,1 × 40,4 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2013 |rowspan="2"|<center>[[File:Родина яблок аверс 500 тенге.jpg|125px]][[File:Родина яблок реверс 500 тенге.jpg|125px]] !height="20px"|[[Апорт|Алма Отаны]] |- |'''Бет жағы''': тереңдеп тамырымен таулы аймаққа енген алма ағашының стильдендірілген бейнесі, мемлекеттің атауы, ҚРҰБ логотипі, ұлттық ою-өрнек, белгіленген бағасы.<br>'''Арт жағы''': алтын жалатылған жемістері бар алма ағашы, {{lang-kk|АЛМА ОТАНЫ}} және {{lang-en|HOMELAND OF APPLES}} жазуы, теңге сарайының белгісі, шығарылған жылы, металдың салмағы мен сынамасы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 7000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2014 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2014-500tenge-Dog-a.png|125px]][[File:KZ-2014-500tenge-Dog-b.png|125px]] !height="20px"|[[Төбет]] |- |'''Бет жағы''': елтаңба менен мемлекеттің атауы — ұлттық ою-өрнек аясында, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': тау пейзажының аясындаға иттердің суреті (композицияның бір бөлігі алтын жалатылған), тұқымның {{lang-kk|ТӨБЕТ}} атауы, шығарылған жылы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2015 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2015-500tenge-Dog-a.png|125px]][[File:KZ-2015-500tenge-Dog-b.png|125px]] !height="20px"|[[Құмай тазы|Тазы]] |- |'''Бет жағы''': Қазақстан елтаңбасы — ұлттық ою-өрнек аясында, эмитент-банктің атауы мен логотипі, белгіленген бағасы.<br>'''Арт жағы''': тау пейзажының аясындаға иттердің алтын жалатылған суреті, тұқымның {{lang-kk|ТАЗЫ}} атауы, металдың салмағы мен сынамасы, шығарылған жылы.<br>'''Қыры''' тегіс.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Көлемі''': 45×30 мм. '''Таралымы''': 4000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2017 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2017-500tenge-Grain-a.png|125px]][[File:KZ-2017-500tenge-Grain-b.png|125px]] !height="20px"|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны|Алтын дән даласы]] |- |'''Бет жағы''': елтаңба менен мемлекеттің атауы — ұлттық ою-өрнек аясында, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': егістіктің аясында кесек наны бар ұлттық киім киген қыз, мемлекеттік әнұранның {{lang-kk|АЛТЫН ДӘН ДАЛАСЫ}} бір тармағы күннің алтын жалатылған бейнесінде, жартысы алтын жалатылған бидай масақтарының бейнесі, теңге сарайының белгісі. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 500 дана. |- |rowspan="2"|<center>2017 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2017-500tenge-Animation-a.png|125px]][[File:KZ-2017-500tenge-Animation-b.png|125px]] !height="20px"|«[[Қарлығаштың құйрығы неге айыр?|Қарлығаштың құйрығы неге айыр]]» мультфильмінің шыққанына 50 жыл |- |'''Бет жағы''': мемлекеттің атауы — кинотаспаға келтірілген стилизация аясында, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі, ұлттық ою-өрнек пен мерейтойдың уақыты «1967-2017».<br>'''Арт жағы''': кинотаспаға келтірілген стилизация аясында — мультфильмдегі кадр менен оның {{lang-kk|ҚАРЛЫҒАШТЫҢ ҚҰЙРЫҒЫ НЕГЕ АЙЫР}} және {{lang-ru|ПОЧЕМУ У ЛАСТОЧКИ ХВОСТ РОЖКАМИ}} атауы. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Салмағы''': 24 г. '''Көлемі''': 45×30 мм. '''Таралымы''': 500 дана. |+ |} === «Қазақстан халқының ертегілері» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 31,1 г және диаметрі 38,61 мм топтамалы шақалар 2011 жылдан бастап шығарылса, салмағы 24 г және диаметрі 37 мм топтамалы шақалар 2016 жылдан бастап шығарылды. Ұқсас әрленіммен [[Қазақстанның бағалы емес металдардан жасалған естелік шақалары#«Қазақстан халқының ертегілері» топтамасы|белгіленген бағасы 50 теңгелік мыс-никель]] шақалар шығарылды. '''Бет жағы''': ұлттық ою-өрнек аясында Қазақстан елтаңбасы және белгіленген бағасы, мемлекет атауы. 2011 жылғы шақада ЕурАзЭҚ танымбелгісі де бар. '''Арт жағы''': ертегі көрінісі және оның атауы, металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі (2015 жылғы шақаларда оның орнына ҚРҰБ логотипі бар) және шығарылған жылы. '''Қыры''' тегіс. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2011 |width="201px"|[[File:KZ-2011-500tenge-Aldar-Kose-a.png|100px]][[File:KZ-2011-500tenge-Aldar-Kose-b.png|100px]] |width="245px"|'''[[Алдаркөсе|АЛДАР КӨСЕ]]'''<br>'''Таралымы''': 4000 дана. !rowspan="4" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2015 |width="201px"|[[File:KZ-2015-500tenge-Nasreddin-a.png|100px]][[File:KZ-2015-500tenge-Nasreddin-b.png|100px]] |'''[[Қожанасыр|ҚОЖАНАСЫР]]'''<br>{{lang-uz|NASRIDDIN AFANDI}}<br>'''Таралымы''': 2000 дана. |- |2012 |[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|100px]][[File:KZ-2012-500tenge-Kolobok-b.png|100px]] |'''БАУЫРСАҚ'''<br />{{lang-ru|Колобок}}<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |2016 |[[File:KZ-2016-500tenge-Tangun-a.png|100px]][[File:KZ-2016-500tenge-Tangun-b.png|100px]] |'''ТАНГУН ТУРАЛЫ АҢЫЗ'''<br>{{lang-ko|단군전}}<br>'''Таралымы''': 2000 дана. |- |2013 |[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|100px]][[File:KZ-2013-500tenge-Shurale-b.png|100px]] |'''ШҮРӘЛЕ'''<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |2017 |[[File:KZ-2017-500tenge-Bremen-a.png|100px]][[File:KZ-2017-500tenge-Bremen-b.png|100px]] |'''БРЕМЕН МУЗЫКАНТТАРЫ'''<br>{{lang-de|DIE BREMER STADTMUSIKANTEN}}<br>'''Таралымы''': 500 дана. |- |2014 |[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|100px]][[File:KZ-2014-500tenge-Sirko-b.png|100px]] |'''СИРКО'''<br>{{lang-uk|СІРКО}}<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |colspan="3"| |+ |} === «Теңге — сыйлық» топтамасы === Белгіленген бағасы 100 теңге, салмағы 31,1 г және өлшемі 45х30 мм топтамалы шақалар 2015 жылдан бастап шығарылады. '''Бет жағы''': сүргіш баспамен көмкеріліп стильдендірілген гүлдің аясында Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, шақаның шығарылған жылы, 2016 жылғы шақада — сондай-ақ ҚРҰБ логотипі бар. '''Қыры''' тегіс. {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>{{comment|2014|28 қаңтар 2015 шығарылды}} |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:KZ-2014-100tenge-8th March-a.png|125px]][[File:KZ-2014-100tenge-8th March-b.png|125px]] !height="20px"|[[Халықаралық әйелдер күні|8 наурыз]] |- |'''Арт жағы''': гүлсауыттағы гүл шоғы, оның үстінде түрлі-түсті эмальдан жасалған «8» саны орналасты, {{lang-kk|НАУРЫЗ}}, {{lang-en|MARCH}} және {{lang-ru|МАРТА}} жазуы, теңге сарайының белгісі.<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2015 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2015-100tenge-New Year-a.png|125px]][[File:KZ-2015-100tenge-New Year-b.png|125px]] !height="20px"|[[Жаңа жыл|Жаңа жылдарыңызбен!]] |- |'''Арт жағы''': қар бүршіктері мен қысқы пейзаждың аясында - түрлі-түсті эмальдан жасалған — үш шырша шар, {{lang-kk|ЖАҢА ЖЫЛДАРЫҢЫЗБЕН!}}, {{lang-ru|С НОВЫМ ГОДОМ!}} және {{lang-en|HAPPY NEW YEAR!}} құттықтаулар<br>'''Таралымы''': 4000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2016 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2016-100tenge-Birthday-a.png|125px]][[File:KZ-2016-100tenge-Birthday-b.png|125px]] !height="20px"|Туған күніңмен! |- |'''Арт жағы''': гүлдер композициясы, оның үшеуі тампонды баспа арқылы жасалған, {{lang-kk|Туған Күніңмен!}} және {{lang-ru|С Днём Рождения!}} құттықтаулар<br>'''Таралымы''': 2000 дана. |+ |} === «Банкноттағы кейіптер» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 31,1 г және диаметрі 38,61 мм топтамалы шақалар 2014 жылдан бастап шығарылады. Ұқсас әрленіммен [[Қазақстанның алтыннан жасалған естелік шақалары#«Банкноттағы кейіптер» топтамасы|белгіленген бағасы 500 теңгелік алтын]] шақалар және [[Қазақстанның бағалы емес металдардан жасалған естелік шақалары#«Банкноттағы кейіпттер» топтамасы|белгіленген бағасы 50 теңгелік мыс-никель]] шақалар шығарылады. '''Бет жағы''': елтаңба мен мемлекеттің атауы, белгіленген бағасы, ұлттық ою-өрнегі, ҚРҰБ логотипі. '''Арт жағы''': 1993 жылғы банкноттың үзіндісінен қайраткердің кейіпі, аты-жөні, ұлттық ою-өрнегі, металдың салмағы мен сынамасы, шақаның шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|2014 |width="201px"|[[File:KZ 500tenge a.png|100px]][[File:KZ-2014-500tenge-Chokan-Ag-b.png|100px]] |width="245px"|'''[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]]'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. !rowspan="2" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2016 |width="201px"|[[File:KZ 500tenge a.png|100px]][[File:KZ-2016-500tenge-Abul Khair Khan-Ag-b.png|100px]] |'''[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- |2015 |[[File:KZ 500tenge a.png|100px]][[File:KZ-2015-500tenge-Abay-Ag-b.png|100px]] |'''[[Абай Құнанбайұлы]]'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |2017 |[[File:KZ 500tenge a.png|100px]][[File:KZ-2017-500tenge-Ablai Khan-Ag-b.png|100px]] |'''[[Абылай хан]]'''<br>'''Таралымы''': 500 дана. |+ |} === «Дала қазынасы» топтамасы === Белгіленген бағасы 500 теңге, салмағы 31,1 г және диаметрі 43 мм топтамалы шақалар 2015 жылдан бастап шығарылады. Дәл осындай әрленіммен [[Қазақстанның бағалы емес металдардан жасалған естелік шақалары#«Дала қазынасы» топтамасы|белгіленген бағасы 50 теңгелік мыс-никель]] шақалар шығарылады. '''Бет жағы''': Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, белгіленген бағасы, теңге сарайының белгісі, металдың салмағы мен сынамасы, ұлттық ою-өрнек. '''Арт жағы''': ұлттық ою-өрнектің аясындағы табыс, оның қазақ пен ағылшын тілдеріндегі атауы және {{lang-kk|ДАЛА ҚАЗЫНАСЫ}} пен {{lang-en|TREASURES OF THE STEPPE}} топтама атауы. «Алқа» шақасындағы бейненің бір бөлігі алтынмен қапталған. '''Қыры''' тегіс. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" width="1020px" |width="22px"|{{comment|2014|28 қаңтар 2015 шығарылды}} |width="201px"|[[File:KZ-2014-500tenge-Taikazan-a.png|100px]][[File:KZ-2014-500tenge-Taikazan-b.png|100px]] |width="245px"|'''ТАЙҚАЗАН'''<br>{{lang-en|TAIKAZAN}}<br>'''Таралымы''': 5000 дана. !rowspan="1" style="background-color:#C0C0C0;" width="3px"| |width="22px"|2015 |width="201px"|[[File:KZ-2015-500tenge-Pendant-a.png|100px]][[File:KZ-2015-500tenge-Pendant-b.png|100px]] |'''АЛҚА'''<br>{{lang-en|PENDANT}}<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- | colspan="3" rowspan="5" | ! |2016 | |'''КҮЛТЕГІН'''<br>'''Таралымы''': 5000 дана. |- ! |2017 | |'''ДОМБЫРА'''<br>'''Таралымы''': 3000 дана. |- ! |2018 | |'''ШАРШЫ'''<br>'''Таралымы''': 2000 дана. |- ! |2019 | |'''QURAQ KÓRPE'''<br>'''Таралымы''': 1500 дана. |- ! |2019 | |'''TOBYL OISHYLY'''<br>'''Таралымы''': 1000 дана. |+ |} === «Жүректен жүрекке» топтамасы === {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>2014 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:KZ-2014-500tenge-Mother-a.png|125px]][[File:KZ-2014-500tenge-Mother-b.png|125px]] !height="20px"|Ана |- |'''Бет жағы''': жүректің стильдендірілген бейнесі, эмитент-банктің атауы на, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі. '''Арт жағы''': стильдендірілген алтын жалатылған Күн бейнесінің аясындағы ана мен бала, {{lang-kk|АНА}} және {{lang-ru|МАМА}} жазу, шақаның шығарылған жылы, топтаманың {{lang-kk|ЖҮРЕКТЕН ЖҮРЕККЕ}}, {{lang-ru|ОТ СЕРДЦА К СЕРДЦУ}} және {{lang-en|FROM HEART TO HEART}} атауы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2016 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2016-500tenge-Love-a.png|125px]][[File:KZ-2016-500tenge-Love-b.png|125px]] !height="20px"|Махаббат |- |'''Бет жағы''': жүректің стильдендірілген бейнесі, эмитент-банктің атауы и его логотип, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі. '''Арт жағы''': екі ғашықтың алтын жалатылған бейнесі, {{lang-kk|МАХАББАТ}} және {{lang-ru|ЛЮБОВЬ}} атауы, шақаның шығарылған жылы, топтаманың {{lang-kk|ЖҮРЕКТЕН ЖҮРЕККЕ}}, {{lang-ru|ОТ СЕРДЦА К СЕРДЦУ}} және {{lang-en|FROM HEART TO HEART}} атауы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 2000 дана. |+ |} === «Сиқырлы нышандар» топтамасы === {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>2016 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:KZ-2016-100tenge-Podkova-a.png|125px]][[File:KZ-2016-100tenge-Podkova-b.png|125px]] !height="20px"|Таға |- |'''Бет жағы''': белгіленген бағасы, ұлттық ою-өрнек аясындағы металдың салмағы мен сынамасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, теңге сарайының белгісі.<br>'''Арт жағы''': {{lang-kk|ІСКЕ СӘТ}}, {{lang-ru|НА СЧАСТЬЕ}} және {{lang-en|FOR LUCK}} жазуларымен қоршалған шиыршық, шығарылған жылы, алтын жалатылған тағаның бейнесі. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 100 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 6000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2017 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2017-100tenge-Amulet-a.png|125px]][[File:KZ-2017-100tenge-Amulet-b.png|125px]] !height="20px"|Тұмар |- |Қаптама тәрізді шақа екі қозғалатын бөліктен тұрады және оның үстіңгі бөлігінде саңылауы бар. '''Бет жағы''': белгіленген бағасы, шақаның шығарылған жылы, ұлттық ою-өрнек аясындағы металдың салмағы мен сынамасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, теңге сарайының белгісі. '''Арт жағы''': {{lang-kk|ТҰМАР • СИҚЫРЛЫ НЫШАНДАР}} және {{lang-en|MAGIC OF SYMBOLS • TUMAR}} жазуларымен қоршалған көгілдір ақық ендірмесі бар әшекейлі шеңбер. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 100 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 40 мм. '''Таралымы''': 6000 дана. |- | rowspan="2" |2018 | rowspan="2" | !Амандық шақасы |- |'''Бет жағы''': белгіленген бағасы, шақаның шығарылған жылы, ұлттық ою-өрнек аясындағы металдың салмағы мен сынамасы, эмитент-банктің атауы және логотипі, теңге сарайының белгісі. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 100 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 2500 дана. |+ |} == Топтамадан тыс шақалар == === 1999—2004 жылғы шақалар === {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>1999 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:100 tenge Millennium a.jpg|125px]][[File:100 tenge Millennium r.jpg|125px]] !height="20px"|Ғасырлар белесі |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, белгіленген бағасы, металдың сынамасы, шығарылған жылы. '''Арт жағы''': өткен мен келешектің желілік құрылымдары, {{lang-ru|РУБЕЖ ТЫСЯЧЕЛЕТИЙ}} және {{lang-kk|FАСЫРЛАР БЕЛЕСI}} жазуы, ұлттық ою-өрнек.<br>'''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 100 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 2000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2000 |rowspan="2"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan 0136.jpg|125px]][[File:Coin of Kazakhstan 0137.jpg|125px]] !height="20px"|[[Түркістан (қала)|Түркістан]] 1500 жыл |- |'''Бет жағы''': эмитент-банктің атауы мен логотипі, белгіленген бағасы, металдың сынамасы, теңге сарайының белгісі, шығарылған жылы, ұлттық ою-өрнек.<br>'''Арт жағы''': [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің көрінісі, {{lang-kk|КОЖА АХМЕТ ЯСАУИ КЕСЕНЕСI}} атауы, {{lang-kk|ТYРКІСТАН 1500 ЖЫЛ}} жазуы, ұлттық ою-өрнек. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 100 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2001 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge 10 let a.jpg|125px]][[File:500 tenge 10 let b.jpg|125px]] !height="20px"|Тәуелсіз Қазақстанға 10 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': [[Қазақстан туы]]ның аясында [[Астана]]дағы [[Есік Алтын адамы|Есік алтын адамының]] мүсіні, {{lang-kk|ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНҒА 10 ЖЫЛ}} жазуы, шығарылған жылы. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2001 |rowspan="2"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan 0217.gif|125px]][[File:Coin of Kazakhstan 0218.gif|125px]] !height="20px"|Тәуелсіз Қазақстанға 10 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Қазақстан картасы мен тудың элементінің аясында Астанадағы Есік алтын адамының мүсіні, {{lang-kk|ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНҒА 10 ЖЫЛ}} жазуы, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 5000 теңге. '''Салмағы''': 1000 г. '''Диаметрі''': 100 мм. '''Таралымы''': 100 дана. |- |rowspan="2"|<center>2003 |rowspan="2"|<center>[[File:1000tenge-gerb reverse.jpg|125px]][[File:1000tenge-flag reverse.jpg|125px]] !height="20px"|Теңгеге 10 жыл |- |'''Бет жағы''': эмаль мен алтын жалатылған Қазақстан елтаңбасының суреті, мемлекеттің атауы, шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': 1993 жылғы үлгідегі 1, 3, 5, 10 және 20 теңгелік шақалардың суреттері, белгіленген бағасы, {{lang-kk|ТЕҢГЕГЕ 10 ЖЫЛ}} жазуы, ҚРҰБ логотипі менен теңге сарайының белгісі, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 1000 теңге. '''Салмағы''': 67,25 г. '''Диаметрі''': 50 мм. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2003 |rowspan="2"|<center>[[File:1000tenge-flag averse.jpg|125px]][[File:1000tenge-gerb averse.jpg|125px]] !height="20px"|Теңгеге 10 жыл |- |'''Бет жағы''': эмаль мен алтын жалатылған Қазақстан туының суреті, мемлекеттің атауы, белгіленген бағасы, ұлттық ою-өрнек. '''Арт жағы''': 1998 жылғы үлгідегі 5000 теңгелік банкнот пен 2001 жылғы «Тәуелсіздікке 10 жыл» естелік 500 теңгелік шақасының суреті, {{lang-kk|ТЕҢГЕГЕ 10 ЖЫЛ}} жазуы, ҚРҰБ логотипі менен теңге сарайының белгісі, металдың салмағы мен сынамасы. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 1000 теңге. '''Салмағы''': 67,25 г. '''Диаметрі''': 50 мм. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2004 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge 10 let a.jpg|125px]][[File:Coin of Kazakhstan 500 100-yearsRailway reverse.png|125px]] !height="20px"|Қазақстан теміржолына 100 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Қазақстанның теміржол желісі картасының аясында электровоз және паровоз, {{lang-kk|ҚАЗАҚСТАН ТЕМІРЖОЛЫНА 100 ЖЫЛ}} жазуы, шығарылған жылы. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 3000 дана. |+ |} === 2008—2009 жылғы шақалар === {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>2008 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:Astana-Evrazes-av.jpg|125px]][[File:Astana-Evrazes-rev.jpg|125px]] !height="20px"|[[Еуразия экономикалық қауымдастығы|ЕурАзЭҚ]] елдерінің астаналары. Астана |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, медалдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Астананың көрікті жерлерінің коллажы, ЕурАзЭҚ танымбелгісі, {{lang-ru|СТОЛИЦЫ СТРАН ЕВРАЗЭС АСТАНА}} жазуы, шығарылған жылы. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм<ref>ҚРҰБ сайтында қате диаметр – 37 мм деп көрсетілген, бірақ шақаның сертификатында дәл 38,61 мм деп жазылған, [http://www.ehobbex.com/ru/node/3202 осында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092745/http://www.ehobbex.com/ru/node/3202 |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2008 |rowspan="2"|<center>[[File:Astana10-1k-av.jpg|125px]][[File:Astana10-1k-rev.jpg|125px]] !height="20px"|Астана 10 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, медалдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Астананың көрікті жерлерінің коллажы, қала елтаңбасы, {{lang-kk|АСТАНА 10 ЖЫЛ}} жазуы, шығарылған жылы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 5000 теңге. '''Салмағы''': 1000 г. '''Диаметрі''': 100 мм. '''Таралымы''': 500 дана. |- |rowspan="2"|<center>2008 |rowspan="2"|<center>[[File:T15-silv-av.jpg|125px]][[File:T15-silv-rev.jpg|125px]] !height="20px"|Теңгеге 15 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, медалдың салмағы мен сынамасы. '''Арт жағы''': теңге таңбаларының ою-өрнегі аясында– ірі теңге белгісі, «Түркі шабандозы», «Регель қызғалдағы» және «Ғарыш» ескерткіш шақаларының және 2006 жылғы үлгідегі 10 000 теңгелік банкноттардың бейнелері; {{lang-kk|ТЕҢГЕГЕ 15 ЖЫЛ}} жазуы, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2009 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge Tiger a.jpg|125px]][[File:500 tenge Tiger b.jpg|125px]] !height="20px"|Балқаш жолбарысы |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, ЕурАзЭҚ танымбелгісі, белгіленген бағасы, медалдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': бұталардың арасындағы жолбарыстың бейнесі, жануардың {{lang-kk|БАЛҚАШ ЖОЛБАРЫСЫ}} және {{lang-en|BALKHASH TIGER}} атауы, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2009 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge Batyr a.jpg|125px]][[File:Алпамыс в Монете.jpg|125px]] !height="20px"|[[Алпамыс батыр]] |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, эмблема ЕврАзЭС, белгіленген бағасы, медалдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': батырдың бейнесі ([[Евгений Матвеевич Сидоркин|Е. Сидоркинның]] суреттемесіне негізделген), кейіпкердің {{lang-kk|АЛПАМЫС БАТЫР}} аты, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>{{comment|2009|2 наурыз 2010 шығарылды}} |rowspan="2"|<center>[[File:100 tenge bars avers.jpg|125px]][[File:100 tenge bars revers.jpg|125px]] !height="20px"|Барыс |- |'''Бет жағы''': ұлттық ою-өрнек аясындағы Қазақстан елтаңбасы менен белгіленген бағасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, медалдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': тау пейзажының аясында барыс жұбы, жануардың {{lang-kk|БАРЫС}} және {{lang-la|UNCIA UNCIA}} атауы, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 100 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 7000 дана. |- |rowspan="2"|<center>{{comment|2009|25 мамыр 2010 шығарылды}} |rowspan="2"|<center>[[File:5000 tenge 2009 Uncia uncia a.jpg|125px]][[File:5000 tenge 2009 Uncia uncia r.jpg|125px]] !height="20px"|Барыс |- |'''Бет жағы''': ұлттық ою-өрнек аясындағы Қазақстан елтаңбасы менен белгіленген бағасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, медалдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': тау пейзажының аясында барыс жұбы, жануардың {{lang-kk|БАРЫС}} және {{lang-la|UNCIA UNCIA}} атауы, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 5000 теңге. '''Салмағы''': 1000 г. '''Диаметрі''': 100 мм. '''Таралымы''': 700 дана. |- |rowspan="2"|<center>{{comment|2009|2 наурыз 2010 шығарылды}} |rowspan="2"|<center>[[File:100 tenge tiger avers.jpg|125px]][[File:100 tenge tiger revers.jpg|125px]] !height="20px"|Жолбарыс |- |'''Бет жағы''': Қазақстан елтаңбасы, белгіленген бағасы, эмитент-банктің атауы, медалдың салмағы мен сынамасы, ұлттық ою-өрнек. '''Арт жағы''': көздің орнына 0,007 ct 2 гауһар тастан жасалған ендірмесі бар жолбарыстың алтын жалатылған бейнесі, жануардың {{lang-en|TIGER}} және {{lang-la|PANTHERA TIGRIS}} атауы, теңге сарайының белгісі, шығарылған жылы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 100 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 13 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>{{comment|2009|26 ақпан 2011 шығарылды}} |rowspan="2"|<center>[[File:100 tenge karakal avers.jpg|125px]][[File:100 tenge karakal revers.jpg|125px]] !height="20px"|[[Қарақал]] |- |'''Бет жағы''': Қазақстан елтаңбасы, белгіленген бағасы, эмитент-банктің атауы, медалдың салмағы мен сынамасы, ұлттық ою-өрнек. '''Арт жағы''': көздің орнына 0,007 ct 2 гауһар тастан жасалған ендірмесі бар қарақалдың алтын жалатылған бейнесі, жануардың {{lang-kk|ҚАРАҚАЛ}} және {{lang-la|FELIS CARACAL}} атауы, теңге сарайының белгісі, шығарылған жылы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 100 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 13 000 дана. |+ |} === 2010—2012 жылғы шақалар === {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>2010 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:500 tenge Evrazes a.jpg|125px]][[File:500 tenge Evrazes b.jpg|125px]] !height="20px"|[[Еуразия экономикалық қауымдастығы|ЕурАзЭҚ]] 10 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': ЕурАзЭҚ танымбелгісі және ұйымға мүше елдері елтаңбаларының бейнелері ([[Қазақстан елтаңбасы|Қазақстан]], [[Қырғызстан елтаңбасы|Қырғызстан]], [[Ресей елтаңбасы|Ресей]], [[Беларусь]] пенен [[Тәжікстан елтаңбасы|Тәжікстан]]), {{lang-ru|10 ЛЕТ ЕврАзЭС}} жазу, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2010 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge 2011 AsianGames a.jpg|125px]][[File:500 tenge 2011 AsianGames r.jpg|125px]] !height="20px"|7-[[Қысқы Азия ойындары 2011]] |- |'''Бет жағы''': қар бүршіктерімен қоршалған «Көк Тәңірі» петроглифінің суреті, шаңғы жолының стильдендірілген бейнесі, мемлекеттің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': голографиялық орындауындағы ойындар логотипі, ойындардың {{lang-kk|7^ші ҚЫСҚЫ АЗИЯ ОЙЫНДАРЫ}} және {{lang-en|7th ASIAN WINTER GAMES}} атауы. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 13 000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2010 |rowspan="2"|<center>[[File:5000 tenge 2011 AsianGames a.jpg|125px]][[File:5000 tenge 2011 AsianGames r.jpg|125px]] !height="20px"|7-Қысқы Азия ойындары 2011 |- |'''Бет жағы''': Тянь-Шань шыршасы мен шаңғы жолдарының бейнесі, мемлекеттің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, шығарылған жылы.<br>'''Арт жағы''': мұздың стильдендірілген бейнесі аясындағы ойындар логотипі, қысқы спорт түрлерінің идеограммалары, ойындардың {{lang-kk|7^ші ҚЫСҚЫ АЗИЯ ОЙЫНДАРЫ}} және {{lang-en|7th ASIAN WINTER GAMES}} атауы. '''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 5000 теңге. '''Салмағы''': 1000 г. '''Диаметрі''': 100 мм. '''Таралымы''': 225 дана. |- |rowspan="2"|<center>2011 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2011-500tenge-Independence-a.png|125px]][[File:KZ-2011-500tenge-Independence-b.png|125px]] !height="20px"|Тәуелсіз Қазақстанға 20 жыл |- |'''Бет жағы''': мемлекеттік елтаңба, қанатты барыс бейнеленген Қазақстанның алтын жалатылған картасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': стильдендірілген сағат циферблатының аясында – Астана мен Алматының көрікті жерлерінің коллажы, {{lang-kk|ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНҒА 20 ЖЫЛ}} жазуы, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2011 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2011-5000tenge-Independence-a.png|125px]][[File:KZ-2011-500tenge-Independence-b.png|125px]] !height="20px"|Тәуелсіз Қазақстанға 20 жыл |- |'''Бет жағы''': мемлекеттік елтаңба, қанатты барыс бейнеленген Қазақстанның алтын жалатылған картасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': стильдендірілген сағат циферблатының аясында – Астана мен Алматының көрікті жерлерінің коллажы, {{lang-kk|ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНҒА 20 ЖЫЛ}} жазуы, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 5000 теңге. '''Салмағы''': 1000 г. '''Диаметрі''': 100 мм. '''Таралымы''': 200 дана. |- |rowspan="2"|<center>2011 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge Shos a.jpg|125px]][[File:500 tenge Shos b.jpg|125px]] !height="20px"|[[Шанхай ынтымақтастық ұйымы|ШЫҰ]] 10 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': ШЫҰ танымбелгісі, {{lang-kk|Шанхай ынтымақтастық ұйымыНА 10 ЖЫЛ 2001-2011}} жазуы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 4000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2012 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge Kunaev a.jpg|125px]][[File:500 tenge Kunaev b.jpg|125px]] !height="20px"|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаевтың]] туғанына 100 жыл |- |'''Бет жағы''': [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] мен Қазақстанның елтаңбалары, мемлекеттің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы. '''Арт жағы''': турасынан және бейіндегі Д.А.Қонаевтың кейіпі, қолы, {{lang-kk|Д. А. ҚОНАЕВ 100 ЖЫЛ}} жазуы, ҚРҰБ логотипі, шығарылған жылы.<br>'''Қыры''' тегіс.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2012 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge Shos a.jpg|125px]][[File:KZ-2012-500tenge-CSTO-b.png|125px]] !height="20px"|[[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|ҰҚШҰ]] 10 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': ҰҚШҰ танымбелгісі, {{lang-ru|10 ЛЕТ ОРГАНИЗАЦИИ ДОГОВОРА О КОЛЛЕКТИВНОЙ БЕЗОПАСНОСТИ 2002 2012}} және {{lang-ru|20 ЛЕТ ПОДПИСАНИЯ ДОГОВОРА О КОЛЛЕКТИВНОЙ БЕЗОПАСНОСТИ 1992 2012}} жазуы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 2000 дана. |+ |} === 2013—2015 жылғы шақалар === {|class="wikitable" style="font-size: 90%" width="1020px" |rowspan="2" width="22px"|<center>2013 |rowspan="2" width="251px"|<center>[[File:500 tenge Shos a.jpg|125px]][[File:KZ-2013-500tenge-Currency-b.png|125px]] !height="20px"|Теңгеге 20 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Ұлттық валютаның әртүрлі банкноттарының суреттерімен қоршалған «Тәуелсіздікке 20 жыл» шақасының суреті, теңге таңбаларының ою-өрнегі, {{lang-kk|ТЕҢГЕГЕ 20 ЖЫЛ}} жазуы, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2013 |rowspan="2"|<center>[[File:Astana10-1k-av.jpg|125px]][[File:KZ-2013-500tenge-Currency-b.png|125px]] !height="20px"|Теңгеге 20 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Ұлттық валютаның әртүрлі банкноттарының суреттерімен қоршалған «Тәуелсіздікке 20 жыл» шақасының суреті, теңге таңбаларының ою-өрнегі, {{lang-kk|ТЕҢГЕГЕ 20 ЖЫЛ}} жазуы, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 5000 теңге. '''Салмағы''': 1000 г. '''Диаметрі''': 100 мм. '''Таралымы''': 200 дана. |- |rowspan="2"|<center>2013 |rowspan="2"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|125px]][[File:KZ-2013-500tenge-Congress-b.png|125px]] !height="20px"|Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезіне 10 жыл |- |'''Бет жағы''': ұлттық ою-өрнек аясында Қазақстанның елтаңбасы мен белгіленген бағасы, мемлекеттің атауы.<br>'''Арт жағы''': Астанадағы [[Бейбітшілік және келісім сарайы]], ҚРҰБ логотипі, металдың салмағы мен сынамасы, «2003-2013» жылдар, оқиғаның қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі атауы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2014 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2014-500 tenge-Shevchenko-a.jpg|125px]][[File:KZ-2014-500tenge-Shevchenko-b.png|125px]] !height="20px"|[[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченконың]] туғанына 200 жыл |- |'''Бет жағы''': ұлттық ою-өрнек аясында Қазақстанның елтаңбасы мен белгіленген бағасы, мемлекеттің атауы.<br>'''Арт жағы''': Т. Шевченконың кейіпі, ұлттық украиндық ою-өрнек, орыс тіліндегі жазушының аты және қазақ пен украин тілдеріндегі «200 ЖЫЛ РОКІВ» жазуы, шақаның шығарылған жылы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2014 |rowspan="2"|<center>[[File:Coin of Kazakhstan Bessikke-a.jpg|125px]][[File:KZ-2014-500tenge-Aymanov-b.png|125px]] !height="20px"|[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Аймановтың]] туғанына 100 жыл |- |'''Бет жағы''': ұлттық ою-өрнек аясында Қазақстанның елтаңбасы мен белгіленген бағасы, мемлекеттің атауы.<br>'''Арт жағы''': Ш. Айнановтың кейіпі, {{lang-kk|Шәкен Айманов}} аты мен кинотаспа аясындағы мерейтой уақыты (1914 2014), металдың салмағы мен сынамасы, теңге сарайының белгісі.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 3000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2015 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2015-500tenge-Victory-a.png|125px]][[File:KZ-2015-500tenge-Victory-b.png|125px]] !height="20px"|Ұлы Отан соғысындағы жеңіске 70 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Алматыдағы 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақтағы Даңқ мемориалының үзіндісі, {{lang-kk|ҰЛЫ ЖЕҢІСКЕ 70 ЖЫЛ}} және {{lang-ru|70 ЛЕТ ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЕ}} жазуы, мерейтой уақыты «1945 2015». '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 7000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2015 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2015-500tenge-Khanate-a.png|125px]][[File:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|125px]] !height="20px"|[[Қазақ хандығы]]на 550 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Қазақстанның алтын жалатылған картасының аясында Қазақ хандығының негізін қалаушылар [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] ескерткішінің көрінісі, ұшып бара жатқан көгершіндер, {{lang-kk|ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНА 550 ЖЫЛ}} жазуы, шығарылған жылы, ұлттық ою-өрнек, ҚРҰБ логотипі. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2015 |rowspan="2"|<center>[[File:500 tenge 10 let a.jpg|125px]][[File:KZ-2015-500tenge-Assembly-b.png|125px]] !height="20px"|[[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан халқы Ассамблеясының]] жылы |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, теңге сарайының белгісі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы.<br>'''Арт жағы''': Қазақстан халқы Ассамблеясы жылының танымбелгісі, {{lang-kk|2015 — Қазақстан халқы Ассамблеясының жылы}} және {{lang-ru|2015 — год Ассамблеи народа Казахстана}} жазуы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 5000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2015 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2015-500tenge-EEU-a.png|125px]][[File:KZ-2015-500tenge-EEU-b.png|125px]] !height="20px"|[[Еуразиялық экономикалық одақ]] |- |'''Бет жағы''': Қазақстан елтаңбасы, мемлекеттің атауы, ҚРҰБ логотипі, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы, ұлттық ою-өрнек. '''Арт жағы''': ЕАЭО танымбелгісі; қатысушы елдердің түрлі-түсті эмальдан жасалған тулары және ұлттық ою-өрнектері; ұйымның {{lang-kk|Еуразиялық экономикалық одақ}} және {{lang-ru|ЕВРАЗИЙСКИЙ ЭКОНОМИЧЕСКИЙ СОЮЗ}} атауы, шығарылған жылы. '''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 31,1 г. '''Диаметрі''': 38,61 мм. '''Таралымы''': 1000 дана. |- |rowspan="2"|<center>2015 |rowspan="2"|<center>[[File:KZ-2015-500tenge-Khanate-a.png|125px]][[File:KZ-2015-500tenge-Gabdullin-b.png|125px]] !height="20px"|[[Мәлік Ғабдуллин]]нің туғанына 100 жыл |- |'''Бет жағы''': 8 бұрышты жұлдыздың аясындағы Қазақстан елтаңбасы, эмитент-банктің атауы, белгіленген бағасы, металдың салмағы мен сынамасы. '''Арт жағы''': М. Ғабдуллиннің кейіпі, жазушының {{lang-kk|МӘЛІК ҒАБДУЛЛИН}} аты мен {{lang-kk|100 ЖЫЛ}} жазуы, шақаның шығарылған жылы.<br>'''Қыры''' бұжыр.<br>'''Белгіленген бағасы''': 500 теңге. '''Салмағы''': 24 г. '''Диаметрі''': 37 мм. '''Таралымы''': 1000 дана. |+ |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның естелік шақалары]] * [[Қазақстанның биметалдық естелік шақалары]] * [[Қазақстанның алтыннан жасалған естелік шақалары]] * [[Қазақстанның бағалы емес металдардан жасалған естелік шақалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның естелік шақалары]] [[Санат:Естелік шақалардың тізімдері]] 8qihn1rdaiys94u8nrkjzrk6klh3za7 0 747245 3644146 3394173 2026-08-19T13:22:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3644146 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы|Атауы=Кёрёш–Марош|Төл атауы=hu/Körös-Maros Nemzeti Park|Сурет=Kettos-Koros-Bekes.jpg|Сурет атауы=Кёрёш–Марош өзені|ХТҚО санаты=II|Ауданы=501,34 км|Құрылған уақыты=1997 жылы|Ел=Мажарстан|Координаттары=46/34/23/N/27/07/01/E|Ортаққордағы санаты=Körös-Maros National Park|Сайты=http://www.kmnp.hu/}} [[Сурет:Kőrös Maros Nemzeti park épület - panoramio.jpg|солға|нобай|247x247 нүкте|Кёрёш алқабының туристік орталығы]] '''Кёрёш–Марош''' ({{Lang-hu|Körös-Maros Nemzeti Park}}) — [[Мажарстан]]ның оңтүстік-шығысындағы [[Ұлттық парк|ұлттық саябақ]], Бекеш округіндегі Оңтүстік Ұлы жазық аймағында орналасқан. Саябақтың ауданы 501,34 км, саябақтың негізі 1997 жылы қаланған. Ең ірі қалалары –Сарваш және Деваванья. Саябақ екі өзеннің атымен аталады, [[Тиса|Тиса өзенінің]] салалары – Кёрёш және Марош. Саябақ 13 аймақтан тұрады, олардың кейбіреулері 1975 жылдан бері, тіпті ұлттық саябақ құрылғанға дейін, [[Дуадақтар тұқымдасы]]н қорғау үшін қорғалған. Саябақтың қорғалатын аумақтары [[Румыния|Румыниямен]] (шығыста), Тиса (батыста), Кёрёш (солтүстігінде) және Марош (оңтүстігінде) шекаралары арасындағы кеңістікте орналасқан. Негізгі қорғау объектілері – Кёрёш және Марош тармақтарының су ландшафттары, көлдер, жайылма ормандар; сондай-ақ мұнда ұя салатын көптеген құстардың популяциясы. == Көрнекті жерлер == * '''Фехер көлі (Ақ)''' қоныс аударатын құстардың қоныс аударуында үлкен рөл атқарады. Ұшу кезінде мұнда мыңдаған [[Тырналар (туыс)|тырналар]], [[татреңдер]] және жабайы үйректер демалады. * '''Надьтатар жер білігі''' – қола дәуірінің соңындағы топырақтан жасалған бекініс. == Сілтемелер == * [http://www.kmnp.hu/ Саябақтың ресми парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227060451/http://www.kmnp.hu/hu_index.htm |date=2009-02-27 }}{{Ref-hu}} [[Санат:Мажарстан ұлттық парктері]] i3uxs05c549tuz83am0nl0bbgiyrwcp 0 761554 3644308 3581804 2026-08-20T05:08:40Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644308 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Бұрын Ертаев 2024—2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары, кейін бірінші орынбасары еді. == Өмірбаяны == Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбектенді. Бұдан кейін Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары атанды. 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] 1inuv0goufdx2x951xyegcn5hpnqxsd 3644309 3644308 2026-08-20T05:09:32Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644309 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары, кейін бірінші орынбасары еді. == Өмірбаяны == Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбектенді. Бұдан кейін Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары атанды. 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] 158zqjddrwq5xmvb7wijurphx67sn5u 3644310 3644309 2026-08-20T05:10:15Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644310 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары, кейін бірінші орынбасары еді. == Өмірбаяны == Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбектенді. Бұдан кейін Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары атанды. 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] q9r2daakv9ngb1kyd61pjmqqfy1989m 3644311 3644310 2026-08-20T05:10:46Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644311 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары, бірінші орынбасары еді. == Өмірбаяны == Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбектенді. Бұдан кейін Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары атанды. 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] 05924kwzhpkzlrakxd87lsaa19ugznf 3644312 3644311 2026-08-20T05:11:20Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644312 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасарыжәне бірінші орынбасары еді. == Өмірбаяны == Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбектенді. Бұдан кейін Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары атанды. 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] 5q0qb2jwa3m5mfm6ypvs4orus6okhte 3644313 3644312 2026-08-20T05:11:59Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644313 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбектенді. Бұдан кейін Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары атанды. 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] rv2sv8m3cjx1ke1acsux5iqf9q6la6q 3644314 3644313 2026-08-20T05:12:23Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644314 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбектенді. Бұдан кейін Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары атанды. 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] nk9cnsf7yueaivur1i3r9b0v72csn1z 3644315 3644314 2026-08-20T05:15:26Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644315 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары атанды. 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] q9rss29us35i9mly6xlgqa8huk90axz 3644316 3644315 2026-08-20T05:16:08Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644316 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары атанды. 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] 3kblpiah92ghjrcgrcqk0kx61jzasp0 3644317 3644316 2026-08-20T05:17:24Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644317 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] fp8nioquwm4690x0z3tdvska9pcimty 3644319 3644317 2026-08-20T05:17:57Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644319 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болып тағайындалды. Енді Ертаевтың мансабы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] мен [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінде]] жалғасты. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] f56irkr24km3uulmud2cjj2e8esbobl 3644320 3644319 2026-08-20T05:18:42Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644320 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болып тағайындалды. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] m66s0opzwcafzju387wz52br5xz9y1o 3644322 3644320 2026-08-20T05:19:44Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644322 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болып тағайындалды. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]]<nowiki/>нің экономикалық бөлім меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] g8i6121ipv1hkqpkcbev4j3wth31ky0 3644323 3644322 2026-08-20T05:20:21Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644323 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болып тағайындалды. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]]<nowiki/>нің экономикалық бөлім меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлім меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] auwnu6uqthn2r6ip5aihibamzelicnr 3644324 3644323 2026-08-20T05:21:23Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644324 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болып тағайындалды. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]]<nowiki/>нің экономикалық бөлім меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлім меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]], [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] cejde894s6w3bnpzyhlm309jjcjtveu 3644325 3644324 2026-08-20T05:22:18Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644325 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болып тағайындалды. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]]<nowiki/>нің экономикалық бөлім меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлім меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]], [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] 6zd5t4u0x99gzcdd49g5d10w1zqe7hb 3644326 3644325 2026-08-20T05:23:14Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644326 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болып тағайындалды. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]]<nowiki/>нің экономикалық бөлім меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлім меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]], [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2024 жылғы тамызда атқарып отырған лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда лауазымы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] 7p3arzxzc6w0kdl6q9ltwr9x50bvtks 3644327 3644326 2026-08-20T05:24:05Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644327 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болып тағайындалды. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]]<nowiki/>нің экономикалық бөлім меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлім меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]], [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2024 жылғы тамызда атқарып отырған лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] fkt7svcirxgww0oqgif4tkdmnlf9v9x 3644328 3644327 2026-08-20T05:24:49Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644328 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болып тағайындалды. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]]<nowiki/>нің экономикалық бөлім меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлім меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]], [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2024 жылғы тамызда атқарып отырған лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Асқарбек Маратұлы Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] c9j93xlvlax5m1wiq069aque7jtyycp 3644329 3644328 2026-08-20T05:25:24Z Жадыра Абибуллаевна 184705 грамматикалық түзеу 3644329 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Асқарбек Маратұлы Ертаев | Суреті = Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 27 қаңтар 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасары | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Ақмәди Әділұлы Сарбасов|Ақмәди Сарбасов]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Жоракелдіұлы Тұяқбаев|Ербол Тұяқбаев]] | тақырыпша1_2 = Министрі | мәтін1_2 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 9 тамыз 2024 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 маусым 2025 | Премьер_3 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_3 = [[Назгүл Ерікқызы Сағындықова|Назгүл Сағындықова]] | Ізбасары_3 = [[Виктория Вильгельмовна Шегай|Виктория Шегай]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитеті]]нің 2-төрағасы | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 10 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 9 тамыз 2024 | Премьер_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_4 = [[Әсет Бағдатұлы Шонов|Әсет Шонов]] | Ізашары_4 = [[Ербол Жолдасбекұлы Нұрғалиев|Ербол Нұрғалиев]]<br>[[Ерболат Махамбетұлы Әбілхатин|Ерболат Әбілхатин]] ({{м.а.}}) | Туған күні = 1977 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list|[[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]|[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]}} | Сайты = }} '''Асқарбек Маратұлы Ертаев''' ([[1977 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]. Асқарбек Ертаев 2024—2026 жылы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің]] орынбасары және бірінші орынбасар қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Асқарбек Ертаев 1977 жылы [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келді. [[Қазақ-Орыс халықаралық университеті|Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институты]]н және [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]н аяқтаған. Еңбек жолын 1997 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы]]ндағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады. 2000 жылы [[Қазақстан Халық банкі]], Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, [[БТА Банкі]], [[Темірбанк]] банктерінде 2014 жылға дейін еңбек етті. Бұдан кейін Асқарбек Ертаев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары, 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болып тағайындалды. 2021–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі; 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесі]]<nowiki/>нің экономикалық бөлім меңгерушісі; 2023 жылғы ақпан–шілде айларында [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]] экономикалық бөлім меңгерушісі болды. 2023 жылғы шілдеде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]], [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенованың]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті|Көші-қон комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministrligi-koshi-kon-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1065431 |title= Асқарбек Ертаев ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды |date=2023-07-10|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2024 жылғы тамызда атқарып отырған лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-97147 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды |date=2024-08-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2025 жылғы маусымда [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/askarbek-ertaev-kr-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-951249 |title= Асқарбек Ертаев ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі болып тағайындалды |date=2025-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-06-29}}</ref> 2026 жылғы 27 қаңтарда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Асқарбек Маратұлы Ертаевты [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қызметіне тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/am-ertaevty-tagayyndau-turaly-2705843 |title=А.М. Ертаевты тағайындау туралы |date=2026-01-27 |lang=kk |work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-01-27}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ертаев, Асқарбек Маратұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] m8fc5xq3dx3sdev3ygn6u4ij0smbpd9 10 764845 3644225 3643848 2026-08-19T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3644225 json application/json { "articles": 244751, "pages": 670177, "edits": 3640500, "users": 180982, "activeusers": 386, "admins": 15, "files": 8768 } 92s6r0r9a0uhgoke8rd3qsdkptl4juk 0 770682 3644296 3642790 2026-08-20T04:45:22Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644296 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Бижанов Әшірәлі Нұртайұлы|Сурет=Bizhanov_ashirali.jpg|Сурет атауы=Бижанов Әшірәлі Нұртайұлы|Туған күні=01.01.1945|Туған жері=Ходжа-Тұғай совхозы, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР, КСРО|Азаматтығы=Қазақстан Республикасы|Мамандығы=Геолог|Марапаттары=Қазақстан Республикасының тұңғыш ашушысы}}{{Тексерілмеген мақала}} '''Бижанов Әшірәлі Нұртайұлы''' — тау-кен инженері-геофизик, [[Қазақстан Республикасы]]ның теңіз геофизикалық қызметінің негізін қалаушылардың бірі. Мұнай іздеу-өнеркәсіптік геофизикасы және теңіз геофизикалық зерттеулері мәселелері бойынша 20-ға жуық геофизикалық жобаның, 30-дан астам ғылыми-техникалық жарияланымның авторы және әрі тең авторы. Оңтүстік Маңғышлақтағы көптеген құрылымдар мен [[Каспий теңізі]]нің қазақстандық секторындағы теңіз құрылымдарының алғаш ашушыларжың бірі. (Олардың ішіндегі ең ірілері — алып Қашаған кен орны және Қайран, Ақтоты, Теңіздік Қаламқас сияқты нысандар.) == Өмірбаяны == 1945 жылы 1 қаңтарда Қожа-Тоғай кеңшарында (Шымкент облысы) туған. 1968 жылы [[Ташкент]] политехникалық институтын «пайдалы қазбаларды іздеу мен барлаудың геофизикалық әдістері» мамандығы бойынша тәмамдап, [[Жаңаөзен]] қаласына жұмысқа жіберілді. Дәл осы кезеңде Өзен, Жетібай сияқты ірі кен орындары игеріліп, жаңа технологиялар енгізіліп жатқан еді. Жас мамандар сол өңірге еңбек етуге бағытталды. Өзенде шамамен он бес жылға жуық жұмыс істеді. Еңбек жолын «Маңғышлақмұнайгеофизика» тресінің №1 промыслалық-геофизикалық кеңсесінде қарапайым техник ретінде бастап, қызметтік сатымен көтеріліп, геофизикалық жұмыстар басқармасының бастығы лауазымына дейін жетті. Жұбайы Роза Ғалымовна да онымен бірге геофизикалық зерттеулермен айналысты. Олар институтта, бір факультетте оқып жүрген кезде танысқан. 1983 жылға дейін Өзен, Жетібай, Қаламқас, Қаражанбас кен орындарының ұңғымаларында, сондай-ақ Оңтүстік Маңғышлақтағы барлау ұңғымаларында геофизикалық зерттеулер жүргізу жұмыстарымен айналысты. Оның жетекшілігімен республикада бұл салаға көптеген жаңа әрі тиімді технологиялар алғаш рет енгізілді. 1983 жылы Әшірілі Бижанов КСРО Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігінің «Маңғышлақмұнайгеофизика» тресінің бас инженері болып тағайындалды. Бұл қызметте шамамен он жыл табысты еңбек етті. 1993 жылы «ҚазақстанКаспийШельф» мемлекеттік компаниясы мен Халықаралық консорциумда геология және геофизика жөніндегі вице-президент қызметіне тағайындалды. 1996 жылға дейін Каспий теңізінің қазақстандық секторында геофизикалық барлау жұмыстарын басқарды. «Каспий теңізінің қазақстандық секторын геофизикалық зерттеудің техникалық жобасы» атты еңбектің және консорциумның «1993—1996 жылдардағы Каспий теңізінің қазақстандық секторындағы геофизикалық зерттеулердің геологиялық нәтижелері» атты есебінің авторы. Консорциум жұмысы аяқталғаннан кейін «ҚазақстанКаспийШельф» АҚ-ның Геофизикалық басқармасының бастығы болып тағайындалды. 2004–2008 жылдары «ҚазМұнайГаз» БӨ» АҚ-да геофизика жөніндегі бас менеджер қызметін атқарды. 2008 жылдан бастап «БатысГеофизСервис» ЖШС-нің бас директордың орынбасары қызметін атқарып келеді. == Марапаттар == * «ҚР-ның жаңа ашушы» төсбелгісі (2018) == Сілтемелер == * [http://www.neftegaz.kz/spravochnik/neftyanniki-kazaxstana/b/bizhanov-ashirali.html Өмірбаяны: Әшірәлі Бижанов] * [https://bnews.kz/ru/news/luchshih_geologov_kazahstana_nagradili_v_astane Астанада Қазақстанның ең үздік геологтары марапатталды.] * [https://www.kazpravda.kz/fresh/view/kak-vse-nachinalos Бәрі қалай басталды] == Әдебиет == * «Комсомольская правда Казахстан» / Газет басылымы, №153 саны, 18 тамыз 2004 ж. - 11 б. [[Санат:Қазақстан геологтары]] [[Санат:КСРО геологтары]] [[Санат:Ташкент мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:1945 жылы туғандар]] [[Санат:1 қаңтарда туғандар]] 7c4j1flz76mkqhzzuwptyn8isspk7mu 3644421 3644296 2026-08-20T09:23:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642790 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Бижанов Әшірәлі Нұртайұлы|Сурет=Bizhanov_ashirali.jpg|Сурет атауы=Бижанов Әшірәлі Нұртайұлы|Туған күні=01.01.1945|Туған жері=Ходжа-Тұғай совхозы, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР, КСРО|Азаматтығы=Қазақстан Республикасы|Мамандығы=Геолог|Марапаттары=Қазақстан Республикасының тұңғыш ашушысы}}{{Тексерілмеген мақала}} '''Бижанов Әшірәлі Нұртайұлы''' — тау-кен инженері-геофизик, Қазақстан Республикасының теңіз геофизикалық қызметінің негізін қалаушылардың бірі. Мұнай іздеу-өнеркәсіптік геофизикасы және теңіз геофизикалық зерттеулері мәселелері бойынша 20-ға жуық геофизикалық жобаның, 30-дан астам ғылыми-техникалық жарияланымның авторы және теңавторы. Оңтүстік Маңғышлақтағы көптеген құрылымдар мен [[Каспий теңізі]]нің қазақстандық секторындағы теңіз құрылымдарының алғаш ашушыларының бірі. (Олардың ішіндегі ең ірілері — алып Қашаған кен орны және Қайран, Ақтоты, Теңіздік Қаламқас сияқты нысандар.) == Өмірбаяны == 1945 жылы 1 қаңтарда Қожа-Тоғай кеңшарында (Шымкент облысы) туған. 1968 жылы [[Ташкент]] политехникалық институтын «пайдалы қазбаларды іздеу мен барлаудың геофизикалық әдістері» мамандығы бойынша тәмамдап, [[Жаңаөзен]] қаласына жұмысқа жіберілді. Дәл осы кезеңде Өзен, Жетібай сияқты ірі кен орындары игеріліп, жаңа технологиялар енгізіліп жатқан еді. Жас мамандар сол өңірге еңбек етуге бағытталды. Өзенде шамамен он бес жылға жуық жұмыс істеді. Еңбек жолын «Маңғышлақмұнайгеофизика» тресінің №1 промыслалық-геофизикалық кеңсесінде қарапайым техник ретінде бастап, қызметтік сатымен көтеріліп, геофизикалық жұмыстар басқармасының бастығы лауазымына дейін жетті. Жұбайы Роза Ғалымовна да онымен бірге геофизикалық зерттеулермен айналысты. Олар институтта, бір факультетте оқып жүрген кезде танысқан. 1983 жылға дейін Өзен, Жетібай, Қаламқас, Қаражанбас кен орындарының ұңғымаларында, сондай-ақ Оңтүстік Маңғышлақтағы барлау ұңғымаларында геофизикалық зерттеулер жүргізу жұмыстарымен айналысты. Оның жетекшілігімен республикада бұл салаға көптеген жаңа әрі тиімді технологиялар алғаш рет енгізілді. 1983 жылы Әшірілі Бижанов КСРО Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігінің «Маңғышлақмұнайгеофизика» тресінің бас инженері болып тағайындалды. Бұл қызметте шамамен он жыл табысты еңбек етті. 1993 жылы «ҚазақстанКаспийШельф» мемлекеттік компаниясы мен Халықаралық консорциумда геология және геофизика жөніндегі вице-президент қызметіне тағайындалды. 1996 жылға дейін Каспий теңізінің қазақстандық секторында геофизикалық барлау жұмыстарын басқарды. «Каспий теңізінің қазақстандық секторын геофизикалық зерттеудің техникалық жобасы» атты еңбектің және консорциумның «1993—1996 жылдардағы Каспий теңізінің қазақстандық секторындағы геофизикалық зерттеулердің геологиялық нәтижелері» атты есебінің авторы. Консорциум жұмысы аяқталғаннан кейін «ҚазақстанКаспийШельф» АҚ-ның Геофизикалық басқармасының бастығы болып тағайындалды. 2004–2008 жылдары «ҚазМұнайГаз» БӨ» АҚ-да геофизика жөніндегі бас менеджер қызметін атқарды. 2008 жылдан бастап «БатысГеофизСервис» ЖШС-нің бас директордың орынбасары қызметін атқарып келеді. == Марапаттар == * «ҚР-ның жаңа ашушы» төсбелгісі (2018) == Сілтемелер == * [http://www.neftegaz.kz/spravochnik/neftyanniki-kazaxstana/b/bizhanov-ashirali.html Өмірбаяны: Әшірәлі Бижанов] * [https://bnews.kz/ru/news/luchshih_geologov_kazahstana_nagradili_v_astane Астанада Қазақстанның ең үздік геологтары марапатталды.] * [https://www.kazpravda.kz/fresh/view/kak-vse-nachinalos Бәрі қалай басталды] == Әдебиет == * «Комсомольская правда Казахстан» / Газет басылымы, №153 саны, 18 тамыз 2004 ж. - 11 б. [[Санат:Қазақстан геологтары]] [[Санат:КСРО геологтары]] [[Санат:Ташкент мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:1945 жылы туғандар]] [[Санат:1 қаңтарда туғандар]] sloe3xin3r5a9em1gah5ctx0il5ibut 0 771078 3644289 3598872 2026-08-20T04:32:08Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644289 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Асқар Жұмағұлұлы Ислямов |Шынайы есімі = |Суреті = Askar Zhumagululy Islyamov.jpg |Сурет ені = 250px |Туған күні = 04.03.1928 |Туған жері = [[Абай облысы]]<br />{{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}} (Қызылкесік кеңшары) |Қайтыс болған күні = 30.10.2001 |Қайтыс болған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[педагогика]] · [[өлкетану]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]<br />[[Өскемен педагогикалық институты]]<br />Семей мұғалімдер техникумы |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі {{!}}} {{{!}} {{!}}Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}КСРО халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}Еңбек ардагері медалі {{!}}} }} '''Асқар Жұмағұлұлы Ислямов''' (4 наурыз 1928 — 30 қазан 2001) — қазақстандық [[педагог]], мектеп директоры, өлкетанушы, [[Шығыс Қазақстан]] топонимикасына арналған оқу-әдістемелік еңбектердің авторы; Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі, Қазақ КСР және КСРО халық ағарту ісінің үздігі.<ref name="mura">''Шығыс Қазақстанның мәдени мұралары''. — Өскемен, 2006. — 420–421-бб.</ref> == Өмірбаяны == 1928 жылғы 4 наурызда Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік кеңшарында дүниеге келген.<ref name="mura"/> 1947–1950 жылдары [[Семей]]дегі мұғалімдер техникумында оқыды. 1952 жылы [[Өскемен]]дегі мұғалімдер институтын, 1962 жылы [[Алматы]]дағы [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н тәмамдады.<ref name="mura"/> == Педагогикалық қызметі == Еңбек жолын Жанғызтал ауылындағы жетіжылдық мектепте бастады. Кейін Ақжар ауылындағы Абай орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары қызметін атқарды.<ref name="mura"/> Оқушыларға арналған өлкетану экспедицияларын және туристік жорықтарды ұйымдастырды, жас өлкетанушылардың облыстық слёттеріне қатысты.<ref name="mura"/> 1970–1995 жылдары Жетіарал кеңшарындағы Ленин атындағы орта мектептің директоры болды.<ref name="mura"/> == Ғылыми-әдістемелік және өлкетану қызметі == Ислямов Шығыс Қазақстан топонимикасын зерттеп, өлкетану материалдарын оқу үдерісіне енгізумен айналысты.<ref name="mura"/> 45 жылдық педагогикалық қызметі барысында тәрбие әдістемесі мен өлкетану мәселелеріне қатысты елуге жуық еңбегі аудандық, облыстық және республикалық басылымдарда жарияланды.<ref name="mura"/> Ислямовтар педагогтер әулеті туралы материалдар Мәскеудегі А. С. Макаренко мұражайы экспозициясына енгізілді.<ref name="mura"/> Негізгі авторлық еңбегі: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : әдістемелік құрал. — Алматы: Эверо, 2003. — 112 б.<ref name="catalog">Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының каталогындағы ''«Шығыс Қазақстан топонимикасы»'' басылымы. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> Кейін еңбек өңделіп, үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) монография түрінде қайта басылды: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б.<ref name="berel">''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі»;<ref name="mura"/> * «КСРО халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Еңбек ардагері» медалі;<ref name="mura"/> * республикалық және облыстық деңгейдегі медальдар мен Құрмет грамоталары;<ref name="mura"/> * мұғалімдер республикалық съездерінің және педагогикалық әулеттер съезінің (1987) делегаты.<ref name="mura"/> == Естелік == Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжінде «Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» атты атаулы кабинет ашылды, студенттерге Ислямов атындағы атаулы стипендия тағайындалды.<ref name="vkgk">«Асқар Ислямов атындағы атаулы кабинет ашылуы» // ШҚ гуманитарлық колледжі. URL: https://vkgk.edu.kz/news/for-students/otkrytie-imennogo-kabineta-imeni-askara-islyamova/ Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> 2023 жылдан бастап колледж педагогтері арасында республикалық деңгейде ''«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе»'' байқауы өткізіледі.<ref name="govkz">«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе байқауы» // gov.kz. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-bilim/press/news/details/433155 Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:КСРО педагогтары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері]] [[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:1928 жылы туғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] e2y88oom9cpddvhip6qq9n5vq9xb96q 0 774579 3644280 3630758 2026-08-20T01:16:30Z Nurken 111493 3644280 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = министр | Қазақша есімі = Михаил Фёдоров | Шынайы есімі = {{lang-uk|Михайло Федоров}} | Суреті = Михайло Федоров.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = 19-[[Украина Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] | Ту = Штандарт Міністра оборони України.svg | Ту2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Басқара бастады = 14 қаңтар 2026 | Басқаруын аяқтады = 15 шілде 2026 | Президент = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] | Премьер = [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]] | Ізашары = [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]] | Ізбасары = [[Евгений Леонидович Хмара|Евгений Хмара]] | Титулы_2 = [[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]дің Бірінші орынбасары — [[Украина Цифрлық траснформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]] | Ту_2 = Flag of Ukraine.svg | Ту2_2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Басқара бастады_2 = 17 шілде 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 13 қаңтар 2026 | Президент_2 = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] | Премьер_2 = [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]] | Ізашары_2 = ''Бірінші орынбасар ретінде [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]];<br>Цифрлық трансформация министрі ретінде өзі'' | Ізбасары_2 = ''Бірінші орынбасар ретінде [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]];<br>Цифрлық трансформация министрі ретінде [[Александр Сергеевич Борняков|Александр Борняков]]'' | Титулы_3 = Инновация, білім, ғылым мен технология жөніндегі [[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]] орынбасары — [[Украина Цифрлық траснформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]] | Ту_3 = Flag of Ukraine.svg | Ту2_3 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Басқара бастады_3 = 21 наурыз 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 17 шілде 2025<br>({{м.а.}} 16–17 шілде 2025) | Президент_3 = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] | Премьер_3 = [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]] | Ізашары_3 = ''Өзі'' | Ізбасары_3 = ''Орынбасар ретінде лауазымы ыдырады;<br>Цифрлық трансформация министрі ретінде өзі'' | Титулы_4 = [[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]] орынбасары — [[Украина Цифрлық траснформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]] | Ту_4 = Flag of Ukraine.svg | Ту2_4 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Басқара бастады_4 = 29 тамыз 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 20 наурыз 2023 | Премьер_4 = [[Алексей Валерьевич Гончарук|Алексей Гончарук]]<br>[[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]] | Ізашары_4 = ''лауазымы құрылды'' | Ізбасары_4 = ''Өзі'' | Титулы_5 = [[Украина халық депутаты]] | Ту_5 = Small logo of the Verkhovna Rada of Ukraine.svg | Ту2_5 = Flag of Ukraine.svg | Басқара бастады_5 = 29 тамыз 2019 | Басқаруын аяқтады_5 = 29 тамыз 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 21.1.1991 | Туған жері = {{туғанжері|Васильевка (қала){{!}}Васильевка|Васильевкада}}, [[Васильевка ауданы]], [[Запорожье облысы]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Білімі = [[Запорожье ұлттық университеті]] | Ғылыми деңгейі = | Партиясы = [[Халықтың қызметшісі (партия)|Халықтың қызметшісі]] (2019–)<br>«5.10» либертариан партиясы (2014–2019) | Жұбайы = Анастасия Фёдорова (Карпенко) | Балалары = 1 | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Mykhailo Fedorov | Марапаттары = {{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} }} '''Михаил Альбертович Фёдоров''' ({{lang-uk|Михайло Альбертович Федоров}}, {{IPA|[mɪˈxɑjlo ɐlʲˈbɛrtowɪtʃ ˈfɛdorou̯]}}; [[21 қаңтар]] [[1991 жыл]],<ref>{{cite web|url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vnd2019/wp407pt001f01=919pf7201=18494.html |title=Федоров Михайло Альбертович |work=[[Украина Орталық сайлау комиссиясы]] |accessdate=2019-08-26 |language=uk}} {{Wayback|date=2022-02-15 |url=https://web.archive.org/web/20220215132542/https://www.cvk.gov.ua/pls/vnd2019/wp407pt001f01=919pf7201=18494.html}}</ref> [[Васильевка (қала)|Васильевка]], [[Запорожье облысы]])<ref name="ridnemisto" /> — [[украина]]лық саясаткер мен кәсіпкер, 2026 жылғы қаңтардан<ref name="qorganis">{{Cite web|url=https://suspilne.media/1212646-rada-priznacila-fedorova-ministrom-oboroni/ |title=Рада призначила Федорова міністром оборони |lang=uk |publisher=Суспільне |author=Собенко, Надія; Стасюк, Андрій; Патока, Марія |date=2026-01-14 |accessdate=2026-02-13}}</ref> шілдеге дейінгі<ref name="aktsii">{{Cite web|url=https://suspilne.media/1356356-u-kievi-zbirautsa-na-kartonkovij-protest-na-pidtrimku-fedorova/ |title="Не звільняйте Федорова": у Києві та регіонах збираються мирні акції |lang=uk |publisher=Суспільне |author=Левицька, Каріна; Галка, Нікіта; Мазур, Сніжана |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-16}}</ref> [[Украина Қорғаныс министрлігі|Украина Қорғаныс министрі]]. Фёдоров 2025 жылғы шілдеден 2026 жылғы қаңтарға дейін [[Украина премьер-министрі]]нің Бірінші орынбасары — [[Украина Цифрлық трансформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]],<ref>{{Cite web |title=«Продовжимо будувати цифрову державу». Федоров став першим віцепрем’єр-міністром в оновленому Уряді |url=https://dev.ua/news/fedorov-pershyi-vitsepremier-ministr-1752762673 |accessdate=2025-07-18 |work=dev.ua |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web |author=Андрій Стасюк; Надія Собенко |date=2026-01-13 |title=Рада підтримала відставку Федорова з посади голови Мінцифри |url=https://suspilne.media/1212400-rada-pidtrimala-vidstavku-fedorova-z-posadi-golovi-mincifri/ |accessdate=2026-01-14 |publisher=Суспільне |language=uk}}</ref> 2019–2023 жылдары [[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]] орынбасары — [[Украина Цифрлық трансформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]] болған.<ref name="cabappoint Mykhailo Fedorov">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514040208/https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ |date=2021-05-14 }}, [[Українська правда]] (29 тамыз 2019)</ref><ref>{{Cite web|title=Юні і зелені: уряд України - наймолодший у Європі |url=https://www.dw.com/uk/%D1%8E%D0%BD%D1%96-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96-%D1%83%D1%80%D1%8F%D0%B4-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%B9-%D1%83-%D1%94%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%96/a-50262907|accessdate=2020-12-31|publisher=[[Неміс толқыны]]|language=uk}} {{Wayback|date=2022-03-05|url=https://web.archive.org/web/20220305194142/https://www.dw.com/uk/%D1%8E%D0%BD%D1%96-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96-%D1%83%D1%80%D1%8F%D0%B4-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%B9-%D1%83-%D1%94%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%96/a-50262907}}</ref><ref>{{Cite news|title="Буду всю цю фігню бюрократичну просто ліквідовувати" – міністр Михайло Федоров|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30357704.html|accessdate=2020-12-31|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2020-01-03|language=uk|author=Лазур, Власта; Холодов, Павло}} {{Wayback|date=2022-03-01|url=https://web.archive.org/web/20220301182738/https://www.radiosvoboda.org/a/30357704.html}}</ref><ref name="RiabikinFed7394226B">{{cite web|date=2023-03-20|accessdate=2023-03-20|title=Verkhovna Rada dismisses three ministers|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/03/20/7394226/|publisher=[[Українська правда]]|lang=en}} {{Wayback|date=2023-03-20|url=https://web.archive.org/web/20230320133953/https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/03/20/7394226/}}</ref><ref name="7394383Fedorov">{{cite web|date=2023-03-21 |accessdate=2023-03-21 |title=The Verkhovna Rada appointed two ministers and a deputy prime minister |url=https://www.pravda.com.ua/news/2023/03/21/7394383/ |publisher=[[Українська правда]] |lang=uk}} {{Wayback|date=2023-03-28|url=https://web.archive.org/web/20230328112630/https://www.pravda.com.ua/news/2023/03/21/7394383/}}</ref> == Жас кезі және білімі == Фёдоров 1991 жылғы 21 қаңтарда [[Запорожье облысы]]ның [[Васильевка (қала)|Васильевка]] қаласында туған болатын.<ref name="ridnemisto">{{cite web|date=2026-01-15 |accessdate=2026-02-13 |title="Останні чотири роки я живу тим, щоб деокупувати Василівку": новий міністр оборони Михайло Федоров про рідне місто |url=https://suspilne.media/zaporizhzhia/1214692-ostanni-cotiri-roki-a-zivu-tim-sob-deokupuvati-vasilivku-novij-ministr-oboroni-mihajlo-fedorov-pro-ridne-misto/ |publisher=Суспільне |author=Снєжина, Поліна; Губіна, Анастасія |language=uk}}</ref> 2009 жылдан 2014 жылға дейін ол [[Запорожье ұлттық университеті]]нің социология және басқару факультетінде білім алды.<ref name="ridnemisto" /> == Кәсіпкерлік мансабы == 2015 жылы Фёдоров «SMMSTUDIO» компаниясын негіздеп, оның бас директоры атанды. 2017 жылы ол ағаш өңдеу бұйымдарына, су құбыры желілерін орнатуға және сылақ жұмыстарына маманданған «5 служба» компаниясын да құрды. 2018 жылы актёр мен комик [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] Фёдоровты [[Украинадағы президент сайлауы (2019)|2019 жылғы президенттік кампаниясы]]на шақырды. Фёдоров осылайша «Зеленский тобының» мүшесі атанды.<ref name="ridnemisto" /> == Саяси мансабы == Фёдоров өз саяси мансабын 2014 жылы «5.10» либертариан партиясының атынан [[Верховна Рада]] депутаттығына үміткер болып бастаған болатын. Ол, алайда, сайлана алмады.<ref name="ridnemisto" /> 2019 жылы ол жаңадан сайланған президент [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]дің кеңесшісі және [[Халықтың қызметшісі (партия)|Халықтың қызметшісі]] партия атынан [[Украина халық депутаты]] атанды.<ref name="ridnemisto" /> Келесі күні, 2019 жылғы 29 тамызда ол депутаттықтан кетті де, [[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]] орынбасары — [[Украина Цифрлық траснформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]] болып тағайындалды.<ref name="cabappoint Mykhailo Fedorov"/> 2026 жылғы 14 қаңтарда 277 халық депутатынан дауыс алған ол [[Украина Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] болып тағайындалды. Сол күндері президент Зеленский шенеуніктерін алмастырған болатын.<ref name="qorganis" /> Қорғаныс министрі лауазымында көп тұра алмаған Фёдоров сол жылғы 15 шілдеде лауазымынан босатылды. Бұл оның [[Александр Станиславович Сырский|Александр Сырский]]мен болған дауы себебінен болды деген түсінік көп таралған. Президенттің осы шешіміне қарсы елде наразылық шаралары болды.<ref name="aktsii" /> Бір айдан көп созылған наразылыққа қарамастан Фёдоровтың міндетін атқарып жүрген ізбасары [[Евгений Леонидович Хмара|Евгений Хмара]]ны [[Верховна Рада]] Қорғаныс министрі лауазымына 2026 жылғы 19 тамызда ресми түрде тағайындады. Хмараның ресми тағайындалуынан бір күн бұрын Фёдоров бүкіл Украина халқына жолдау жасаған болатын. Бұл бейнеде ол соғыс барысында болса да сайлаудың өткізілгенін талап етіп, елдегі жемқорлықты тағы бір еске алды. Бірнеше дереккөз бұл әрекетті оның ресми түрде толыққанды оппозицияға көшкені, өз саяси жолын бастағаны деп көрді.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-fedorov-zvernennya-vybory/33833036.html |title=Федоров записав звернення до українців, у якому згадав про вибори |language=uk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |last=Первак |first=Ганна |date=2026-08-18 |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/ukraine/politics/fedorov-faktichno-pereyshov-v-opoziciyu-i-pochinaye-svoyu-gru-analiz-videozvernennya-vid-politologa-50633854.html |title=Федоров фактично перейшов в опозицію і починає свою гру |language=uk |work=nv.ua |date=2026-08-19}}</ref> == Өз өмірі == Фёдоров Анастасия Владимировна Фёдороваға (туғанында Карпенко) үйленген. Анастасия да [[Запорожье ұлттық университеті]]нде, алайда басқа факультетте оқыған болатын. 2017 жылы жұптың қызы Мария дүниеге келген.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nonews.co/directory/people/fedorov|title=Михаил Федоров|language=uk|work=nonews.co|accessdate=2023-05-01}} {{Wayback|date=2023-05-01|url=https://web.archive.org/web/20230501080442/https://nonews.co/directory/people/fedorov}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[https://www.facebook.com/fedorov1991 Михаил Фёдоров], [[Facebook]] *[https://x.com/FedorovMykhailo Михаил Фёдоров], [[Twitter]] *[https://www.instagram.com/michael.fedorov/ Михаил Фёдоров], [[Instagram]] {{DEFAULTSORT:Фёдоров, Михаил Альбертович}} [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Украина кәсіпкерлері]] [[Санат:Украина қорғаныс министрлері]] [[Санат:Украина цифрлық трансформация министрлері]] [[Санат:Украина Верховна Радасы IX шақырылымы халық депутаттары]] [[Санат:Украина депутаттары]] [[Санат:Халықтың қызметшісі мүшелері]] [[Санат:Украина президентінің кеңесшілері]] [[Санат:Украина бірінші вице-премьер-министрлері]] [[Санат:Украина вице-премьер-министрлері]] [[Санат:Шмыгаль үкіметі]] [[Санат:Свириденко үкіметі]] [[Санат:Гончарук үкіметі]] 0ee8tiainh7wi95xm2fuwodex0ocy24 3644281 3644280 2026-08-20T01:16:52Z Nurken 111493 3644281 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = министр | Қазақша есімі = Михаил Фёдоров | Шынайы есімі = {{lang-uk|Михайло Федоров}} | Суреті = Михайло Федоров.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = 19-[[Украина Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] | Ту = Штандарт Міністра оборони України.svg | Ту2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Басқара бастады = 14 қаңтар 2026 | Басқаруын аяқтады = 15 шілде 2026 | Президент = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] | Премьер = [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]] | Ізашары = [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]] | Ізбасары = [[Евгений Леонидович Хмара|Евгений Хмара]] | Титулы_2 = [[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]дің Бірінші орынбасары — [[Украина Цифрлық траснформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]] | Ту_2 = Flag of Ukraine.svg | Ту2_2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Басқара бастады_2 = 17 шілде 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 13 қаңтар 2026 | Президент_2 = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] | Премьер_2 = [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]] | Ізашары_2 = ''Бірінші орынбасар ретінде [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]];<br>Цифрлық трансформация министрі ретінде өзі'' | Ізбасары_2 = ''Бірінші орынбасар ретінде [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]];<br>Цифрлық трансформация министрі ретінде [[Александр Сергеевич Борняков|Александр Борняков]]'' | Титулы_3 = Инновация, білім, ғылым мен технология жөніндегі [[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]] орынбасары — [[Украина Цифрлық траснформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]] | Ту_3 = Flag of Ukraine.svg | Ту2_3 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Басқара бастады_3 = 21 наурыз 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 17 шілде 2025<br>({{м.а.}} 16–17 шілде 2025) | Президент_3 = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] | Премьер_3 = [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]] | Ізашары_3 = ''Өзі'' | Ізбасары_3 = ''Орынбасар ретінде лауазымы ыдырады;<br>Цифрлық трансформация министрі ретінде өзі'' | Титулы_4 = [[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]] орынбасары — [[Украина Цифрлық траснформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]] | Ту_4 = Flag of Ukraine.svg | Ту2_4 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Басқара бастады_4 = 29 тамыз 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 20 наурыз 2023 | Премьер_4 = [[Алексей Валерьевич Гончарук|Алексей Гончарук]]<br>[[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]] | Ізашары_4 = ''лауазымы құрылды'' | Ізбасары_4 = ''Өзі'' | Титулы_5 = [[Украина халық депутаты]] | Ту_5 = Small logo of the Verkhovna Rada of Ukraine.svg | Ту2_5 = Flag of Ukraine.svg | Басқара бастады_5 = 29 тамыз 2019 | Басқаруын аяқтады_5 = 29 тамыз 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 21.1.1991 | Туған жері = {{туғанжері|Васильевка (қала){{!}}Васильевка|Васильевкада}}, [[Васильевка ауданы]], [[Запорожье облысы]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Білімі = [[Запорожье ұлттық университеті]] | Ғылыми деңгейі = | Партиясы = [[Халықтың қызметшісі (партия)|Халықтың қызметшісі]] (2019–)<br>«5.10» либертариан партиясы (2014–2019) | Жұбайы = Анастасия Карпенко | Балалары = 1 | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Mykhailo Fedorov | Марапаттары = {{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} }} '''Михаил Альбертович Фёдоров''' ({{lang-uk|Михайло Альбертович Федоров}}, {{IPA|[mɪˈxɑjlo ɐlʲˈbɛrtowɪtʃ ˈfɛdorou̯]}}; [[21 қаңтар]] [[1991 жыл]],<ref>{{cite web|url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vnd2019/wp407pt001f01=919pf7201=18494.html |title=Федоров Михайло Альбертович |work=[[Украина Орталық сайлау комиссиясы]] |accessdate=2019-08-26 |language=uk}} {{Wayback|date=2022-02-15 |url=https://web.archive.org/web/20220215132542/https://www.cvk.gov.ua/pls/vnd2019/wp407pt001f01=919pf7201=18494.html}}</ref> [[Васильевка (қала)|Васильевка]], [[Запорожье облысы]])<ref name="ridnemisto" /> — [[украина]]лық саясаткер мен кәсіпкер, 2026 жылғы қаңтардан<ref name="qorganis">{{Cite web|url=https://suspilne.media/1212646-rada-priznacila-fedorova-ministrom-oboroni/ |title=Рада призначила Федорова міністром оборони |lang=uk |publisher=Суспільне |author=Собенко, Надія; Стасюк, Андрій; Патока, Марія |date=2026-01-14 |accessdate=2026-02-13}}</ref> шілдеге дейінгі<ref name="aktsii">{{Cite web|url=https://suspilne.media/1356356-u-kievi-zbirautsa-na-kartonkovij-protest-na-pidtrimku-fedorova/ |title="Не звільняйте Федорова": у Києві та регіонах збираються мирні акції |lang=uk |publisher=Суспільне |author=Левицька, Каріна; Галка, Нікіта; Мазур, Сніжана |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-16}}</ref> [[Украина Қорғаныс министрлігі|Украина Қорғаныс министрі]]. Фёдоров 2025 жылғы шілдеден 2026 жылғы қаңтарға дейін [[Украина премьер-министрі]]нің Бірінші орынбасары — [[Украина Цифрлық трансформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]],<ref>{{Cite web |title=«Продовжимо будувати цифрову державу». Федоров став першим віцепрем’єр-міністром в оновленому Уряді |url=https://dev.ua/news/fedorov-pershyi-vitsepremier-ministr-1752762673 |accessdate=2025-07-18 |work=dev.ua |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web |author=Андрій Стасюк; Надія Собенко |date=2026-01-13 |title=Рада підтримала відставку Федорова з посади голови Мінцифри |url=https://suspilne.media/1212400-rada-pidtrimala-vidstavku-fedorova-z-posadi-golovi-mincifri/ |accessdate=2026-01-14 |publisher=Суспільне |language=uk}}</ref> 2019–2023 жылдары [[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]] орынбасары — [[Украина Цифрлық трансформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]] болған.<ref name="cabappoint Mykhailo Fedorov">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514040208/https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ |date=2021-05-14 }}, [[Українська правда]] (29 тамыз 2019)</ref><ref>{{Cite web|title=Юні і зелені: уряд України - наймолодший у Європі |url=https://www.dw.com/uk/%D1%8E%D0%BD%D1%96-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96-%D1%83%D1%80%D1%8F%D0%B4-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%B9-%D1%83-%D1%94%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%96/a-50262907|accessdate=2020-12-31|publisher=[[Неміс толқыны]]|language=uk}} {{Wayback|date=2022-03-05|url=https://web.archive.org/web/20220305194142/https://www.dw.com/uk/%D1%8E%D0%BD%D1%96-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96-%D1%83%D1%80%D1%8F%D0%B4-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%B9-%D1%83-%D1%94%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%96/a-50262907}}</ref><ref>{{Cite news|title="Буду всю цю фігню бюрократичну просто ліквідовувати" – міністр Михайло Федоров|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30357704.html|accessdate=2020-12-31|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2020-01-03|language=uk|author=Лазур, Власта; Холодов, Павло}} {{Wayback|date=2022-03-01|url=https://web.archive.org/web/20220301182738/https://www.radiosvoboda.org/a/30357704.html}}</ref><ref name="RiabikinFed7394226B">{{cite web|date=2023-03-20|accessdate=2023-03-20|title=Verkhovna Rada dismisses three ministers|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/03/20/7394226/|publisher=[[Українська правда]]|lang=en}} {{Wayback|date=2023-03-20|url=https://web.archive.org/web/20230320133953/https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/03/20/7394226/}}</ref><ref name="7394383Fedorov">{{cite web|date=2023-03-21 |accessdate=2023-03-21 |title=The Verkhovna Rada appointed two ministers and a deputy prime minister |url=https://www.pravda.com.ua/news/2023/03/21/7394383/ |publisher=[[Українська правда]] |lang=uk}} {{Wayback|date=2023-03-28|url=https://web.archive.org/web/20230328112630/https://www.pravda.com.ua/news/2023/03/21/7394383/}}</ref> == Жас кезі және білімі == Фёдоров 1991 жылғы 21 қаңтарда [[Запорожье облысы]]ның [[Васильевка (қала)|Васильевка]] қаласында туған болатын.<ref name="ridnemisto">{{cite web|date=2026-01-15 |accessdate=2026-02-13 |title="Останні чотири роки я живу тим, щоб деокупувати Василівку": новий міністр оборони Михайло Федоров про рідне місто |url=https://suspilne.media/zaporizhzhia/1214692-ostanni-cotiri-roki-a-zivu-tim-sob-deokupuvati-vasilivku-novij-ministr-oboroni-mihajlo-fedorov-pro-ridne-misto/ |publisher=Суспільне |author=Снєжина, Поліна; Губіна, Анастасія |language=uk}}</ref> 2009 жылдан 2014 жылға дейін ол [[Запорожье ұлттық университеті]]нің социология және басқару факультетінде білім алды.<ref name="ridnemisto" /> == Кәсіпкерлік мансабы == 2015 жылы Фёдоров «SMMSTUDIO» компаниясын негіздеп, оның бас директоры атанды. 2017 жылы ол ағаш өңдеу бұйымдарына, су құбыры желілерін орнатуға және сылақ жұмыстарына маманданған «5 служба» компаниясын да құрды. 2018 жылы актёр мен комик [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] Фёдоровты [[Украинадағы президент сайлауы (2019)|2019 жылғы президенттік кампаниясы]]на шақырды. Фёдоров осылайша «Зеленский тобының» мүшесі атанды.<ref name="ridnemisto" /> == Саяси мансабы == Фёдоров өз саяси мансабын 2014 жылы «5.10» либертариан партиясының атынан [[Верховна Рада]] депутаттығына үміткер болып бастаған болатын. Ол, алайда, сайлана алмады.<ref name="ridnemisto" /> 2019 жылы ол жаңадан сайланған президент [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]дің кеңесшісі және [[Халықтың қызметшісі (партия)|Халықтың қызметшісі]] партия атынан [[Украина халық депутаты]] атанды.<ref name="ridnemisto" /> Келесі күні, 2019 жылғы 29 тамызда ол депутаттықтан кетті де, [[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]] орынбасары — [[Украина Цифрлық траснформация министрлігі|Цифрлық трансформация министрі]] болып тағайындалды.<ref name="cabappoint Mykhailo Fedorov"/> 2026 жылғы 14 қаңтарда 277 халық депутатынан дауыс алған ол [[Украина Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] болып тағайындалды. Сол күндері президент Зеленский шенеуніктерін алмастырған болатын.<ref name="qorganis" /> Қорғаныс министрі лауазымында көп тұра алмаған Фёдоров сол жылғы 15 шілдеде лауазымынан босатылды. Бұл оның [[Александр Станиславович Сырский|Александр Сырский]]мен болған дауы себебінен болды деген түсінік көп таралған. Президенттің осы шешіміне қарсы елде наразылық шаралары болды.<ref name="aktsii" /> Бір айдан көп созылған наразылыққа қарамастан Фёдоровтың міндетін атқарып жүрген ізбасары [[Евгений Леонидович Хмара|Евгений Хмара]]ны [[Верховна Рада]] Қорғаныс министрі лауазымына 2026 жылғы 19 тамызда ресми түрде тағайындады. Хмараның ресми тағайындалуынан бір күн бұрын Фёдоров бүкіл Украина халқына жолдау жасаған болатын. Бұл бейнеде ол соғыс барысында болса да сайлаудың өткізілгенін талап етіп, елдегі жемқорлықты тағы бір еске алды. Бірнеше дереккөз бұл әрекетті оның ресми түрде толыққанды оппозицияға көшкені, өз саяси жолын бастағаны деп көрді.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-fedorov-zvernennya-vybory/33833036.html |title=Федоров записав звернення до українців, у якому згадав про вибори |language=uk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |last=Первак |first=Ганна |date=2026-08-18 |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/ukraine/politics/fedorov-faktichno-pereyshov-v-opoziciyu-i-pochinaye-svoyu-gru-analiz-videozvernennya-vid-politologa-50633854.html |title=Федоров фактично перейшов в опозицію і починає свою гру |language=uk |work=nv.ua |date=2026-08-19}}</ref> == Өз өмірі == Фёдоров Анастасия Владимировна Фёдороваға (туғанында Карпенко) үйленген. Анастасия да [[Запорожье ұлттық университеті]]нде, алайда басқа факультетте оқыған болатын. 2017 жылы жұптың қызы Мария дүниеге келген.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nonews.co/directory/people/fedorov|title=Михаил Федоров|language=uk|work=nonews.co|accessdate=2023-05-01}} {{Wayback|date=2023-05-01|url=https://web.archive.org/web/20230501080442/https://nonews.co/directory/people/fedorov}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[https://www.facebook.com/fedorov1991 Михаил Фёдоров], [[Facebook]] *[https://x.com/FedorovMykhailo Михаил Фёдоров], [[Twitter]] *[https://www.instagram.com/michael.fedorov/ Михаил Фёдоров], [[Instagram]] {{DEFAULTSORT:Фёдоров, Михаил Альбертович}} [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Украина кәсіпкерлері]] [[Санат:Украина қорғаныс министрлері]] [[Санат:Украина цифрлық трансформация министрлері]] [[Санат:Украина Верховна Радасы IX шақырылымы халық депутаттары]] [[Санат:Украина депутаттары]] [[Санат:Халықтың қызметшісі мүшелері]] [[Санат:Украина президентінің кеңесшілері]] [[Санат:Украина бірінші вице-премьер-министрлері]] [[Санат:Украина вице-премьер-министрлері]] [[Санат:Шмыгаль үкіметі]] [[Санат:Свириденко үкіметі]] [[Санат:Гончарук үкіметі]] sj2fuqx25bg1xplbgute2s2jkg4tece 4 775564 3644286 3643906 2026-08-20T03:05:44Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3644286 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 34745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 104787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 397477] |- |2 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 82234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 194288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 357310] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 34859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 103495] |- |4 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30763] |- |5 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29676] |- |6 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8654] |- |7 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 255124] |- |8 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 82897] |- |9 |[[Нан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 2623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 3412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 5042] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 83315] |- |11 |[[Шешендік сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 8060] |- |12 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9092] |- |13 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35466] |- |14 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9761] |- |15 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 9707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 10116] |- |16 |[[Пазырық мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5188] |- |17 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6909] |- |18 |[[Қазақ-ноғай қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3539] |- |19 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17812] |- |20 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23370] |- |21 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3263] |- |22 |[[Әділ Өтеғұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2654] |- |23 |[[:Сурет:Oxford City FC crest.svg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2528] |- |24 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8536] |- |25 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18903] |- |26 |[[Жақ (анатомия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 2539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 3481] |- |27 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 8047] |- |28 |[[Зират]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 2835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 3211] |- |29 |[[Джон Фицджеральд Кеннеди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 2504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 3042] |- |30 |[[Нұрсұлтан (ханбике)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2550] |- |31 |[[Шорья]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2455] |- |32 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21574] |- |33 |[[Михаил Станиславович Шайдоров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 4984] |- |34 |[[Стоматит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 2704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 5740] |- |35 |[[Ламин Ямаль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 2525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 3531] |- |36 |[[Дина Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 3361] |- |37 |[[Заһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2479] |- |38 |[[Рүстем Оразбайұлы Есдәулетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2553] |- |39 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35859] |- |40 |[[Жын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 3871] |- |41 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 23276] |- |42 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9912] |- |43 |[[Бүйрек тастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2358] |- |44 |[[Құшайри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2231] |- |45 |[[Әлем халықтарының ертегілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2370] |- |46 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11420] |- |47 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30361] |- |48 |[[Саида Шавкатқызы Мирзиёева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2375] |- |49 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13498] |- |50 |[[Айша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 4489] |- |51 |[[Қатысушы талқылауы:Kasthack]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2130] |- |52 |[[Ұйғырлар мен дүнгендердің Қытайдан Жетісуға қоныс аударуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 2149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 4328] |- |53 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3568] |- |54 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14739] |- |55 |[[Тораңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 2372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 3836] |- |56 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6213] |- |57 |[[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2782] |- |58 |[[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2302] |- |59 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28486] |- |60 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13026] |- |61 |[[Қазақ хандарының шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5927] |- |62 |[[Бала ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2367] |- |63 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 6499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 24281] |- |64 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 74945] |- |65 |[[Қазақтың дәстүрлі үй кәсіпшілігі мен қолөнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2699] |- |66 |[[Шұрат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 2329] |- |67 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45996] |- |68 |[[Бақыт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 3434] |- |69 |[[Канибадам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2136] |- |70 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17022] |- |71 |[[Ай (қазақ дәстүрінде)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 5102] |- |72 |[[Тарық ибн Зияд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 2060] |- |73 |[[Уоррен Гардинг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 2243] |- |74 |[[Щучинск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2863] |- |75 |[[Әйнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2769] |- |76 |[[Қытай халықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2541] |- |77 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7515] |- |78 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3233] |- |79 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17943] |- |80 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58365] |- |81 |[[Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 2799] |- |82 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 48888] |- |83 |[[Виктория (Британдық Колумбия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1949] |- |84 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40918] |- |85 |[[Ислам негіздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2677] |- |86 |[[Шұғыла (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1936] |- |87 |[[Жаңасемей ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3084] |- |88 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25301] |- |89 |[[Есінеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 2134] |- |90 |[[Комако Кимура]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1836] |- |91 |[[Құс өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1986] |- |92 |[[Нақыл сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5624] |- |93 |[[Араб мемлекеттері Лигасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 2951] |- |94 |[[Маржан Тасова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1875] |- |95 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 115932] |- |96 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 7774] |- |97 |[[Ажырасу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 1999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 2862] |- |98 |[[Бірлік (Мойынқұм ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 2008] |- |99 |[[Пиноккио]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1805] |- |100 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 12973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22535] |- |101 |[[Ребус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 2189] |- |102 |[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2680] |- |103 |[[Азаматтық тәрбие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1876] |- |104 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25952] |- |105 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 4891] |- |106 |[[Коростышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1734] |- |107 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27861] |- |108 |[[Қарадың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1721] |- |109 |[[Райнгау-Таунус (аудан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1709] |- |110 |[[Икер Касильяс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1989] |- |111 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10192] |- |112 |[[Наманған облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1781] |- |113 |[[Түзуші ұлпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 3191] |- |114 |[[Энтеровирусты инфекция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 2529] |- |115 |[[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1970] |- |116 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4266] |- |117 |[[Иммунды жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 3435] |- |118 |[[Халифа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 2428] |- |119 |[[Кванхе гун ван]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1804] |- |120 |[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4356] |- |121 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36207] |- |122 |[[Дирлеванг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1615] |- |123 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 3205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23684] |- |124 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7216] |- |125 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23654] |- |126 |[[Футболдан әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5470] |- |127 |[[Павел Яковлевич Зальцман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1620] |- |128 |[[Dream League Soccer 2021]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Dream_League_Soccer_2021 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Dream_League_Soccer_2021 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Dream_League_Soccer_2021 1666] |- |129 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23010] |- |130 |[[Ұлы тоқырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3005] |- |131 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9458] |- |132 |[[Данил Голубенко]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1961] |- |133 |[[Мұхаммед Мохбер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1645] |- |134 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7832] |- |135 |[[Кропивницкий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1617] |- |136 |[[Хулиан Альварес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1671] |- |137 |[[Қатысушы:Tvoilubimyibakhthar]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1666] |- |138 |[[Жалғас Жұмағұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2169] |- |139 |[[Сайфуддин Азизи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1569] |- |140 |[[Көлемі бойынша ең ірі көлдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4958] |- |141 |[[:Санат:Алматы облысында туғандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1741] |- |142 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1729] |- |143 |[[Капонир]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1542] |- |144 |[[Супер келіншек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1851] |- |145 |[[Күрен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1553] |- |146 |[[Mellstroy]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Mellstroy 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Mellstroy 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Mellstroy 1958] |- |147 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 58384] |- |148 |[[Үйде жалғыз қалғанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 3702] |- |149 |[[Аустрия жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1627] |- |150 |[[Волчанск (Украина)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1511] |- |151 |[[Жанна Исақызы Керімтаева-Сатыбалдиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1576] |- |152 |[[Үлкен Арлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1640] |- |153 |[[Түрік әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2809] |- |154 |[[Үндістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2503] |- |155 |[[Адуын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1621] |- |156 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25859] |- |157 |[[Кеңірдек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 3624] |- |158 |[[Алатау (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 4649] |- |159 |[[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4005] |- |160 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23069] |- |161 |[[Алматы энергетика және байланыс университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2806] |- |162 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3938] |- |163 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28578] |- |164 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11218] |- |165 |[[Абайдың этнографиялық лексикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1493] |- |166 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5952] |- |167 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10618] |- |168 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 10227] |- |169 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 2070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 11895] |- |170 |[[Терек шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1586] |- |171 |[[Ларри Финк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1521] |- |172 |[[Бронх демікпесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 5068] |- |173 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11425] |- |174 |[[Құран ғылымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1387] |- |175 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17834] |- |176 |[[Арсланбек Сұлтанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1553] |- |177 |[[Мырза Ғұләм Ахмед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1518] |- |178 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4658] |- |179 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9819] |- |180 |[[Қазақстан кенттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2000] |- |181 |[[Ер Төстік және Айдаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2047] |- |182 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6997] |- |183 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22439] |- |184 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12141] |- |185 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15520] |- |186 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 126508] |- |187 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 62763] |- |188 |[[:Санат:Жылқы тұқымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1352] |- |189 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 28110] |- |190 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 4564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28973] |- |191 |[[Ванесса Кирби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1349] |- |192 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18781] |- |193 |[[Түркістан легионы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2434] |- |194 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8715] |- |195 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 27510] |- |196 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 61857] |- |197 |[[Профессор Мориарти]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1296] |- |198 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8725] |- |199 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25259] |- |200 |[[Кристалдық тор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 4408] |- |201 |[[Лиам Макдональд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1269] |- |202 |[[Захабийа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1248] |- |203 |[[Қабір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 2161] |- |204 |[[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2586] |- |205 |[[Ұйғырлардың Жетісуға қоныс аударуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1494] |- |206 |[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1991] |- |207 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10262] |- |208 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15847] |- |209 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2901] |- |210 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 120351] |- |211 |[[Кеген (ауыл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1740] |- |212 |[[Турбина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1397] |- |213 |[[Пісте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1506] |- |214 |[[Ирина Ерофеева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1265] |- |215 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34714] |- |216 |[[Қазақтың антропологиялық типі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1359] |- |217 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3160] |- |218 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12469] |- |219 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12336] |- |220 |[[:Санат:Чадтағы футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1175] |- |221 |[[Қыз ұзату кәделері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3122] |- |222 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12743] |- |223 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17663] |- |224 |[[Индиго]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 2475] |- |225 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12382] |- |226 |[[Галлон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1197] |- |227 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19261] |- |228 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30747] |- |229 |[[Аляска штатының қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1459] |- |230 |[[Сырдария облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1396] |- |231 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8140] |- |232 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11959] |- |233 |[[Элен Каррер д’Анкосс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1138] |- |234 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35683] |- |235 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 6000] |- |236 |[[Тив (халық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1163] |- |237 |[[Дезире Дуэ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 1234] |- |238 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27616] |- |239 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4883] |- |240 |[[Шымыр батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1397] |- |241 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9412] |- |242 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37588] |- |243 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 45455] |- |244 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3789] |- |245 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4920] |- |246 |[[Берік Мәжитұлы Имашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1473] |- |247 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 108793] |- |248 |[[Катар әмірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1128] |- |249 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22832] |- |250 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12038] |- |251 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 7864] |- |252 |[[Ху Цзиньтао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1236] |- |253 |[[Елена Александровна Пак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1047] |- |254 |[[Тәубә сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2096] |- |255 |[[Көкбас (балық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1176] |- |256 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10363] |- |257 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15573] |- |258 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7095] |- |259 |[[Давид Мамиевич Дегтярев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1083] |- |260 |[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 57] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2619] |- |261 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5058] |- |262 |[[Желдірме (ән жанры)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1057] |- |263 |[[Алтынсарин ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1282] |- |264 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4544] |- |265 |[[Мизан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2010] |- |266 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8823] |- |267 |[[Александр Станиславович Сырский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1110] |- |268 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7695] |- |269 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6016] |- |270 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 38267] |- |271 |[[Ракапоши]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 1021] |- |272 |[[Дәуіт ұста]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1314] |- |273 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49425] |- |274 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4411] |- |275 |[[Жігіттің сөзі. Қанды жол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 1047] |- |276 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20550] |- |277 |[[Ежелгі грек философиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3234] |- |278 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65036] |- |279 |[[Мал атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4143] |- |280 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 20536] |- |281 |[[Химия оқу пәні және ғылыми сала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1187] |- |282 |[[Голямо-Асеново (Хасково облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 966] |- |283 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53530] |- |284 |[[Мақсат Мәлікұлы Толықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2160] |- |285 |[[Ақ бата, тілек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 1936] |- |286 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33654] |- |287 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 22989] |- |288 |[[Бейметалдар атомы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 982] |- |289 |[[Намаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 2522] |- |290 |[[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1659] |- |291 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8836] |- |292 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13532] |- |293 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7695] |- |294 |[[Накхер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 934] |- |295 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10244] |- |296 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4527] |- |297 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27330] |- |298 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9829] |- |299 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9458] |- |300 |[[Худжанд (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 962] |- |301 |[[Темір алмасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1131] |- |302 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6773] |- |303 |[[Төлепберген Тұрсынұлы Байсақалов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1193] |- |304 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15825] |- |305 |[[Хакан Чалханоглу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 972] |- |306 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12146] |- |307 |[[Цирк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 2574] |- |308 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 83784] |- |309 |[[Күміс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 3528] |- |310 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15445] |- |311 |[[Шариф]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 1054] |- |312 |[[:Сурет:Maradona 1986 Arg-Eng.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |- |313 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76665] |- |314 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29764] |- |315 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 13484] |- |316 |[[Бас сүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 5562] |- |317 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25759] |- |318 |[[Түсті металлургия өнеркәсібі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 1825] |- |319 |[[Кухня (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1071] |- |320 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24469] |- |321 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 5867] |- |322 |[[Омония (футбол клубы, Никосия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 914] |- |323 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15753] |- |324 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8829] |- |325 |[[Қызықты биология. Жануарлар әлемі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 904] |- |326 |[[2GIS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2GIS 62] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2GIS 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2GIS 1612] |- |327 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 12371] |- |328 |[[Қазақстан Президентінің Резиденциясы (Алматы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 1032] |- |329 |[[Бохтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 972] |- |330 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9118] |- |331 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10094] |- |332 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13030] |- |333 |[[Аққыстау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 1442] |- |334 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14408] |- |335 |[[Малдың инвазиялық аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2058] |- |336 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4487] |- |337 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28519] |- |338 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7596] |- |339 |[[Ябалак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 868] |- |340 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12972] |- |341 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7916] |- |342 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20807] |- |343 |[[Арал ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3520] |- |344 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5979] |- |345 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33391] |- |346 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49727] |- |347 |[[Староконстантинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 881] |- |348 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18645] |- |349 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11351] |- |350 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8648] |- |351 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9024] |- |352 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5009] |- |353 |[[Ақ болып кетті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 1001] |- |354 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10812] |- |355 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10549] |- |356 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23039] |- |357 |[[Орта ғасыр кезеңінің антропологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 895] |- |358 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27175] |- |359 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5771] |- |360 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25818] |- |361 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11410] |- |362 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22393] |- |363 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4346] |- |364 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12704] |- |365 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5021] |- |366 |[[Ортохантавирус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 946] |- |367 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 17414] |- |368 |[[Қазақ ұлттық киімдер тігуге пайдаланған маталар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 937] |- |369 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63760] |- |370 |[[Ағайын-туыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 63] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 1280] |- |371 |[[Ақтабан шұбырынды жырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1039] |- |372 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16502] |- |373 |[[Сарыарқа (метро бекеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 901] |- |374 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99188] |- |375 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5447] |- |376 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1765] |- |377 |[[Лионель Месси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 4195] |- |378 |[[Испан тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1712] |- |379 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16756] |- |380 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15116] |- |381 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5287] |- |382 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39832] |- |383 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 36606] |- |384 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31877] |- |385 |[[Көрімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2402] |- |386 |[[Дүйсен Шопанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 758] |- |387 |[[Сабын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2087] |- |388 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12028] |- |389 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71756] |- |390 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14881] |- |391 |[[Без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 4537] |- |392 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7037] |- |393 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34714] |- |394 |[[Жүктілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 4206] |- |395 |[[Астана күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1788] |- |396 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4238] |- |397 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9618] |- |398 |[[Виктор Орбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 1211] |- |399 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2960] |- |400 |[[Хасар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 970] |- |401 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7582] |- |402 |[[Рахат Мұхтарұлы Әлиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1927] |- |403 |[[Діл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 1936] |- |404 |[[Чарли Кирк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 1088] |- |405 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8977] |- |406 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 29294] |- |407 |[[Ақпан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 2538] |- |408 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18085] |- |409 |[[Арыс қалалық әкімдігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 1204] |- |410 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7428] |- |411 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21530] |- |412 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9649] |- |413 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11976] |- |414 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15681] |- |415 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5800] |- |416 |[[Шу аңғары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 816] |- |417 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19461] |- |418 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10420] |- |419 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7383] |- |420 |[[Қатысушы:Дана Нұрболқызы/зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 725] |- |421 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8996] |- |422 |[[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2356] |- |423 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58322] |- |424 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2835] |- |425 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6086] |- |426 |[[Әкімшілік жауапкершілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2060] |- |427 |[[Азамат Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2425] |- |428 |[[Ташкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 4325] |- |429 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28203] |- |430 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8139] |- |431 |[[Гүлназ Жоланова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1296] |- |432 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 54345] |- |433 |[[Білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 4136] |- |434 |[[Ғылыми еңбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 833] |- |435 |[[Кеңірдек тыныстылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 49] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 793] |- |436 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18633] |- |437 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3746] |- |438 |[[Құрылтай сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 663] |- |439 |[[Шиеленіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 42] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 966] |- |440 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1894] |- |441 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13589] |- |442 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8097] |- |443 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8117] |- |444 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 876] |- |445 |[[Мандам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 939] |- |446 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10425] |- |447 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7555] |- |448 |[[Маймыл шешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 859] |- |449 |[[Абай облысындағы өрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1045] |- |450 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1279] |- |451 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8716] |- |452 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19103] |- |453 |[[Енога]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 647] |- |454 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27935] |- |455 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18953] |- |456 |[[Азық-түлік қауіпсіздігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 38] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 1162] |- |457 |[[Шолпан Иманбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1287] |- |458 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8690] |- |459 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11529] |- |460 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9628] |- |461 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12685] |- |462 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3560] |- |463 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4538] |- |464 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14231] |- |465 |[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3197] |- |466 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8025] |- |467 |[[Киста]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 2759] |- |468 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 2014] |- |469 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15065] |- |470 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2690] |- |471 |[[Лана Паррия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 663] |- |472 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33012] |- |473 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11177] |- |474 |[[Әзімхан Тішәнұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 637] |- |475 |[[Шаһрихан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 697] |- |476 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 6503] |- |477 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3428] |- |478 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26701] |- |479 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20576] |- |480 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12637] |- |481 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26772] |- |482 |[[Лофельден]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 621] |- |483 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8040] |- |484 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10791] |- |485 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18680] |- |486 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13312] |- |487 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8196] |- |488 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9046] |- |489 |[[Ат қою рәсімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2788] |- |490 |[[Халықаралық Алматы әуежайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1544] |- |491 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18179] |- |492 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11111] |- |493 |[[Алматы-2]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 798] |- |494 |[[Әуе компаниялары кодтары-T]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 647] |- |495 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9003] |- |496 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10231] |- |497 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4174] |- |498 |[[Астана медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 65] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1355] |- |499 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8167] |- |500 |[[Намаз уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 6238] |- |501 |[[Хасен Рүстемұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 982] |- |502 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15980] |- |503 |[[Қоскөпір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 630] |- |504 |[[Абд әл-Қадыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 45] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 655] |- |505 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4149] |- |506 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31748] |- |507 |[[Бұғы мүйізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 890] |- |508 |[[Сорпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 1016] |- |509 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12746] |- |510 |[[Ел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB 1597] |- |511 |[[Қызыл (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 775] |- |512 |[[Йошинори Осуми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 631] |- |513 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22164] |- |514 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14461] |- |515 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13455] |- |516 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23084] |- |517 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8873] |- |518 |[[Ертегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 6252] |- |519 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12151] |- |520 |[[Мара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 604] |- |521 |[[Сәтбаев (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2574] |- |522 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6535] |- |523 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 64741] |- |524 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6851] |- |525 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5400] |- |526 |[[Кока-кола]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 1977] |- |527 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6123] |- |528 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7914] |- |529 |[[Айсай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 593] |- |530 |[[Түстер психологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2874] |- |531 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 12192] |- |532 |[[Оливер Три]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1213] |- |533 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9126] |- |534 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11005] |- |535 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4799] |- |536 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12240] |- |537 |[[Chanel]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Chanel 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Chanel 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Chanel 3514] |- |538 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6470] |- |539 |[[Ақтаудағы ұшақ апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 966] |- |540 |[[Тілашар тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2726] |- |541 |[[Әлжаппар Мұсаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 594] |- |542 |[[Фармакология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 70] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2192] |- |543 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7382] |- |544 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13939] |- |545 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8449] |- |546 |[[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3072] |- |547 |[[:Сурет:Photo of massacre victims in Turkey.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 544] |- |548 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 10570] |- |549 |[[Самұрық құсы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 2992] |- |550 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53868] |- |551 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9748] |- |552 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 57] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 2330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27929] |- |553 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13117] |- |554 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2621] |- |555 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16200] |- |556 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8989] |- |557 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17406] |- |558 |[[Ипанема]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 573] |- |559 |[[Аргентина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3003] |- |560 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40384] |- |561 |[[Қауын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2234] |- |562 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4299] |- |563 |[[Отандастар қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 941] |- |564 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5446] |- |565 |[[Ұйымның қаржы қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 791] |- |566 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11700] |- |567 |[[Дарын (мектептер желісі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 1244] |- |568 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11569] |- |569 |[[Иландыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 640] |- |570 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15540] |- |571 |[[Үйлену тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2768] |- |572 |[[Әмір Темір мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 853] |- |573 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1956] |- |574 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6409] |- |575 |[[Әділхан Құрманғалиұлы Макин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 701] |- |576 |[[Ұшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 3942] |- |577 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14169] |- |578 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9889] |- |579 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14909] |- |580 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 6718] |- |581 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13837] |- |582 |[[Зеренді (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 42] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 748] |- |583 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14979] |- |584 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8653] |- |585 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23788] |- |586 |[[Қатын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 1486] |- |587 |[[Марат Бақытжанұлы Бекетаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 648] |- |588 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18043] |- |589 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11378] |- |590 |[[Жұмыс уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3207] |- |591 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 24268] |- |592 |[[Берш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 618] |- |593 |[[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 87] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1763] |- |594 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29133] |- |595 |[[:Санат:Алматы тұлғалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 624] |- |596 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1809] |- |597 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6638] |- |598 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14125] |- |599 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1869] |- |600 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4573] |- |601 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4595] |- |602 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11496] |- |603 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7099] |- |604 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18959] |- |605 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13768] |- |606 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3581] |- |607 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3887] |- |608 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6876] |- |609 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6290] |- |610 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6266] |- |611 |[[Әбен Сатыбалдиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 694] |- |612 |[[Видео ойын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 989] |- |613 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7049] |- |614 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16938] |- |615 |[[Korzinka]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Korzinka 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Korzinka 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Korzinka 541] |- |616 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11193] |- |617 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19898] |- |618 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29377] |- |619 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7840] |- |620 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2164] |- |621 |[[Ананас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 1183] |- |622 |[[Метис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 867] |- |623 |[[Спарта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 2168] |- |624 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10962] |- |625 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9633] |- |626 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2136] |- |627 |[[Василий Владимирович Бартольд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1232] |- |628 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4149] |- |629 |[[Қазіргі қазақ мәдениетінің типтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 909] |- |630 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6848] |- |631 |[[Шегіргүл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 804] |- |632 |[[Бакса]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 505] |- |633 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12813] |- |634 |[[Қайран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 58] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 665] |- |635 |[[Құтайба ибн Муслим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 909] |- |636 |[[Қырғызстан президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1354] |- |637 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5943] |- |638 |[[Әйтеке би кенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1410] |- |639 |[[Имишли]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 52] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 498] |- |640 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17455] |- |641 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20183] |- |642 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31543] |- |643 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28157] |- |644 |[[Килиан Мбаппе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 3421] |- |645 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5151] |- |646 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4984] |- |647 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38655] |- |648 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4552] |- |649 |[[Жұмыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 42] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 1286] |- |650 |[[Асқа бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 1410] |- |651 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 3943] |- |652 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9319] |- |653 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56612] |- |654 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21240] |- |655 |[[Тимур Асқарұлы Құлыбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2151] |- |656 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24672] |- |657 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2656] |- |658 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11228] |- |659 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37570] |- |660 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4406] |- |661 |[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4545] |- |662 |[[Мыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 6902] |- |663 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5834] |- |664 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10386] |- |665 |[[Райымбек ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2747] |- |666 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10239] |- |667 |[[Орел и Решка (телебағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 17] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 580] |- |668 |[[Көлсай көлдері ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 3655] |- |669 |[[Ғибрат Азубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1302] |- |670 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13008] |- |671 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16744] |- |672 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7969] |- |673 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14287] |- |674 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5106] |- |675 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4396] |- |676 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6895] |- |677 |[[Қылмыстық іс жүргізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 28] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1498] |- |678 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19876] |- |679 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12012] |- |680 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30060] |- |681 |[[Айя Шалқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 1248] |- |682 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23218] |- |683 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5937] |- |684 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6900] |- |685 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 3397] |- |686 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7542] |- |687 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4666] |- |688 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5998] |- |689 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8187] |- |690 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6508] |- |691 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58330] |- |692 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16609] |- |693 |[[Қонақжайлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 39] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3517] |- |694 |[[Дербент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 806] |- |695 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13340] |- |696 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3116] |- |697 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8255] |- |698 |[[Сервер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 58] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 1546] |- |699 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6000] |- |700 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6823] |- |701 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29175] |- |702 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5521] |- |703 |[[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1387] |- |704 |[[Төлепберген Төлебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 496] |- |705 |[[Кіші Диқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 568] |- |706 |[[Қазақстан қазақтарының бас әрпі бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 609] |- |707 |[[Котлет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 631] |- |708 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6107] |- |709 |[[Алматыдағы ең биік ғимараттардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 52] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1231] |- |710 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4178] |- |711 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15337] |- |712 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22525] |- |713 |[[Умань]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 500] |- |714 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26963] |- |715 |[[Майя өркениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2261] |- |716 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31927] |- |717 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19750] |- |718 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9184] |- |719 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15773] |- |720 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 59631] |- |721 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9931] |- |722 |[[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1654] |- |723 |[[Төремұрат Тайлыбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 853] |- |724 |[[Бұлшық ет дистрофиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 997] |- |725 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15519] |- |726 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6336] |- |727 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11849] |- |728 |[[Айлант]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 789] |- |729 |[[Рахман қайнары (шипажай)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 2716] |- |730 |[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1775] |- |731 |[[Багдати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 461] |- |732 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 696] |- |733 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5621] |- |734 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 59962] |- |735 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4618] |- |736 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10995] |- |737 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6840] |- |738 |[[Айналма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 555] |- |739 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6154] |- |740 |[[Құда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 1947] |- |741 |[[Саумал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1444] |- |742 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2084] |- |743 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2896] |- |744 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106528] |- |745 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3145] |- |746 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4142] |- |747 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6968] |- |748 |[[Салтанат (би ансамблі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 723] |- |749 |[[Уикипедия:Администраторларды сайлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 1649] |- |750 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5755] |- |751 |[[Ингуш ұлттық әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 491] |- |752 |[[Исраил Сапарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3076] |- |753 |[[Асар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 1834] |- |754 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8999] |- |755 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13738] |- |756 |[[Шилі (Жангелді ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1183] |- |757 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16010] |- |758 |[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2454] |- |759 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28358] |- |760 |[[Төле би ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2981] |- |761 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10997] |- |762 |[[Нарынбай Жанжігітұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 543] |- |763 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 17189] |- |764 |[[Дастарқан жаю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 1093] |- |765 |[[Үйрек балапаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 17] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 687] |- |766 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6689] |- |767 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7418] |- |768 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10459] |- |769 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7582] |- |770 |[[Үлгі:Қазақстанның үздік футболшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 457] |- |771 |[[Қазақстандағы уақыт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 1737] |- |772 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6252] |- |773 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 25079] |- |774 |[[Коллекциялау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 548] |- |775 |[[Абылай хан резиденциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 25] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1113] |- |776 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31723] |- |777 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5834] |- |778 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15751] |- |779 |[[Қарасай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3471] |- |780 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4926] |- |781 |[[:Санат:Алфавит бойынша әндер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2142] |- |782 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15832] |- |783 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6006] |- |784 |[[Дидактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 58] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4022] |- |785 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7273] |- |786 |[[Нұртас Исабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 621] |- |787 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6413] |- |788 |[[Үлгі:Алматыдағы университеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1381] |- |789 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16536] |- |790 |[[Айсұлтан Арсенұлы Сейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 45] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 985] |- |791 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2831] |- |792 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1219] |- |793 |[[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3162] |- |794 |[[Тоқа Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1944] |- |795 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10439] |- |796 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 715] |- |797 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 13303] |- |798 |[[Этнос]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 3742] |- |799 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14440] |- |800 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10389] |- |801 |[[Алматы технологиялық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 973] |- |802 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8110] |- |803 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16712] |- |804 |[[Моңғолоид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 23] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1207] |- |805 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2194] |- |806 |[[Қазақстандағы дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 3109] |- |807 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10405] |- |808 |[[Әдеби жанрлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6622] |- |809 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5581] |- |810 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10619] |- |811 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4175] |- |812 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12672] |- |813 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2910] |- |814 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17004] |- |815 |[[Қияттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2431] |- |816 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4203] |- |817 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5035] |- |818 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39250] |- |819 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15351] |- |820 |[[Қазақ асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1166] |- |821 |[[Қазақстан қонақ үйлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1074] |- |822 |[[Баланы шомылдыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 3821] |- |823 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 34988] |- |824 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26434] |- |825 |[[Тәсбих]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 1196] |- |826 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5771] |- |827 |[[Плеврит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 1120] |- |828 |[[Бершадь]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 434] |- |829 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22275] |- |830 |[[Қазақстанның ежелгі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5014] |- |831 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5085] |- |832 |[[Сығандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2087] |- |833 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28051] |- |834 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43111] |- |835 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4289] |- |836 |[[Қарбыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 1934] |- |837 |[[Баян-Өлгий Аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 78] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 482] |- |838 |[[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 892] |- |839 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 9171] |- |840 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8762] |- |841 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8389] |- |842 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18480] |- |843 |[[Жоқтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2882] |- |844 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10178] |- |845 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5693] |- |846 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3249] |- |847 |[[Марат Қабиденұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 617] |- |848 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5652] |- |849 |[[Саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 5171] |- |850 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7584] |- |851 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7642] |- |852 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5067] |- |853 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6520] |- |854 |[[Бостері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 419] |- |855 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5634] |- |856 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15728] |- |857 |[[InDrive]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=InDrive 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=InDrive 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=InDrive 848] |- |858 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19258] |- |859 |[[Сона]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1790] |- |860 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9362] |- |861 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6582] |- |862 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11897] |- |863 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5542] |- |864 |[[Есет Берікұлы Байкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 434] |- |865 |[[Дүниетаным]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 2219] |- |866 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4618] |- |867 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23300] |- |868 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8924] |- |869 |[[Сөйлеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 42] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 1790] |- |870 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4102] |- |871 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10311] |- |872 |[[Әл-Матуриди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 791] |- |873 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3744] |- |874 |[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2003] |- |875 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4657] |- |876 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24818] |- |877 |[[Қоянды (тау, Ақмола облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 391] |- |878 |[[Жасыбай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2366] |- |879 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2080] |- |880 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 63] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9240] |- |881 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16159] |- |882 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18735] |- |883 |[[Білезікті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 395] |- |884 |[[Гейтепе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 392] |- |885 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9128] |- |886 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16574] |- |887 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6044] |- |888 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 5735] |- |889 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24819] |- |890 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5150] |- |891 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7294] |- |892 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7830] |- |893 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4490] |- |894 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13801] |- |895 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7924] |- |896 |[[Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 752] |- |897 |[[Құрбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3135] |- |898 |[[Қазақтың сленг сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1149] |- |899 |[[Қазақстанның ең үздік футболшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2332] |- |900 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12316] |- |901 |[[Бейнеу ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2790] |- |902 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8232] |- |903 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5580] |- |904 |[[Средногорово (Стара Загора облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 370] |- |905 |[[Байдарка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 428] |- |906 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6373] |- |907 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5555] |- |908 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5505] |- |909 |[[Үлгі:Қош келдіңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 552] |- |910 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6669] |- |911 |[[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 79] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 774] |- |912 |[[Жер учаскелерін беру нормалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 548] |- |913 |[[Орал Ақшолақұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 458] |- |914 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29231] |- |915 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3896] |- |916 |[[Азаматтық жауапкершілікті сақтандыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 422] |- |917 |[[Шынығу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 62] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 568] |- |918 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4296] |- |919 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1866] |- |920 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22510] |- |921 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9180] |- |922 |[[Булан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 474] |- |923 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5800] |- |924 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11279] |- |925 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4841] |- |926 |[[Қапшағай су қоймасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2527] |- |927 |[[IC 544]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IC_544 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IC_544 2344] |- |928 |[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 1547] |- |929 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4061] |- |930 |[[Тауық еті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 719] |- |931 |[[Ойыншықтар хикаясы 5]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 739] |- |932 |[[:Сурет:Bandeira Betim.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |- |933 |[[Бесағаш (Жамбыл облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 492] |- |934 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11767] |- |935 |[[Қазақстан олимпиадалық бассейндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 423] |- |936 |[[Жайлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 2822] |- |937 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 5146] |- |938 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8207] |- |939 |[[Ұлттық саябақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7231] |- |940 |[[Ерте токсикоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 4534] |- |941 |[[Шыбыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 38] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 1043] |- |942 |[[Меркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 1445] |- |943 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4614] |- |944 |[[Сингапур]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 3490] |- |945 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8186] |- |946 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5533] |- |947 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9123] |- |948 |[[Grok]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Grok 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Grok 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Grok 1346] |- |949 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31862] |- |950 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4270] |- |951 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4069] |- |952 |[[Шыбын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2228] |- |953 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2548] |- |954 |[[Өскенбай Қалманбетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 789] |- |955 |[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2859] |- |956 |[[Хөвсгөл аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 432] |- |957 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4021] |- |958 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40846] |- |959 |[[Ойраттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2449] |- |960 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9919] |- |961 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3710] |- |962 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47450] |- |963 |[[Сана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 61] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3353] |- |964 |[[:Сурет:FCB.jpeg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 0] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 364] |- |965 |[[Деле Алли]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 453] |- |966 |[[Айбек Айдарұлы Барыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1217] |- |967 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5108] |- |968 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17885] |- |969 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5561] |- |970 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10770] |- |971 |[[Іштің түйілуі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 4023] |- |972 |[[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1198] |- |973 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2502] |- |974 |[[Дональд Трамп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 3119] |- |975 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19014] |- |976 |[[Қаламқас қорғаныс дамбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 41] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 351] |- |977 |[[Майки Мэдисон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 45] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 385] |- |978 |[[Мамандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3775] |- |979 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3070] |- |980 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 8328] |- |981 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5821] |- |982 |[[Ашыған көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 689] |- |983 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3768] |- |984 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5250] |- |985 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4524] |- |986 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17993] |- |987 |[[Ғаббас Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 492] |- |988 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4834] |- |989 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3510] |- |990 |[[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5197] |- |991 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 1781] |- |992 |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 80] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1405] |- |993 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 5390] |- |994 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7178] |- |995 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5493] |- |996 |[[Егемен Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3538] |- |997 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8061] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} snd27566ongam7evccl2d9vuxw71jj8 0 776131 3644285 3617608 2026-08-20T02:06:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3644285 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Лаура Ғибратқызы Ерекешева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 03.08.1966 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = [[Шығыстану институты|ҚР БҒМҒК Шығыстану институты]] |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), Үндістан Республикасы Сыртқы істер министрлігі жанындағы Дипломатиялық академиясы; [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мəскеу мемлекеттік университеті]] жанындағы Азия жəне Африка елдері институтының аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Үндістанның мәдени байланыстар кеңесінің зерттеуші сыйлығы" медалі ([[2016 жыл|2016]]); * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Қазақстан Республикасында ғылымды дамытудағы қызметі үшін" төсбелгісі ([[2017 жыл|2017]]); * "Қазақстан Республикасының үздік ғылыми қызметкері" республикалық байқауының жеңімпазы ([[2022 жыл|2022]]). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Лаура Ғибратқызы Ерекешева''' ([[3 тамыз]] [[1966 жыл|1966]]) — тарих ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), доцент ([[2007 жыл|2007]]), профессор. == Білімі, еңбек жолдары == ҚазМУ-ды ([[1989 жыл|1989]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), Үндістан Республикасы Сыртқы істер министрлігі жанындағы Дипломатиялық академиясын ([[1992 жыл|1992]], [[Дели]], [[Үндістан]]), [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мəскеу мемлекеттік университеті]] жанындағы Азия жəне Африка елдері институтының аспирантурасын ([[1990 жыл|1990]]-[[1997 жыл|97]]) бітірген.<br> ҚазМУ-да ассистент, оқытушы, аға оқытушы ([[1989 жыл|1989]]-[[2001 жыл|2001]]), [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|ҚР Президенті жанындағы Қазақ стратегиялық зерттеулер институты]]нда жетекші ғылыми қызметкер ([[2000 жыл|2000]]-01), [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі]] жанындағы Сыртқы істер жəне талдау орталығында сарапшы (2001-[[2002 жыл|02]]), [[Еуразия экономикалық қауымдастығы]]нда бас маман ([[2004 жыл|2004]]-[[2005 жыл|05]]), 2002 жылдан [[Шығыстану институты|ҚР БҒМҒК Шығыстану институты]]нда аға, жетекші ғылыми қызметкер. == Ғылыми еңбектері == "Религия и социо-культурные системы в истории Центральной Азии" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.<br> 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Марапаттары == * "Үндістанның мәдени байланыстар кеңесінің зерттеуші сыйлығы" медалі ([[2016 жыл|2016]]); * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Қазақстан Республикасында ғылымды дамытудағы қызметі үшін" төсбелгісі ([[2017 жыл|2017]]); * "Қазақстан Республикасының үздік ғылыми қызметкері" республикалық байқауының жеңімпазы ([[2022 жыл|2022]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * https://www.invost.kz/persons/admin/216/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250425200904/https://www.invost.kz/persons/admin/216/ |date=2025-04-25 }} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] j1j12sn1uc75tdz0kcoahccmlzpm97w 0 779964 3644343 3590955 2026-08-20T06:16:46Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644343 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} '''Қуаныш Айдосұлы Асқарбеков''' — қазақстандық параспортшы, бочча спорт түрінен Қазақстандағы алғашқы халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Қазақстан Республикасының параспорт бойынша ұлттық құрамасының капитаны. == Өмірбаяны == Қуаныш Айдосұлы Асқарбеков 2023 жылы [[Талдықорған]] қаласындағы №16 орта мектепті тәмамдаған. Сол жылы І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті «Дене шынықтыру және спорт» білім беру бағдарламасына оқуға түсті. 2023 жылдан бастап бочча спорт түрімен айналысады. 2026 жылғы 1–6 наурыз аралығында Қазақстанда паралимпиадалық қозғалыстың дамуына үлес қосқан қазақстандық қоғам қайраткері әрі спортшы Сұлтанбек Орынбасаровты еске алуға арналған боччадан республикалық ашық турнир өтті. Осы жарыста Қуаныш Асқарбеков жоғары нәтиже көрсетіп, I орын иеленді. == Спорттық жетістіктері == * Параспорт категориясы бойынша Қазақстандағы алғашқы халықаралық дәрежедегі спорт шебері; * 2025 жылдың үздік параспортшысы; * Қазақстандағы халықаралық жарыстардың жүлдегері; * Қазақстан тарихындағы әлемдік челленджердің алтын жүлдегері; * Азия ойындарында 9-орын (Қытай, Ханчжоу); * Халықаралық челленджерде 3-орын (командалық, Финляндия, Лахти); * Халықаралық челленджерде 8-орын (Польша, Познань); * Халықаралық челленджерде 2-орын (командалық, Бахрейн); * Халықаралық челленджерде 1-орын (Бахрейн); * Азия чемпионатында 7-орын (Таиланд, Паттайя); * Халықаралық челленджерде 4-орын (Қазақстан, Астана); * Әлем кубогында 7-орын (Оңтүстік Корея, Сеул); * Жасөспірімдер арасындағы Азия чемпионатының күміс жүлдегері (БАӘ, Дубай); * Қазақстан Республикасының үш дүркін чемпионы; * Қазақстан Республикасының Кубогының екі дүркін чемпионы; * Бочча спортынан Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентін еске алу кубогының үш дүркін чемпионы. == Дереккөздер == <references/> І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті — ресми сайт: https://zhetysu.edu.kz == Сыртқы сілтемелер == І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетінің ресми сайты == Санаттар == [[Санат:Қазақстан спортшылары]] [[Санат:Параспортшылар]] [[Санат:Бочча ойыншылары]] [[Санат:Тірі адамдар]] oplqzrns16mmpg786lo52tnnso8p2ah 0 780169 3644333 3593829 2026-08-20T06:01:09Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644333 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші | аты = Құрманғазы Қайроллаұлы Қадыров | туған күні = 1959 | туған жері = Қызылорда облысы, Жаңақазалы стансасы | ұлты = қазақ | қызметі = суретші, дизайнер | мүшелігі = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы }} '''Құрманғазы Қайроллаұлы Қадыров''' (1959 жылы туған, [[Қызылорда облысы]], Жаңақазалы стансасы) — қазақстандық суретші, дизайнер, этно-дизайн шебері. [[Қазақстан Республикасы]] Суретшілер одағының мүшесі, [[Алматы облысы]] дизайнерлер одағының төрағасы. == Өмірбаяны == Құрманғазы Қадыров 1959 жылы Қызылорда облысы Жаңақазалы стансасында дүниеге келген. 1981 жылы Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы И. Е. Репин атындағы сурет, мүсін және архитектура институтының академиялық графика бөліміне оқуға түсті.<ref name="alatauaraiy">{{cite web |url=https://alatauaraiy.kz/2023/03/kaedesyj-zhasawdyng-has-sheberi/ |title=Кәдесый жасаудың хас шебері |publisher=Alatau Araiy |access-date=2026-04-27}}</ref> 1983–1985 жылдары В. А. Серов атындағы көркемсурет училищесінде білім алды. 1989 жылы Ленинград қаласындағы архитектура және қала құрылысы бөлімшесін тәмамдады. == Еңбек жолы == Еңбек жолын Еңбекшіқазақ ауданының архитектура бөлімінде бастаған. Кейін «Есікгеосәулет» ЖШС-де қызмет атқарған. Қазіргі уақытта Ұста Дәркембай Шоқпарұлы атындағы қолөнер музейінде еңбек етеді.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CmImzA0c_AQ |title=Құрманғазы Қадыров туралы бейнематериал |publisher=YouTube |access-date=2026-04-27}}</ref> == Шығармашылығы == Құрманғазы Қадыровтың шығармашылығы графика, мүсін және этно-дизайн бағыттарын қамтиды. Ол ұлттық нақыштағы сувенирлердің авторы болып табылады, соның ішінде: * «Құда мың жылдық» * «Босағаң берік болсын» * «Ұлы дала рухы» Сонымен қатар «Егер дарынды болсаң» атты каталогтың авторы. 2009 жылы Алматы қаласында этно-дизайн көрмесін ұйымдастырған. Әр жылдары графика, мүсін және сурет көрмелерін өткізіп, ұлттық өнерді насихаттаумен айналысады.<ref name="alatauaraiy"/> == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі * Алматы облысы дизайнерлер одағының төрағасы == Жетістіктері мен марапаттары == * ҚР өнеркәсіпшілер және кәсіпкерлер одағының «Ильхам» бәйгесінің иегері * «Асыл мұра» конкурсының жеңімпазы (2011) * «Құрмет» ордені (2019) == Халықаралық қызметі == Құрманғазы Қадыров халықаралық көрмелер мен мәдени іс-шараларға қатысқан. Олардың қатарында Біріккен Араб Әмірліктерінің Абу-Даби қаласы және Түркиядағы мәдени фестивальдер бар.<ref name="alatauaraiy"/> == Тұрғылықты жері == Алматы облысы, Есік қаласы. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Дизайнерлер]] [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] k4vyhqn6p3xcaojp6jtmbu807ovql0p 0 780402 3644337 3595670 2026-08-20T06:06:52Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644337 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Лес Қоқыров |Шынайы есімі = |Сурет = Л.Қоқыров.jpeg |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1909 |Туған жері = [[Пістелі]] ауылы, [[Түлкібас ауданы]], [[Түркістан облысы]] |Қайтыс болған күні = 1988 |Қайтыс болған жері = [[Пістелі]] ауылы, [[Түлкібас ауданы]], [[Түркістан облысы]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақ]] |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Баян Жұмағұлқызы |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = “І дәрежелі Отан соғысы” ордені, <br> ІІІ дәрежелі «Даңқ» ордені, <br> «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Лес Қоқыров''' ( [[1909 жыл]] – [[1988 жыл]]) — [[Ұлы Отан соғысы]] ардагері. == Өмірбаяны == Лес Қоқыров 1909 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түлкібас ауданы]] [[Пістелі]] ауылында дүниеге келген. Ол 1917-1918 жылдары ауыл молдасынан ескіше сауатын ашқан. 1927 жылдан бастап 18-ге жаңа толған белсенді, алғыр жігіт артель ұйымдастыру жұмыстарына белсене араласады. Стахановшылар қозғалысы бастамасын қолдап, алғашқылардың бірі болып, шаруашылықтың әр саласында аянбай еңбек етеді. 1935-1938 жылдар аралығында Бурное станциясында ауыл шаруашылық техникумында білім алады. == Ұлы Отан соғысы жылдарында == 1941 жылдың күзінде әскер қатарына шақырылып, бір жарым айлық дайындықтан өтеді. 1943 жылдың 17 наурызда Смоленскі облысы, Сычевка деревнясында, Орталық майданның 251-атқыштар дивизиясының құрамында шабуылға шыққанда миномет жарылып, ауыр жарақат алған. Госпитальде емделіп, соғыстан 2 топтағы мүгедек болып ауылына оралады.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ТҮЛКІБАС. Түлкібас ауданына 90 жыл|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Қазығұрт"|жыл=2018|томы= |беттері=427|барлық беті=648|сериясы= |isbn=978-9965-22-538-3|тиражы= 300}}</ref> == Еңбек жолы == 1946 жылы «Пістелі» ұжымшарының төрағасы болып істейді. Ол басқарған «Пістелі» колхозы Түлкібас ауданы бойынша озық жүрді. Бағбандар бригадасын құрып, жеміс- жидектер отырғызды, тау жондарынан жол салдырды. Ол жол халық арасында «Лес жолы» деп аталып кеткен. 1948-1950 жылдар аралығында Пістелі ауылдық сайлау округі бойынша депутат болып сайланады. 1949-1957 жылдары аудандық халық сотының заседателі болып қызмет атқарады. Одан кейінгі жылдары ферма меңгерушісі болады. == Марапаттары == * Майданда көрсеткен ерліктері үшін ІІІ дәрежелі "Даңқ" орденімен. * "1941-1945 жылдардағы ерлігі үшін", І дірежелі "Отан соғысы үшін" ордені. * "Қызыл жұлдыз" ордендерімен марапатталған. * Пістелі ауылындағы бір көшеге Лес Қоқыровтың есімі берілген. <ref>{{citeweb|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V15UND03019/compare |title=Көше атауын өзгерту туралы шешім|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-27|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] 6i58xhxej61fmaqr1fvgzj3fqp95aev 0 780421 3644341 3595769 2026-08-20T06:13:27Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644341 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | есімі = Ыбырайым Қалдыбаев | туған күні = 6 қаңтар 1918 жыл | туған жері = Қарабұлақ ауылы, Кеген ауданы | қайтыс болған күні = 10 маусым 2008 жыл | қайтыс болған жері = Қазақстан ауылы | азаматтығы = Қазақстан | қызметі = Артиллерист-барлаушы, ауыл шаруашылығы қызметкері | марапаттары = Даңқ орденінің толық иегері }} '''Ыбырайым Қалдыбаев''' (1918–2008) — [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері, [[Даңқ ордені]]нің толық иегері. == Өмірбаяны == Ыбырайым Қалдыбаев 1918 жылы 6 қаңтарда [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]]ндағы Қарабұлақ ауылында дүниеге келген. [[1942]] жылы өз еркімен майданға аттанып, алғашқы әскери дайындықтан [[Душанбе]] қаласында өтті. Ол 4-ші кавалериялық корпустың 61-ші кавалериялық дивизиясына қарасты 13-ші жеке атты артиллериялық дивизион құрамында артиллерист-барлаушы қызметін атқарды. 1942 жылдың 19 қарашасында Сталинград түбіндегі шайқаста алғаш рет ұрысқа қатысты. Сонымен қатар Орлово–Курск иініндегі, Днепрден өту кезіндегі және Лоево қаласы маңындағы шайқастарға қатысқан. І Белорус майданы құрамында Мозырь және Варшава қалаларын азат етуге үлес қосты. == Марапаттары == Соғыста көрсеткен ерлігі үшін Ыбырайым Қалдыбаев Даңқ орденінің толық иегері атанып, бірнеше медальдармен марапатталған. Сондай-ақ Жоғарғы Бас қолбасшы тарапынан 10 рет алғыс жарияланған. == Соғыстан кейінгі өмірі == Соғыстан кейін Нарынқол және Шелек аудандарында ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. 1978 жылдан бастап зейнеткерлікке шыққан. “Қазақстан” ауылының құрметті азаматы атанған. == Қайтыс болуы == Ыбырайым Қалдыбаев 2008 жылы 10 маусымда Қазақстан ауылында қайтыс болды. [[Санат:1918 жылы туғандар]] [[Санат:2008 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері]] [[Санат:Қазақстан батырлары]] <ref>{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Калдыбаев,_Ибрагим |title=Калдыбаев, Ибрагим |language=ru |access-date=2026-04-30 }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://ga-almaty.kz/blog/батырлар-биігі-жеңіс-2/ |title=Батырлар биігі – Жеңіс! |publisher=Алматы қаласының мемлекеттік архиві |language=kk |access-date=2026-04-30 }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://alatauaraiy.kz/2024/05/esimi-mektepke-berilse/ |title=Есімі мектепке берілсе… |publisher=Алатау Арайы |date=2024-05-07 |language=kk |access-date=2026-04-30 }}</ref> 98hagwir86fxex3n3inm5rzzksyiiyw 4 780876 3644159 3643789 2026-08-19T15:00:54Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3644159 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-08-18'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="4476" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 4 476] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1089" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 089] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="337" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 337] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="163" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 163] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Бауырсақ]] | data-sort-value="149" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 149] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="146" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 146] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 109] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 97] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 78] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 73] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 73] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 68] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 65] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 64] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 62] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Алматы]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 57] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 53] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 53] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 51] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 50] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 50] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 47] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 47] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 47] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 46] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 44] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Мәмбет Құлжабайұлы Қойгелдиев]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 43] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 43] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 42] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 42] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Созақ]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 41] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 40] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Ерзат Дулат]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 39] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 39] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 39] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Құлсары]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 38] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Адай]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 37] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Кек алушылар: Финал]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 36] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Шилі (Жангелді ауданы)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 35] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Атырау]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 35] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 34] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 33] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 33] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 32] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Бекжан Әшірбаев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 31] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 31] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Тоқтархан Нұрахметов]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 31] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 30] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Салауат]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 29] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Ысты]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 29] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 28] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Қ]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 28] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 28] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 27] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Құрылтай]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 27] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 27] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 26] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Наймандар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 26] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Қожа]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 26] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Табын]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 26] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 26] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[КешYOU]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 26] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Жаппас]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 25] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Арғын]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Қазақ ұлттық өнер университеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 24] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 24] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 24] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 24] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 23] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Сәтті Жұлдыз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 23] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 23] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Байтақ (партия)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 23] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 23] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 23] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 22] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 22] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Ақ жол (партия)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 22] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Сақтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Шоқыр Бөлтекұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Қордай ауданы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 21] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 21] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 21] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 21] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 21] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Ұлытау ауданы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 21] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Қазақстан Ұлттық банкі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 21] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Нәбиолда Салихұлы Кемешев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Қытай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Жымпиты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Данияр Маратұлы Елеусінов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 20] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Нобель сыйлығы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 20] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Арсен Томский]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 20] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Жаныс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 19] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Ұлттық құрылтай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 19] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 19] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Шекті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Олайне]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B5 19] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 19] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Құран]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Қазақстан халық партиясы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Байұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 18] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[18 тамыз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 18] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 18] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Respublica]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 18] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 18] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 17] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 17] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Жәнібек Әлімханұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 17] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Албан руы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Шығыс Қазақстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Мәскеу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83 17] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[:Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалінің иегерлері|Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалінің иегерлері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5_25_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Дулат]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Су]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 17] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 17] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 17] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Шао жүлдесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BE_%D0%B6%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Ветеринария]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Шалқыма Хайруллақызы Құрманалина]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 16] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 16] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 16] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Алты кәлимә]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99 16] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Исаак Ньютон]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 16] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 16] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Алшын]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 15] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Үндістан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 15] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Дін]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 15] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 15] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Медицина]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Астана]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 15] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Ресей]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 15] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Жетісай ауданы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 15] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 15] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Әлеуметтік мәдениет]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 15] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 15] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Уақ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 14] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 14] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Тама]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 14] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Асан Мәжит]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 14] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Сүндет той]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 14] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Бірінші қоғамдық кітапхана ғимараты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 14] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Дүйсенбі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96 14] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Юсуф сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 14] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Ботбай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Франция]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Тобықты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 14] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 14] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Оспан батыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 14] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Солтүстік Қазақстан университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Испания]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Сиқым]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 14] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Жуан Канселу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%83 14] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Робототехника]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Әл-Кәусәр сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Ислам]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Жангелді ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Әл-Кәфирун сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Борсық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Ақпан рулары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[:Сурет:Tate Modern viewed from Thames Pleasure Boat - geograph.org.uk - 307445.jpg|Сурет:Tate Modern viewed from Thames Pleasure Boat - geograph.org.uk - 307445.jpg]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ATate_Modern_viewed_from_Thames_Pleasure_Boat_-_geograph.org.uk_-_307445.jpg 13] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 13] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Жыл күндерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Есім хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 13] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 13] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 13] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Уәлибек Әбдірайымов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Алтын Орда хандарының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 13] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Жай сан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 13] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Olainfarm]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Olainfarm 13] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 13] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 13] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Сүндеттеу]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 13] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 13] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 12] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Шахмат]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 12] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Тұран]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Информатика]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Ошақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Темірқазық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Жатыр мойны эрозиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 12] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 12] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Уикипедия:Зертхана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Сын есім]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Түйелер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Уикипедия:AutoWikiBrowser/Typos]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3AAutoWikiBrowser%2FTypos 12] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Иран]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Тарақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Есекжем]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 12] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Зат есім]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Қой]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 12] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 12] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 12] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 12] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Беріш]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 12] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 12] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[:Санат:Бразилия футболшылары|Санат:Бразилия футболшылары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Саясат Нұрбек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 12] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Байбақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Барақ хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Абылай хан әулеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[1960]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1960 12] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Етеккір]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Уикипедия:Форум/Ережелер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 11] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Ақтау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Мұқадес Есламғалиұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Жапония]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 11] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Киіз үй жабдықтары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%98%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 11] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Биология]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Маңғытай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Туризм]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 11] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Дәуіт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 11] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Жанқылыш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%88 11] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Берік Ноғайұлы Асылов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Балқаш (қала)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Түркілер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Толағай (аңыз)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%29 11] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Ақсақ құлан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Жетісу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 11] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[UTC+5:00]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UTC%2B5%3A00 11] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[1887]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1887 11] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Қазақстандағы референдум (2026)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 11] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Ырғызбай ата кесенесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 11] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Сүмбіле]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 11] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 11] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[BTS]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 11] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Уикипедия:Айрық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Төле би]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 11] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Дихан Қамзабекұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Уикимедиа қоры]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Балқаш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 11] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Максим Львович Концевич]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC_%D0%9B%D1%8C%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 11] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Казталов ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Сырдария]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Шиқан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Рәбия сұлтан бегім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[11]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11 11] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 11] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Даун синдромы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[1886]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1886 11] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Бауыржан Қарағызұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 11] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Хабидолла Тастанов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Аят әл-Курси]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 10] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[1928]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1928 10] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Атығай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Қонаев (қала)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[АҚШ қалалары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Сайт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 10] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Шежіре]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 10] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Арқалық (қала)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Цифрландыру:Мәдени мұра]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83%3A%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0 10] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Өскемен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Бүркіт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 10] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Дос-Мұқасан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 10] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Қаскелең]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D2%A3 10] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Кесірткелер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 10] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Куннилингус]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 10] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[1977]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1977 10] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Уикипедия:Бүгін/17 тамыз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%2F17_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 10] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Қатысушы:EPIC]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 10] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Акулов Владимир Иосифович]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 10] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Тьерри Анри]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8C%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%90%D0%BD%D1%80%D0%B8 10] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Саларлар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Кіндік шеше]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 10] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Төртқара]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 10] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[14]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=14 10] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Қырқынан шығару]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 10] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Жаңаөзен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Тараз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Ақын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Жетіру]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 10] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Новус]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%81 10] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Сағат]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 10] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Христофор Колумб]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 10] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Zheka Fatbelly]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 10] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Бәйтерек ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Күшала]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Жақайым]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 10] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Альберт Эйнштейн]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 10] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Қайрат Сатыбалдыұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Сахабалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Еріншектер Елі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 10] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Нәзір Төреқұлов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Орталық стадион (Алматы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Канада]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 10] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Жанат Қуанышұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Қоңыр түс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D1%82%D2%AF%D1%81 10] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Энциклопедия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 9] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Еуропа өзендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Жан Бургейн]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BD 9] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Божбан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 9] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Балғынбек Имашев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Майқы би]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 9] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 9] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Таз руы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Түркі тілдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Ми]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 9] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 9] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 9] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Эякуляция]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%8F%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Сақал қаған]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Қара құрдым]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BC 9] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Есентемір]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Авиация]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 9] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 9] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Жанғабыл Төлегенұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Шәуілдір]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80 9] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Қызылорда облысының мектептері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Менің Қазақстаным (ән)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[1988]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1988 9] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Тілашар тойы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 9] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Еуропа]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 9] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Заң]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3 9] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Лотос]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81 9] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[:Санат:Үндістан қалалары|Санат:Үндістан қалалары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Екібастұз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 9] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Фотосинтез]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 9] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Уикипедия:Елшілік]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Қандала]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Қалмақтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Бәйдібек баба]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 9] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Компьютер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Суан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Google]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 9] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[1601]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1601 9] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Алакөл ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[:Санат:Әлеуметтік қорғау|Санат:Әлеуметтік қорғау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Жоба:Білгенге маржан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Картоп]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 9] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Орал]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Ұзынағаш (Алматы облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[17 тамыз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=17_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 9] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Қармақшы ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[1955]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1955 9] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Қарагөз (трагедия)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 9] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Үстеу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 9] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Пәкістан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Үкаша ата мазары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Сүре]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 9] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[YouTube]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 9] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Нидерланд]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 9] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 9] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Шахмардан Есенұлы Есенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Educaplay платформасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Educaplay_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Мақтаарал ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 9] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Өлең]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D0%B5%D2%A3 9] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Тана]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Тыйым салушы және шектеуші белгілер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%88%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Жоба:Білгенге маржан/Мұрағат]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%2F%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 9] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Балағат сөз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 9] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Иса Мәсіх]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 9] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Қызылжар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Ерен еңбегі үшін медалі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 9] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Габон]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD 9] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[16]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16 9] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Сарымсақ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%B0%D2%9B 9] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Эстонша Уикипедия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Биотехнология]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 9] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Жусан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[:Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер|Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Әл-Мәида сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D3%99%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 9] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Қалмақ хандығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[30]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=30 9] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Асхат Жұмағалиұлы Жұмағали]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 9] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Тәңіршілдік]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 9] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 9] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Қорғалжын ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[МедиаУики:Bad image list]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 9] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Қытай тарихы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 9] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Сұлтан епе жер асты мешіті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BF%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Sәlem Entertainment]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 8] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 8] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Қостанай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Баланы шомылдыру]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 8] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Ысық]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 8] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Жетісай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Ақсу-Аюлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%90%D1%8E%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Қойгелді Сартұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Қарақалпақтар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 8] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Талқылау:Басты бет]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 8] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Логистика]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Жетібай (Маңғыстау облысы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Жуалы ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Кек алушылар: Шексіздік соғысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Автомобиль]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 8] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Жарқайың ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Ұйғырлар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 8] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Толқын Забирова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Ою-өрнек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Ауыл (партия)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 8] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Қырғыздар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Балық шаруашылығы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 8] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Тутаңбалы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Меркі ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Ілияс Омаров]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Төре]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 8] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Керейіт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 8] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Портал:Шолу]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D1%83 8] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Қызылбөрік]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BA 8] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[1771]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1771 8] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Әріп Тәңірбергенов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BF_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Уикипедия:Бүгін/18 тамыз]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%2F18_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 8] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Балықшы рулары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 8] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Maxi Чай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 8] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[1969]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1969 8] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Руслан Бөлебай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Теміртікен]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BA%D0%B5%D0%BD 8] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Айсұлтан Рахатұлы Назарбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Бейбіт Ыстыбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Қосай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Қазақстан Республикасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Торғай облысы (Қазақстан)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 8] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Ғылым]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 8] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[:Сурет:Merope.jpg|Сурет:Merope.jpg]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMerope.jpg 8] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Ыстықкөл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 8] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Түркия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Жаһандану]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 8] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Индонезия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Ландшафт архитектурасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Жер сілкіну]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 8] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Жалаңтөс батыр Құлықұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Географиялық координаттар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Астанадағы ШЫҰ саммиті (2024)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D0%AB%D2%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%96_%282024%29 8] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[1502]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1502 8] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Бейбіт Сейдуалиева]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Үлгі:Аптаның жұмысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Ойық руы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуы және Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[1932]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1932 8] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Мұса пайғамбар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Палестина]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 8] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Шымкент]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 8] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Жыныстық акт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 8] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[SDU University]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 8] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Кемел Тоқаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Қыз жасауы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Домбыра]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 8] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 8] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Үлгі:Шао жүлдесінің иегерлері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A8%D0%B0%D0%BE_%D0%B6%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Өлтірі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Экология]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Мақпал Мыса]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D0%B0 8] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Шабдалы (фильм)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Жалпы психология]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Жерді қашықтықтан зондтау]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%83 8] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 8] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Шырмауық]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B 8] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Ырғызбай Досқанаұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Құныскерей Қожахметұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Ирандағы соғыс (2026)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 8] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Қазақстанның жеті кереметі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Түйетабан (ою-өрнек)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 8] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[:Санат:Қазақстан актерлері|Санат:Қазақстан актерлері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Нөсер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Westpac]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Westpac 8] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Құбылай хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Георг Симон Ом]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD_%D0%9E%D0%BC 8] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Батарея]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%8F 8] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Өрлеу (орталық)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%28%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 8] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Жылдамдығы жоғары қосылым]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 8] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Хентай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Ләззат Оразханқызы Асанова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Германия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Күзгі істік тұмсық қара шыбын]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D0%BC%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%88%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 8] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Ит]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 8] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Жатыр миомасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[10]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=10 8] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Берік Сералыұлы Қаниев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Жасуша]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 8] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Саржомарт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 8] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 2eubjtslpg7sc396llmts0du2m2ccal 0 782192 3644437 3619638 2026-08-20T09:28:56Z Амина Жанаковна 182087 «[[Санат:Ату жазасына кесілгендер|Ату жазасына кесілгендер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3644437 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Біләл Малдыбайұлы''' (1890, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Айыртау ауданы]], Қаратал ауылы – 1937) — ағартушы, аудармашы, әдебиеттанушы, дәрігер-фельдшер, публицист, [[Алаш қозғалысы|Алаш қайраткері]].<ref name="adebiportal">[https://adebiportal.kz/kz/news/view/alas-qairatkeri-bilal-maldybaiuly-turaly-qyzyq-derek__22670 Алаш қайраткері Біләл Малдыбайұлы туралы қызықты деректер.] adebiportal.kz</ref> == Өмірбаяны == Біләл Малдыбайұлы 1890 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Қаратал ауылында дүниеге келген.<ref name="adebiportal" /> [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан. Жеті атасы: Есіркеп, Ешкене, Шаншар, Шыңғыс, Төлек, Малдыбай, Біләл. Біләлдан төрт ұл туған: Сұлтанбек, Қорғанбек, Шауқатбек, Сейілбек.<ref name="oimaq">[https://oimaqnews.kz/1864/bil-l-maldybay-ly-alysty-zha-yndatatyn-auyrdy-zhe-ildetetin-asieti-zor-biik-n-rse-o-u Біләл Малдыбайұлы: «Алысты жақындататын, ауырды жеңілдететін қасиеті зор биік нәрсе – оқу...»] oimaqnews.kz</ref> Ол ерте жастан білімге құштар болып, ауыл молдасынан бастап алғашқы сауатын ашқан. 1912 жылы Омбыдағы малдәрігерлік-акушерлік мектебін үздік стипендиямен тәмамдаған. Оқу орнын аяқтаған соң, алғашқы қызметін Атбасар уезінде бастаған. Ирмовка орталау мектебінде директор болып жүрген кезінде өз өмірбаянын жазып қалдырған. Бұл құжаттың көшірмесі қазіргі таңда Қаратал орта мектебінің Ш. Құсайынов атындағы әдеби-өлкетану мұражайында сақтаулы тұр. <ref name="adebiportal" /> == Қызметі және ағартушылық еңбегі == Біләл Малдыбайұлы ХХ ғасыр басында қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалысқа белсене араласты. Ол ауыл мектептерін ұйымдастыруға, білім беру ісін дамытуға үлес қосты. Оның ағарту саласындағы еңбек жолы Кеңес билігінің бұйрығымен жаңадан ұйымдастырылған халықтық білім беру бөліміне мектептен тыс инспектор лауазымына тағайындалудан басталды.<ref name="oimaq" /> Кейінгі атқарған қызметтері: * 1920 жылдың күзінде аз ұлттардың халықтық білім беру бөлімінің меңгерушісі; * 1921 жылдан бастап Көкшетау уезінің қырғыз-татар мектептерінің нұсқаушысы; * 1924 жылдың ақпанынан халықтық білім беру инспекторы болып қызмет етті. <ref name="oimaq" /> Біләлдің ұсынысымен Көкшетау қаласында балалар үйі мен Луначарский атындағы қазақ-татар клубы ашылған. Қызылжардағы «Талап» қазақ ұлттық комитетінің мүшесі, кейін төрағасы болған. Оның жазған мақалалары «[[Айқап]]», «Сарыарқа», «Жаңа әдебиет» газет-журналдарында басылған. «Екінші жұмбақ» атты өлеңі «Айқаптың» 1914 жылғы №1 санында жарық көрген. <ref name="adebiportal" /> Қызылжар қаласынан шыққан «Жас азамат» газетінің 12-16 нөмірлерінің редакторы Біләл Малдыбайұлы болған. 1918 жылдың 30 шілдесінен бастап, 1919 жылдың 8 ақпанына дейін шығып тұрған газеттің бас-аяғы 22 нөмірі жарық көрген. <ref name="adebiportal" /> 1927 жылы туған жері Айыртау ауданы Қаратал ауылына екі қабатты, 16 кабинеті бар зәулім мектеп салдырады. Мектептің ашылуына [[Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы|Үкілі Ыбырайдың]] өзі келіп, жыр шашуын арнаған. Мектепке қажетті құрылыс материалдарын Имантау станицасындағы кәмпескеленген кулактың үлкен үйін бұзып, ағаштарын ауыл адамдары арбамен Қараталға тасып жеткізген. <ref name="adebiportal" /> == Шығармашылығы және аударма еңбектері == Біләл Малдыбайұлы медицина және оқу-ағарту саласына қатысты еңбектерді қазақ тіліне аударған. Оның аудармалары терминдерді қазақ оқырманына түсінікті түрде жеткізуімен ерекшеленеді. <ref name="turkystan">[https://turkystan.kz/article/86968-osy-zh-rt-bil-ldi-bile-me-eken Игілікұлы, Ш. Осы жұрт Біләлді біле ме екен?] turkystan.kz</ref> Дәрігер, педагог, қайраткер Біләл Малдыбайұлы төмендегі медициналық кітаптарды қазақ тіліне аударып, Мәскеудегі Күншығыс халықтары баспасынан жарыққа шығарған: * Доктор С.Е. Незлиннің «Құрт ауыруы» (Мәскеу, 1927 жыл); * Доктор Горбовтың «Денсаулық негізі – тазалық» (Мәскеу, 1926 жыл); * Доктор Шанстың «Безгек» (Мәскеу, 1927 жыл); * Доктор Б. Проннердің «Жегі ауырулар» (Мәскеу, 1927 жыл). <ref name="turkystan" /> Медицинасы дамымаған, дәрі-дәрмегі жоқ, оқыған дәрігері мүлде аз сол кезеңде бұл кітаптар қазақ халқы үшін аса қажетті құрал болып, мыңдаған таралыммен қайта басылды. Біләл медицина саласына машықтанғандықтан, орыс ғалымдарының кітаптарын ана тіліне қарапайым, жеңіл әрі ұғынықты мысалдармен аударған. <ref name="turkystan" /> Сонымен қатар, ол [[Гомер]]дің «Илиада» және «Одиссея» атты атақты шығармаларын да қазақшалаған. Бұл туралы Мұсахан Қанапиянұлының «Ұстаз» атты кітабында Әсия Тілегенованың: ''«...ол отызыншы жылдары Гомердің «Илиадасы» мен «Одиссеясын» қазақша аударған»'' деген дерегі сақталған. <ref name="adebiportal" /> [[Сәбит Мұқанов]]тың «Адасқандар» атты романын Олег Фрелихпен бірігіп орыс тіліне аударған. 1935 жылы Мәскеудегі «Көркем әдебиет» баспасынан «Сын бая» деген атпен жарық көрген романның қолжазбасы мен алғашқы сүйінші данасы қазіргі таңда Мәскеудегі Орталық Мемлекеттік Әдебиет және өнер архивінің қорында (РГАЛИ) сақтаулы тұр. <ref name="adebiportal" /> 1929 жылы Қызылжар қаласында жаңа әліпбимен (латын қарпімен) «Тілашарлық әліппе» кітабы жарық көреді. Біләл Малдыбайұлының тағы бір авторлық еңбегі — «Қазақстандағы жоғары, орта дәрежелі мектептер» деп аталады. Бұл кітап 1926 жылы Қызылорда қаласындағы «Еңбекші Қазақ» газетінің редакциясында басылған. 14 бөлімнен тұратын кітапта 32 оқу орны туралы толық мәлімет берілген. <ref name="adebiportal" /> == Қуғын-сүргін жылдары == [[Саяси қуғын-сүргін құрбандары|Саяси қуғын-сүргін]] жылдарында 1937 жылы 5 мамыр күні тұтқынға алынып, дәл сол жылдың 13 қыркүйегінде ату жазасына кесілді. КСРО Жоғарғы Сотының шешімімен 1958 жылдың 27 желтоқсанында толықтай ақталды. <ref name="adebiportal" /> == Мұрасы мен зерттелуі == Біләл Малдыбайұлы қазақ ағартушылығы мен ХХ ғасыр басындағы ұлттық зиялылар, Алаш арыстары қатарында құрметпен аталады. Еліміз Тәуелсіздігін алған жылдары ағартушы мұрасы қайта зерттеліп, бірқатар материалдар жазылды. Олардың қатарында зейнеткер мұғалім Айтмағамбет Дауылбайұлының «Репрессия құрбаны», «Жақсының аты өлмейді», журналист Маман Ементаевтың «Көкшетау арыстары. Ақсақалмен әңгіме», ақын, өлкетанушы Ерсін Ерғалиевтің «Туған жер – тұғырым» атты зерттеу еңбектері бар. <ref name="turkystan" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1890 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Сталиндік қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қазақ ағартушылары]] [[Санат:Алаш қозғалысының қайраткерлері]] [[Санат:Айыртау ауданында туғандар]] 7qo2pr14v7wmufj65dr525igaod8bt3 3644441 3644437 2026-08-20T09:29:32Z Амина Жанаковна 182087 санаттары өзгерді 3644441 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Біләл Малдыбайұлы''' (1890, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Айыртау ауданы]], Қаратал ауылы – 1937) — ағартушы, аудармашы, әдебиеттанушы, дәрігер-фельдшер, публицист, [[Алаш қозғалысы|Алаш қайраткері]].<ref name="adebiportal">[https://adebiportal.kz/kz/news/view/alas-qairatkeri-bilal-maldybaiuly-turaly-qyzyq-derek__22670 Алаш қайраткері Біләл Малдыбайұлы туралы қызықты деректер.] adebiportal.kz</ref> == Өмірбаяны == Біләл Малдыбайұлы 1890 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Қаратал ауылында дүниеге келген.<ref name="adebiportal" /> [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан. Жеті атасы: Есіркеп, Ешкене, Шаншар, Шыңғыс, Төлек, Малдыбай, Біләл. Біләлдан төрт ұл туған: Сұлтанбек, Қорғанбек, Шауқатбек, Сейілбек.<ref name="oimaq">[https://oimaqnews.kz/1864/bil-l-maldybay-ly-alysty-zha-yndatatyn-auyrdy-zhe-ildetetin-asieti-zor-biik-n-rse-o-u Біләл Малдыбайұлы: «Алысты жақындататын, ауырды жеңілдететін қасиеті зор биік нәрсе – оқу...»] oimaqnews.kz</ref> Ол ерте жастан білімге құштар болып, ауыл молдасынан бастап алғашқы сауатын ашқан. 1912 жылы Омбыдағы малдәрігерлік-акушерлік мектебін үздік стипендиямен тәмамдаған. Оқу орнын аяқтаған соң, алғашқы қызметін Атбасар уезінде бастаған. Ирмовка орталау мектебінде директор болып жүрген кезінде өз өмірбаянын жазып қалдырған. Бұл құжаттың көшірмесі қазіргі таңда Қаратал орта мектебінің Ш. Құсайынов атындағы әдеби-өлкетану мұражайында сақтаулы тұр. <ref name="adebiportal" /> == Қызметі және ағартушылық еңбегі == Біләл Малдыбайұлы ХХ ғасыр басында қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалысқа белсене араласты. Ол ауыл мектептерін ұйымдастыруға, білім беру ісін дамытуға үлес қосты. Оның ағарту саласындағы еңбек жолы Кеңес билігінің бұйрығымен жаңадан ұйымдастырылған халықтық білім беру бөліміне мектептен тыс инспектор лауазымына тағайындалудан басталды.<ref name="oimaq" /> Кейінгі атқарған қызметтері: * 1920 жылдың күзінде аз ұлттардың халықтық білім беру бөлімінің меңгерушісі; * 1921 жылдан бастап Көкшетау уезінің қырғыз-татар мектептерінің нұсқаушысы; * 1924 жылдың ақпанынан халықтық білім беру инспекторы болып қызмет етті. <ref name="oimaq" /> Біләлдің ұсынысымен Көкшетау қаласында балалар үйі мен Луначарский атындағы қазақ-татар клубы ашылған. Қызылжардағы «Талап» қазақ ұлттық комитетінің мүшесі, кейін төрағасы болған. Оның жазған мақалалары «[[Айқап]]», «Сарыарқа», «Жаңа әдебиет» газет-журналдарында басылған. «Екінші жұмбақ» атты өлеңі «Айқаптың» 1914 жылғы №1 санында жарық көрген. <ref name="adebiportal" /> Қызылжар қаласынан шыққан «Жас азамат» газетінің 12-16 нөмірлерінің редакторы Біләл Малдыбайұлы болған. 1918 жылдың 30 шілдесінен бастап, 1919 жылдың 8 ақпанына дейін шығып тұрған газеттің бас-аяғы 22 нөмірі жарық көрген. <ref name="adebiportal" /> 1927 жылы туған жері Айыртау ауданы Қаратал ауылына екі қабатты, 16 кабинеті бар зәулім мектеп салдырады. Мектептің ашылуына [[Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы|Үкілі Ыбырайдың]] өзі келіп, жыр шашуын арнаған. Мектепке қажетті құрылыс материалдарын Имантау станицасындағы кәмпескеленген кулактың үлкен үйін бұзып, ағаштарын ауыл адамдары арбамен Қараталға тасып жеткізген. <ref name="adebiportal" /> == Шығармашылығы және аударма еңбектері == Біләл Малдыбайұлы медицина және оқу-ағарту саласына қатысты еңбектерді қазақ тіліне аударған. Оның аудармалары терминдерді қазақ оқырманына түсінікті түрде жеткізуімен ерекшеленеді. <ref name="turkystan">[https://turkystan.kz/article/86968-osy-zh-rt-bil-ldi-bile-me-eken Игілікұлы, Ш. Осы жұрт Біләлді біле ме екен?] turkystan.kz</ref> Дәрігер, педагог, қайраткер Біләл Малдыбайұлы төмендегі медициналық кітаптарды қазақ тіліне аударып, Мәскеудегі Күншығыс халықтары баспасынан жарыққа шығарған: * Доктор С.Е. Незлиннің «Құрт ауыруы» (Мәскеу, 1927 жыл); * Доктор Горбовтың «Денсаулық негізі – тазалық» (Мәскеу, 1926 жыл); * Доктор Шанстың «Безгек» (Мәскеу, 1927 жыл); * Доктор Б. Проннердің «Жегі ауырулар» (Мәскеу, 1927 жыл). <ref name="turkystan" /> Медицинасы дамымаған, дәрі-дәрмегі жоқ, оқыған дәрігері мүлде аз сол кезеңде бұл кітаптар қазақ халқы үшін аса қажетті құрал болып, мыңдаған таралыммен қайта басылды. Біләл медицина саласына машықтанғандықтан, орыс ғалымдарының кітаптарын ана тіліне қарапайым, жеңіл әрі ұғынықты мысалдармен аударған. <ref name="turkystan" /> Сонымен қатар, ол [[Гомер]]дің «Илиада» және «Одиссея» атты атақты шығармаларын да қазақшалаған. Бұл туралы Мұсахан Қанапиянұлының «Ұстаз» атты кітабында Әсия Тілегенованың: ''«...ол отызыншы жылдары Гомердің «Илиадасы» мен «Одиссеясын» қазақша аударған»'' деген дерегі сақталған. <ref name="adebiportal" /> [[Сәбит Мұқанов]]тың «Адасқандар» атты романын Олег Фрелихпен бірігіп орыс тіліне аударған. 1935 жылы Мәскеудегі «Көркем әдебиет» баспасынан «Сын бая» деген атпен жарық көрген романның қолжазбасы мен алғашқы сүйінші данасы қазіргі таңда Мәскеудегі Орталық Мемлекеттік Әдебиет және өнер архивінің қорында (РГАЛИ) сақтаулы тұр. <ref name="adebiportal" /> 1929 жылы Қызылжар қаласында жаңа әліпбимен (латын қарпімен) «Тілашарлық әліппе» кітабы жарық көреді. Біләл Малдыбайұлының тағы бір авторлық еңбегі — «Қазақстандағы жоғары, орта дәрежелі мектептер» деп аталады. Бұл кітап 1926 жылы Қызылорда қаласындағы «Еңбекші Қазақ» газетінің редакциясында басылған. 14 бөлімнен тұратын кітапта 32 оқу орны туралы толық мәлімет берілген. <ref name="adebiportal" /> == Қуғын-сүргін жылдары == [[Саяси қуғын-сүргін құрбандары|Саяси қуғын-сүргін]] жылдарында 1937 жылы 5 мамыр күні тұтқынға алынып, дәл сол жылдың 13 қыркүйегінде ату жазасына кесілді. КСРО Жоғарғы Сотының шешімімен 1958 жылдың 27 желтоқсанында толықтай ақталды. <ref name="adebiportal" /> == Мұрасы мен зерттелуі == Біләл Малдыбайұлы қазақ ағартушылығы мен ХХ ғасыр басындағы ұлттық зиялылар, Алаш арыстары қатарында құрметпен аталады. Еліміз Тәуелсіздігін алған жылдары ағартушы мұрасы қайта зерттеліп, бірқатар материалдар жазылды. Олардың қатарында зейнеткер мұғалім Айтмағамбет Дауылбайұлының «Репрессия құрбаны», «Жақсының аты өлмейді», журналист Маман Ементаевтың «Көкшетау арыстары. Ақсақалмен әңгіме», ақын, өлкетанушы Ерсін Ерғалиевтің «Туған жер – тұғырым» атты зерттеу еңбектері бар. <ref name="turkystan" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1890 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Айыртау ауданында туғандар]] jpw1yuh057k0gdpfb570ya6j7ohpe98 3644442 3644441 2026-08-20T09:30:04Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] ([[User talk:Амина Жанаковна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3619638 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Біләл Малдыбайұлы''' (1890, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Айыртау ауданы]], Қаратал ауылы – 1937) — ағартушы, аудармашы, әдебиеттанушы, дәрігер-фельдшер, публицист, [[Алаш қозғалысы|Алаш қайраткері]].<ref name="adebiportal">[https://adebiportal.kz/kz/news/view/alas-qairatkeri-bilal-maldybaiuly-turaly-qyzyq-derek__22670 Алаш қайраткері Біләл Малдыбайұлы туралы қызықты деректер.] adebiportal.kz</ref> == Өмірбаяны == Біләл Малдыбайұлы 1890 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Қаратал ауылында дүниеге келген.<ref name="adebiportal" /> [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан. Жеті атасы: Есіркеп, Ешкене, Шаншар, Шыңғыс, Төлек, Малдыбай, Біләл. Біләлдан төрт ұл туған: Сұлтанбек, Қорғанбек, Шауқатбек, Сейілбек.<ref name="oimaq">[https://oimaqnews.kz/1864/bil-l-maldybay-ly-alysty-zha-yndatatyn-auyrdy-zhe-ildetetin-asieti-zor-biik-n-rse-o-u Біләл Малдыбайұлы: «Алысты жақындататын, ауырды жеңілдететін қасиеті зор биік нәрсе – оқу...»] oimaqnews.kz</ref> Ол ерте жастан білімге құштар болып, ауыл молдасынан бастап алғашқы сауатын ашқан. 1912 жылы Омбыдағы малдәрігерлік-акушерлік мектебін үздік стипендиямен тәмамдаған. Оқу орнын аяқтаған соң, алғашқы қызметін Атбасар уезінде бастаған. Ирмовка орталау мектебінде директор болып жүрген кезінде өз өмірбаянын жазып қалдырған. Бұл құжаттың көшірмесі қазіргі таңда Қаратал орта мектебінің Ш. Құсайынов атындағы әдеби-өлкетану мұражайында сақтаулы тұр. <ref name="adebiportal" /> == Қызметі және ағартушылық еңбегі == Біләл Малдыбайұлы ХХ ғасыр басында қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалысқа белсене араласты. Ол ауыл мектептерін ұйымдастыруға, білім беру ісін дамытуға үлес қосты. Оның ағарту саласындағы еңбек жолы Кеңес билігінің бұйрығымен жаңадан ұйымдастырылған халықтық білім беру бөліміне мектептен тыс инспектор лауазымына тағайындалудан басталды.<ref name="oimaq" /> Кейінгі атқарған қызметтері: * 1920 жылдың күзінде аз ұлттардың халықтық білім беру бөлімінің меңгерушісі; * 1921 жылдан бастап Көкшетау уезінің қырғыз-татар мектептерінің нұсқаушысы; * 1924 жылдың ақпанынан халықтық білім беру инспекторы болып қызмет етті. <ref name="oimaq" /> Біләлдің ұсынысымен Көкшетау қаласында балалар үйі мен Луначарский атындағы қазақ-татар клубы ашылған. Қызылжардағы «Талап» қазақ ұлттық комитетінің мүшесі, кейін төрағасы болған. Оның жазған мақалалары «[[Айқап]]», «Сарыарқа», «Жаңа әдебиет» газет-журналдарында басылған. «Екінші жұмбақ» атты өлеңі «Айқаптың» 1914 жылғы №1 санында жарық көрген. <ref name="adebiportal" /> Қызылжар қаласынан шыққан «Жас азамат» газетінің 12-16 нөмірлерінің редакторы Біләл Малдыбайұлы болған. 1918 жылдың 30 шілдесінен бастап, 1919 жылдың 8 ақпанына дейін шығып тұрған газеттің бас-аяғы 22 нөмірі жарық көрген. <ref name="adebiportal" /> 1927 жылы туған жері Айыртау ауданы Қаратал ауылына екі қабатты, 16 кабинеті бар зәулім мектеп салдырады. Мектептің ашылуына [[Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы|Үкілі Ыбырайдың]] өзі келіп, жыр шашуын арнаған. Мектепке қажетті құрылыс материалдарын Имантау станицасындағы кәмпескеленген кулактың үлкен үйін бұзып, ағаштарын ауыл адамдары арбамен Қараталға тасып жеткізген. <ref name="adebiportal" /> == Шығармашылығы және аударма еңбектері == Біләл Малдыбайұлы медицина және оқу-ағарту саласына қатысты еңбектерді қазақ тіліне аударған. Оның аудармалары терминдерді қазақ оқырманына түсінікті түрде жеткізуімен ерекшеленеді. <ref name="turkystan">[https://turkystan.kz/article/86968-osy-zh-rt-bil-ldi-bile-me-eken Игілікұлы, Ш. Осы жұрт Біләлді біле ме екен?] turkystan.kz</ref> Дәрігер, педагог, қайраткер Біләл Малдыбайұлы төмендегі медициналық кітаптарды қазақ тіліне аударып, Мәскеудегі Күншығыс халықтары баспасынан жарыққа шығарған: * Доктор С.Е. Незлиннің «Құрт ауыруы» (Мәскеу, 1927 жыл); * Доктор Горбовтың «Денсаулық негізі – тазалық» (Мәскеу, 1926 жыл); * Доктор Шанстың «Безгек» (Мәскеу, 1927 жыл); * Доктор Б. Проннердің «Жегі ауырулар» (Мәскеу, 1927 жыл). <ref name="turkystan" /> Медицинасы дамымаған, дәрі-дәрмегі жоқ, оқыған дәрігері мүлде аз сол кезеңде бұл кітаптар қазақ халқы үшін аса қажетті құрал болып, мыңдаған таралыммен қайта басылды. Біләл медицина саласына машықтанғандықтан, орыс ғалымдарының кітаптарын ана тіліне қарапайым, жеңіл әрі ұғынықты мысалдармен аударған. <ref name="turkystan" /> Сонымен қатар, ол [[Гомер]]дің «Илиада» және «Одиссея» атты атақты шығармаларын да қазақшалаған. Бұл туралы Мұсахан Қанапиянұлының «Ұстаз» атты кітабында Әсия Тілегенованың: ''«...ол отызыншы жылдары Гомердің «Илиадасы» мен «Одиссеясын» қазақша аударған»'' деген дерегі сақталған. <ref name="adebiportal" /> [[Сәбит Мұқанов]]тың «Адасқандар» атты романын Олег Фрелихпен бірігіп орыс тіліне аударған. 1935 жылы Мәскеудегі «Көркем әдебиет» баспасынан «Сын бая» деген атпен жарық көрген романның қолжазбасы мен алғашқы сүйінші данасы қазіргі таңда Мәскеудегі Орталық Мемлекеттік Әдебиет және өнер архивінің қорында (РГАЛИ) сақтаулы тұр. <ref name="adebiportal" /> 1929 жылы Қызылжар қаласында жаңа әліпбимен (латын қарпімен) «Тілашарлық әліппе» кітабы жарық көреді. Біләл Малдыбайұлының тағы бір авторлық еңбегі — «Қазақстандағы жоғары, орта дәрежелі мектептер» деп аталады. Бұл кітап 1926 жылы Қызылорда қаласындағы «Еңбекші Қазақ» газетінің редакциясында басылған. 14 бөлімнен тұратын кітапта 32 оқу орны туралы толық мәлімет берілген. <ref name="adebiportal" /> == Қуғын-сүргін жылдары == [[Саяси қуғын-сүргін құрбандары|Саяси қуғын-сүргін]] жылдарында 1937 жылы 5 мамыр күні тұтқынға алынып, дәл сол жылдың 13 қыркүйегінде ату жазасына кесілді. КСРО Жоғарғы Сотының шешімімен 1958 жылдың 27 желтоқсанында толықтай ақталды. <ref name="adebiportal" /> == Мұрасы мен зерттелуі == Біләл Малдыбайұлы қазақ ағартушылығы мен ХХ ғасыр басындағы ұлттық зиялылар, Алаш арыстары қатарында құрметпен аталады. Еліміз Тәуелсіздігін алған жылдары ағартушы мұрасы қайта зерттеліп, бірқатар материалдар жазылды. Олардың қатарында зейнеткер мұғалім Айтмағамбет Дауылбайұлының «Репрессия құрбаны», «Жақсының аты өлмейді», журналист Маман Ементаевтың «Көкшетау арыстары. Ақсақалмен әңгіме», ақын, өлкетанушы Ерсін Ерғалиевтің «Туған жер – тұғырым» атты зерттеу еңбектері бар. <ref name="turkystan" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1890 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ату жазасына кесілгендер]] [[Санат:Сталиндік қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қазақ ағартушылары]] [[Санат:Алаш қозғалысының қайраткерлері]] [[Санат:Айыртау ауданында туғандар]] ixcvkmi947u0iwgmm5h0ykwlkotjspi 14 782408 3644542 3615396 2026-08-20T10:50:31Z 1nter pares 146705 3644542 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Жапония қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Жапония банк ісі]] [[Санат:Елдер бойынша Азия банктері]] 2fg0w5h9h887ptx5a29xdyobrr32uad 3644545 3644542 2026-08-20T10:51:11Z 1nter pares 146705 3644545 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Жапония қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Жапониядағы банк ісі]] [[Санат:Елдер бойынша Азия банктері]] ma6kfemz6lpjpjs2qes1yypw892ryj9 0 782412 3644394 3639481 2026-08-20T08:16:42Z Берікқожанова Альфия Серікқанқызы 184274 3644394 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | есімі = Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы | туған күні = 1946 | туған жері = Қаражал қаласы, Қарағанды облысы | азаматтығы = Қазақстан | қызметі = Педагог, жаттықтырушы, спортшы | білімі = Қарағанды политехникалық институты (1976), Қарағанды дене тәрбиесі институты (1982) | марапаттары = Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері }} '''Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы''' (1946 жылы туған, [[Қаражал]], [[Қарағанды облысы]]) — қазақстандық [[педагог]], жеңіл атлетика және шаңғы спорты бойынша жаттықтырушы, спортшы. [[Қазақстан Республикасы]]ның білім беру ісінің үздігі, КСРО спорт шебері, Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері, Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы және Есік қаласының Құрметті тұрғыны. == Өмірбаяны == Алпыс Арықбайұлы Ермағанбетов 1946 жылы Қарағанды облысының Қаражал қаласында дүниеге келген. Қаражал қаласындағы №1 орта мектепті тәмамдаған. 1976 жылы Қарағанды политехникалық институтын, 1982 жылы Қарағанды дене тәрбиесі институтын бітірген. Еңбек жолын Қаражал қаласындағы балалар-жасөспірімдер спорт мектебінде жеңіл атлетикадан жаттықтырушы болып бастаған. Кейін осы спорт мектебінің директоры қызметін атқарды. Әр жылдары Есік педагогикалық училищесінде және Есік қалалық гимназиясында директордың дене тәрбиесі және спорт жұмыстары жөніндегі орынбасары болды. Педагогикалық еңбек өтілі 50 жылдан асады. == Жаттықтырушылық қызметі == Ермағанбетовтің шәкірттері арасында республикалық және халықаралық жарыстардың жеңімпаздары мен жүлдегерлері бар. Жеңіл атлетикадан тәрбиелеген шәкірттері қатарында В. Резников, А. Колногоров, А. Усенов, М. Айқынбаев, Н. Журавлева, А. Мұқан, С. Исламов және А. Салиев бар. Н. Журавлева Сочи қаласында өткен жарыста 3000 метрге жүгіруден, Минск қаласында өткен жарыста 1500 метрге жүгіруден қола жүлдегер атанған. Шаңғы спорты бойынша оның шәкірттері Алматы облысы мен Қазақстан Республикасының чемпионаттарында бірнеше мәрте жеңімпаз болған. Олардың қатарында Ә. Оразбай, А. Шәкір, М. Ғаниұлы, А. Нұрқияс, Д. Евдокимов, А. Михайлева, А. Пашнина, Д. Нұрмұханбетов және Қ. Берімбаев бар. 2021 жылы Айдана Шәкір Қазақстан чемпионатында шаңғы эстафетасында күміс жүлдеге ие болды. Сондай-ақ оның шәкірттері халықаралық Алматы марафонында және Қазақстан чемпионаттарында жүлделі орындарға ие болған. == Ғылыми-әдістемелік еңбектері == Ермағанбетовтің педагогикалық және спорттық тәжірибесіне қатысты мақалалары республикалық және салалық басылымдарда жарияланған. Оның материалдары «Физкультура в школе», «Артспорт», «Мектептегі дене шынықтыру» журналдарында жарық көрген. Авторлық еңбектері: * ''Азбука оздоровительного бега''; * ''Активные методы обучения в ССУЗах''; * ''Корреляция артериального давления с использованием физических упражнений при гипотонии''; * ''Питание легкоатлетов''; * ''Средства восстановления работоспособности бегунов''. == Спорттық жетістіктері == Ермағанбетов ұзақ қашықтыққа жүгіру және марафон жарыстары бойынша бірнеше мәрте республикалық және халықаралық жарыстардың жеңімпазы атанған. Негізгі жетістіктері: * 1972 жылы Қазақстанның VII жазғы спартакиадасында 30 км жүгіруден қола жүлдегер; * 1972 жылы Мәскеуде өткен Тарасовка–Мәскеу жарысында 2-орын; * 1975 жылы Душанбе қаласында өткен Орджоникидзе–Душанбе жарысының қола жүлдегері; * 1981 жылы Тракай–Вильнюс жарысында 3-орын; * 1984 жылы Қарағанды және Алматы марафондарының чемпионы; * 1997 жылы Стамбұлдағы халықаралық Еуразия марафонының чемпионы; * 1998 және 2002 жылдары Астана марафонының чемпионы; * 1999 жылы Ұлыбританиядағы марафоннан әлем чемпионатында Қазақстан құрамасы сапында өнер көрсетті; * 2003 жылы Бішкек қаласындағы халықаралық «Жеңіс марафонының» чемпионы; * 2007 жылы Мәскеу қаласының 860 жылдығына арналған дүниежүзілік марафонның чемпионы. 2002–2013 жылдары Алматы қаласында өткен халықаралық марафондардың екі дүркін чемпионы және бірнеше мәрте күміс жүлдегері болған. Қазақстан Республикасының марафон бойынша екі дүркін рекордсмені. == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі»; * «Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері»; * «Еңбек даңқы» медалі (2017); * Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің мерейтойлық медальдары; * Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы; * Есік қаласының Құрметті тұрғыны. == Сыртқы сілтемелер == * [https://mezet.org/s-yas-t/zh-lykt-r/item/10903-alpys-ermaganbetov-marafonshy-chempiondarga-k-rmet-kozini-tirisinde-korsetilse.html Алпыс Ермағанбетов, марафоншы: «Чемпиондарға құрмет көзінің тірісінде көрсетілсе...»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026053840/https://mezet.org/s-yas-t/zh-lykt-r/item/10903-alpys-ermaganbetov-marafonshy-chempiondarga-k-rmet-kozini-tirisinde-korsetilse.html |date=2021-10-26 }} — «Mezet» ақпараттық порталы, 1 қазан 2021 ж. :contentReference[oaicite:0]{index=0} * [https://www.youtube.com/watch?v=Dbfy2z9RTiE Алпыс Ермағанбетов туралы бейнематериал] (YouTube) * [https://www.youtube.com/watch?v=Nfmc86RerU8 Алпыс Ермағанбетов туралы бейнематериал] (YouTube) [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан спортшылары]] [[Санат:Жеңіл атлетика жаттықтырушылары]] [[Санат:Марафоншылар]] [[Санат:Қарағанды облысында туғандар]] enit7xydxh7id41bug70kk536dlebmi 3644413 3644394 2026-08-20T09:15:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3639481 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | есімі = Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы | туған күні = 1946 | туған жері = Қаражал қаласы, Қарағанды облысы | азаматтығы = Қазақстан | қызметі = Педагог, жаттықтырушы, спортшы | білімі = Қарағанды политехникалық институты (1976), Қарағанды дене тәрбиесі институты (1982) | марапаттары = Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері }} '''Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы''' (1946 жылы туған, Қаражал, Қарағанды облысы) — қазақстандық педагог, жеңіл атлетика және шаңғы спорты бойынша жаттықтырушы, спортшы. Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, КСРО спорт шебері, Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері, Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы және Есік қаласының Құрметті тұрғыны. == Өмірбаяны == Алпыс Арықбайұлы Ермағанбетов 1946 жылы Қарағанды облысының Қаражал қаласында дүниеге келген. Қаражал қаласындағы №1 орта мектепті тәмамдаған. 1976 жылы Қарағанды политехникалық институтын, 1982 жылы Қарағанды дене тәрбиесі институтын бітірген. Еңбек жолын Қаражал қаласындағы балалар-жасөспірімдер спорт мектебінде жеңіл атлетикадан жаттықтырушы болып бастаған. Кейін осы спорт мектебінің директоры қызметін атқарды. Әр жылдары Есік педагогикалық училищесінде және Есік қалалық гимназиясында директордың дене тәрбиесі және спорт жұмыстары жөніндегі орынбасары болды. Педагогикалық еңбек өтілі 50 жылдан асады. == Жаттықтырушылық қызметі == Ермағанбетовтің шәкірттері арасында республикалық және халықаралық жарыстардың жеңімпаздары мен жүлдегерлері бар. Жеңіл атлетикадан тәрбиелеген шәкірттері қатарында В. Резников, А. Колногоров, А. Усенов, М. Айқынбаев, Н. Журавлева, А. Мұқан, С. Исламов және А. Салиев бар. Н. Журавлева Сочи қаласында өткен жарыста 3000 метрге жүгіруден, Минск қаласында өткен жарыста 1500 метрге жүгіруден қола жүлдегер атанған. Шаңғы спорты бойынша оның шәкірттері Алматы облысы мен Қазақстан Республикасының чемпионаттарында бірнеше мәрте жеңімпаз болған. Олардың қатарында Ә. Оразбай, А. Шәкір, М. Ғаниұлы, А. Нұрқияс, Д. Евдокимов, А. Михайлева, А. Пашнина, Д. Нұрмұханбетов және Қ. Берімбаев бар. 2021 жылы Айдана Шәкір Қазақстан чемпионатында шаңғы эстафетасында күміс жүлдеге ие болды. Сондай-ақ оның шәкірттері халықаралық Алматы марафонында және Қазақстан чемпионаттарында жүлделі орындарға ие болған. == Ғылыми-әдістемелік еңбектері == Ермағанбетовтің педагогикалық және спорттық тәжірибесіне қатысты мақалалары республикалық және салалық басылымдарда жарияланған. Оның материалдары «Физкультура в школе», «Артспорт», «Мектептегі дене шынықтыру» журналдарында жарық көрген. Авторлық еңбектері: * ''Азбука оздоровительного бега''; * ''Активные методы обучения в ССУЗах''; * ''Корреляция артериального давления с использованием физических упражнений при гипотонии''; * ''Питание легкоатлетов''; * ''Средства восстановления работоспособности бегунов''. == Спорттық жетістіктері == Ермағанбетов ұзақ қашықтыққа жүгіру және марафон жарыстары бойынша бірнеше мәрте республикалық және халықаралық жарыстардың жеңімпазы атанған. Негізгі жетістіктері: * 1972 жылы Қазақстанның VII жазғы спартакиадасында 30 км жүгіруден қола жүлдегер; * 1972 жылы Мәскеуде өткен Тарасовка–Мәскеу жарысында 2-орын; * 1975 жылы Душанбе қаласында өткен Орджоникидзе–Душанбе жарысының қола жүлдегері; * 1981 жылы Тракай–Вильнюс жарысында 3-орын; * 1984 жылы Қарағанды және Алматы марафондарының чемпионы; * 1997 жылы Стамбұлдағы халықаралық Еуразия марафонының чемпионы; * 1998 және 2002 жылдары Астана марафонының чемпионы; * 1999 жылы Ұлыбританиядағы марафоннан әлем чемпионатында Қазақстан құрамасы сапында өнер көрсетті; * 2003 жылы Бішкек қаласындағы халықаралық «Жеңіс марафонының» чемпионы; * 2007 жылы Мәскеу қаласының 860 жылдығына арналған дүниежүзілік марафонның чемпионы. 2002–2013 жылдары Алматы қаласында өткен халықаралық марафондардың екі дүркін чемпионы және бірнеше мәрте күміс жүлдегері болған. Қазақстан Республикасының марафон бойынша екі дүркін рекордсмені. == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі»; * «Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері»; * «Еңбек даңқы» медалі (2017); * Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің мерейтойлық медальдары; * Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы; * Есік қаласының Құрметті тұрғыны. == Сыртқы сілтемелер == * [https://mezet.org/s-yas-t/zh-lykt-r/item/10903-alpys-ermaganbetov-marafonshy-chempiondarga-k-rmet-kozini-tirisinde-korsetilse.html Алпыс Ермағанбетов, марафоншы: «Чемпиондарға құрмет көзінің тірісінде көрсетілсе...»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026053840/https://mezet.org/s-yas-t/zh-lykt-r/item/10903-alpys-ermaganbetov-marafonshy-chempiondarga-k-rmet-kozini-tirisinde-korsetilse.html |date=2021-10-26 }} — «Mezet» ақпараттық порталы, 1 қазан 2021 ж. :contentReference[oaicite:0]{index=0} * [https://www.youtube.com/watch?v=Dbfy2z9RTiE Алпыс Ермағанбетов туралы бейнематериал] (YouTube) * [https://www.youtube.com/watch?v=Nfmc86RerU8 Алпыс Ермағанбетов туралы бейнематериал] (YouTube) [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан спортшылары]] [[Санат:Жеңіл атлетика жаттықтырушылары]] [[Санат:Марафоншылар]] [[Санат:Қарағанды облысында туғандар]] 1mk8ulgs1keg5svy185juvypuwjo9r5 10 783355 3644336 3644009 2026-08-20T06:04:49Z Мағыпар 100137 үлгі 3644336 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Рига]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> tl9wlolzocveegbgccleyi38x231if8 14 783375 3644538 3629378 2026-08-20T10:49:33Z 1nter pares 146705 3644538 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Қытайдағы банк ісі]] [[Санат:Қытай қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша Азия банктері]] dn6bqooz0m0hgq0qs2zzgzfd8brsx36 0 783579 3644137 3643171 2026-08-19T12:41:27Z ~2026-45472-79 184784 3644137 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Асхат Күшіншіреков |шынайы есімі = |сурет =Askhat Kuchinchirekov photo.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Асхат Күшіншіреков |туған күні = 3.4.1982 |туған жері = Благовещенка, Алтай өлкесі, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]] |мамандығы = [[Кинорежиссёр]], [[сценарийші]], [[актёр]], [[продюсер]] |азаматтығы = {{Қазақстан}} |белсенді жылдары = 2003 — қазіргі уақыт |бағыты = [[драма]], [[мелодрама]] |киностудия = [[Қазақфильм]] |жұбайы = |серігі = |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = |марапаттары = |imdb_id = 1784582 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Асхат Күшіншіреков''' ({{lang-kk|Асхат Күшіншіреков}}; [[3 сәуір]] [[1982 жыл]]ы туған) — [[қазақстан]]дық [[кинорежиссёр]], [[сценарийші]] және [[актёр]]. Ол халықаралық деңгейде Сергей Дворцевойдың «[[Қызғалдақ (фильм)|Қызғалдақ]]<nowiki/>» (''Tulpan'') (2008) фильміндегі басты рөлімен танымал, бұл фильм 61-ші [[Канн кинофестивалі]]<nowiki/>ндегі<ref>{{cite web|title=Un Certain Regard: "Tulpan" by Sergey Dvortsevoy|url=https://www.festival-cannes.com/en/2008/un-certain-regard-tulpan-by-sergey-dvortsevoy/|website=Festival de Cannes|date=May 22, 2008|access-date=2025-01-01}}</ref> «Ерекше көзқарас» (''Un Certain Regard'') бағдарламасында бас жүлдені жеңіп алған. Оның толықметражды режиссерлік дебюті — «[[Бауырына салу]]<nowiki/>» (''Bauryna Salu'') (2023) фильмі Қазақстанның атынан 97-ші [[Оскар (2025)|Оскар]] жүлдесіндегі<ref name=":0">{{cite web|title=Oscars: Kazakhstan Submits 'Bauryna Salu' To Best International Feature Film Race|url=https://deadline.com/2024/09/kazakhstan-oscars-2025-bauryna-salu-best-international-feature-film-1236096819/|last=Kroll|first=Justin|website=Deadline Hollywood|date=September 23, 2024|access-date=2025-01-01}}</ref> «[[Үздік халықаралық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік халықаралық толықметражды фильм]]<nowiki/>» номинациясына ресми түрде ұсынылды. == Өмірбаяны және мансабы == Асхат Күшіншіреков 1982 жылы 3 сәуірде дүниеге келген. Кейін ол [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясына]] оқуға түсіп, онда кинорежиссура мамандығы бойынша білім алды.<ref name="apsa">{{cite web|title=Askhat Kuchinchirekov – Profile|url=https://www.asiapacificscreenawards.com/apsa-academy-members/askhat-kuchencherekov|website=Asia Pacific Screen Awards|date=October 2, 2023|access-date=2025-01-01}}</ref> === Актерлік мансабы === Академияда оқып жүрген кезінде Күшіншіреков режиссер Сергей Дворцевойдың «Қызғалдақ» (2008) фильмінде басты рөлге бекітілді.<ref name="apsa2">{{cite web|title=Askhat Kuchinchirekov – Profile|url=https://www.asiapacificscreenawards.com/apsa-academy-members/askhat-kuchencherekov|website=Asia Pacific Screen Awards|date=October 2, 2023|access-date=2025-01-01}}</ref> Бұл фильмде ол Ресей Әскери-теңіз флотынан жақында оралып, қазақ даласында шопан болып өмір сүруге талпынған жас жігіт Асаның рөлін сомдайды. Фильмнің тұсаукесері 2008 жылғы Канн кинофестивалінің «Ерекше көзқарас» бағдарламасында өтіп, онда бас жүлдені жеңіп алды.<ref>{{cite web|title=Tulpan|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Tulpan|website=Wikipedia}}</ref><ref>{{Cite news|date=2009-03-03|title="Tulpan" : une jolie fable en Asie centrale|url=https://www.lemonde.fr/cinema/article/2009/03/03/tulpan-une-jolie-fable-en-asie-centrale_1162669_3476.html|access-date=2026-06-17|language=fr}}</ref> ''Variety'' басылымы фильмнің Канн кинофестивалінің «Ерекше көзқарас» бағдарламасында бас жүлде жеңіп алғанын сипаттай отырып, оның шынайы табиғи сұлулық мен деректі реализмін атап өтті.<ref>{{cite web|title=Film Review: Tulpan|url=https://variety.com/2008/film/markets-festivals/tulpan-2-1200522071/|website=Variety|date=May 23, 2008|access-date=2025-01-01}}</ref> ''The Hollywood Reporter'' фильмді «мінсіз, күлкілі әрі өте тартымды» деп бағалады.<ref>{{cite web|title=Tulpan – Review|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/tulpan-126135/|last=Bennett|first=Ray|website=The Hollywood Reporter|date=May 26, 2008|access-date=2025-01-01}}</ref> 2004 жылдан 2019 жылға дейін Күшіншіреков Дворцевоймен бірге режиссердің ассистенті болып жұмыс істеді.<ref>{{cite web|title=Bauryna Salu|url=https://www.fescaaal.org/en/film/bauryna-salu/|website=Festival del Cinema Africano, d'Asia e America Latina|access-date=2025-01-01}}</ref> 2018 жылы ол Дворцевойдың келесі «Айка» (''Ayka'') фильмінде рөл сомдады. Бұл фильм 71-ші Канн кинофестивалінің негізгі байқауында бақ сынап, «Үздік халықаралық толықметражды фильм» бойынша Оскар жүлдесінің қысқа тізіміне енді.<ref name=":02">{{cite web|title=Oscars: Kazakhstan Submits 'Bauryna Salu' To Best International Feature Film Race|url=https://deadline.com/2024/09/kazakhstan-oscars-2025-bauryna-salu-best-international-feature-film-1236096819/|last=Kroll|first=Justin|website=Deadline Hollywood|date=September 23, 2024|access-date=2025-01-01}}</ref> === Режиссерлік мансабы === 2013 жылы Күшіншіреков сценарист және продюсер ретінде де жұмыс істеген «Бензин таусылды» (''Gas Is Over'' / ''Закончился бензин'') қысқаметражды фильмімен режиссерлік дебютін жасады.<ref name="apsa22">{{cite web|title=Askhat Kuchinchirekov – Profile|url=https://www.asiapacificscreenawards.com/apsa-academy-members/askhat-kuchencherekov|website=Asia Pacific Screen Awards|date=October 2, 2023|access-date=2025-01-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Irrfan Khan bags best actor trophy at DIFF|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/irrfan-khan-bags-best-actor-trophy-at-diff|website=Khaleej Times|language=en|access-date=2026-06-17}}</ref> Бұл фильм Дубай халықаралық кинофестивалінде Азия/Африка санаты бойынша «Үздік қысқаметражды фильм» жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{cite web|title=Muhr Award winners celebrate as curtains begin to close on Dubai film festival|url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/muhr-award-winners-celebrate-as-curtains-begin-to-close-on-dubai-film-festival-1.644803/|website=The National|access-date=2025-01-01}}</ref> Қысқаметражды фильм сонымен қатар Тампере кинофестивалінің байқауында көрсетілді.<ref name="apsa22" /> Оның толықметражды режиссерлік дебюті «Бауырына салу» (2023) фильмі өзінің балалық шағындағы ата-әжесінің қолында тәрбиелену тәжірибесіне негізделген. Бұл — отбасының тұңғыш баласын ата-әжесінің тәрбиесіне беретін дәстүрлі қазақ салты, көшпенділер дәстүрі.<ref name=":022">{{cite web|title=Oscars: Kazakhstan Submits 'Bauryna Salu' To Best International Feature Film Race|url=https://deadline.com/2024/09/kazakhstan-oscars-2025-bauryna-salu-best-international-feature-film-1236096819/|last=Kroll|first=Justin|website=Deadline Hollywood|date=September 23, 2024|access-date=2025-01-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Los estrenos de cine se adelantan un día para seguir la estela del dragón de DreamWorks - EFE|url=https://efe.com/cultura/2025-06-12/estrenos-cine-se-adelantan-un-dia-seguir-estela-dragon-dreamworks/|last=Gómez|first=Rosa María Corona|website=EFE Noticias|date=2025-06-12|language=es|access-date=2026-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|title='Bauryna salu', un drama kazajo|url=https://www.abc.es/play/cine/bauryna-salu-drama-kazajo-20250612112148-vi.html|last=EFE|website=Diario ABC|date=2025-06-12|language=es|access-date=2026-06-17}}</ref> Фильмнің әлемдік тұсаукесері 2023 жылы Сан-Себастьян халықаралық кинофестивалінің «Жаңа режиссерлер» бөлімінде өтті.<ref>{{cite web|title=Oscars 2025: Kazakhstan Picks 'Bauryna Salu' for International Feature Race|url=https://www.imdb.com/news/ni64842618/|website=IMDb News|access-date=2025-01-01}}</ref> ''Variety'' басылымы фильмнің тәсілін жоғары бағалап, оның кинематографиялық реализмге деген таңғажайып бейімділігін көрсететінін жазды және оны «сирек кездесетін, шынайы гаухартас» деп сипаттады.<ref name=":12">{{cite web|title='Bauryna Salu' Review: Kazakhstan's Oscar Entry Captures a Child's Abandonment|url=https://variety.com/2024/film/reviews/bauryna-salu-review-kazakhstan-oscar-international-feature-1236231500/|last=Adlakha|first=Siddhant|website=Variety|date=December 6, 2024|access-date=2025-01-01}}</ref> «Усама» (''Osama'') фильмімен танымал ауған режиссері Сыдық Бармак фильмге атқарушы продюсер ретінде қосылды.<ref>{{cite web|title='Osama' Director Siddiq Barmak Boards Kazakhstan's Oscar Entry 'Bauryna Salu'|url=https://variety.com/2024/film/news/osama-siddiq-barmak-kazakhstan-oscar-bauryna-salu-1236245515/|website=Variety|date=December 11, 2024|access-date=2025-01-01}}</ref> 2024 жылдың қыркүйегінде «Бауырына салу» фильмі Қазақстанның атынан 97-ші Оскар жүлдесіндегі «Үздік халықаралық толықметражды фильм» номинациясына ресми түрде таңдалды.<ref name=":0222">{{cite web|title=Oscars: Kazakhstan Submits 'Bauryna Salu' To Best International Feature Film Race|url=https://deadline.com/2024/09/kazakhstan-oscars-2025-bauryna-salu-best-international-feature-film-1236096819/|last=Kroll|first=Justin|website=Deadline Hollywood|date=September 23, 2024|access-date=2025-01-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=“I Wanted This Movie to Be a Reflection of Myself”: ‘THR Presents’ Q&A With ‘Bauryna Salu’|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/bauryna-salu-director-producer-interview-1236073787/|last=Davids|first=Brian|website=The Hollywood Reporter|date=2024-12-03|language=en-US|access-date=2026-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=Oscars 2025: Kazakhstan Picks ‘Bauryna Salu’ for International Feature Race|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/kazakhstan-picks-bauryna-salu-oscars-2025-best-international-feature-race-1236009522/|last=Roxborough|first=Scott|website=The Hollywood Reporter|date=2024-09-23|language=en-US|access-date=2026-06-17}}</ref> Сондай-ақ, фильм Қазақстанның ұлттық киносыйлығы — «Тұлпар» киножүлдесінде ең үздік фильм атанды.<ref>{{cite web|title=Oscars 2025: Kazakhstan Picks 'Bauryna Salu' for International Feature Race|url=https://www.imdb.com/news/ni64842618/|website=IMDb News|access-date=2025-01-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Torna Festival del Cinema Africano d'Asia e America Latina - Cinema - Ansa.it|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/cultura/cinema/2024/04/23/torna-festival-del-cinema-africano-dasia-e-america-latina_df6b811d-2ad3-4020-b66c-71b0b2bee87a.html|last=ANSA|first=Agenzia|website=Agenzia ANSA|date=2024-04-23|language=it|access-date=2026-06-17}}</ref> == Фильмографиясы == {| class="wikitable" !Жыл !Атауы !Рөлі !Ескертпелер |- |2008 |Қызғалдақ (''Tulpan'') |Актер (Асаның басты рөлінде) |Режиссері: Сергей Дворцевой; «Ерекше көзқарас» жүлдесі, 61-ші Канн кинофестивалі<ref>{{cite web|title=Un Certain Regard: "Tulpan" by Sergey Dvortsevoy|url=https://www.festival-cannes.com/en/2008/un-certain-regard-tulpan-by-sergey-dvortsevoy/|website=Festival de Cannes|date=May 22, 2008}}</ref> |- |2013 |Бензин таусылды (қысқаметражды) |Режиссер, сценарист, продюсер |Жеңімпаз, Азия/Африканың үздік қысқаметражды фильмі, Дубай халықаралық кинофестивалі<ref>{{cite web|title=Muhr Award winners celebrate as curtains begin to close on Dubai film festival|url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/muhr-award-winners-celebrate-as-curtains-begin-to-close-on-dubai-film-festival-1.644803/|website=The National}}</ref> |- |2018 |Айка (''Ayka'') |Актер; режиссердің ассистенті |Режиссері: Сергей Дворцевой; негізгі байқау, 71-ші Канн кинофестивалі<ref name=":0" /> |- |2023 |Бауырына салу (''Bauryna Salu'') |Режиссер, сценарист, продюсер |Қазақстанның ұсынымы, 97-ші Оскар сыйлығы<ref name=":0" /><ref name=":1">{{cite web|title='Bauryna Salu' Review: Kazakhstan's Oscar Entry Captures a Child's Abandonment|url=https://variety.com/2024/film/reviews/bauryna-salu-review-kazakhstan-oscar-international-feature-1236231500/|last=Adlakha|first=Siddhant|website=Variety|date=December 6, 2024|access-date=2025-01-01}}</ref> |} == Марапаттары мен номинациялары == === Режиссер ретінде === {| class="wikitable" !Жыл !Марапат/Фестиваль !Фильм !Нәтижесі |- |2013 |Дубай халықаралық кинофестивалі — Үздік Азия/Африка қысқаметражды фильмі |Бензин таусылды|| {{Жеңіс}}<ref>{{cite web |title=Muhr Award winners celebrate as curtains begin to close on Dubai film festival |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/muhr-award-winners-celebrate-as-curtains-begin-to-close-on-dubai-film-festival-1.644803/ |website=The National |access-date=2025-01-01}}</ref> |- |2023 |Азия-Тынық мұхиты киноакадемиясының марапаты (''Asia Pacific Screen Awards'') — Үздік жастар фильмі |Бауырына салу|| {{Жеңіс}}<ref>{{cite web |title=Winners of the 16th Asia Pacific Screen Awards Announced |url=https://www.asiapacificscreenawards.com/news-events/2023-winners |website=Asia Pacific Screen Awards |date=November 4, 2023 |access-date=2025-01-01}}</ref> |- |2023 |Сан-Себастьян халықаралық кинофестивалі — «Жаңа режиссерлер» бөлімі |Бауырына салу |Таңдалды<ref name=":0" /> |- |2024 |«Тұлпар» ұлттық киносыйлығы — Үздік фильм |Бауырына салу|| {{Жеңіс}}<ref>{{cite web |title=Oscars 2025: Kazakhstan Picks 'Bauryna Salu' for International Feature Race |url=https://www.imdb.com/news/ni64842618/ |website=IMDb News |access-date=2025-01-01}}</ref> |- |2024 |97-ші Оскар жүлдесі — Үздік халықаралық толықметражды фильм (Қазақстанның ұсынымы) |Бауырына салу |Ұсынылды<ref name=":0" /> |- |2024 |goEast кинофестивалі — Арнайы жүлде (ZDF) |Бауырына салу|| {{Жеңіс}} |- |2024 |Фаджр халықаралық кинофестивалі — Қазылар алқасының арнайы жүлдесі |Бауырына салу|| {{Жеңіс}} |- |2024 |Бішкек халықаралық кинофестивалі — Үздік режиссер |Бауырына салу|| {{Жеңіс}} |- |2024 |Баку халықаралық кинофестивалі — Үздік фильм |Бауырына салу|| {{Жеңіс}} |- |2024 |Азия әлемдік кинофестивалі (''Asia World Film Festival'') — Үздік операторлық жұмыс |Бауырына салу|| {{Жеңіс}} |- |2025 |Искья халықаралық кинофестивалі (''Ischia International Film Festival'') — Үздік фильм |Бауырына салу|| {{Жеңіс}} |} === Актер ретінде === {| class="wikitable" !Жыл !Марапат !Фильм !Нәтижесі |- |2008 |«Ника» сыйлығы — Жыл жаңалығы |Қызғалдақ (''Tulpan'')|| {{Номинация}}<ref>{{cite web |title=Askhat Kuchinchirekov – IMDb |url=https://www.imdb.com/name/nm1784582/ |website=IMDb |access-date=2025-01-01}}</ref> |- |2009 |Азиялық киносыйлық (''Asian Film Awards'') — Ең үздік жаңа орындаушы |Қызғалдақ (''Tulpan'')|| {{Номинация}}<ref>{{cite web |title=Askhat Kuchinchirekov – IMDb |url=https://www.imdb.com/name/nm1784582/ |website=IMDb |access-date=2025-01-01}}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері]] [[Санат:Қазақстан сценарийшілері]] [[Санат:Қазақстан актерлері]] 7cuz5f4ee9i38we4rgnmyb9n1ouv4z7 0 783589 3644279 3643214 2026-08-20T01:05:15Z Nurken 111493 3644279 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = министр | Қазақша есімі = Евгений Хмара | Шынайы есімі = {{lang-uk|Євгеній Хмара}} | Суреті = Yevheniy Khmara (cropped 1x1).jpg | Сурет ені = | Атауы = Хмара, 2026 жыл | Титулы = [[Украина қорғаныс министрлерінің тізімі|Қорғаныс министрі]] | Ту = Штандарт Міністра оборони України.svg | Ту2 = Flag of Ukraine.svg | Басқара бастады = 19 тамыз 2026 жылдан бері<br>({{м.а.}} 16 шілде – 19 тамыз 2026) | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] | Премьер = [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] | Ізашары = [[Михаил Альбертович Фёдоров|Михаил Фёдоров]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Украина Қауіпсіздік қызметі]] төрағасының міндетін атқарушысы | Ту_2 = Flag of the Security Service of Ukraine.svg | Ту2_2 = Штандарт Голови СБУ rect.svg | Басқара бастады_2 = 5 қаңтар 2026 | Басқаруын аяқтады_2 = 16 шілде 2026 | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Білімі = | Ғылыми деңгейі = | Партиясы = | Жұбайы = | Балалары = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = 2011– | Құрамында болды = {{байрақ|Украина}} | Атағы = [[генерал-майор]] | Шайқасы = [[Орыс-украин соғысы]] | Басқарды = [[Альфа (СБУ бөлімшесі)|«Альфа» СБУ бөлімшесі]] | Әскер түрі = {{flagicon image|Flag of the Security Service of Ukraine.svg|border}} [[Украина Қауіпсіздік қызметі|Қауіпсіздік қызметі]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Yevhenii Khmara | Марапаттары = {{Қатар |{{I дәрежелі Богдан Хмельницкий ордені (Украина)}} |{{II дәрежелі Богдан Хмельницкий ордені (Украина)}} |{{III дәрежелі Богдан Хмельницкий ордені (Украина)}} }} {{Қатар |{{Әскери еңбегі үшін крест}} |{{«Ерлігі үшін» III дәрежелі ордені}} }} {{Қатар |{{Украинаға әскери қызметі үшін медаль}} |{{Антилаңкестік операцияға қатысқаны үшін Украина президентінің ерекшелік белгісі}} }} }} [[Генерал-майор]] '''Евгений Леонидович Хмара''' ({{lang-uk|Євгеній Леонідович Хмара}}) — [[украина]]лық саяси және әскери қайраткер, 2026 жылғы 19 тамыздан бергі [[Украина қорғаныс министрлерінің тізімі|Қорғаныс министрі]]. Хмара Қорғаныс министрінің міндетін 16 шілдеден бері атқарып келген. Бұрын ол 2026 жылғы қаңтардан шілдеге дейін [[Украина Қауіпсіздік қызметі]] (СБУ) төрағасының міндетін атқарушысы және 2025 жылдан 2026 жылға дейін СБУ-ның «[[Альфа (СБУ бөлімшесі)|Альфа]]» бөлімшесіне басшылық етті. == Мансабы == 2023 жылғы сәуірде президент [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] Хмараны арнайы операцияларға, терроризмге қарсы іс-шараларға және қылмыстық іс жүргізуге қатысушылар мен құқық қорғау органдары қызметкерлерін қорғауға жауапты ҰҚК бөлімшесінің бастығы етіп тағайындады.<ref>{{cite news|title=Zelensky appoints new head of SBU special operations unit |first1=Valentyna |last1=Romanenko |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/04/14/7397920/ |publisher=[[Українська правда]] |date=2023-04-14 |accessdate=2026-01-05 |language=en}}</ref> СБУ күштерін қайта құрылымдауды көздеген заңнамалық реформалардан кейін Хмара 2025 жылғы 25 тамызда қайта құрылған және атауы өзгертілген [[Альфа (СБУ бөлімшесі)|«А» арнайы операциялар орталығы]]ның басшысы болып қайта тағайындалды.<ref>{{cite news|title=Zelenskyy reappoints Khmara as head of SSU Special Operations Center "A" |first=Tetiana |last=Herasimova |url=https://ukranews.com/en/news/1101578-zelenskyy-reappoints-khmara-as-head-of-ssu-special-operations-center-a |work=Ukrainian News Agency |date=2025-08-25 |access-date=2026-01-05 |language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Центр спеціальних операцій «А» СБУ |url=https://www.ukrainer.net/tsso-a-sbu/ |publisher=Ukraїner |accessdate=2026-01-05 |language=uk}}</ref> 2026 жылғы 5 қаңтарда президент Зеленский Хмараны [[Украина Қауіпсіздік қызметі]]нің (СБУ) басшысының міндетін атқарушы етіп тағайындады, оған жалғасып жатқан [[орыс-украин соғысы]] кезінде агенттікке басшылық етуді сеніп тапсырды.<ref name="acting">{{cite news |title=Зеленський призначив нового в.о. голови СБУ |trans-title=Zelenskyy appointed a new acting head of Security Service of Ukraine |first=Valentyna |last=Romanenko |url=https://www.pravda.com.ua/news/2026/01/05/8014714/ |work=Українська правда |date=2026-01-05 |language=uk}}</ref> Ол [[Василий Васильевич Малюк|Василий Малюк]]тің ізбасары болды. 2026 жылғы 16 шілдеде Зеленский Хмараны [[Украина қорғаныс министрлерінің тізімі|Украинаның қорғаныс министрінің міндетін атқарушы]] етіп тағайындады. Бұл шешім [[Михаил Альбертович Фёдоров|Михаил Фёдоров]]тың даулы қызметінен босатылуынан кейін жасалды. Бір айдан астам наразылық шараларына қарамастан 2026 жылғы 19 тамызда [[Верховна Рада]] Хмараны Қорғаныс министрі лауазымына ресми түрде тағайындады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Хмара, Евгений Леонидович}} [[Санат:Украина қорғаныс министрлері]] [[Санат:Украина әскерилері]] [[Санат:Украина Қауіпсіздік қызметі]] 44o47njqk1ohz5h31gddbuwr9xnd0xm 14 784142 3644557 3636166 2026-08-20T11:08:12Z 1nter pares 146705 /* */ 3644557 wikitext text/x-wiki [[Санат:Азия елдері бойынша қаржылық қызметтер]] [[Санат:Азиядағы қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] n2pyyulwv2qhna3o775l8oqkmjue082 14 784143 3644562 3636167 2026-08-20T11:08:48Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Елдер бойынша Азиядағы қаржылық қызметтер]] бетін [[Санат:Азия елдері бойынша қаржылық қызметтер]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3636167 wikitext text/x-wiki [[Санат:Азиядағы қаржылық қызметтер]] [[Санат:Азиядағы қаржы]] [[Санат:Елдер бойынша Азиядағы қызмет көрсету салалары]] 54zpancxv28timisty8asu99u0jc0sr 14 784145 3644573 3636169 2026-08-20T11:19:27Z 1nter pares 146705 /* */ 3644573 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрлықтар бойынша қызмет көрсету саласы]] [[Санат:Азиядағы өнеркәсіп салалары]] 4bvhg9inodzl3iylsexws2tz2wikaww 14 784146 3644576 3636170 2026-08-20T11:20:11Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Азиядағы салалар]] бетін [[Санат:Азиядағы өнеркәсіп салалары]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3636170 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрлықтар бойынша өнеркәсіп салалары]] [[Санат:Азия экономикасы]] qc0982s4iw8682kgin4ku3jzftxv63v 14 784149 3644581 3636173 2026-08-20T11:24:42Z 1nter pares 146705 /* */ 3644581 wikitext text/x-wiki [[Санат:Азиядағы қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Азия елдері бойынша салалар]] 80otd0b0z65sjurw55qdl2suixgfjl8 14 784150 3644574 3636174 2026-08-20T11:19:39Z 1nter pares 146705 /* */ 3644574 wikitext text/x-wiki [[Санат:Азия елдерінің экономикасы]] [[Санат:Салалар және елдер бойынша экономика]] [[Санат:Азиядағы өнеркәсіп салалары]] 72wovvqqhi82zs6zyff2kq0o1n1v347 3644583 3644574 2026-08-20T11:25:11Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Елдер бойынша Азиядағы салалар]] бетін [[Санат:Азия елдері бойынша салалар]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3644574 wikitext text/x-wiki [[Санат:Азия елдерінің экономикасы]] [[Санат:Салалар және елдер бойынша экономика]] [[Санат:Азиядағы өнеркәсіп салалары]] 72wovvqqhi82zs6zyff2kq0o1n1v347 14 784167 3644559 3636195 2026-08-20T11:08:32Z 1nter pares 146705 /* */ 3644559 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызметтер]] [[Санат:Азия елдері бойынша қаржылық қызметтер]] [[Санат:Қытайдағы қаржы]] [[Санат:Қытайдағы қызмет көрсету салалары]] 4gdgybj843psf5vlosj7m32vrg2dxjq 14 784170 3644584 3636200 2026-08-20T11:30:42Z 1nter pares 146705 /* */ 3644584 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша Азиядағы қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Санат:Қытай өнеркәсіп салалары]] 725phun1rcbzu66z4uyuh8fkuuqrsih 3644586 3644584 2026-08-20T11:31:15Z 1nter pares 146705 /* */ 3644586 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша Азиядағы қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Қытай өнеркәсіп салалары]] 1am9kh1f5lazznjdzxkyk01djwnsrbp 14 784171 3644582 3636211 2026-08-20T11:24:58Z 1nter pares 146705 /* */ 3644582 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қытай экономикасы]] [[Санат:Салалар және елдер бойынша экономика]] [[Санат:Азия елдері бойынша салалар]] c6x8hp7spqqm5d3nq1ul49elum3a7ui 3644587 3644582 2026-08-20T11:31:29Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Қытай өнеркәсібі]] бетін [[Санат:Қытай өнеркәсіп салалары]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3644582 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қытай экономикасы]] [[Санат:Салалар және елдер бойынша экономика]] [[Санат:Азия елдері бойынша салалар]] c6x8hp7spqqm5d3nq1ul49elum3a7ui 14 784173 3644585 3636214 2026-08-20T11:31:03Z 1nter pares 146705 /* */ 3644585 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қытай компаниялары]] [[Санат:Қытай өнеркәсіп салалары]] [[Санат:Елдер және салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Салалар бойынша Азия компаниялары]] mbjzq25q313oh0nrukhd7t5h12v0c2q 14 784174 3644575 3636215 2026-08-20T11:19:54Z 1nter pares 146705 /* */ 3644575 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрлықтар мен салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Азия компаниялары]] [[Санат:Азиядағы өнеркәсіп салалары]] gwgm6i3tv5egib86jct1trdmbq6wcjy 0 784837 3644179 3644092 2026-08-19T17:15:41Z 1nter pares 146705 /* */ 3644179 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Аударматану''' (ағылш. Translation Studies) — [[аударма]], ауызша аударма (интерпретация) және локализация теориясын, сипаттамасын және қолданылуын жүйелі түрде зерттейтін пәнаралық ғылыми сала. Бұл ғылым саласы аударма құбылысын жан-жақты қарастырып, оның теориялық негіздерін, практикалық ерекшеліктерін және мәдениетаралық коммуникациядағы рөлін зерттейді. Аударматану пәнаралық бағыт болғандықтан, көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Олардың қатарына салыстырмалы [[әдебиеттану]], компьютерлік ғылымдар, [[тарих]], [[лингвистика]], [[филология]], [[философия]], [[семиотика]] және терминтану жатады. «Аударматану» (Translation Studies) терминін алғаш рет 1972 жылы америкалық ғалым, Амстердам университетінің зерттеушісі Джеймс С. Холмс өзінің «The Name and Nature of Translation Studies» («Аударматанудың атауы мен табиғаты») атты мақаласында ұсынған <ref>Holmes, J. S. (1972). The Name and Nature of Translation Studies.</ref>. Бұл еңбек аталған ғылыми бағыттың қалыптасуына негіз болған маңызды жұмыстардың бірі болып саналады. Ағылшын тіліндегі ғылыми әдебиеттерде кейде аударматану ұғымын білдіру үшін translatology немесе сирегірек traductology терминдері қолданылады. Француз тілінде бұл ғылым саласы көбінесе traductologie деп аталады. Америка Құрама Штаттарында «Translation and Interpreting Studies» («Аударма және ауызша аударма зерттеулері») атауы кең таралған. Ал еуропалық ғылыми дәстүрде ауызша аударма аударматанудың құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. == '''Тарихы''' == '''Ерте кезеңдегі зерттеулер''' Тарихи тұрғыдан алғанда, аударматану ұзақ уақыт бойы нормативтік сипатта дамыды. Яғни зерттеушілер негізінен аудармашылардың қалай аударуы керектігіне назар аударды. Сондықтан аударма туралы сипаттамалық немесе талдамалық еңбектер көп жағдайда аударматану саласына жатқызылмаған. Батыс әлеміндегі аударма туралы алғашқы ғылыми көзқарастардың бірі ежелгі римдік шешен әрі мемлекет қайраткері Marcus Tullius Cicero Цицеронның еңбектерінде кездеседі. Ол грек тілінен латын тіліне аудару арқылы шешендік өнерін жетілдіргенін жазып, кейіннен «мағына бойынша аудару» деп аталған тәсілдің негізін қалады<ref>Munday, J. (2016). Introducing Translation Studies: Theories and Applications. Routledge.</ref>. Кейін бұл идеяны Jerome Иероним дамытып, сөзбе-сөз аударудан гөрі мағынаны жеткізу қағидатын ұсынды. Ал ежелгі грек тарихшысы Herodotus Геродоттың Мысырдағы тілмаштар туралы сипаттамалары [[аударма]] тарихы үшін маңызды болғанымен, олар аударма әдістерін түсіндірмегендіктен аударматану еңбектері ретінде қарастырылмайды <ref>Baker, M., & Saldanha, G. (2019). Routledge Encyclopedia of Translation Studies. Routledge.</ref>. Қытайда аударма мәселелері туралы алғашқы пікірталастар Хань әулеті кезеңінде буддалық қасиетті мәтіндерді аудару барысында пайда болды. == '''Жеке ғылыми пән ретінде қалыптасуы''' == 1958 жылы Fourth Congress of Slavists Мәскеуде өткен Славистердің IV конгресінде аударманы зерттеудегі лингвистикалық және әдебиеттанулық бағыттар арасындағы пікірталас күшейді. Осыған байланысты аударманың барлық түрлерін зерттейтін, бірақ толықтай лингвистикаға да, әдебиеттануға да тәуелді емес дербес [[ғылым]] құру туралы ұсыныс жасалды. 1960-жылдары салыстырмалы әдебиеттану аясында АҚШ-тың University of Iowa және Princeton University сияқты университеттерінде аударма шеберханалары ұйымдастырылып, аударманы ғылыми тұрғыдан зерттеуге қызығушылық артты. Бұл үдерістер кейін аударматанудың дербес академиялық пән ретінде қалыптасуына негіз болды. == Дереккөздер == tod957uxt4s4fuxhy7iaxtru5yl0t57 0 785056 3644165 3642970 2026-08-19T15:53:44Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3644165 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Ақиарды қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Sevastopol ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal Defense of Sevastopol.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Севастополя»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[22 желтоқсан]] [[1942 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 52 540 | жоғары марапаты = [[Одессаны қорғағаны үшін медалі|«Одессаны қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Sevastopol" }} '''«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Севастополя»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1942 жылғы 22 желтоқсандағы Жарлығымен тағайындалды<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении медалей «За оборону Ленинграда», «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Сталинграда» и награждении этими медалями участников обороны Ленинграда, Одессы, Севастополя и Сталинграда» от 22 декабря 1942 года | шынайы атауы = | сілтеме = http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_047.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1942 | томы = | нөмірі = 47 (206) | беттері = 1 | isbn = | issn = }}</ref>. Медалдің бекітілген суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. == Медал жайлы ереже == «Ақиарды қорғағаны үшін» медалімен Ақиарды қорғауға қатысушылар — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Әскердің]], Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Ақиарды қорғау 250 күнге, 1941 жылдың 30 қазанынан 1942 жылдың 4 шілдесіне дейін созылды. Медалмен Ақиарды қорғау кезінде және қала берілгеннен кейін тұтқынға түскендер, соның ішінде эвакуациялана алмағандар (көбінесе, қатардағы жауынгерлер құрамы, оның ішінде емханадағы жаралылар) марапатталмады. [[Ленинградты қорғағаны үшін медалі|«Ленинградты қорғағаны үшін»]], [[Одессаны қорғағаны үшін медалі|«Одессаны қорғағаны үшін»]], «Ақиарды қорғағаны үшін» және [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін»]] медалдері бесбұрышты тағанда тағу үшін тағайындалған алғашқы кеңестік марапаттар болды. Бастапқыда, оларды кеуденің оң жағына тағу белгіленді. 1943 жылғы 19 маусымдағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО ордендері мен медалдерінің үлгілері мен таспаларының сипаттамаларын және ордендер, медалдер, ордендік таспалар мен ерекшелік белгілерін тағу қағидаларын бекіту туралы» Жарлығымен бұған дейін басқа пішіндегі тағандарда тағылған басқа да марапаттар үшін бесбұрышты таған енгізілді, ал қалаларды қорғағаны үшін медалдерді басқа марапаттармен бір қатарда кеуденің сол жағына тағу белгіленді. «Ақиарды қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Одессаны қорғағаны үшін» медалінен кейін орналасады<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года | шынайы атауы = | сілтеме = https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1943 | томы = | нөмірі = 23 (229) | беттері = 1 – 2 | isbn = | issn = }}</ref>. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Ақиарды қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''52 540''' адам марапатталған. Ұйымдардың да медалмен марапатталғаны белгілі. Мысалы, 1960 жылғы 17 қарашада Ақиар қалалық атқару комитетінің шешімімен КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан «Ақиарды қорғағаны үшін» медалі «Крымская правда» газетіне табысталды. == Сипаттамасы == [[Сурет:SU Medal For the Defence of Sevastopol 1st variant ribbon.svg|thumb|left|150px|Таспаның 1-нұсқасы]] «Ақиарды қорғағаны үшін» медалін тағайындау кезінде оны тот баспайтын болаттан жасау көзделген, алайда, 1943 жылғы 27 наурыздағы қаулымен оның материалы [[Жез|жезге]] өзгертілді. Медал диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің алдыңғы жағында диаметрі 22 мм болатын шығыңқы шеңбердің ішінде солға қаратылған Қызыл Әскер жауынгері мен қызыл флотшының кеудеден жоғары бейнелері орналасқан. Шығыңқы шеңбердің астынан екі зеңбірек ұңғысы мен зәкірдің ұштары шығып тұрады. Медалдің жиегі мен орталық шығыңқы шеңбер арасында түзілген белдеудің жоғарғы бөлігіндегі қалқанда бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Белдеу бойымен «АҚИАРДЫ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ СЕВАСТОПОЛЯ»}}) деген жазу орналасқан. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар, оның үстінде орақ пен балғаның бейнесі орналасқан. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Бастапқыда, таспа көк түсті, ортасында ені 6 мм бойлық күміс түсті жолақ және шеттерінде ені 2 мм-ден екі қызыл жолақ болды. 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлықпен жаңа таспа белгіленді — ортасында ені 2 мм бойлық көк жолағы бар зәйтүн түсті таспа болды. == Суреттеме == <gallery widths=170px heights=170px mode=packed> Сурет:Defence of Sevastopol REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of USSR 0886.jpg|КСРО пошта маркасы, 1944 жыл </gallery> == Әдебиет == * {{мақала | авторы = Григорьев Виктор| тақырыбы = Первые медали Великой Отечественной войны и их первоначальный вид после утверждения | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Санкт-Петербургский коллекционер | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2005 | томы = | нөмірі = 2 (32) | беттері = 20 | isbn = | issn = }} * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь| түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 62—63 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 77—78 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 6wk7ksk400zgj0w5r5o3j14fvlq2fyc 0 785108 3644278 3643213 2026-08-20T01:03:08Z Nurken 111493 ХМАРА ресми түрде тағайындалды 3644278 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Украина Қорғаныс министрі |шынайы атауы = {{lang|uk|Міністр оборони України}} |ел = Украина |эмблема = Штандарт Міністра оборони України.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = Министр штандарты |қазіргі = '''[[Евгений Леонидович Хмара|Евгений Хмара]]''' |тағайындалған = 19 тамыз 2026 жылдан бері |портреті = Yevheniy Khmara (cropped 1x1).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = [[Украина Қорғаныс министрлігі]] |басқару түрі = [[Министр]] |резиденция = |бағынады = [[Украина президенті|Президент]]<br>[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]] |ұсынылады = Президент |мүше = [[Украина Министрлер Кабинеті|Министрлер Кабинеті]]<br>[[Украина Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесі|Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесі]] |тағайындалды = Президент<br>[[Верховна Рада]] қабылдайды |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = {{ublist |Қорғаныс халық комиссары |(1944–1945) |Әскер істері халық министрі |(1918–1927) }} |пайда болды = 3 қыркүйек 1991 |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Константин Петрович Морозов|Константин Морозов]] |соңғысы = |сайты = }} '''Украина Қорғаныс министрі''' ({{lang-uk|Міністр оборони України}}) — [[Украина Қарулы күштері]]н ({{lang|uk|ЗСУ}}) басқаратын [[Украина Қорғаныс министрлігі]]нің басшысы. Қорғаныс министрін [[Украина президенті]] ұсынады да, [[Верховна Рада]] көпшілік даусы арқылы тағайындайды.<ref name="Heletei appointed Ukrainian defense minister LV"/> 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап Украинада әскери салаға азаматтық бақылау енгізілді: Қорғаныс министрі әскерден тыс азамат тұлға болғаны жөн.{{efn|Сонда да оның әскерден жақында отставкасын жариялаған адам болғаны да мүмкін.}}<ref name="818Poltorak537">[https://www.unian.info/politics/10297725-poltorak-quits-military-service-continues-to-lead-defense-ministry-as-civilian-poroshenko.html Poltorak quits military service, continues to lead Defense ministry as civilian – Poroshenko], [[УНІАН]] (13 қазан 2018)<br>[https://en.interfax.com.ua/news/general/537818.html Poltorak quits military service to continue leading Ukrainian Defense Ministry as civilian], [[Інтерфакс Україна]] (13 қазан 2018)</ref> ЗСУ — [[Ресей Қарулы күштері]]нен кейінгі Еуропадағы екінші ең ірі әскер. 1991 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]]нан Украина тәуелсіздік алғаннан бері елде уақытша міндетін атқарушыларды есептемегенде, 19 Қорғаныс министрі болды. == Министрлер тізімі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class=unsortable rowspan="2"| {{Abbr|№|Нөмірі}} ! class=unsortable rowspan="2"| Суреті ! rowspan="2"| Аты-жөні ! class=unsortable colspan="3"| Қызметі ! colspan="2" rowspan="2" | Саяси партиясы ! class=unsortable rowspan="2"| [[Украина президенті|Президент(тер)і]] ! class=unsortable rowspan="2" | {{Abbr|Дер.|Дереккөздер}} |- ! class=unsortable| Бастады ! class=unsortable| Аяқтады ! class=unsortable| Мерзімі |- | 1 | [[Сурет:Kostyantyn Morozov (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | [[генерал-полковник]] {{small|({{comment|отс.|Отставкадағы}})}}<br>{{sortname|Константин Петрович|Морозов}} | 2 қыркүйек 1991 | 4 қазан 1993 | 2 жыл,<br>27 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | rowspan=3| [[Сурет:Leonid Kravchuk.jpg|85px]]<br>{{sortname|Леонид Макарович|Кравчук}} |-style="background:#e6e6aa;" | {{м.а.}} | [[Сурет:No image.svg|frameless|upright=0.3]] | генерал-полковник<br>{{sortname|Иван Васильевич|Бижан}} | 4 қазан 1993 | 8 қазан 1993 | 4 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | |- | 2 | [[Сурет:No image.svg|frameless|upright=0.3]] | [[Украина армиясының генералы|Армия генералы]]<br>{{sortname|Виталий Григорьевич|Радецкий}} | 8 қазан 1993 | 25 тамыз 1994 | 321 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | |- | bgcolor=e6e6aa| {{м.а.}} | rowspan=2| [[Сурет:Valeriy Shmarov.jpg|frameless|upright=0.3]] | rowspan=2| {{sortname|Валерий Николаевич|Шмаров}} | bgcolor=e6e6aa| 25 тамыз 1994 | bgcolor=e6e6aa| 10 қазан 1994 | bgcolor=e6e6aa| 46 күн | rowspan=2 bgcolor=CDCDCD| | rowspan=2| [[Партиясыз]] | rowspan=6| [[Сурет:Leonid Kuchma in 1999.jpg|85px]]<br>{{sortname|Леонид Данилович|Кучма}} | |- | 3 | 10 қазан 1994 | 8 шілде 1996 | 1 жыл,<br>272 күн |- | 4 | [[Сурет:Oleksandr Kuzmuk (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | Армия генералы<br>{{sortname|Александр Иванович|Кузьмук}} | 11 шілде 1996 | 24 қазан 2001 | 5 жыл,<br>105 күн | bgcolor=003F81| | [[Аймақтар партиясы]] | |- | 5 | [[Сурет:Volodymyr Shkidchenko.jpg|frameless|upright=0.3]] | Армия генералы<br>{{sortname|Владимир Петрович|Шкидченко}} | 12 қараша 2001 | 25 маусым 2003 | 1 жыл,<br>224 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | |- | 6 | [[Сурет:Yevhen Marchuk (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | Армия генералы {{small|({{comment|отс.|Отставкадағы}})}}<br>{{sortname|Евгений Кириллович|Марчук}} | 25 маусым 2003 | 23 қыркүйек 2004 | 1 жыл,<br>90 күн | bgcolor=BF1E24| | [[Украина Социал-демократиялық одағы|Социал-демократиялық одақ]] | |- | (4) | [[Сурет:Oleksandr Kuzmuk (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | Армия генералы<br>{{sortname|Александр Иванович|Кузьмук}} | 24 қыркүйек 2004 | 3 ақпан 2005 | 133 күн | bgcolor=003F81| | [[Аймақтар партиясы]] | |- | 7 | [[Сурет:Msc 2006-Saturday, 16.00 - 18.00-Grytsenko.jpg|frameless|upright=0.3]] | {{sortname|Анатолий Степанович|Гриценко}} | 4 ақпан 2005 | 18 желтоқсан 2007 | 2 жыл,<br>317 күн | bgcolor=FF8C00| | [[Біздің Украина]] | rowspan=3| [[Сурет:Wiktor Juschtschenko, Präsident der Ukraine, in der Universität Zürich.jpg|85px]]<br>{{sortname|Виктор Андреевич|Ющенко}} | |- | 8 | [[Сурет:Yuriy Yekhanurov 2013.jpg|frameless|upright=0.3]] | {{sortname|Юрий Иванович|Ехануров}} | 18 желтоқсан 2007 | 5 маусым 2009 | 1 жыл,<br>169 күн | bgcolor=90BEDC| | [[Жандану (партия, Украина)|Жандану]] | |-bgcolor=e6e6aa | {{м.а.}} | [[Сурет:Иващенко (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | {{sortname|Валерий Владимирович|Иващенко}} | 5 маусым 2009 | 11 наурыз 2010 | 279 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | |- | 9 | [[Сурет:Mykhailo Yezhel (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | [[адмирал]] {{small|({{comment|Отс.|Отставкадағы}})}}<br>{{sortname|Михаил Брониславович|Ежель}} | 11 наурыз 2010 | 8 ақпан 2012 | 1 жыл,<br>334 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | rowspan=3| [[Сурет:Viktor Yanukovych in March 2013 (cropped).jpg|85px]]<br>{{sortname|Виктор Фёдорович|Янукович}} | |- | 10 | [[Сурет:НДУ 6 Саламатін Дмитро Альбертович.jpg|frameless|upright=0.3]] | {{sortname|Дмитрий Альбертович|Саламатин}} | 8 ақпан 2012 | 24 желтоқсан 2012 | 320 күн | bgcolor=003F81| | [[Аймақтар партиясы]] | |- | 11 | [[Сурет:Pavlo Lebedyev.jpg|frameless|upright=0.3]] | {{sortname|Павел Валентинович|Лебедев}} | 24 желтоқсан 2012 | 27 ақпан 2014 | 1 жыл,<br>65 күн | bgcolor=003F81| | [[Аймақтар партиясы]] | |- | – | [[Сурет:Volodymyr Zamana.jpg|frameless|upright=0.3]] | генерал-полковник<br>{{sortname|Владимир Михайлович|Замана}}<br>{{small|комиссар ретінде}} | 22 ақпан 2014 | 27 ақпан 2014 | 5 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | rowspan=3| [[Сурет:Oleksandr Turchynov in August 2014.jpg|85px]]<br>{{sortname|Александр Валентинович|Турчинов}} | |-bgcolor=e6e6aa | {{м.а.}} | [[Сурет:Тенюх Ігор Йосипович (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | адмирал<br>{{sortname|Игорь Иосифович|Тенюх}} | 27 ақпан 2014 | 25 наурыз 2014 | 26 күн | bgcolor=0E294D| | [[Свобода (партия, Украина)|Свобода]] | |-bgcolor=e6e6aa | {{м.а.}} | [[Сурет:Mykhailo Koval photo (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | генерал-полковник<br>{{sortname|Михаил Владимирович|Коваль}} | 25 наурыз 2014 | 3 шілде 2014 | 100 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | |- | 12 | [[Сурет:Valeriy Heletey 2014 (cropped 1).jpg|frameless|upright=0.3]] | генерал-полковник<br>{{sortname|Валерий Викторович|Гелетей}} | 3 шілде 2014 | 14 қазан 2014 | 103 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | rowspan=2| [[Сурет:Petro Poroshenko September 2014.jpg|85px]]<br>{{sortname|Пётр Алексеевич|Порошенко}} | <ref name="Heletei appointed Ukrainian defense minister LV">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28144334 Ukraine's new defence minister promises Crimea victory], [[BBC News]] (3 шілде 2014)</ref><ref name="IFAX-20140703">[https://en.interfax.com.ua/news/general/211936.html Heletei appointed Ukrainian defense minister], [[Інтерфакс Україна]] (3 шілде 2014)</ref> |- | 13 | [[Сурет:Stepan Poltorak portrait.jpg|frameless|upright=0.3]] | Армия генералы<br>{{sortname|Степан Тимофеевич|Полторак}} | 14 қазан 2014 | 29 тамыз 2019 | 4 жыл,<br>319 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | |- | 14 | [[Сурет:Андрій Загороднюк КМУ.jpg|frameless|upright=0.3]] | {{sortname|Андрей Павлович|Загороднюк}} | 29 тамыз 2019 | 4 наурыз 2020 | 188 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | rowspan=8| [[Сурет:A Dignified Peace Is Only Possible if Ukraine’s Interests Are Taken Into Account – Address by the President. (54962449740) (cropped).jpg|85px]]<br>{{sortname|Владимир Александрович|Зеленский}} | |- | 15 | [[Сурет:Andriy Taran Photo (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | генерал-лейтенант {{small|({{comment|отс.|Отставкадағы}})}}<br>{{sortname|Андрей Васильевич|Таран}} | 4 наурыз 2020 | 3 қараша 2021 | 1 жыл,<br>244 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | |- | 16 | [[Сурет:Oleksii Reznikov official portrait (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | {{sortname|Алексей Юрьевич|Резников}} | 4 қараша 2021 | 5 қыркүйек 2023 | 1 жыл,<br>305 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | |- | 17 | [[Сурет:Министр обороны Украины Рустем Умеров (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | {{sortname|Рустем Энверович|Умеров}} | 6 қыркүйек 2023 | 17 шілде 2025 | 1 жыл,<br>314 күн | bgcolor=FA4616| | [[Голос (партия)|Голос]] | |- | 18 | [[Сурет:Министр обороны Украины Денис Шмыгаль (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | {{sortname|Денис Анатольевич|Шмыгаль}} | 17 шілде 2025 | 13 қаңтар 2026 | 180 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | |- | 19 | [[Сурет:Михайло Федоров (cropped).jpg|frameless|upright=0.3]] | {{sortname|Михаил Альбертович|Фёдоров}} | 14 қаңтар 2026 | 15 шілде 2026 | 183 күн | bgcolor=CDCDCD| | [[Партиясыз]] | |- | bgcolor=e6e6aa| {{м.а.}} | rowspan=2| [[Сурет:Yevhen Khmara.jpg|frameless|upright=0.3]] | rowspan=2| генерал-майор<br>{{sortname|Евгений Леонидович|Хмара}} | bgcolor=e6e6aa| 16 шілде 2026 | bgcolor=e6e6aa| 19 тамыз 2026 | bgcolor=e6e6aa| 34 күн | rowspan=2 bgcolor=CDCDCD| | rowspan=2 | [[Партиясыз]] | bgcolor=e6e6aa| |- | 20 | 19 тамыз | {{қ.у.}} | {{Age in years and days nts|2026|7|16}} | |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Украина қорғаныс министрлері| ]] hkgds8wij094buz317fgt1uttl7phme 14 785236 3644577 3643834 2026-08-20T11:21:55Z 1nter pares 146705 /* */ 3644577 wikitext text/x-wiki [[Санат:Океания елдері бойынша экономикалар]] [[Санат:Салалар және елдер бойынша экономика]] [[Санат:Океаниядағы өнеркәсіп салалары]] 6bftllo8oqlj7fxnlpht3rzn3pdiunn 14 785237 3644580 3643835 2026-08-20T11:22:37Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Океаниядағы салалар]] бетін [[Санат:Океаниядағы өнеркәсіп салалары]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3643835 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрлықтар бойынша өнеркәсіп салалары]] [[Санат:Океания экономикасы]] 9xy66c918lxvenccj668rdbw5utkarh 14 785238 3644579 3643836 2026-08-20T11:22:20Z 1nter pares 146705 /* */ 3644579 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрлықтар мен салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Океания компаниялары]] [[Санат:Океаниядағы өнеркәсіп салалары]] q70o6qegtkico3k2e4bhfp048c0p4x9 14 785241 3644578 3643839 2026-08-20T11:22:08Z 1nter pares 146705 /* */ 3644578 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрлықтар бойынша қызмет көрсету саласы]] [[Санат:Океаниядағы өнеркәсіп салалары]] ba3m1303ymz5h1fmkws57di6j9wf1on 0 785312 3644192 3644080 2026-08-19T17:47:12Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644192 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3f5jdniu9z0mvouyrz8o5azuw1al14a 3644193 3644192 2026-08-19T17:48:32Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644193 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mi2eide3dhy0mz3oirrcr5lwqu8djfd 3644194 3644193 2026-08-19T17:49:32Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644194 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2wtx5jr0p7ht3zhhnioxfayg4k0k8j3 3644195 3644194 2026-08-19T17:51:09Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644195 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} is1aa509ynif6v3ucxhymm9s97ltzpt 3644196 3644195 2026-08-19T17:52:29Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644196 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} o22hvn9ix1o29a7wflbzciot61p7lcq 3644197 3644196 2026-08-19T17:54:26Z 1nter pares 146705 3644197 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oos9tshg2ng983an4agyxnjkuc74do0 3644198 3644197 2026-08-19T17:55:36Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644198 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1s6xftq6z2zcnrbo95xwj5tw9e4s0uw 3644199 3644198 2026-08-19T17:56:45Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644199 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e94evmkthxwiz8iw6fkevx0m9h526sd 3644200 3644199 2026-08-19T17:57:56Z 1nter pares 146705 3644200 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lffqxsghovq2a6tkcuqhrhb8qflztz6 3644201 3644200 2026-08-19T17:59:18Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644201 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9b7mxi2n4jv7b5r3kxsxhc5hea5mx54 3644203 3644201 2026-08-19T18:02:10Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644203 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rx7wi6dbvzxjrvyfie4x1f9qmfh11yi 3644204 3644203 2026-08-19T18:03:58Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644204 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s6106ld7abjhfmx4b80irou40z77x62 3644205 3644204 2026-08-19T18:05:50Z 1nter pares 146705 /* 2000-жылдар */ 3644205 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} th28w1tt76jt5p78yaqzm1tvouasjek 3644206 3644205 2026-08-19T18:06:25Z 1nter pares 146705 3644206 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> === 2020-жылдар === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a9yzd4d8rzeyc66g2htsfjyljqsp1n6 3644207 3644206 2026-08-19T18:07:35Z 1nter pares 146705 /* 2020-жылдар */ 3644207 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> === 2020-жылдар === 2021 жылғы қаңтарда NAB [[необанк]] [[86 400]] банкін 220 млн долларға сатып алып, кейін оны [[UBank]] банкімен біріктіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Crozier|first=Ry|date=29 January 2021|title=NAB to buy out neobank 86 400|url=https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129021939/https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|archive-date=29 January 2021|access-date=1 February 2021|website=iTnews}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kct58itfsncm8yc5ok8heeoh0iu846r 3644208 3644207 2026-08-19T18:08:19Z 1nter pares 146705 /* 2020-жылдар */ 3644208 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> === 2020-жылдар === 2021 жылғы қаңтарда NAB [[необанк]] [[86 400]] банкін 220 млн долларға сатып алып, кейін оны [[UBank]] банкімен біріктіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Crozier|first=Ry|date=29 January 2021|title=NAB to buy out neobank 86 400|url=https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129021939/https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|archive-date=29 January 2021|access-date=1 February 2021|website=iTnews}}</ref> 2021 жылғы мамырда NAB өзінің қаржылық кеңес беру, платформалар, зейнетақы және инвестициялар, сондай-ақ активтерді басқару бизнесін [[IOOF Holdings]] компаниясына сатуды аяқтады. [[MLC Limited|MLC]] Wealth мәмілесінің аясында NAB қаржылық кеңес беру бизнесін басқарған компанияларды өзінде сақтап қалды.<ref name=":1">{{Cite web |title=National Australia Bank 2022 Annual Report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2022-annual-report.pdf |access-date=28 September 2023 |website=National Australia Bank}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sy1voqzl78ke7e4w6i0qh1lzeqp38nc 3644209 3644208 2026-08-19T18:09:36Z 1nter pares 146705 /* 2020-жылдар */ 3644209 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> === 2020-жылдар === 2021 жылғы қаңтарда NAB [[необанк]] [[86 400]] банкін 220 млн долларға сатып алып, кейін оны [[UBank]] банкімен біріктіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Crozier|first=Ry|date=29 January 2021|title=NAB to buy out neobank 86 400|url=https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129021939/https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|archive-date=29 January 2021|access-date=1 February 2021|website=iTnews}}</ref> 2021 жылғы мамырда NAB өзінің қаржылық кеңес беру, платформалар, зейнетақы және инвестициялар, сондай-ақ активтерді басқару бизнесін [[IOOF Holdings]] компаниясына сатуды аяқтады. [[MLC Limited|MLC]] Wealth мәмілесінің аясында NAB қаржылық кеңес беру бизнесін басқарған компанияларды өзінде сақтап қалды.<ref name=":1">{{Cite web |title=National Australia Bank 2022 Annual Report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2022-annual-report.pdf |access-date=28 September 2023 |website=National Australia Bank}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте NAB [[COVID-19]]-ға қарсы [[Вакциналар|вакциналарды]] насихаттау мақсатында логотипін уақытша JAB деп өзгертті.<ref>{{Cite news|last1=readSeptember 10|first1=Courtney Gould2 min|last2=NewsWire|first2=2021-12:01AMNCA|date=2021-09-09|title=Major bank changes its name|url=https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|access-date=2021-09-11|newspaper=News.com.au|language=en|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911110601/https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ktw8o1ueeis4uyqf6vo13whgqmzoqa3 3644210 3644209 2026-08-19T18:10:12Z 1nter pares 146705 /* 2020-жылдар */ 3644210 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> === 2020-жылдар === 2021 жылғы қаңтарда NAB [[необанк]] [[86 400]] банкін 220 млн долларға сатып алып, кейін оны [[UBank]] банкімен біріктіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Crozier|first=Ry|date=29 January 2021|title=NAB to buy out neobank 86 400|url=https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129021939/https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|archive-date=29 January 2021|access-date=1 February 2021|website=iTnews}}</ref> 2021 жылғы мамырда NAB өзінің қаржылық кеңес беру, платформалар, зейнетақы және инвестициялар, сондай-ақ активтерді басқару бизнесін [[IOOF Holdings]] компаниясына сатуды аяқтады. [[MLC Limited|MLC]] Wealth мәмілесінің аясында NAB қаржылық кеңес беру бизнесін басқарған компанияларды өзінде сақтап қалды.<ref name=":1">{{Cite web |title=National Australia Bank 2022 Annual Report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2022-annual-report.pdf |access-date=28 September 2023 |website=National Australia Bank}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте NAB [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]]-ға қарсы [[Вакциналар|вакциналарды]] насихаттау мақсатында логотипін уақытша JAB деп өзгертті.<ref>{{Cite news|last1=readSeptember 10|first1=Courtney Gould2 min|last2=NewsWire|first2=2021-12:01AMNCA|date=2021-09-09|title=Major bank changes its name|url=https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|access-date=2021-09-11|newspaper=News.com.au|language=en|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911110601/https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kjh1s8v1z1k6dcvb7bfbdoa0hgbpah6 3644211 3644210 2026-08-19T18:12:07Z 1nter pares 146705 /* 2020-жылдар */ 3644211 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> === 2020-жылдар === 2021 жылғы қаңтарда NAB [[необанк]] [[86 400]] банкін 220 млн долларға сатып алып, кейін оны [[UBank]] банкімен біріктіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Crozier|first=Ry|date=29 January 2021|title=NAB to buy out neobank 86 400|url=https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129021939/https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|archive-date=29 January 2021|access-date=1 February 2021|website=iTnews}}</ref> 2021 жылғы мамырда NAB өзінің қаржылық кеңес беру, платформалар, зейнетақы және инвестициялар, сондай-ақ активтерді басқару бизнесін [[IOOF Holdings]] компаниясына сатуды аяқтады. [[MLC Limited|MLC]] Wealth мәмілесінің аясында NAB қаржылық кеңес беру бизнесін басқарған компанияларды өзінде сақтап қалды.<ref name=":1">{{Cite web |title=National Australia Bank 2022 Annual Report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2022-annual-report.pdf |access-date=28 September 2023 |website=National Australia Bank}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте NAB [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]]-ға қарсы [[Вакциналар|вакциналарды]] насихаттау мақсатында логотипін уақытша JAB деп өзгертті.<ref>{{Cite news|last1=readSeptember 10|first1=Courtney Gould2 min|last2=NewsWire|first2=2021-12:01AMNCA|date=2021-09-09|title=Major bank changes its name|url=https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|access-date=2021-09-11|newspaper=News.com.au|language=en|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911110601/https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|url-status=live}}</ref> 2022 жылдың бірінші жартысында NAB өзінің жаһандық бас кеңсесін Доклендстегі 800 Бурк-стриттен табиғи жарық пен көгалдандыруға баса назар аударылған, арнайы салынған 39 қабатты 395 Бурк-стриттегі жаңа ғимаратқа көшірді. Бұл көшу [[National Bank House]] ғимаратын да 500 Бурк-стриттегі бұрынғы орнынан алмастырды. Қазіргі уақытта банктің қызметкерлерге арналған екі негізгі ғимараты бар: Доклендстегі 700 Бурк-стрит және 395 Бурк-стриттегі (NAB Place) ғимарат. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} afi57sji67hmjhiizc2doujm0kkn1wa 3644212 3644211 2026-08-19T18:15:58Z 1nter pares 146705 /* 2020-жылдар */ 3644212 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> === 2020-жылдар === 2021 жылғы қаңтарда NAB [[необанк]] [[86 400]] банкін 220 млн долларға сатып алып, кейін оны [[UBank]] банкімен біріктіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Crozier|first=Ry|date=29 January 2021|title=NAB to buy out neobank 86 400|url=https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129021939/https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|archive-date=29 January 2021|access-date=1 February 2021|website=iTnews}}</ref> 2021 жылғы мамырда NAB өзінің қаржылық кеңес беру, платформалар, зейнетақы және инвестициялар, сондай-ақ активтерді басқару бизнесін [[IOOF Holdings]] компаниясына сатуды аяқтады. [[MLC Limited|MLC]] Wealth мәмілесінің аясында NAB қаржылық кеңес беру бизнесін басқарған компанияларды өзінде сақтап қалды.<ref name=":1">{{Cite web |title=National Australia Bank 2022 Annual Report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2022-annual-report.pdf |access-date=28 September 2023 |website=National Australia Bank}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте NAB [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]]-ға қарсы [[Вакциналар|вакциналарды]] насихаттау мақсатында логотипін уақытша JAB деп өзгертті.<ref>{{Cite news|last1=readSeptember 10|first1=Courtney Gould2 min|last2=NewsWire|first2=2021-12:01AMNCA|date=2021-09-09|title=Major bank changes its name|url=https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|access-date=2021-09-11|newspaper=News.com.au|language=en|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911110601/https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|url-status=live}}</ref> 2022 жылдың бірінші жартысында NAB өзінің жаһандық бас кеңсесін Доклендстегі 800 Бурк-стриттен табиғи жарық пен көгалдандыруға баса назар аударылған, арнайы салынған 39 қабатты 395 Бурк-стриттегі жаңа ғимаратқа көшірді. Бұл көшу [[National Bank House]] ғимаратын да 500 Бурк-стриттегі бұрынғы орнынан алмастырды. Қазіргі уақытта банктің қызметкерлерге арналған екі негізгі ғимараты бар: Доклендстегі 700 Бурк-стрит және 395 Бурк-стриттегі (NAB Place) ғимарат. 2022 жылғы 1 маусымда National Australia Bank Limited (NAB) [[Citibank]] банкіне қарасты аустралиялық Citigroup Pty Ltd (Citi) бөлімшесінің тұтынушылық банктік бизнесін сатып алды.<ref>{{Cite web|title=On 1 June 2022, National Australia Bank Limited ('NAB') acquired the Citi consumer banking business in Australia|url=https://www1.citibank.com.au/nab|access-date=21 June 2022|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628113003/https://www1.citibank.com.au/nab|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bskzfikks586i5hnddn1dzv2e4h6z3a 3644213 3644212 2026-08-19T18:17:48Z 1nter pares 146705 /* 2020-жылдар */ 3644213 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> === 2020-жылдар === 2021 жылғы қаңтарда NAB [[необанк]] [[86 400]] банкін 220 млн долларға сатып алып, кейін оны [[UBank]] банкімен біріктіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Crozier|first=Ry|date=29 January 2021|title=NAB to buy out neobank 86 400|url=https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129021939/https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|archive-date=29 January 2021|access-date=1 February 2021|website=iTnews}}</ref> 2021 жылғы мамырда NAB өзінің қаржылық кеңес беру, платформалар, зейнетақы және инвестициялар, сондай-ақ активтерді басқару бизнесін [[IOOF Holdings]] компаниясына сатуды аяқтады. [[MLC Limited|MLC]] Wealth мәмілесінің аясында NAB қаржылық кеңес беру бизнесін басқарған компанияларды өзінде сақтап қалды.<ref name=":1">{{Cite web |title=National Australia Bank 2022 Annual Report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2022-annual-report.pdf |access-date=28 September 2023 |website=National Australia Bank}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте NAB [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]]-ға қарсы [[Вакциналар|вакциналарды]] насихаттау мақсатында логотипін уақытша JAB деп өзгертті.<ref>{{Cite news|last1=readSeptember 10|first1=Courtney Gould2 min|last2=NewsWire|first2=2021-12:01AMNCA|date=2021-09-09|title=Major bank changes its name|url=https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|access-date=2021-09-11|newspaper=News.com.au|language=en|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911110601/https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|url-status=live}}</ref> 2022 жылдың бірінші жартысында NAB өзінің жаһандық бас кеңсесін Доклендстегі 800 Бурк-стриттен табиғи жарық пен көгалдандыруға баса назар аударылған, арнайы салынған 39 қабатты 395 Бурк-стриттегі жаңа ғимаратқа көшірді. Бұл көшу [[National Bank House]] ғимаратын да 500 Бурк-стриттегі бұрынғы орнынан алмастырды. Қазіргі уақытта банктің қызметкерлерге арналған екі негізгі ғимараты бар: Доклендстегі 700 Бурк-стрит және 395 Бурк-стриттегі (NAB Place) ғимарат. 2022 жылғы 1 маусымда National Australia Bank Limited (NAB) [[Citibank]] банкіне қарасты аустралиялық Citigroup Pty Ltd (Citi) бөлімшесінің тұтынушылық банктік бизнесін сатып алды.<ref>{{Cite web|title=On 1 June 2022, National Australia Bank Limited ('NAB') acquired the Citi consumer banking business in Australia|url=https://www1.citibank.com.au/nab|access-date=21 June 2022|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628113003/https://www1.citibank.com.au/nab|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы 19 қаңтарда NAB [[стейблкоин]] жасап, оны AUDN деп атауды жоспарлап отырғанын жариялады. Ол [[Аустралия доллары]]на байланған және [[цифрлық актив]] [[Ethereum]] желісінде орналастырылатын болады. Оның мақсаты — трансшекаралық банктік операцияларды оңтайландыру, сондай-ақ [[көміртек несиелері]]мен сауда жасау үшін пайдалану. AUDN 2023 жылдың ортасында іске қосылады деп күтілді.<ref name=indiatoday20230119>{{cite news |title=National Australia Bank joins stablecoin bandwagon, to launch fiat-backed digital currency by mid-2023 |url=https://www.indiatoday.in/cryptocurrency/story/national-bank-of-australia-to-launch-stablecoin-backed-by-australian-dollar-on-ethereum-network-2323605-2023-01-19 |work=[[India Today]] |date=19 January 2023 |access-date=20 January 2023 |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120030721/https://www.indiatoday.in/cryptocurrency/story/national-bank-of-australia-to-launch-stablecoin-backed-by-australian-dollar-on-ethereum-network-2323605-2023-01-19 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0rekl3uclgrpl8nxuqqz1thbbp4v1k4 3644214 3644213 2026-08-19T18:20:35Z 1nter pares 146705 3644214 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> === 2020-жылдар === 2021 жылғы қаңтарда NAB [[необанк]] [[86 400]] банкін 220 млн долларға сатып алып, кейін оны [[UBank]] банкімен біріктіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Crozier|first=Ry|date=29 January 2021|title=NAB to buy out neobank 86 400|url=https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129021939/https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|archive-date=29 January 2021|access-date=1 February 2021|website=iTnews}}</ref> 2021 жылғы мамырда NAB өзінің қаржылық кеңес беру, платформалар, зейнетақы және инвестициялар, сондай-ақ активтерді басқару бизнесін [[IOOF Holdings]] компаниясына сатуды аяқтады. [[MLC Limited|MLC]] Wealth мәмілесінің аясында NAB қаржылық кеңес беру бизнесін басқарған компанияларды өзінде сақтап қалды.<ref name=":1">{{Cite web |title=National Australia Bank 2022 Annual Report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2022-annual-report.pdf |access-date=28 September 2023 |website=National Australia Bank}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте NAB [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]]-ға қарсы [[Вакциналар|вакциналарды]] насихаттау мақсатында логотипін уақытша JAB деп өзгертті.<ref>{{Cite news|last1=readSeptember 10|first1=Courtney Gould2 min|last2=NewsWire|first2=2021-12:01AMNCA|date=2021-09-09|title=Major bank changes its name|url=https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|access-date=2021-09-11|newspaper=News.com.au|language=en|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911110601/https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|url-status=live}}</ref> 2022 жылдың бірінші жартысында NAB өзінің жаһандық бас кеңсесін Доклендстегі 800 Бурк-стриттен табиғи жарық пен көгалдандыруға баса назар аударылған, арнайы салынған 39 қабатты 395 Бурк-стриттегі жаңа ғимаратқа көшірді. Бұл көшу [[National Bank House]] ғимаратын да 500 Бурк-стриттегі бұрынғы орнынан алмастырды. Қазіргі уақытта банктің қызметкерлерге арналған екі негізгі ғимараты бар: Доклендстегі 700 Бурк-стрит және 395 Бурк-стриттегі (NAB Place) ғимарат. 2022 жылғы 1 маусымда National Australia Bank Limited (NAB) [[Citibank]] банкіне қарасты аустралиялық Citigroup Pty Ltd (Citi) бөлімшесінің тұтынушылық банктік бизнесін сатып алды.<ref>{{Cite web|title=On 1 June 2022, National Australia Bank Limited ('NAB') acquired the Citi consumer banking business in Australia|url=https://www1.citibank.com.au/nab|access-date=21 June 2022|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628113003/https://www1.citibank.com.au/nab|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы 19 қаңтарда NAB [[стейблкоин]] жасап, оны AUDN деп атауды жоспарлап отырғанын жариялады. Ол [[Аустралия доллары]]на байланған және [[цифрлық актив]] [[Ethereum]] желісінде орналастырылатын болады. Оның мақсаты — трансшекаралық банктік операцияларды оңтайландыру, сондай-ақ [[көміртек несиелері]]мен сауда жасау үшін пайдалану. AUDN 2023 жылдың ортасында іске қосылады деп күтілді.<ref name=indiatoday20230119>{{cite news |title=National Australia Bank joins stablecoin bandwagon, to launch fiat-backed digital currency by mid-2023 |url=https://www.indiatoday.in/cryptocurrency/story/national-bank-of-australia-to-launch-stablecoin-backed-by-australian-dollar-on-ethereum-network-2323605-2023-01-19 |work=[[India Today]] |date=19 January 2023 |access-date=20 January 2023 |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120030721/https://www.indiatoday.in/cryptocurrency/story/national-bank-of-australia-to-launch-stablecoin-backed-by-australian-dollar-on-ethereum-network-2323605-2023-01-19 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:National Australia Bank]] [[Санат:Аустралия банктері]] [[Санат:Аустралия бағалы қағаздар биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:S&P/ASX 50 индексіндегі компаниялар]] [[Санат:Мельбурнде орналасқан компаниялар]] [[Санат:1982 жылы құрылған Аустралия компаниялары]] [[Санат:1982 жылы құрылған банктер]] 7w4qjrtr0s8m40np1zurx7ppfjhbg0n 3644215 3644214 2026-08-19T18:21:02Z 1nter pares 146705 3644215 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = National Australia Bank Limited |логотипі = |суреті = National Australia Bank HQ in Melbourne CBD.jpg |сурет атауы = [[Мельбурн]]дегі [[Бурк-стрит]] 395 мекенжайындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: NAB<br>[[S&P/ASX 50]] компоненті |қызметі = |құрылды = [[1 қазан]] [[1981 жыл|1981]] (National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде) |құрушы = |орналасуы = 395 [[Бурк-стрит]], [[Мельбурн]], Аустралия |басты адамдары = Эндрю Ирвин ([[бас атқарушы директор|CEO]])<br>[[Филип Хроникан]] (төраға) |саласы = [[Банк ісі|банк ісі]], [[қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Коммерциялық банк|Кәсіпкерлік банк қызметі]]<br>[[Бөлшек банк ісі|Тұтынушылық банк қызметі]]<br>[[Көтерме банк ісі]]<br>[[Байлықты басқару]]<br>[[Сақтандыру]]<ref name=Reuters>{{cite web |url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |title=National Australia Bank Ltd (NAB.AX) Company Profile |publisher=Reuters |access-date=3 April 2015 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205035205/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=NAB.AX |url-status=live }}</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 62,21 млрд (2024)<ref name=AR2024>{{cite report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2024-annual-report.pdf |title=Annual Report 2024 |publisher=National Australia Bank Limited |access-date=14 November 2024}}</ref> |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 20,65 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |таза табысы = {{құлдырау}} [[Аустралия доллары|A$]] 6,98 млрд (2024)<ref name=AR2024/> |активтер = {{өсім}} [[Аустралия доллары|A$]] 1,08 трлн (2024)<ref name=AR2024/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 38 996 (2024)<ref name=AR2024/> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Bank of New Zealand]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = [[UBank]] |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://nab.com.au/}} |Ортаққор = }} '''National Australia Bank Limited''' (қысқартылғаны '''NAB''', '''nab''' ретінде таңбаланып, стильдендіріліп жазылады) — нарықтық капиталдандыруы, табысы және клиенттер саны бойынша Аустралиядағы төрт ірі [[қаржы институты]]ның бірі (ауызекі тілде «[[Үлкен төрттік]]<nowiki/>» деп аталады).<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=Westpac, CommBank, ANZ and NAB: Are The Big Four Banks Still... Big?|url=https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|access-date=2021-09-11|website=Oiyo|language=en-AU|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111924/https://www.oiyo.com.au/news-room/big-four-banks/|url-status=live}}</ref><ref name="accr.org.au">{{cite web|title=NAB|url=http://www.accr.org.au/nab|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313003831/http://www.accr.org.au/nab|archive-date=13 March 2018|access-date=22 December 2015|publisher=Australasian Centre for Corporate Responsibility}}</ref> NAB [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыру]] бойынша әлемдегі 21-ші ірі банк<ref name="East & Partners">{{cite web|url = http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|title = NAB, ANZ forced to defend fossil fuel funding at AGMs|date = 22 December 2014|publisher = East & Partners|access-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160402142903/http://east.com.au/publications/banking-news/nab-anz-forced-to-defend-fossil-fuel-funding-at-agms|archive-date = 2 April 2016|url-status = dead}}</ref> және 2019 жылы [[активтері]]нің жалпы көлемі бойынша әлемдегі 52-ші [[Ірі банктер тізімі|ірі банк]] болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|title=The world's 100 largest banks|last1=Garrido|first1=Francis|last2=Chaudhry|first2=Saqib|date=5 April 2019|publisher=Standard & Poor|access-date=8 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924093036/https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/trending/t-38wta5twjgrrqccf4_ca2|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша, NAB Аустралия, Жаңа Зеландия және Азия бойынша 3 500 Bank@Post нүктесін, соның ішінде 7 000-нан астам банкоматты басқарды және 9 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{Cite web|title=About us - learn about what we do - NAB|url=https://www.nab.com.au/about-us|access-date=2021-09-11|website=www.nab.com.au|language=en|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223100557/https://www.nab.com.au/about-us|url-status=live}}</ref> NAB [[Standard & Poor's]] агенттігінің ұзақ мерзімді эмитенттік рейтингінде «AA−» рейтингіне ие.<ref name="AR2014">{{cite web|date=14 November 2014|title=Annual Report 2014|url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408161338/https://www.nab.com.au/content/dam/nab/about-us/shareholder-centre/annual-reports/pdf-reports/2014-annual-financial-report.pdf|archive-date=8 April 2015|access-date=3 April 2015|publisher=National Australia Bank}}</ref> == Тарихы == === 1982–1999 === [[Сурет:Meeniyan National Bank of Australasia, Old Gippstown.JPG|thumb|[[Миниян (Виктория)|Минияндағы]] National Bank of Australasia банкі, қазір [[Олд Гиппстаун]]да, [[Мо (Виктория)|Мо]] қаласында орналасқан]] National Australia Bank 1982 жылы [[National Bank of Australasia]] мен [[Commercial Banking Company of Sydney]] банктерінің бірігуі нәтижесінде National Commercial Banking Corporation of Australia Limited ретінде құрылды. Кейін құрылған компанияның атауы National Australia Bank Limited болып өзгертілді.<ref name="NAB cold on Adani's Carmichael">{{cite news|url = http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|title = NAB cold on Adani's Carmichael|date = 2 September 2015|newspaper = The Australian Financial Review|access-date = 22 December 2015|archive-date = 22 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222150146/http://www.afr.com/business/mining/coal/nab-cold-on-adanis-carmichael-20150902-gjde0b|url-status = live}}</ref> Біріккен ұйымның кеңейген қаржылық базасы кейінгі жылдары шетелдегі қызметін едәуір кеңейтуіне түрткі болды. Өкілдіктер [[Бейжің]]де (1982), [[Чикаго]]да (1982), [[Даллас]]та (1983), [[Сеул]]де (1983, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Сан-Франциско]]да (1984), [[Куала-Лумпур]]да (1984), [[Афина]]да (1984, 1989 жылы жабылды), [[Франкфурт]]та (1985, 1992 жылы жабылды), [[Атланта]]да (1986), Бангкокта (1986), [[Тайбэй]]де (1986, 1990 жылы филиалға айналдырылды), [[Шанхай]]да (1988, 1990 жылы жабылды), [[Хьюстон]]да (1989) және [[Нью-Дели]]де (1989) ашылды. 1987 жылы NAB [[Midland Bank]] банкінен [[Clydesdale Bank]] ([[Шотландия]]) және [[Northern Bank]] ([[Солтүстік Ирландия]] және [[Ирландия Республикасы]]) банктерін сатып алды. Ол Ирландия Республикасындағы Northern Bank филиалдарын [[National Irish Bank]] атауымен қайта брендтеді және екі банктің де логотиптерін Midland Bank логотипінен өзгертті. 1990 жылы NAB [[Yorkshire Bank]] банкін ([[Англия]] және [[Уэльс]]) сатып алды. 1992 жылы NAB [[Bank of New Zealand]] банкін сатып алды. Ол аустралиялық банктің еншілес ұйымына айналғанымен, Жаңа Зеландияның директорлар кеңесі бар жергілікті басқару құрылымын сақтап қалды.<ref>{{cite web | last=Vaughan | first=Gareth | title=BNZ valued at about NZ$7.8 bln | website=interest.co.nz | url=https://www.interest.co.nz/bonds/62805/bnz-now-worth-more-five-times-what-it-was-when-nab-bought-it-20-years-ago-deutsche-bank | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінірек Bank of New Zealand in Australia (BNZA) деп аталатын кәсіпкерлік құрылым NAB құрамына кірді.<ref>{{cite web | title=NAB Business products terms and conditions | website=NAB | date=18 January 2024 | url=https://www.nab.com.au/important-information/business/business-products-terms-conditions | access-date=16 April 2024}}</ref> Кейінгі сатып алулар жалғасты — сол кезде нарықтағы үлесі шамамен 26%-ды құраған және 1995 жылы [[Michigan National Bank]] (MNB) сатып алынды. NAB бұған дейін 1991 жылы АҚШ-тағы өз қызметін оңтайландырып, Атланта, Чикаго, Даллас, Хьюстон және Сан-Францискодағы кеңселерін жапқан болатын. Сатып алу арқылы жүзеге асқан жедел кеңеюдің бұл кезеңі 1997 жылы [[Флорида]]да орналасқан АҚШ-тағы ипотекалық несие берудің жетекші бастапқы кредиторы және қызмет көрсетушісі HomeSide Lending компаниясын, ал ең маңыздысы, 2000 жылы 4,56 млрд долларға [[MLC Limited]] компаниясын (және онымен байланысты ұйымдарды) сатып алумен аяқталды. Бұл Аустралия корпоративтік тарихындағы ең ірі бірігулердің бірі болды. === 2000-жылдар === NAB 2000–2005 жылдар аралығында қиын кезеңді бастан өткерді. 2000 жылы NAB [[Michigan National Bank]] банкін [[ABN AMRO]] банкіне сатты, ал 2001 жылы HomeSide компаниясының операциялық активтерін АҚШ-тағы ең ірі жинақ және несие компаниясы [[Washington Mutual]] банкіне 1,9 млрд АҚШ долларына, сондай-ақ ипотекалық бөлімшенің несиеге қызмет көрсету технологиясы мен операциялық платформасын сатты. Шетел валютасымен сауда жасауға байланысты алаяқтық CEO [[Фрэнк Чикутто]] мен басқарма төрағасы Чарльз Алленнің отставкаға кетуіне түрткі болды.<ref>{{cite web|author=Long, Stephen|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|title=Frank Cicutto Resigns as NAB boss|publisher=ABC The World Today|date=2 February 2004|access-date=24 February 2017|archive-date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511213553/http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1036288.htm|url-status=live}}</ref> Отставкалар алдында басқармада бүлік болып, онда Кэтрин Уолтерс компаниядағы бірқатар сәтсіздіктерге алып келген елеулі корпоративтік мәдениет мәселелерін айтып, заң бұзушылықтар туралы хабарлаушы ретінде шықты.<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Cathy Walter: parent, achiever, dissident | date=4 April 2004 | access-date=24 February 2017 | archive-date=5 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505192630/http://www.theage.com.au/articles/2004/04/03/1080941721594.html | url-status=live}}</ref> Фрэнк Чикутто 1999 жылдан 2004 жылға дейін NAB-тың CEO-сы болды. Оның басшылығы кезінде Аустралияның экономикалық ортасы тұрақты әрі өнімді болды: 1992 жылдан бастап экономикалық өсудің қатарынан 17 жыл бойы жалғасуы аясында оның орташа жылдық көрсеткіші 3,3 пайызды құрады. 2004 жылғы ақпанда Чикутто отставкаға кеткеннен кейін Джон Стюарт NAB-тың CEO-сы болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,41693,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502012621/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C41693%2C00.html |date=2 May 2010 }}</ref> Стюарт компанияны өңірлік қағидат бойынша ауқымды қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды, нәтижесінде 2004 жылғы қыркүйекте [[Ахмед Фахур]] Аустралиядағы CEO болып тағайындалды.<ref>[http://www.nabgroup.com/0,,34695,00.html Our Business – NAB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127105958/http://www.nabgroup.com/0%2C%2C34695%2C00.html |date=27 January 2010 }}</ref> 2009 жылғы 20 ақпанда Фахур негізгі басқарма мен топтың атқарушы комитетінен кетті.<ref name="nab-fahour-step-down">{{cite press release |title=Ahmed Fahour steps down from NAB Executive and Board |url=https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |website=www.nab.com.au |publisher=NAB |access-date=23 February 2017 |date=20 February 2009 |quote=Mr Fahour said he was leaving the business after nearly five years because the job he was employed to do had been completed successfully. |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223211621/https://www.nab.com.au/about-us/media/media-releases-2009/ahmed-fahour-steps-down-from-nab-executive-and-board |archive-date=23 February 2017 |url-status=dead}}</ref> 2005 жылы NAB жаһандық шығындарды қысқарту бағдарламасы аясында Аустралиядағы 2 000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Бағдарлама бойынша бүкіл әлемдегі жалпы жұмыс күшінің шамамен 10,5%-ын құрайтын 4 200-ге жуық жұмыс орнын қысқарту жоспарланды.<ref>{{cite news|title=NAB mixes job cuts with record profits|publisher=The Age (Melbourne)|date=11 May 2005|url=http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|agency=AAP|access-date=24 February 2017|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703101601/http://www.theage.com.au/news/Business/NAB-mixes-job-cuts-with-record-profits/2005/05/11/1115584998575.html|url-status=live}}</ref> Ол Мельбурндегі бухгалтерлік берешек бөліміне тиесілі 23 жұмыс орнын [[Үндістан]]ның [[Бенгалуру|Бангалор]] қаласына [[Accenture]] компаниясымен жасалған келісім бойынша көшіру арқылы бэк-офис қызметтерін офшорлық аутсорсингке беруді бастады.<ref>{{cite news|author=Murray, Lisa|title=NAB to export 23 jobs to India|date=26 September 2005|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|access-date=24 February 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195609/http://www.smh.com.au/news/business/nab-to-export-23-jobs-to-india/2005/09/26/1127586800351.html|url-status=live}}</ref> Сол жылдың соңында ол [[Northern Bank]] пен [[National Irish Bank]] банктерін даниялық [[Danske Bank]] банкіне сатты. 2006 жылға қарай 200-ден астам қосымша жұмыс орны офшорға көшірілді.<ref>{{cite web|publisher=Financial Sector Union |title=Spotlight on National Australia Bank |url=http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070618190404/http://www.bankcheck.net.au/nab_bank.html |archive-date=18 June 2007 }}</ref> Мәдениетті өзгерту бағдарламасы аясында Мельбурндегі [[Docklands (Victoria)|Доклендс]] ауданында жаңа Аустралиядағы бас кеңсе ғимараты арнайы салынды. Ашық жоспарлы орналасуымен ерекшеленетін бұл ғимарат 2004 жылғы қазанда ресми түрде ашылды.<ref>{{cite web|publisher=NAB |title=National Australia Bank Officially Opens New Flagship Docklands Complex |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/29/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009074526/https://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/About_Us/8/5/29/23/ |archive-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Brawn |first1=Graham |last2=Drake |first2=Scott |publisher=Architecture Media Pty Ltd |title=National @ Docklands |url=http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |magazine=[[Architecture Australia]] |issn=0003-8725 |access-date=24 February 2017 |volume=94 |issue=1 |date=1 January 2005 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224212011/http://architectureau.com/articles/national-docklands/ |url-status=live }}{{page needed|date=February 2017}}</ref> 2009 жылы Кэмерон Клайн CEO болғаннан кейін, Доклендс ғимараты 500 Бурк-стриттегі ғимараттың орнына жаһандық бас кеңсеге айналды. 2006 жылға қарай NAB жағдайын түзеп, саладағы рекордтық 4,3 млрд доллар пайда туралы есеп берді және жергілікті деңгейде «Жыл банкі» деген екі марапатқа ие болды. Сондай-ақ оның барлық филиалдарын жаңартуды және National филиалдары мен ғимараттарындағы маңдайшаларды «National» атауынан «nab» атауына ауыстыруды қамтитын ауқымды реформасы жүргізілді. 2007 жылғы мамырда NAB [[Нью-Йорк қор биржасы]]ндағы листингтен шығатынын жариялады,<ref>{{cite web |title=National Australia Bank's First-Half Profit Tops Forecasts |date=9 May 2007 |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/18477329/ |agency=Reuters |access-date=24 February 2017 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224135151/http://www.cnbc.com/id/18477329/ |url-status=dead }}</ref> бұл 2007 жылғы тамызда жүзеге асырылды. NAB 2006 жылы Лондон және Токио қор биржаларындағы листингтен де шықты. 2008 жылғы наурызда NAB кейбір негізгі банктік қосымшаларға техникалық қызмет көрсету мен қолдау жұмыстарын [[Infosys]] және [[Mahindra Satyam|Satyam]] компанияларымен жасалған офшорлық келісім арқылы Үндістанға беретінін жариялады. Бұл тағы 260 қызметкерге әсер етті.<ref>{{cite news|newspaper=The Australian|title=NAB sends jobs offshore|url=http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|date=4 March 2008|access-date=4 March 2008|first=Mahesh|last=Sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305012929/http://www.australianit.news.com.au/story/0,24897,23313704-15306,00.html|archive-date=5 March 2008|url-status=dead}}</ref> 2008 жылғы 25 шілдеде NAB-тың АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік нарығының нашарлауына байланысты қосымша 830 млн Аустралия доллары көлемінде резерв қалыптастырғанын жариялауы оның акциялары бағасының 21 жыл ішіндегі бір күндік ең үлкен құлдырауына алып келді. Нәтижесінде акциялардың құны 7 млрд Аустралия долларынан астам сомаға төмендеді.<ref>{{cite news|author=Zappone, Chris|publisher=The Age, Melbourne|title=NAB's $7 billion wipeout|date=25 July 2008|access-date=25 July 2008|url=http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|archive-date=28 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080728012334/http://business.theage.com.au/business/nabs-7-billion-wipeout-20080725-3kwo.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы қазанда NAB Грег Сазерленд пен Герд Шенкельдің басшылығымен [[UBank]] атауымен жеке жұмыс істейтін филиалсыз [[тікелей банк]] қызметін іске қосты.<ref>{{cite web |url=http://www.nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |title=NAB unveils UBank |publisher=National Australia Bank |date=1 October 2008 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929232646/http://nab.com.au/wps/wcm/connect/nab/nab/home/about_us/8/5/37/32 |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref> 2009 жылғы қаңтарда [[Кэмерон Клайн]] CEO болды<ref>{{cite news|title=NAB axes Fahour's role in rejig|url=http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|work=The Age|date=18 December 2008|access-date=22 June 2009|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055331/http://business.theage.com.au/business/nab-axes-fahours-role-in-rejig-20081218-711m.html|url-status=live}}</ref> және беделін өзгертуге, байлықты басқаруға және ішкі нарықтарға назар аударуға бағытталған стратегияны бастады. Осы стратегия аясында Лиза Грейдің басшылығындағы NAB-тың нарықтағы үлесі төмен бөлшек банкі баға бойынша бәсекелесіп, комиссияларды қысқарту арқылы нарықтағы үлесін арттыруға тырысты.<ref>{{cite news |last=Bell |first=Alison |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |title=NAB earnings expected to trail rivals |work=The Age |date=4 May 2010 |access-date=17 November 2011 |location=Melbourne |archive-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509194810/http://news.theage.com.au/breaking-news-business/nab-earnings-expected-to-trail-rivals-20100504-u6l6.html |url-status=live }}</ref> Бастапқыда бөлімшенің табысына кері әсер еткен бұл стратегия орта мерзімді перспективада әртүрлі нәтижелер берді: қолма-қол ақшалай пайда, нарықтағы үлес және клиенттердің қанағаттануы өскенімен, 2009 жылы басталғаннан бері операциялық маржа мен шығындардың кірістерге қатынасы нашарлады.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 NAB profits hit by fee cuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113051539/http://www.abc.net.au/news/2010-05-06/nab-profits-hit-by-fee-cuts/424080 |date=13 November 2012 }}, ABC, 6 May 2010</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb NAB H1 profit jumps as market share improves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506201439/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-bank-earnings-half-year-profit-2011-clyne-news-pd20110505-GJTW9?OpenDocument&src=tnb |date=6 May 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref><ref>[http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument NAB's organics will need constant tending] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917032841/http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/NAB-National-Australia-Bank-result-profit-retail-b-pd20110505-GK48E?OpenDocument |date=17 September 2011 }}, Business Spectator, 5 May 2011</ref> Стратегияға сәйкес NAB басқа «Үлкен төрттіктегі» Аустралия банктерінен ерекшеленуге тырысып, 2011 жылғы Валентин күні басқа банктермен «айырылысу» тақырыбына негізделген бүкілұлттық ауқымды қоғаммен байланыс науқанын өткізді.<ref>{{cite web |url=http://breakup.nab.com.au/ |title=The Break Up – NAB breaks up with banks, CommBank, ANZ, Westpac |publisher=National Australia Bank |access-date=17 November 2011 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125191755/http://breakup.nab.com.au/ |url-status=dead }}</ref> Науқан оң<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | agency=AAP | title='Break-up' campaign helps NAB to top of bank customer satisfaction list | date=8 April 2011 | access-date=26 April 2011 | archive-date=11 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110411135652/http://www.news.com.au/money/break-up-campaign-helps-nab-to-top-of-bank-customer-satisfaction-list/story-e6frfmci-1226035809899 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Thomson |first=James |url=http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |title=Five lessons from NAB's "bank break-up" marketing campaign |publisher=SmartCompany |date=16 February 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126135607/http://www.smartcompany.com.au/advertising-and-marketing/20110216-five-lessons-from-nab-s-bank-break-up-marketing-campaign.html |archive-date=26 January 2012 |url-status=dead}}</ref> және теріс<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Michelle |url=http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |title=Regional independent banks top the majors for SMEs: Report |publisher=StartupSmart |date=18 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722032305/http://www.startupsmart.com.au/planning/2011-04-18/regional-independent-banks-top-the-majors-for-smes-report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign |title=NAB Break Up Rebuttal |publisher=iMarketing Solutions |access-date=17 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107222112/http://www.imarketingsolutions.com.au/nab-break-up-campaign/ |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead}}</ref> қабылдауға ие болды. Сондай-ақ ол басқа ірі банктердің жедел бәсекелестік жауаптарын туғызды.<ref>{{cite news |last=Gluyas |first=Richard |url=http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |title=Business banking franchise may take a collateral hit in the 'fair value' campaign |work=The Australian |date=20 April 2011 |access-date=17 November 2011 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419201359/http://www.theaustralian.com.au/business/opinion/business-banking-franchise-may-take-a-collateral-hit-in-the-fair-value-campaign/story-e6frg9if-1226041791419 |url-status=live }}</ref> Науқан Канн фестивалінде жарнама саласындағы марапатқа ие болды.<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 NAB campaign wins top award at Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317085846/http://www.theaustralian.com.au/business/nab-campaign-wins-top-award-at-cannes/story-e6frg8zx-1226079523315 |date=17 March 2014 }}, The Australian</ref> 2009 жылы NAB брокерлік арнадағы нарықтық үлесін арттыру мақсатында Challenger Financial Services компаниясының ипотекалық бизнесін 385 млн долларға сатып алды. Сатып алуға PLAN, Choice және FAST ипотекалық агрегаторлық бизнесі және Homeloans Ltd компаниясының шамамен 17,5%-дық үлесі де кірді.<ref>{{cite web|publisher=ASX|date=18 August 2009|title=NAB to acquire Challenger's mortgage management business|url=http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|access-date=19 August 2009|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192500/http://www.asx.com.au/asxpdf/20090818/pdf/31k4gpjw53cn6r.pdf|url-status=live}}</ref> Сол жылдың маусымында ол Ұлыбританияның [[Aviva]] сақтандыру компаниясының Аустралиядағы ''Navigator'' платформасын қоса алғанда, байлықты басқару бизнесін 825 млн Аустралия долларына (660 млн АҚШ доллары; 401 млн фунт стерлинг) сатып алды. NAB Navigator үшін [[AMP Limited|AMP]] компаниясының бәсекелестігін жеңді.<ref>{{cite news|publisher=BBC|date=22 June 2009|title=Aviva sells Australian Business|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|access-date=22 June 2009|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625053146/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8112145.stm|url-status=live}}</ref> Шілдеде NAB [[JBWere|Goldman Sachs JBWere]] компаниясының жеке байлықты басқару бөлімінің 80%-дық үлесін 99 млн Аустралия долларына сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|title=NAB snaps up 80% of JBWere wealth unit|work=The Age|date=29 July 2009|location=Melbourne|access-date=31 July 2009|archive-date=1 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801102730/http://business.theage.com.au/business/nab-snaps-up-80-of-jbwere-wealth-unit-20090729-e0ph.html|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда NAB [[Axa|Axa Asia Pacific]] компаниясын сатып алуға тоғыз айға созылған әрекетін бастады. Бұл әрекетті [[Australian Competition & Consumer Commission]] екі рет тоқтатты. Алғаш рет 2010 жылғы сәуірде реттеуші бұл бірігу [[Wrap account|бөлшек инвестициялық платформалар нарығындағы]] бәсекелестіктің едәуір төмендеуіне алып келеді деп есептегендіктен бұғаттады. Кейін NAB осы алаңдаушылықтарды шешуге бағытталған қайта қаралған ұсыныс енгізді, бірақ сол жылдың қыркүйегінде ол екінші рет қабылданбады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | work=The Sydney Morning Herald | title=For AXA it's goodbye NAB, hello AMP | first=Danny | last=John | date=9 September 2010 | access-date=9 September 2010 | archive-date=10 September 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100910183938/http://www.smh.com.au/business/for-axa-its-goodbye-nab-hello-amp-20100909-151tr.html | url-status=live }}</ref> Axa мәмілесінің ұзаққа созылған үдерісі банктің төмен көрсеткіштері үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | work=The Sydney Morning Herald | title=Angst over Axa and worries over bank's performance: the woes of Cameron Clyne | first=Adele | last=Ferguson | date=22 March 2010 | access-date=2 July 2010 | archive-date=26 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201111/http://www.smh.com.au/business/angst-over-axa-and-worries-over-banks-performance-the-woes-of-cameron-clyne-20100321-qo43.html | url-status=live }}</ref> === 2020-жылдар === 2021 жылғы қаңтарда NAB [[необанк]] [[86 400]] банкін 220 млн долларға сатып алып, кейін оны [[UBank]] банкімен біріктіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Crozier|first=Ry|date=29 January 2021|title=NAB to buy out neobank 86 400|url=https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129021939/https://www.itnews.com.au/news/nab-to-buy-out-neobank-86-400-560381|archive-date=29 January 2021|access-date=1 February 2021|website=iTnews}}</ref> 2021 жылғы мамырда NAB өзінің қаржылық кеңес беру, платформалар, зейнетақы және инвестициялар, сондай-ақ активтерді басқару бизнесін [[IOOF Holdings]] компаниясына сатуды аяқтады. [[MLC Limited|MLC]] Wealth мәмілесінің аясында NAB қаржылық кеңес беру бизнесін басқарған компанияларды өзінде сақтап қалды.<ref name=":1">{{Cite web |title=National Australia Bank 2022 Annual Report |url=https://www.nab.com.au/content/dam/nab/documents/reports/corporate/2022-annual-report.pdf |access-date=28 September 2023 |website=National Australia Bank}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте NAB [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]]-ға қарсы [[Вакциналар|вакциналарды]] насихаттау мақсатында логотипін уақытша JAB деп өзгертті.<ref>{{Cite news|last1=readSeptember 10|first1=Courtney Gould2 min|last2=NewsWire|first2=2021-12:01AMNCA|date=2021-09-09|title=Major bank changes its name|url=https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|access-date=2021-09-11|newspaper=News.com.au|language=en|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911110601/https://www.news.com.au/finance/business/nab-changes-logo-to-jab-to-encourage-vaccination/news-story/80e3daee07152d5aaa385caa14405531|url-status=live}}</ref> 2022 жылдың бірінші жартысында NAB өзінің жаһандық бас кеңсесін Доклендстегі 800 Бурк-стриттен табиғи жарық пен көгалдандыруға баса назар аударылған, арнайы салынған 39 қабатты 395 Бурк-стриттегі жаңа ғимаратқа көшірді. Бұл көшу [[National Bank House]] ғимаратын да 500 Бурк-стриттегі бұрынғы орнынан алмастырды. Қазіргі уақытта банктің қызметкерлерге арналған екі негізгі ғимараты бар: Доклендстегі 700 Бурк-стрит және 395 Бурк-стриттегі (NAB Place) ғимарат. 2022 жылғы 1 маусымда National Australia Bank Limited (NAB) [[Citibank]] банкіне қарасты аустралиялық Citigroup Pty Ltd (Citi) бөлімшесінің тұтынушылық банктік бизнесін сатып алды.<ref>{{Cite web|title=On 1 June 2022, National Australia Bank Limited ('NAB') acquired the Citi consumer banking business in Australia|url=https://www1.citibank.com.au/nab|access-date=21 June 2022|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628113003/https://www1.citibank.com.au/nab|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы 19 қаңтарда NAB [[стейблкоин]] жасап, оны AUDN деп атауды жоспарлап отырғанын жариялады. Ол [[Аустралия доллары]]на байланған және [[цифрлық актив]] [[Ethereum]] желісінде орналастырылатын болады. Оның мақсаты — трансшекаралық банктік операцияларды оңтайландыру, сондай-ақ [[көміртек несиелері]]мен сауда жасау үшін пайдалану. AUDN 2023 жылдың ортасында іске қосылады деп күтілді.<ref name=indiatoday20230119>{{cite news |title=National Australia Bank joins stablecoin bandwagon, to launch fiat-backed digital currency by mid-2023 |url=https://www.indiatoday.in/cryptocurrency/story/national-bank-of-australia-to-launch-stablecoin-backed-by-australian-dollar-on-ethereum-network-2323605-2023-01-19 |work=[[India Today]] |date=19 January 2023 |access-date=20 January 2023 |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120030721/https://www.indiatoday.in/cryptocurrency/story/national-bank-of-australia-to-launch-stablecoin-backed-by-australian-dollar-on-ethereum-network-2323605-2023-01-19 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:National Australia Bank]] [[Санат:Аустралия банктері]] [[Санат:Аустралия қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:S&P/ASX 50 индексіндегі компаниялар]] [[Санат:Мельбурнде орналасқан компаниялар]] [[Санат:1982 жылы құрылған Аустралия компаниялары]] [[Санат:1982 жылы құрылған банктер]] 5nr63b2jncmcgbt110tpk3gi2ydhvnr 0 785318 3644113 2026-08-19T12:25:51Z Зилола Садирханова 182856 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қаратау эндемиктері''' — Қазақстанның оңтүстігіндегі [[Қаратау жотасы]]нда таралған, таралу аймағы осы өңірмен шектелетін немесе негізінен Қаратау өңіріне тән өсі... 3644113 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қаратау эндемиктері''' — Қазақстанның оңтүстігіндегі [[Қаратау жотасы]]нда таралған, таралу аймағы осы өңірмен шектелетін немесе негізінен Қаратау өңіріне тән өсімдіктер мен жануарлар. Қаратау жотасы эндемизм деңгейі жоғары табиғи өңірлердің бірі болып саналады. Мұнда таралу аймағы шектеулі өсімдіктердің көптеген түрі және сирек кездесетін жануарлар мекендейді.<ref name="eco">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/1257718 |title=Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы: эндемиктер мекені – табиғаттың баға жетпес мұрасы |publisher=Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі |accessdate=2026-08-19 |language=kk}}</ref> == Қаратау жотасы == [[Қаратау жотасы]] Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан. Таулы жер бедері, шатқалдар, жартасты беткейлер және әртүрлі табиғи жағдайлар аймақтың биологиялық алуантүрлілігінің қалыптасуына ықпал етеді. Жекелеген шатқалдар мен тау беткейлерінің салыстырмалы оқшаулануы өсімдіктердің жергілікті популяцияларының ұзақ уақыт бойы дербес дамуына жағдай жасаған. Қаратау өңірінің табиғи кешендерін және биологиялық алуантүрлілігін қорғау мақсатында [[Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы]] құрылды. Қорық 2004 жылғы 1 наурызда Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен ұйымдастырылған. Оның негізгі міндеттерінің бірі — Қаратау жотасының табиғи кешендерін, сирек кездесетін және эндемик өсімдіктер мен жануарларды қорғау. Қорықтың қазіргі аумағы 34 300 гектарды құрайды.<ref name="eco"/> Қорық аумағына тау жоталары, терең шатқалдар, жартасты беткейлер, шөлейт және дала ландшафттары кіреді. Мұнда табиғи экожүйелерді сақтау және сирек түрлердің популяцияларын бақылау мақсатында ғылыми-зерттеу және мониторинг жұмыстары жүргізіледі.<ref name="eco"/> == Өсімдіктер дүниесі == Қаратау эндемиктерінің едәуір бөлігін өсімдіктер құрайды. Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің 2023 жылғы 7 наурыздағы №78 бұйрығымен эндемиктік және реликтік өсімдіктердің ресми тізімі бекітілген. Тізімде Қаратау өңіріне тән бірнеше өсімдік түрі көрсетілген.<ref name="list">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300032050 |title=Эндемиктік және реликтік өсімдіктердің тізбесін бекіту туралы |publisher=Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі |date=2023-03-07 |accessdate=2026-08-19 |language=kk}}</ref> Қаратауға тән эндемик өсімдіктердің қатарында: [[Қаратау кемпіршөбі]] (''Acantholimon karatavicum''); [[Микешина кемпіршөбі]] (''Acantholimon mikeschinii''); [[Мыңжылқы кемпіршөбі]] (''Acantholimon minshelkense''); [[Титов кемпіршөбі]] (''Acantholimon titovii''); [[Қаратау шөмішгүлі]] (''Aquilegia karatavica'') бар.<ref name="list"/> Бұл түрлердің барлығы Қазақстанның эндемиктік және реликтік өсімдіктерінің ресми тізімінде эндемик өсімдіктер ретінде көрсетілген.<ref name="list"/> === Қаратау кемпіршөбі === '''Қаратау кемпіршөбі''' (''Acantholimon karatavicum'') — Қаратау өңіріне тән эндемик өсімдік. Түр Қазақстан Республикасының эндемиктік және реликтік өсімдіктерінің ресми тізіміне енгізілген.<ref name="list"/> Қаратау кемпіршөбі [[кемпіршөп]] (''Acantholimon'') туысына жатады. Бұл туыс өкілдерінің көпшілігі құрғақ әрі тастақты тау беткейлерінде таралған. === Қаратау шөмішгүлі === '''Қаратау шөмішгүлі''' (''Aquilegia karatavica'') — Қаратау флорасына тән эндемик өсімдік. Ол Қазақстан Республикасының эндемиктік және реликтік өсімдіктерінің ресми тізімінде көрсетілген.<ref name="list"/> Қаратау шөмішгүлі сонымен қатар Қазақстанның сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар өсімдіктерінің ресми тізіміне енгізілген.<ref name="redbook">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P060001034_ |title=Об утверждении Перечней редких и находящихся под угрозой исчезновения видов растений и животных |publisher=Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі |date=2006-10-31 |accessdate=2026-08-19}}</ref> Таралу аймағының шектеулі болуы бұл түрдің табиғи популяцияларын сақтау үшін Қаратау жотасындағы ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың маңызын арттырады. == Жануарлар дүниесі == Қаратау жотасының жануарлар дүниесінде сирек кездесетін және қорғауды қажет ететін түрлер бар. Солардың ішіндегі белгілі түрлердің бірі — '''Қаратау арқары''' (''Ovis ammon nigrimontana''). Қаратау арқары арқардың Қазақстанда кездесетін түр тармақтарының бірі ретінде қарастырылады. Оның таралу аймағы Қаратау жотасымен байланысты. Қазақстанның сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар жануарлар түрлерінің ресми тізімінде Қаратау арқары ''Ovis ammon nigrimontana'' атауымен көрсетілген.<ref name="animals">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/forest/press/article/details/105771?lang=ru |title=Об утверждении Перечней редких и находящихся под угрозой исчезновения видов растений и животных |publisher=Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі |accessdate=2026-08-19}}</ref> Қаратау мемлекеттік табиғи қорығының мәліметіне сәйкес, қорық аумағында Қаратау арқары, [[үнді жайрасы]], [[қасқыр]], [[түлкі]], [[тас сусары]] және басқа да жануарлар мекендейді. Жыртқыш құстардың арасында [[бүркіт]], [[сақалтай]] және [[ителгі]] кездеседі.<ref name="eco"/> == Эндемизмнің қалыптасуы == Қаратау аймағындағы эндемизмнің қалыптасуына оның географиялық және табиғи ерекшеліктері ықпал еткен. Таулы жер бедері биіктік, температура және ылғалдылық жағдайлары әртүрлі экологиялық орталардың қалыптасуына мүмкіндік береді. Шатқалдар мен тау беткейлерінің бір-бірінен оқшаулануы өсімдік популяцияларының ұзақ уақыт бойы салыстырмалы түрде оқшауланып дамуына жағдай жасауы мүмкін. Мұндай оқшаулану эволюциялық үдерістерге әсер етіп, таралу аймағы шектеулі жергілікті түрлердің қалыптасуына ықпал етеді. Қаратау флорасы ұзақ уақыт бойы ботаникалық зерттеулердің нысаны болып келеді. Қорықта сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлардың жағдайына мониторинг жүргізіледі.<ref name="eco"/> == Қорғау == Эндемик түрлердің таралу аймағының шағын болуы оларды қоршаған орта өзгерістеріне сезімтал етеді. Сондықтан олардың табиғи мекендерін сақтау Қаратау өңіріндегі табиғатты қорғаудың негізгі бағыттарының бірі болып табылады. [[Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы]] эндемик және сирек кездесетін түрлердің табиғи мекендерін қорғауға, ғылыми зерттеулер жүргізуге және табиғи экожүйелердің жағдайын бақылауға бағытталған. Қорықта биоалуантүрлілікке түгендеу жүргізіліп, сирек өсімдіктер мен жануарлардың популяциялары бақыланады.<ref name="eco"/> == Палеонтологиялық маңызы == Қаратау өңірі қазіргі биоалуантүрлілігімен қатар палеонтологиялық маңызымен де ерекшеленеді. Қаратау жотасының солтүстік-шығыс етегінде орналасқан «Қаратау юра көлі» қазба фаунасы шамамен 160 миллион жыл бұрынғы организмдердің қалдықтарын сақтаған маңызды палеонтологиялық орындардың бірі болып табылады. Қазақстан Зоология институтының мәліметіне сәйкес, Қаратау юра қабаттарынан мезозой дәуіріне жататын 800-ден астам жәндік түрі белгілі. Сонымен қатар бұл жерден птерозаврлар, қосмекенділер және балықтардың қазба қалдықтары табылған.<ref name="zool">{{cite web |url=https://zool.kz/kz/zhanaliktar/ghasyrdan-kejin-karataudyng-kazba-faunasyndaghy-zhanga-tabylular/ |title=ҒАСЫРДАН КЕЙІН – Қаратаудың қазба фаунасындағы жаңа табылулар! |publisher=Қазақстан Зоология институты |accessdate=2026-08-19 |language=kk}}</ref> Қаратау юра фаунасының зерттелуі аймақтың ежелгі экожүйелерін және Жердің мезозой дәуіріндегі табиғи тарихын зерттеу үшін маңызды. == Ғылыми маңызы == Қаратау эндемиктері Қазақстанның биологиялық алуантүрлілігін зерттеуде маңызды нысандардың бірі болып табылады. Эндемик өсімдіктердің таралуын, экологиясын және эволюциялық ерекшеліктерін зерттеу Қаратау өңірінің табиғи тарихын түсінуге мүмкіндік береді. Қаратаудың қазіргі флорасы мен фаунасы және оның палеонтологиялық мұрасы өңірдің ғылыми маңызын арттырады. Қорық аумағында жүргізілетін мониторинг жұмыстары сирек түрлердің жағдайын бағалауға және оларды сақтау шараларын жетілдіруге мүмкіндік береді.<ref name="eco"/> == Маңызы == Қаратау эндемиктері Қазақстанның табиғи мұрасының маңызды бөлігі болып табылады. Таралу аймағы шағын түрлердің сақталуы олардың табиғи мекендерін қорғауға тікелей байланысты. Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы осы табиғи кешендерді сақтауда маңызды рөл атқарады. Қорықтың негізгі бағыттарына табиғи экожүйелерді сақтау, сирек және эндемик түрлерді қорғау, ғылыми зерттеулер жүргізу және табиғи процестерді мониторингтеу жатады.<ref name="eco"/> == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == [https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/1257718 Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі — Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы: эндемиктер мекені] [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300032050 «Әділет» — Эндемиктік және реликтік өсімдіктердің тізбесін бекіту туралы] [https://zool.kz/kz/zhanaliktar/ghasyrdan-kejin-karataudyng-kazba-faunasyndaghy-zhanga-tabylular/ Қазақстан Зоология институты — Қаратаудың қазба фаунасындағы жаңа табылулар] == Қараңыз == [[Қаратау жотасы]] [[Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы]] [[Қазақстанның Қызыл кітабы]] [[Қазақстан флорасы]] [[Қазақстан фаунасы]] [[Эндемик]] [[Санат:Қаратау]] [[Санат:Қазақстанның эндемиктері]] [[Санат:Қазақстанның флорасы]] [[Санат:Қазақстанның фаунасы]] [[Санат:Түркістан облысының табиғаты]] [[Санат:Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы]] or21scnlh1ieje5hwpqx4iq53orke60 0 785319 3644126 2026-08-19T12:32:54Z Жанар Чушекова 184284 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Роза Олжайқызы Байдалина''' (21 қаңтар 1936, Семей — 2012) — қазақ әншісі, Қазақстанның мәдениет саласының қайраткері, Семейдегі Әміpе Қашаубаев атындағы мемлекеттік фи... 3644126 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Роза Олжайқызы Байдалина''' (21 қаңтар 1936, Семей — 2012) — қазақ әншісі, Қазақстанның мәдениет саласының қайраткері, Семейдегі Әміpе Қашаубаев атындағы мемлекеттік филармонияның ұзақ жылдар бойы қызмет еткен солисі. Ол қазақ және шетелдік классикалық музыка шығармаларын, романстар мен халық әндерін орындаған. == '''Өмірбаяны''' == Роза Байдалина 1936 жылы 21 қаңтарда Семей қаласында дүниеге келген. [[Семей]] педагогикалық училищесінде білім алған. 1950-жылдардың ортасынан бастап кәсіби сахнада әнші ретінде өнер көрсете бастады. 1956 жылы Семей облыстық филармониясының әншісі болып еңбек жолын бастады. Сол жылы Қазақстан делегациясының құрамында Мәскеуде өткен КСРО халықтарының I Спартакиадасының ашылу салтанатына арналған мәдени іс-шараларға қатысқан. Кейін Мәскеудегі концерттік бригаданың құрамында [[Кеңес Одағы]]ның әртүрлі өңірлерінде гастрольдік сапарларда болды. 1961 жылы музыкалық училищенің вокал бөлімін бітіріп, Семей филармониясында әнші болып қызмет атқарды. Кейін [[Шымкент]] мәдениет институтында жоғары білім алды. Роза Байдалина ұзақ жылдар бойы Семейдегі Әміpе Қашаубаев атындағы мемлекеттік филармонияда еңбек етті. Филармония тарихына арналған материалдарда оның осы өнер ордасында қызмет атқарған белгілі мәдениет қайраткерлерінің қатарында болғаны атап көрсетіледі. == '''Шығармашылығы''' == Роза Байдалинаның репертуары қазақ халық әндерімен қатар қазақ, орыс және шетел композиторларының вокалдық шығармаларын қамтыды. Ол классикалық романстар мен эстрадалық шығармаларды орындады. Әншінің репертуарында А. Доргомыжский, С. Рахманинов, П. Чайковский, Н. Римский-Корсаков, Э. Григ, Ф. Лист, А. Аренский, К. Сен-Санс сияқты композиторлардың шығармалары болды. Қазақ композиторларының шығармаларынан С. Мұхамеджанов, М. Төлебаев, Т. Базарбаев, Н. Тілендиев және басқа авторлардың әндері мен романстарын орындады. Р.Байдалина концерттік қызметпен қатар ағартушылық бағытта да жұмыс істеді. Ұзақ уақыт бойы лекторий тобын басқарып, музыка тарихы, халық шығармашылығы, романстар, музыкалық аспаптар және өнер қайраткерлерінің шығармашылығы тақырыптарында лекция-концерттер ұйымдастырды. Әнші ауылдық жерлердегі мәдени-ағарту жұмыстарына ерекше көңіл бөлді. Шығыс Қазақстанның көптеген ауылдарына гастрольдік сапармен барып, жергілікті тұрғындарға концерттер қойды. 2000-жылдардың соңында да ауылдық жерлерге концерттік сапарларын жалғастырғаны баспасөзде жазылды. =='''Марапаттары'''== Роза Байдалина 1969 жылы эстрада әртістерінің республикалық конкурсының лауреаты атанды. Әншінің мәдени-ағарту және концерттік қызметі бірқатар марапаттармен атап өтілді. Олардың қатарында ауыл еңбекшілеріне мәдени қызмет көрсетудегі еңбегі үшін берілген марапаттар, тың игерудің 10 жылдығына арналған медаль, Қазақстан Мәдениет министрлігінің грамоталары мен түрлі мақтау қағаздары болды. Баспасөз материалдарында Роза Байдалина Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері ретінде аталып, оның ауылдық жерлердегі мәдени қызметі ерекше бағаланғаны көрсетіледі. =='''Мұрасы''' == Роза Байдалина Семейдің музыкалық-мәдени өміріне елеулі үлес қосқан өнерпаздардың бірі ретінде аталады. Семей филармониясының тарихына арналған қазіргі материалдарда оның есімі осы өнер ордасында қызмет еткен белгілі мәдениет қайраткерлерінің қатарында көрсетілген. 2012 жылы қайтыс болды.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Семейдің әнші-сазгерлері |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Семей|баспасы=Семей-Печать |жыл=2013|томы= |беттері=11|барлық беті=50|сериясы= |isbn= |тиражы=100 }}</ref> c3b79emxkqi3kj92m7u3q0iab0psrqx 0 785320 3644145 2026-08-19T13:09:25Z Зилола Садирханова 182856 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Жас қазақ»''' — 1923–1925 жылдары [[Орынбор]] қаласында жарық көрген қазақ жастарына арналған қоғамдық-саяси және әдеби журнал. Басылым Қазақстанның аймақтық жастар к... 3644145 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Жас қазақ»''' — 1923–1925 жылдары [[Орынбор]] қаласында жарық көрген қазақ жастарына арналған қоғамдық-саяси және әдеби журнал. Басылым Қазақстанның аймақтық жастар комитетінің органы болды. Журнал 1923 жылғы қазаннан 1925 жылғы сәуірге дейін шығып, барлығы 13 саны жарық көрген.<ref name="e-history">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/history-of-kazakhstan/show/8962 |title=ХХ ғғ. басында қазақ жастар ұйымдары мен басылымдар мәселесі |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref><ref name="turkistan">{{cite web |url=https://turkystan.kz/article/236539-zh-z-zhyl-b-ryn-shy-an-aza-zhurnaldary |title=Жүз жыл бұрын шыққан қазақ журналдары: «Жас қазақ» журналы |publisher=«Түркістан» газеті |date=2023-11-17 |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> «Жас қазақ» 1920-жылдардағы қазақ жастарының қоғамдық-саяси, мәдени-ағартушылық және әдеби басылымдарының бірі болды. Журнал беттерінде жастардың сауатсыздығын жою, білім мен өнерді меңгеру, қоғамдық белсенділікті арттыру және халық шаруашылығын қалпына келтіру мәселелері көтерілді.<ref name="e-history"/> == Тарихы == 1920-жылдардың басында қазақ жастарының қоғамдық ұйымдары мен баспасөзі қалыптаса бастады. 1921 жылы [[Ташкент]]те «[[Жас Алаш]]» газеті жарық көрді. Оның негізін қалаушылардың бірі [[Ғани Мұратбаев]] болды. 1922 жылдың соңында «Өртең» жастар газетінің шығуы тоқтағаннан кейін Қазақстан жастарына арналған арнаулы баспасөз құру мәселесі қайта көтерілді.<ref name="e-history"/> Осы қажеттілікті ескере отырып, Қазақстанның аймақтық жастар комитеті 1923 жылғы қазаннан бастап Орынборда «Жас қазақ» журналын шығарды. Журналдың алғашқы шығарушылары ретінде [[Ерғали Алдоңғаров]], [[Алма Оразбаева]] және [[Аманғали Сегізбаев]] көрсетіледі.<ref name="e-history"/><ref name="hrest">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_kk_files/iblock/89d/89d11a0f0c35c8328690a8a74478dd17.pdf |title=Қазақстан тарихы: хрестоматия |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> Қазақстан тарихына арналған зерттеу материалдарында «Жас қазақтың» алғашқы саны 1923 жылғы қазан айында шыққаны және журналдың 1925 жылға дейін өмір сүріп, 13 саны жарық көргені көрсетіледі.<ref name="e-history"/> == Алғашқы саны == «Жас қазақ» журналының алғашқы саны 1923 жылғы қазан айында Орынборда жарық көрді. Басылымның мұқабасында оның Қазақстанның аймақтық жастар комитетінің органы екені және «саясат, әдебиет һәм өнер, білім журналы» ретінде шығарылғаны көрсетілген.<ref name="jasqazaq">{{cite web |url=https://jasqazaq.kz/zhas-khazakh-zhurnaly-ylt-zhastarynyn-yni-boldy/ |title=«ЖАС ҚАЗАҚ» журналы ұлт жастарының үні болды |publisher=Jasqazaq.kz |date=2023-09-30 |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> Алғашқы санының көлемі 60 бет болғаны туралы дерек бар. Журналдың таралымы 1500 дана болған.<ref name="jasqazaq"/> Басылымның алғашқы нөмірінде «Оқушыларымызға!» атты материал жарияланып, журналдың мақсаты түсіндірілді. Онда жастарды ұйымдасуға, білім алуға және қоғамдық іске араласуға шақырған үндеу берілген.<ref name="hrest"/> == Мақсаты мен бағыты == «Жас қазақ» журналының негізгі бағыттарының бірі қазақ жастарын білім мен өнерге тарту болды. Журнал сауатсыздықты жою, жастардың білім алуын қамтамасыз ету және олардың қоғамдық жұмыстарға араласуын насихаттады.<ref name="e-history"/> Басылым сонымен бірге халық шаруашылығын қалпына келтіру, кооперация, жастар ұйымдарының жұмысы және әлеуметтік мәселелер жөнінде материалдар жариялады.<ref name="egemen">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/336063-qazaq-tarikhynan-qalay-dgazyldy |title=Қазақ тарихынан қалай жазылды? |publisher=«Егемен Қазақстан» |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> Журналдың қоғамдық-саяси бағыты сол кезеңдегі кеңестік жастар баспасөзінің жалпы міндеттерімен байланысты болды. Басылым жастарды қоғамдық ұйымдарға тартуға және оларды сол кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық міндеттерді орындауға жұмылдыруға бағытталды.<ref name="e-history"/> == Мазмұны == «Жас қазақ» журналының тақырыптық аясы кең болды. Басылымда: саясат; қоғамдық мәселелер; халық шаруашылығы; білім және ағарту; жастар тәрбиесі; әдебиет; өнер; тарих; әйелдер мәселесі; жастар ұйымдарының қызметі туралы материалдар жарияланды.<ref name="e-history"/> Журнал беттерінде қазақ ақын-жазушыларының шығармалары және әдеби мұралар да жарияланып отырды. Сонымен қатар тарихи, әдеби және мәдени тақырыптағы материалдарға орын берілді.<ref name="turkistan"/> Зерттеу еңбектерінде «Жас қазақ» журналында сол кезеңдегі қазақ қаламгерлерінің шығармаларымен қатар көне әдебиет үлгілері жарияланғаны көрсетіледі.<ref name="egemen"/> == Шығарушылары мен редакциясы == «Жас қазақ» журналының алғашқы шығарушылары ретінде [[Ерғали Алдоңғаров]], [[Алма Оразбаева]] және [[Аманғали Сегізбаев]] аталады.<ref name="e-history"/> [[Ерғали Алдоңғаров]] қазақ жастарының баспасөзін ұйымдастыруға белсенді қатысқан қайраткерлердің бірі болды. Ол бұған дейін Ташкентте жарық көрген «[[Жас қайрат]]» басылымының жұмысына қатысқан. Кейін Орынборға шақырылып, «Жас қазақ» журналын шығаруға атсалысты.<ref name="aldo">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/news/show/32256 |title=Қазақ басылымдарының негізін қалаған Ерғали Алдоңғаров |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> Қазақстан тарихы порталындағы материалда Ерғали Алдоңғаров «Жас қазақ» журналының алғашқы шығарушысы ретінде көрсетіледі. Сол материалда [[Смағұл Сәдуақасов]]тың журналдың редакция құрамында болғаны да айтылады.<ref name="aldo"/> Алма Оразбаева мен Аманғали Сегізбаевтың есімдері де журналдың алғашқы шығарушылары қатарында көрсетіледі.<ref name="e-history"/> == Таралымы және сақталуы == «Жас қазақ» журналының алғашқы саны 60 бет көлемінде шыққан. Оның таралымы 1500 дана болғаны туралы мәлімет бар.<ref name="jasqazaq"/> Журналдың түпнұсқа нөмірлері Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасының сирек қорында сақталған. 2023 жылы басылымның алғашқы санына арналған материалдарда журналдың түпнұсқасы Ұлттық кітапхананың «Сирек қолжазбалар» қорында толық сақталғаны хабарланды.<ref name="jasqazaq"/> «Жас қазақ» журналының алғашқы санының сақталған нұсқалары кейінгі зерттеулерде де пайдаланылып келеді. Оның материалдары қазақ мерзімді баспасөзінің тарихын зерттеуде дереккөз ретінде қарастырылады.<ref name="egemen"/> == «Жас қайрат» және «Лениншіл жас» == 1920-жылдардың ортасында Қазақстандағы жастар баспасөзі қайта ұйымдастырыла бастады. Бұл үдеріс Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық межелеу және қазақ жастарына арналған мерзімді басылымдардың құрылымын өзгерту кезеңімен тұспа-тұс келді.<ref name="e-history"/> 1925 жылы Ташкентте шығып тұрған «[[Жас қайрат]]» басылымы мен Орынборда жарық көрген «Жас қазақ» журналының кейінгі жастар баспасөзімен бірігу үдерісі жүрді. Қазақстан тарихы порталындағы дерекке сәйкес, осы басылымдар біріктіріліп, «[[Лениншіл жас]]» атауымен шығарыла бастады.<ref name="e-history"/> Ерғали Алдоңғаровтың қызметіне арналған материалда 1924 жылғы ақпанда «[[Еңбекші қазақ]]» газетінің ішінде жастарға арналған «Лениншіл жас» беті ашылғаны, ал 1925 жылы жастар баспасөзінің қайта ұйымдастырылуы нәтижесінде оған «Жас қайрат» пен «Жас қазақ» журналдары қосылғаны көрсетіледі.<ref name="aldo"/> Осылайша «Жас қазақ» қазақ жастар баспасөзінің кейінгі даму кезеңімен тікелей байланысты болды. == Шығарылуының тоқтатылуы == «Жас қазақ» журналы 1923 жылғы қазаннан 1925 жылғы сәуірге дейін Орынборда шығып тұрды деген дерек бар.<ref name="turkistan"/> Қазақстан тарихы порталындағы материалдарда журналдың 1925 жылға дейін өмір сүріп, барлығы 13 саны шыққаны көрсетіледі.<ref name="e-history"/> 1925 жылы Қазақстандағы жастар баспасөзінің қайта ұйымдастырылуына байланысты «Жас қазақ» журналының дербес шығарылымы тоқтап, оның баспасөз дәстүрі «Лениншіл жас» басылымының қалыптасуымен жалғасты.<ref name="e-history"/> == Тарихи маңызы == «Жас қазақ» журналы 1920-жылдардағы қазақ жастар баспасөзінің тарихында маңызды орын алады. Ол қазақ жастарының білім алуы мен сауатсыздықты жою, өнер мен мәдениетті меңгеру, қоғамдық жұмыстарға араласу мәселелерін көтерді.<ref name="e-history"/> Журналдың тарихи маңызы оның қоғамдық-саяси материалдармен қатар әдеби шығармаларды, көне әдеби мұраларды және мәдени-ағартушылық материалдарды жариялауымен де байланысты.<ref name="egemen"/> «Жас қазақ» материалдары Қазақстандағы мерзімді баспасөздің қалыптасу тарихын, 1920-жылдардағы жастар қозғалысын, әдеби процесті және қоғамдық ойдың даму ерекшеліктерін зерттеуде дереккөз ретінде пайдаланылады. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == [https://e-history.kz/kz/history-of-kazakhstan/show/8962 Қазақстан тарихы порталы — ХХ ғғ. басында қазақ жастар ұйымдары мен басылымдар мәселесі] [https://e-history.kz/kz/news/show/32256 Қазақстан тарихы порталы — Қазақ басылымдарының негізін қалаған Ерғали Алдоңғаров] [https://jasqazaq.kz/zhas-khazakh-zhurnaly-ylt-zhastarynyn-yni-boldy/ «Жас қазақ» журналы туралы материал] [https://turkystan.kz/article/236539-zh-z-zhyl-b-ryn-shy-an-aza-zhurnaldary «Түркістан» — Жүз жыл бұрын шыққан қазақ журналдары] [https://egemen.kz/article/336063-qazaq-tarikhynan-qalay-dgazyldy «Егемен Қазақстан» — Қазақ тарихынан қалай жазылды?] == Қараңыз == [[Қазақ баспасөзі]] [[Қазақ журналистикасы]] [[Жас Алаш]] [[Жас қайрат]] [[Лениншіл жас]] [[Ерғали Алдоңғаров]] [[Алма Оразбаева]] [[Смағұл Сәдуақасов]] [[Орынбор]] [[Санат:Қазақ тіліндегі журналдар]] [[Санат:Қазақ баспасөзінің тарихы]] [[Санат:Қазақстанның тарихи басылымдары]] [[Санат:Қазақстандағы жастар басылымдары]] [[Санат:Орынбор тарихы]] [[Санат:1923 жылы құрылған басылымдар]] [[Санат:1925 жылы жабылған басылымдар]] 5a8p3kxqhk5uaa1lk0gyi4m04nobepr 0 785321 3644147 2026-08-19T13:23:13Z Зилола Садирханова 182856 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Дала уәлаятының газеті»''' — 1888 жылғы 1 қаңтардан 1902 жылғы 12 сәуірге дейін [[Омбы]] қаласында жарық көрген қазақ және орыс тілдеріндегі ресми мерзімді басылым. Газе... 3644147 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Дала уәлаятының газеті»''' — 1888 жылғы 1 қаңтардан 1902 жылғы 12 сәуірге дейін [[Омбы]] қаласында жарық көрген қазақ және орыс тілдеріндегі ресми мерзімді басылым. Газет [[Дала генерал-губернаторлығы]]ның әкімшілік органдарына қарасты [[«Акмолинские областные ведомости»]] газетіне қосымша ретінде шығарылды. Қазақ тіліндегі нұсқасының негізгі мақсаты жергілікті халықты патша әкімшілігінің жарлықтары, қаулылары мен басқа да ресми хабарларымен таныстыру болды. Сонымен қатар басылымның бейресми бөлімінде қазақ қоғамының тұрмысы, шаруашылығы, тарихы, әдебиеті, мәдениеті, ағарту ісі және халық ауыз әдебиеті туралы материалдар жарияланды.<ref name="ehistory">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/news/show/2479 |title=«Дала уәлаяты» газетінің жарық көргеніне 126 жыл толды |publisher=Қазақстан тарихы порталы |date=2014-01-03 |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> Газет [[«Түркістан уәлаятының газеті»]]нен кейінгі қазақ тіліндегі мерзімді баспасөздің маңызды басылымдарының бірі болды. Ол XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ қоғамының саяси, әлеуметтік, мәдени және әдеби өміріне қатысты көптеген жазба материалдарды сақтап қалды.<ref name="textbook">{{cite web |url=https://textbook.tou.edu.kz/books/059/p8.html |title=Журналистика мамандығына арналған мәтіндік жаттығулар жинағы |publisher=Торайғыров университеті |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> == Тарихы == 1882 жылы [[Дала генерал-губернаторлығы]] құрылды. Оның құрамына [[Ақмола облысы]], [[Семей облысы]] және [[Жетісу облысы]] кірді. Әкімшілік орталығы [[Омбы]] қаласы болды. Дала генерал-губернаторлығының құрамындағы қазақ даласында патша үкіметінің әкімшілік басқару жүйесі орнығып, жергілікті халыққа үкімет қаулылары мен әкімшілік бұйрықтарын жеткізетін ресми басылымға қажеттілік пайда болды.<ref name="el">{{cite web |url=https://el.kz/content-1266_1634/ |title=Дала Уалаятының газеті |publisher=El.kz |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> Осыған байланысты 1888 жылғы 1 қаңтардан бастап Омбыда «[[Акмолинские областные ведомости]]» газетіне қазақ және орыс тілдеріндегі қосымша ретінде жаңа басылым шығарыла бастады. Кей деректерде оның алғашқы кезеңдегі ресми атауы «Особое прибавление к Акмолинским областным ведомостям» болғаны, ал 1894 жылдан бастап «Дала уәлаятының газеті» атауы қолданылғаны көрсетіледі.<ref name="alashpdf">{{cite web |url=https://tbikitap.kz/ahmettanu/kitaptar/Ahmet_Alash/alash_kosemsozi%2C_jer_maselesi_1_tom_%28qairat_s.%29.pdf |title=«Дала уәлаятының газеті» (1888–1902) |publisher=Тарихи-библиографиялық материал |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> Қазақстан тарихы порталы мен басқа да анықтамалық материалдар басылымның 1888 жылғы 1 қаңтардан бастап «Дала уәлаятының газеті» атауымен жарық көргенін көрсетеді.<ref name="ehistory"/><ref name="el"/> Газет 1902 жылғы 12 сәуірге дейін жарық көрді. Осылайша басылым шамамен он төрт жылдан астам уақыт бойы қазақ және орыс тілдеріндегі ресми ақпаратты тарату қызметін атқарды.<ref name="ehistory"/> == Мақсаты мен бағыты == «Дала уәлаятының газетінің» ресми мақсаты жергілікті халықты Ресей империясының әкімшілік басқару жүйесіне қатысты ақпаратпен таныстыру болды. Газет арқылы патша үкіметінің жарлықтары, қаулылары, заңдары, жергілікті әкімшілік органдардың өкімдері және басқа да ресми хабарлар жарияланып отырды.<ref name="el"/> Басылымның ресми бағыты Ресей империясының отарлық әкімшілік жүйесімен тығыз байланысты болды. Газет Дала генерал-губернаторлығы аумағындағы жергілікті халыққа билік шешімдерін жеткізудің ақпараттық құралы қызметін атқарды.<ref name="ehistory"/> Сонымен бірге газеттің бейресми бөлімінде ресми әкімшілік материалдардан тыс қоғамдық, мәдени және әдеби мәселелерге арналған мақалалар жарияланды. Бұл бөлімде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, шаруашылығы, салт-дәстүрі, тарихы, этнографиясы және ауыз әдебиеті туралы материалдар басылды.<ref name="infohub">{{cite web |url=https://infohub.kz/kz/article/dala-ualayatinin-gazetindegi-auiz-adebyeti-ulgileri-jane-koterilgen-maseleleri |title=«Дала уәлаятының газетіндегі» ауыз әдебиеті үлгілері және көтерілген мәселелері |publisher=InfoHub |date=2023-02-04 |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> == Құрылымы == Газет материалдары негізінен екі бағытта жарияланды: ресми бөлім; бейресми бөлім. '''Ресми бөлімінде''' патша үкіметінің жарлықтары мен заңдары, жергілікті әкімшілік органдардың қаулылары, өкімдері және басқару мәселелеріне қатысты хабарлар жарияланды.<ref name="el"/> '''Бейресми бөлімінде''' қазақ қоғамының ішкі өміріне қатысты мақалалар, шаруашылық пен тұрмыс мәселелері, білім мен мәдениет, тарих пен этнография, әдеби шығармалар және халық ауыз әдебиетінің үлгілері жарияланды.<ref name="infohub"/> Осы құрылым газетке бір жағынан ресми әкімшілік ақпаратты таратуға, екінші жағынан қазақ тіліндегі қоғамдық және әдеби мәтіндердің қалыптасуына мүмкіндік берді. == Басылым тілі == «Дала уәлаятының газеті» қазақ және орыс тілдерінде шығарылды. Газеттің орысша нұсқасы [[«Киргизская степная газета»]] деген атаумен белгілі болды.<ref name="ehistory"/><ref name="russian">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/6066 |title=Исполнилось 126 лет со дня выхода первой газеты «Дала уәлаяты» |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-08-19 |language=ru }}</ref> Қазақ тіліндегі бөлімі жергілікті қазақ оқырмандарына бағытталды. Онда ресми құжаттардың қазақша аудармалары жарияланып, қазақ қоғамына қатысты ақпараттар берілді. Газеттің қазақ тіліндегі мәтіндері сол кезеңдегі қазақ жазба тілінің қалыптасуы мен ресми-әкімшілік терминологияның орнығуын зерттеу үшін маңызды материал болып табылады. == Редакциясы == Газеттің қазақша нұсқасын әр кезеңде қазақ зиялылары мен аудармашылары басқарды. Қазақстан тарихы порталындағы дерек бойынша қазақша нұсқасына '''Ешмұхамед Абылайханов''' пен '''Дінмұхамед Сұлтанғазин''' редакторлық жасады.<ref name="ehistory"/> '''Ешмұхамед Абылайханов''' патша әкімшілігінің қазақ тіліндегі ресми аударма және баспасөз жұмысына қатысқан қызметкерлерінің бірі болды. Ол «Дала уәлаятының газеті» редакциясының қазақша бөліміне жетекшілік етті. '''Дінмұхамед Сұлтанғазин''' газеттің қазақ тіліндегі нұсқасын шығаруға белсенді қатысқан редактор, аудармашы және қаламгер ретінде белгілі. Оның қызметі қазақ баспасөзінің қалыптасу тарихымен байланысты қарастырылады.<ref name="ehistory"/> Кейбір зерттеу материалдарында қазақша бөлімнің редакторлары қатарында '''Рахымжан Дүйсенбаев''' та аталады. Сонымен қатар газетке аудармашы, әдеби қызметкер және тілші ретінде бірқатар қазақ ағартушылары мен қаламгерлері қатысқан.<ref name="culture">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/news/show/31910 |title=XIX ғасыр аяғындағы мәдени жұмыстардың негізгі бағыттары |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> Орыс тіліндегі басылымның әр кезеңдегі редакторлары қатарында И. Козлов, К. Михайлов, Г. Абаза, А. Попов және Д. Лавров сияқты қызметкерлер аталады.<ref name="culture"/> == Көлемі және шығу жиілігі == Газет бастапқы кезеңде жарты баспа табағы көлемінде, төрт бет болып аптасына бір рет шыққан. Қазақстан тарихы порталының мәліметіне сәйкес, сегізінші нөмірінен бастап оның көлемі бір баспа табағына, сегіз бетке дейін ұлғайған.<ref name="ehistory"/> Газеттің ұзақ уақыт бойы тұрақты түрде шығуы Дала генерал-губернаторлығы аумағындағы ресми ақпаратты қазақ тілінде жүйелі таратуға мүмкіндік берді. == Мазмұны == «Дала уәлаятының газетінің» мазмұны бірнеше негізгі бағытты қамтыды. === Ресми материалдар === Ресми бөлімде патша үкіметінің жарлықтары мен қаулылары, заңдар, жергілікті әкімшілік органдардың өкімдері, басқару жүйесіне қатысты хабарлар және басқа да ресми құжаттар жарияланды.<ref name="el"/> Бұл материалдар Ресей империясының Дала өлкесін басқару жүйесі туралы маңызды тарихи деректер болып табылады. === Қоғамдық мәселелер === Газет бейресми бөлімінде қазақ қоғамының күнделікті өміріне қатысты мәселелерді жариялады. Олардың қатарында оқу-ағарту, шаруашылық, жер пайдалану, әлеуметтік қатынастар, халықтың тұрмысы және мәдениет мәселелері болды.<ref name="infohub"/> Газет беттерінде сол кездегі қазақ қоғамындағы өзгерістер, әкімшілік басқарудың ықпалы және әлеуметтік мәселелер жөнінде ақпараттар жарияланып отырды. === Білім және ағарту === Басылымда білім беру мен ағарту мәселелеріне де назар аударылды. Қазақтарды оқу-білімге тарту, мектеп ісі және сауат ашу жөніндегі материалдар жарық көрді. Осы бағыттағы жарияланымдар XIX ғасырдың соңындағы қазақ қоғамында ағартушылық идеялардың таралу тарихын зерттеуге мүмкіндік береді. === Тарих және этнография === Газет беттерінде қазақ халқының тарихы, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі және этнографиясы туралы материалдар жарияланды. Сонымен қатар орыс ғалымдары мен зерттеушілерінің қазақ даласы мен жергілікті халық туралы еңбектерінен аудармалар мен үзінділер берілді.<ref name="culture"/> === Шаруашылық === Газетте мал шаруашылығы, егіншілік, жер пайдалану, табиғи жағдайлар және ауыл шаруашылығына қатысты мәселелер қамтылды. Бұл материалдар XIX ғасырдың соңындағы қазақ даласының экономикалық өмірін зерттеуде маңызды дерек болып табылады.<ref name="infohub"/> == Әдебиет және фольклор == «Дала уәлаятының газеті» қазақ әдебиеті мен публицистикасының дамуында маңызды рөл атқарған басылымдардың бірі болды. Газеттің бейресми бөлімінде қазақтың халық ауыз әдебиеті үлгілері жарияланды. Олардың қатарында батырлық және ғашықтық жырлар, ертегілер, аңыздар, мақал-мәтелдер және тарихи әңгімелер болды.<ref name="infohub"/> Газет беттерінде «Қамбар батыр», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Бозжігіт», «Еңлік-Кебек» сияқты фольклорлық шығармаларға қатысты материалдар жарияланғаны туралы деректер бар. Сонымен қатар Алдар Көсе мен Жиренше шешен туралы аңыздар мен ертегілер де басылған.<ref name="astana">{{cite web |url=https://www.astana-akshamy.kz/belgili-tulghanyng-bejmaelim-ghumyrbayany/ |title=Белгілі тұлғаның беймәлім ғұмырбаяны |publisher=«Астана ақшамы» |accessdate=2026-08-19 |language=kk }}</ref> Аударма әдебиет үлгілері де жарияланып отырған. Олардың арасында Қожанасыр туралы әңгімелер, «Мың бір түн» жинағынан алынған ертегілер және «Ләйлә мен Мәжнүн» тақырыбындағы шығармалар болды.<ref name="astana"/> == Авторлары == «Дала уәлаятының газетіне» әр кезеңде қазақ қоғамынан шыққан түрлі авторлар, аудармашылар, әдеби қызметкерлер және тілшілер қатысқан. Газетте [[Ыбырай Алтынсарин]] мен [[Шоқан Уәлиханов]] туралы материалдар жарияланды. Сонымен қатар [[Абай Құнанбайұлы]], [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]], [[Әлихан Бөкейхан]], [[Барлыбек Сыртанұлы]], [[Отыншы Әлжанов]], [[Сәдуақас Шорманов]], [[Мұхамеджан Сералин]], [[Жақып Ақбаев]] және басқа тұлғалардың шығармалары, мақалалары мен хаттары жарияланғаны туралы деректер бар.<ref name="ehistory"/><ref name="library">{{cite web |url=https://library.kz/ru/201-vystavki/informatsiya-o-vystavkakh.html?start=34 |title=130 лет со дня выхода в свет газеты «Дала уалаятының газеті» |publisher=Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы |accessdate=2026-08-19 |language=ru }}</ref> Газет авторларының қатарында Қорабай Жапанов, Асылқожа Құрманбаев және Мұхамеджан Сералин сияқты қаламгерлер мен ағартушылық бағыттағы тұлғалар болды.<ref name="infohub"/> Осы авторлар мен материалдар газет беттерінің тек ресми хабарлармен шектелмей, қазақ қоғамының әдеби және мәдени өмірін де қамтығанын көрсетеді. == Қазақ жазба әдебиеті мен публицистикасындағы орны == «Дала уәлаятының газеті» қазақ тіліндегі мерзімді баспасөздің қалыптасуында маңызды кезең болды. Газетке қазақ авторларының қатысуы қоғамдық мәселелерді жазба түрде талқылаудың кеңеюіне ықпал етті. Басылымда ресми ақпаратпен қатар әдеби шығармалар, фольклорлық мұралар, тарихи және этнографиялық материалдардың жариялануы қазақ тіліндегі жазба мәдениеттің дамуына әсер етті. Газет қазақ қоғамындағы қоғамдық пікірдің қалыптасу тарихын зерттеу үшін де маңызды. Оның беттерінде білім, мәдениет, шаруашылық, әлеуметтік қатынастар және халықтың тұрмысы туралы материалдар жүйелі түрде жарияланды. == Тарихи маңызы == «Дала уәлаятының газеті» Ресей империясының ресми басылымы болғандықтан, оның негізгі қызметі патша әкімшілігінің қаулылары мен бұйрықтарын жергілікті халыққа жеткізу болды. Осыған қарамастан, газетте қазақ қоғамының ішкі өміріне қатысты кең көлемді материалдар жарияланды.<ref name="el"/> Осы ерекшелігіне байланысты басылым XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ қоғамының әлеуметтік, экономикалық, мәдени және әдеби өмірін зерттеудегі маңызды дереккөздердің бірі болып саналады. Газет материалдары қазақ журналистикасының тарихын, қазақ жазба әдебиетінің дамуын, халық ауыз әдебиетінің жазба түрде хатталуын және Ресей империясының Дала өлкесіндегі әкімшілік саясатын зерттеуде пайдаланылады. == Зерттелуі және мұрасы == «Дала уәлаятының газеті» Қазақстандағы мерзімді баспасөз тарихын зерттеушілердің назарында болды. Оның материалдары қазақ журналистикасы мен әдебиетінің тарихына арналған ғылыми еңбектерде пайдаланылды. Тәуелсіздік жылдарында газеттің материалдары библиограф-ғалым [[Үшкілтай Субханбердина]]ның құрастыруымен төрт кітаптан тұратын жинақ түрінде жарияланғаны туралы мәлімет бар.<ref name="ehistory"/> Газет материалдарының жинақ түрінде жарық көруі XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ қоғамына қатысты тарихи және әдеби деректердің ғылыми айналымға түсуіне мүмкіндік берді. == Сақталған мұрасы == «Дала уәлаятының газетінің» нөмірлері Қазақстандағы кітапханалар мен ғылыми қорларда сақталған. Газет материалдары қазіргі зерттеушілер үшін тарихи дерек ретінде пайдаланылып келеді. Басылымның сақталған материалдары арқылы XIX ғасырдың соңындағы қазақ қоғамының тұрмысын, шаруашылығын, білім беру жағдайын, әдебиеті мен ауыз әдебиетін, сондай-ақ Ресей империясының әкімшілік саясатын зерттеуге болады. == Қараңыз == [[Түркістан уәлаятының газеті]] [[Қазақ баспасөзі]] [[Қазақ журналистикасы]] [[Дала генерал-губернаторлығы]] [[Акмолинские областные ведомости]] [[Омбы]] [[Ыбырай Алтынсарин]] [[Шоқан Уәлиханов]] [[Абай Құнанбайұлы]] [[Дінмұхамед Сұлтанғазин]] [[Ешмұхамед Абылайханов]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{cite web |url=https://e-history.kz/kz/news/show/2479 |title=«Дала уәлаяты» газетінің жарық көргеніне 126 жыл толды |publisher=Қазақстан тарихы порталы |language=kk }} {{cite web |url=https://el.kz/content-1266_1634/ |title=Дала Уалаятының газеті |publisher=El.kz |language=kk }} {{cite web |url=https://infohub.kz/kz/article/dala-ualayatinin-gazetindegi-auiz-adebyeti-ulgileri-jane-koterilgen-maseleleri |title=«Дала уәлаятының газетіндегі» ауыз әдебиеті үлгілері және көтерілген мәселелері |publisher=InfoHub |language=kk }} {{cite web |url=https://library.kz/ru/201-vystavki/informatsiya-o-vystavkakh.html?start=34 |title=130 лет со дня выхода в свет газеты «Дала уалаятының газеті» |publisher=Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы |language=kk }} {{cite web |url=https://e-history.kz/kz/news/show/31910 |title=XIX ғасыр аяғындағы мәдени жұмыстардың негізгі бағыттары |publisher=Қазақстан тарихы порталы |language=kk }} [[Санат:Қазақ тіліндегі газеттер]] [[Санат:Қазақ баспасөзінің тарихы]] [[Санат:Қазақстанның тарихи басылымдары]] [[Санат:Ресей империясының газеттері]] [[Санат:Омбы тарихы]] [[Санат:1888 жылы құрылған басылымдар]] [[Санат:1902 жылы жабылған басылымдар]] [[Санат:Қазақ АКСР-іне дейінгі Қазақстан]] i161ekgl8wccxu6ib82v0h6c80getv4 0 785322 3644148 2026-08-19T13:25:24Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Көпір | Көпірдің атауы = Ваншу көпірі | Шынайы атауы = {{lang-lv|Vanšu tilts}} | Сурет = Riga - Vanšu Bridge - Vanšu tilts - panoramio.jpg | Сурет ені = 300px | Сурет атауы = Ваншу көпірінің көрінісі | Ресми атауы = Vanšu tilts | Тарихи атауы = Горький көпірі ({{lang-lv|Gorkija tilts}}) | Қолдану аясы = автомобиль, жаяу ж... 3644148 wikitext text/x-wiki {{Көпір | Көпірдің атауы = Ваншу көпірі | Шынайы атауы = {{lang-lv|Vanšu tilts}} | Сурет = Riga - Vanšu Bridge - Vanšu tilts - panoramio.jpg | Сурет ені = 300px | Сурет атауы = Ваншу көпірінің көрінісі | Ресми атауы = Vanšu tilts | Тарихи атауы = Горький көпірі ({{lang-lv|Gorkija tilts}}) | Қолдану аясы = автомобиль, жаяу жүргінші және велосипед қозғалысы | Қиып өтеді = [[Даугава]] | Орны = [[Рига]], [[Латвия]] | lat_dir = N | lat_deg = 56 | lat_min = 57 | lat_sec = 04 | lon_dir = E | lon_deg = 24 | lon_min = 05 | lon_sec = 43 | region = LV | Құрылым түрі = бір пилонды ванталы көпір | Материал = болат, темірбетон | Негізгі аралық = 312 м | Жалпы ұзындығы = 593,60 м | Көпір ені = шамамен 28,1 м | Құрылым биіктігі = 108,7 м | Қозғалыс бағыттарының саны = 4 жолақ | Құрылымдаушы\Сәулетші = «Союздорпроект» Киев филиалы; Г. Б. Фукс, М. М. Корнеев; сәулетші А. Е. Гаврилов | Құрылыс басталған күні = 1978 жылғы қазан | Ашылған күні = 21 шілде 1981 | Реконструкция1 = 2026 жылдан — қайта құру жобасы }} '''Ваншу көпірі''' ({{lang-lv|Vanšu tilts}}) — [[Латвия]] астанасы [[Рига]] қаласындағы [[Даугава]] өзені арқылы өтетін бір пилонды ванталы көпір. Ол өзеннің оң жағалауындағы Риганың тарихи және орталық бөлігін сол жағалаудағы Пардаугава аумағымен байланыстырады. Көпір арқылы Кришьянис Валдемарс көшесі ({{lang-lv|Krišjāņa Valdemāra iela}}) өтеді. Көпір 1981 жылғы 21 шілдеде пайдалануға беріліп, бастапқыда '''Горький көпірі''' ({{lang-lv|Gorkija tilts}}) деп аталды.<ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kulturtelpa/vansu-tiltam-sogad-40-kulturas-mantojuma-sargi-velas-buvi-ieklaut-piemineklu-saraksta-dome--sagaidit-remontu.a395838/ Vanšu tiltam šogad 40. Kultūras mantojuma sargi vēlas būvi iekļaut pieminekļu sarakstā, dome — sagaidīt remontu] // LSM.lv. 09.03.2021. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Қазіргі '''Vanšu tilts''' атауы 1989 жылы ресми түрде берілді.<ref>[https://eng.lsm.lv/article/society/society/riga-getting-two-new-bridges.a95238/ Riga getting two new bridges] // LSM.lv. 27.08.2014. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Ваншу көпірі өзінің 109 метрге жуық биік пилоны мен одан тарайтын болат ванталарының арқасында Рига қаласының сәулеттік келбетінің көрнекті элементтерінің біріне айналды. Көпірдің негізгі аралығы 312 метрді құрайды.<ref name="Riga2025">[https://www.riga.lv/lv/jaunums/noteikts-uzvaretajs-atklataja-konkursa-par-vansu-tilta-projektesanu-un-buvniecibu Noteikts uzvarētājs atklātajā konkursā par Vanšu tilta projektēšanu un būvniecību] // Rīgas valstspilsētas pašvaldība. 02.12.2025. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> == Атауы == Латыш тіліндегі ''Vanšu tilts'' атауы көпірдің негізгі құрылымдық элементі — ванталарға байланысты қойылған. Латыштың ''vantis'' сөзі кеменің діңгегін немесе көпір құрылымын ұстап тұратын керме арқандарды, сымарқандарды білдіреді; ''vanšu'' — осы сөздің ілік септігіндегі көпше түрі.<ref>[https://llvv.tezaurs.lv/vantis%3A1 vantis] // Latviešu literārās valodas vārdnīca, Tēzaurs.lv. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Сондықтан ''Vanšu tilts'' атауын мағыналық жағынан «ванталы көпір» деп түсіндіруге болады. 1981 жылы ашылған кезде құрылыс орыс жазушысы [[Максим Горький]]дің құрметіне '''Горький көпірі''' деп аталды. Қазіргі атауы 1989 жылы бекітілді.<ref>[https://eng.lsm.lv/article/society/society/riga-getting-two-new-bridges.a95238/ Riga getting two new bridges] // LSM.lv. 27.08.2014. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> == Тарихы == Даугава арқылы Риганың орталық бөлігі мен өзеннің сол жағалауын байланыстыратын жаңа тұрақты көпір салу туралы жоба XX ғасырдың 1970-жылдарында әзірленді. Жобалау жұмыстарына «Союздорпроект» институтының Киев филиалы қатысты. Жобаның бас инженерлері Г. Б. Фукс пен М. М. Корнеев, сәулетшісі А. Е. Гаврилов болды.<ref name="Korneev">Корнеев М. М. ''Стальные мосты. Теоретическое и практическое пособие по проектированию''. — Киев, 2003. — 519–520-бб.</ref> 1976 жылғы бастапқы жобалық ұсыныстардың бірінде екі пилон салу көзделген. Алайда Риганың сол кездегі бас сәулетшісі Гунарс Асарис ({{lang-lv|Gunārs Asaris}}) тарихи Риганың қалалық панорамасын барынша ашық сақтау қажеттігін алға тартып, бір пилонды нұсқаны қолдады. Нәтижесінде көпірдің асимметриялық, бір пилонды сұлбасы қабылданды.<ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kulturtelpa/vansu-tiltam-sogad-40-kulturas-mantojuma-sargi-velas-buvi-ieklaut-piemineklu-saraksta-dome--sagaidit-remontu.a395838/ Vanšu tiltam šogad 40] // LSM.lv. 09.03.2021. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Құрылыс жұмыстары 1978 жылғы қазанда басталды. Болат аралық құрылымдардың бір бөлігі [[Воронеж]] көпір зауытында дайындалып, Ригаға жеткізілді. Ірі металл блоктар жағалауда құрастырылып, кейін понтондармен қажетті орынға жеткізілді. Темірбетон пилон жылжымалы қалыптың көмегімен монолитті әдіспен тұрғызылды.<ref name="Korneev"/><ref name="RigaEncyclopedia">''Горьковский мост'' // ''Рига: Энциклопедия = Enciklopēdija Rīga''. — Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989. — 262–263-бб. — ISBN 5-89960-002-0.</ref> Көпір 1981 жылғы 21 шілдеде салтанатты түрде ашылды.<ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kulturtelpa/vansu-tiltam-sogad-40-kulturas-mantojuma-sargi-velas-buvi-ieklaut-piemineklu-saraksta-dome--sagaidit-remontu.a395838/ Vanšu tiltam šogad 40] // LSM.lv. 09.03.2021. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Оның салынуы Риганың көлік жүйесінің дамуына елеулі ықпал етті және Даугава жағалаулары арасындағы тағы бір тұрақты көлік байланысын қалыптастырды. Көпірді жобалауға және салуға қатысқан бір топ маман 1983 жылы [[КСРО Мемлекеттік сыйлығы]]на ие болды.<ref name="Korneev"/> == Құрылымы == Ваншу көпірі — болат қаттылық арқалығы бар асимметриялық бір пилонды ванталы көпір. Қазіргі Рига муниципалитетінің техникалық құжаттамасында оның жалпы ұзындығы '''593,60 м''', ал негізгі пилонының биіктігі '''108,7 м''' деп көрсетілген.<ref name="Riga2025"/> Әдебиетте және бұрынғы анықтамалықтарда көпірдің жалпы ұзындығы шамамен 595 немесе 625 метр деп те көрсетіледі; бұл айырмашылық көпірдің қай бөліктерінің жалпы ұзындыққа енгізілуіне байланысты. Негізгі өзен арнасының үстіндегі аралықтың ұзындығы '''312 м'''.<ref name="Riga2025"/> Көпірдің ені шамамен 28 м. Жол бөлігі төрт қозғалыс жолағына бөлінген, екі жағында жаяу жүргіншілерге арналған жолдар орналасқан.<ref name="Petropavlovsky">Петропавловский А. А. ''Вантовые мосты''. — Мәскеу: Транспорт, 1985. — 224 б.</ref> Көпірдің қаттылық арқалығы ортотропты тақтасы бар тұтас дәнекерленген болат қорапты құрылымнан жасалған. Ол үш негізгі қорапты арқалықтан және шеткі консольдерден тұрады. Қаттылық арқалығының биіктігі шамамен 3,1 м.<ref name="Korneev"/> Пилон темірбетоннан жасалған және ''А'' әрпі тәрізді пішінге ие. Оның екі тірек бағанасы шамамен 56 м биіктікте бірігеді. Пилонның іргетасы бұрғыланған қадаларға сүйенетін темірбетон ростверк түрінде орындалған.<ref name="Korneev"/> Ванталар көпірдің бойлық осі бойынша бір тік жазықтықта орналасқан. Мұндай шешім құрылымға ерекше, алыстан оңай танылатын сыртқы пішін береді. Пилонның бір жағындағы ванталар негізгі аралықты ұстап тұрса, екінші жағындағы кермелер құрылымды теңестіреді. == Рига қаласындағы маңызы == Ваншу көпірі Риганың орталық бөлігін Даугава өзенінің сол жағалауымен байланыстыратын маңызды көлік артерияларының бірі болып саналады. Ол Кришьянис Валдемарс көшесінің жалғасы ретінде қызмет етеді және қала орталығы мен Кипсала ({{lang-lv|Ķīpsala}}), сондай-ақ Пардаугаваның басқа аудандары арасындағы қозғалысты қамтамасыз етеді. Биік пилоны мен желпуіш тәрізді ванталары Риганың өзен жағасындағы панорамасының айқын белгілерінің біріне айналған. Пилон салынғаннан кейін оның 109 метрге жуық биіктігі қала силуэтіне жаңа тік доминанта қосты.<ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kulturtelpa/vansu-tiltam-sogad-40-kulturas-mantojuma-sargi-velas-buvi-ieklaut-piemineklu-saraksta-dome--sagaidit-remontu.a395838/ Vanšu tiltam šogad 40] // LSM.lv. 09.03.2021. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> 2017 жылдан бастап сәулет және өнеркәсіптік мұра саласындағы мамандар мен студенттер арасында көпірді инженерлік және индустриялық мұра нысаны ретінде қорғау жөніндегі бастамалар көтерілді.<ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kulturtelpa/vansu-tiltam-sogad-40-kulturas-mantojuma-sargi-velas-buvi-ieklaut-piemineklu-saraksta-dome--sagaidit-remontu.a395838/ Vanšu tiltam šogad 40] // LSM.lv. 09.03.2021. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> == Қайта құру == Көпір бірнеше онжылдық бойы пайдаланылғаннан кейін оның жол жабыны, гидрооқшаулауы, ванталары және басқа да конструкциялық элементтерін кешенді жаңарту қажеттілігі туындады. 2025 жылғы желтоқсанда Рига муниципалитеті Ваншу көпірін жобалау және қайта құру жөніндегі ашық конкурстың жеңімпазын анықтады. Жобаны жүзеге асыру үшін '''«Vanšu tilts»''' жеткізушілер бірлестігі таңдалды. Оның құрамына ''Hanza Construction Group'', ''Tilts'', ''Vektors T'' және ''Baltijas mākslīgo būvju projektēšanas birojs'' компаниялары кірді.<ref name="Riga2025"/> 2026 жылғы қаңтарда Рига муниципалитеті аталған бірлестікпен жобалау және құрылыс жөніндегі келісімшартқа қол қойды. Шарттың құны қосылған құн салығын есептемегенде '''69 802 998 еуроны''' құрайды.<ref name="Riga2026">[https://www.riga.lv/lv/jaunums/rigas-pasvaldiba-noslegusi-ligumu-par-vansu-tilta-projektesanu-un-buvniecibu Rīgas pašvaldība noslēgusi līgumu par Vanšu tilta projektēšanu un būvniecību] // Rīgas valstspilsētas pašvaldība. 16.01.2026. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Келісім бойынша жобалау кезеңі шарт жасалғаннан кейін 12 айға дейін созылуы тиіс. Негізгі құрылыс жұмыстарын 2027 жылдың басында бастау жоспарланған, ал құрылыс кезеңінің ұзақтығы 24 айға дейін белгіленген.<ref name="Riga2026"/> Қайта құру жобасы: * көпірдің жол жабыны мен гидрооқшаулауын толық жаңартуды; * қолданыстағы ванталарды ауыстыруды; * көпірдің болат және темірбетон құрылымдарын жөндеу мен күшейтуді; * жаяу жүргіншілер мен велосипед қозғалысын бір-бірінен ажыратуды; * көпірдің екі жағында ені 2,5 м велосипед жолдарын салуды; * жаяу жүргіншілер жолдарын қайта ұйымдастыруды; * Кришьянис Валдемарс және Цитаделес көшелері маңындағы көлік торабын жетілдіруді қамтиды.<ref name="Riga2025"/> Көпірді кеңейту кезінде құрылыстың өзіндік салмағын айтарлықтай арттырмай, жүргінші және велосипед аймақтарына қосымша кеңістік жасау үшін аса жоғары беріктікті талшықты бетонды (UHPC) пайдалану жоспарланған. Жоба аясында жалпы салмағы шамамен '''385,5 тонна''' болатын ванталар ауыстырылып, жаңа және қолданыстағы ванталарға жалпы ұзындығы шамамен '''3084 м''' қорғаныш қабықтары орнатылады.<ref name="Riga2025"/> 2026 жылғы шілдеде Ригадағы көлік қозғалысын ұйымдастыруға жауапты мекемелер негізгі құрылыс кезеңінде көпірдегі жеке автомобиль қозғалысын уақытша толық тоқтатып, тек қоғамдық көлік пен жедел қызмет көліктеріне өтуге мүмкіндік беру нұсқасын қарастырып жатқаны хабарланды. Бұл қозғалысты ұйымдастырудың ықтимал нұсқаларының бірі болып табылады және құрылыс кезеңіндегі нақты тәртіп жобаны іске асыру барысына қарай белгіленеді.<ref>[https://eng.lsm.lv/article/economy/transport/15.07.2026-riga-bridge-repairs-likely-to-cause-traffic-disruption.a655219/ Riga bridge repairs likely to cause traffic disruption] // LSM.lv. 15.07.2026. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> == Галерея == <gallery> File:Riga - Vanšu Bridge - Vanšu tilts - panoramio.jpg|Ваншу көпірінің жалпы көрінісі File:Vanšu-Brücke 20220629-1.JPG|Көпір және Даугава өзені </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * Корнеев М. М. ''Стальные мосты. Теоретическое и практическое пособие по проектированию''. — Киев, 2003. — 547 б. * Петропавловский А. А. ''Вантовые мосты''. — Мәскеу: Транспорт, 1985. — 224 б. * ''Горьковский мост'' // ''Рига: Энциклопедия = Enciklopēdija Rīga''. — Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989. — 262–263-бб. — ISBN 5-89960-002-0. == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Vanšu tilts}} * [https://www.riga.lv/lv/jaunums/rigas-pasvaldiba-noslegusi-ligumu-par-vansu-tilta-projektesanu-un-buvniecibu Рига муниципалитетінің Ваншу көпірін қайта құру туралы ресми ақпараты] {{ref-lv}} * [https://redzidzirdilatviju.lv/lv/collections/204720/279 «Redzi, dzirdi Latviju!» — Ваншу көпірінің құрылысына қатысты мұрағаттық материалдар] {{ref-lv}} [[Санат:Латвия]] [[Санат:Рига]] 318tljfrfk85t9pkvi9pkvhx2krnci2 3644149 3644148 2026-08-19T13:25:47Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Тарихы */ 3644149 wikitext text/x-wiki {{Көпір | Көпірдің атауы = Ваншу көпірі | Шынайы атауы = {{lang-lv|Vanšu tilts}} | Сурет = Riga - Vanšu Bridge - Vanšu tilts - panoramio.jpg | Сурет ені = 300px | Сурет атауы = Ваншу көпірінің көрінісі | Ресми атауы = Vanšu tilts | Тарихи атауы = Горький көпірі ({{lang-lv|Gorkija tilts}}) | Қолдану аясы = автомобиль, жаяу жүргінші және велосипед қозғалысы | Қиып өтеді = [[Даугава]] | Орны = [[Рига]], [[Латвия]] | lat_dir = N | lat_deg = 56 | lat_min = 57 | lat_sec = 04 | lon_dir = E | lon_deg = 24 | lon_min = 05 | lon_sec = 43 | region = LV | Құрылым түрі = бір пилонды ванталы көпір | Материал = болат, темірбетон | Негізгі аралық = 312 м | Жалпы ұзындығы = 593,60 м | Көпір ені = шамамен 28,1 м | Құрылым биіктігі = 108,7 м | Қозғалыс бағыттарының саны = 4 жолақ | Құрылымдаушы\Сәулетші = «Союздорпроект» Киев филиалы; Г. Б. Фукс, М. М. Корнеев; сәулетші А. Е. Гаврилов | Құрылыс басталған күні = 1978 жылғы қазан | Ашылған күні = 21 шілде 1981 | Реконструкция1 = 2026 жылдан — қайта құру жобасы }} '''Ваншу көпірі''' ({{lang-lv|Vanšu tilts}}) — [[Латвия]] астанасы [[Рига]] қаласындағы [[Даугава]] өзені арқылы өтетін бір пилонды ванталы көпір. Ол өзеннің оң жағалауындағы Риганың тарихи және орталық бөлігін сол жағалаудағы Пардаугава аумағымен байланыстырады. Көпір арқылы Кришьянис Валдемарс көшесі ({{lang-lv|Krišjāņa Valdemāra iela}}) өтеді. Көпір 1981 жылғы 21 шілдеде пайдалануға беріліп, бастапқыда '''Горький көпірі''' ({{lang-lv|Gorkija tilts}}) деп аталды.<ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kulturtelpa/vansu-tiltam-sogad-40-kulturas-mantojuma-sargi-velas-buvi-ieklaut-piemineklu-saraksta-dome--sagaidit-remontu.a395838/ Vanšu tiltam šogad 40. Kultūras mantojuma sargi vēlas būvi iekļaut pieminekļu sarakstā, dome — sagaidīt remontu] // LSM.lv. 09.03.2021. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Қазіргі '''Vanšu tilts''' атауы 1989 жылы ресми түрде берілді.<ref>[https://eng.lsm.lv/article/society/society/riga-getting-two-new-bridges.a95238/ Riga getting two new bridges] // LSM.lv. 27.08.2014. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Ваншу көпірі өзінің 109 метрге жуық биік пилоны мен одан тарайтын болат ванталарының арқасында Рига қаласының сәулеттік келбетінің көрнекті элементтерінің біріне айналды. Көпірдің негізгі аралығы 312 метрді құрайды.<ref name="Riga2025">[https://www.riga.lv/lv/jaunums/noteikts-uzvaretajs-atklataja-konkursa-par-vansu-tilta-projektesanu-un-buvniecibu Noteikts uzvarētājs atklātajā konkursā par Vanšu tilta projektēšanu un būvniecību] // Rīgas valstspilsētas pašvaldība. 02.12.2025. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> == Атауы == Латыш тіліндегі ''Vanšu tilts'' атауы көпірдің негізгі құрылымдық элементі — ванталарға байланысты қойылған. Латыштың ''vantis'' сөзі кеменің діңгегін немесе көпір құрылымын ұстап тұратын керме арқандарды, сымарқандарды білдіреді; ''vanšu'' — осы сөздің ілік септігіндегі көпше түрі.<ref>[https://llvv.tezaurs.lv/vantis%3A1 vantis] // Latviešu literārās valodas vārdnīca, Tēzaurs.lv. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Сондықтан ''Vanšu tilts'' атауын мағыналық жағынан «ванталы көпір» деп түсіндіруге болады. 1981 жылы ашылған кезде құрылыс орыс жазушысы [[Максим Горький]]дің құрметіне '''Горький көпірі''' деп аталды. Қазіргі атауы 1989 жылы бекітілді.<ref>[https://eng.lsm.lv/article/society/society/riga-getting-two-new-bridges.a95238/ Riga getting two new bridges] // LSM.lv. 27.08.2014. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> == Тарихы == Даугава арқылы Риганың орталық бөлігі мен өзеннің сол жағалауын байланыстыратын жаңа тұрақты көпір салу туралы жоба XX ғасырдың 1970-жылдарында әзірленді. Жобалау жұмыстарына «Союздорпроект» институтының Киев филиалы қатысты. Жобаның бас инженерлері Г. Б. Фукс пен М. М. Корнеев, сәулетшісі А. Е. Гаврилов болды.<ref name="Korneev">Корнеев М. М. ''Стальные мосты. Теоретическое и практическое пособие по проектированию''. — Киев, 2003. — 519–520-бб.</ref> 1976 жылғы бастапқы жобалық ұсыныстардың бірінде екі пилон салу көзделген. Алайда Риганың сол кездегі бас сәулетшісі Гунарс Асарис ({{lang-lv|Gunārs Asaris}}) тарихи Риганың қалалық панорамасын барынша ашық сақтау қажеттігін алға тартып, бір пилонды нұсқаны қолдады. Нәтижесінде көпірдің асимметриялық, бір пилонды сұлбасы қабылданды.<ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kulturtelpa/vansu-tiltam-sogad-40-kulturas-mantojuma-sargi-velas-buvi-ieklaut-piemineklu-saraksta-dome--sagaidit-remontu.a395838/ Vanšu tiltam šogad 40] // LSM.lv. 09.03.2021. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Құрылыс жұмыстары 1978 жылғы қазанда басталды. Болат аралық құрылымдардың бір бөлігі [[Воронеж]] көпір зауытында дайындалып, Ригаға жеткізілді. Ірі металл блоктар жағалауда құрастырылып, кейін понтондармен қажетті орынға жеткізілді. Темірбетон пилон жылжымалы қалыптың көмегімен монолитті әдіспен тұрғызылды.<ref name="Korneev"/><ref name="RigaEncyclopedia">''Горьковский мост'' // ''Рига: Энциклопедия = Enciklopēdija Rīga''. — Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989. — 262–263-бб. — ISBN 5-89960-002-0.</ref> Көпір 1981 жылғы 21 шілдеде салтанатты түрде ашылды.<ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kulturtelpa/vansu-tiltam-sogad-40-kulturas-mantojuma-sargi-velas-buvi-ieklaut-piemineklu-saraksta-dome--sagaidit-remontu.a395838/ Vanšu tiltam šogad 40] // LSM.lv. 09.03.2021. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Оның салынуы Риганың көлік жүйесінің дамуына елеулі ықпал етті және Даугава жағалаулары арасындағы тағы бір тұрақты көлік байланысын қалыптастырды. Көпірді жобалауға және салуға қатысқан бір топ маман 1983 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығына ие болды.<ref name="Korneev"/> == Құрылымы == Ваншу көпірі — болат қаттылық арқалығы бар асимметриялық бір пилонды ванталы көпір. Қазіргі Рига муниципалитетінің техникалық құжаттамасында оның жалпы ұзындығы '''593,60 м''', ал негізгі пилонының биіктігі '''108,7 м''' деп көрсетілген.<ref name="Riga2025"/> Әдебиетте және бұрынғы анықтамалықтарда көпірдің жалпы ұзындығы шамамен 595 немесе 625 метр деп те көрсетіледі; бұл айырмашылық көпірдің қай бөліктерінің жалпы ұзындыққа енгізілуіне байланысты. Негізгі өзен арнасының үстіндегі аралықтың ұзындығы '''312 м'''.<ref name="Riga2025"/> Көпірдің ені шамамен 28 м. Жол бөлігі төрт қозғалыс жолағына бөлінген, екі жағында жаяу жүргіншілерге арналған жолдар орналасқан.<ref name="Petropavlovsky">Петропавловский А. А. ''Вантовые мосты''. — Мәскеу: Транспорт, 1985. — 224 б.</ref> Көпірдің қаттылық арқалығы ортотропты тақтасы бар тұтас дәнекерленген болат қорапты құрылымнан жасалған. Ол үш негізгі қорапты арқалықтан және шеткі консольдерден тұрады. Қаттылық арқалығының биіктігі шамамен 3,1 м.<ref name="Korneev"/> Пилон темірбетоннан жасалған және ''А'' әрпі тәрізді пішінге ие. Оның екі тірек бағанасы шамамен 56 м биіктікте бірігеді. Пилонның іргетасы бұрғыланған қадаларға сүйенетін темірбетон ростверк түрінде орындалған.<ref name="Korneev"/> Ванталар көпірдің бойлық осі бойынша бір тік жазықтықта орналасқан. Мұндай шешім құрылымға ерекше, алыстан оңай танылатын сыртқы пішін береді. Пилонның бір жағындағы ванталар негізгі аралықты ұстап тұрса, екінші жағындағы кермелер құрылымды теңестіреді. == Рига қаласындағы маңызы == Ваншу көпірі Риганың орталық бөлігін Даугава өзенінің сол жағалауымен байланыстыратын маңызды көлік артерияларының бірі болып саналады. Ол Кришьянис Валдемарс көшесінің жалғасы ретінде қызмет етеді және қала орталығы мен Кипсала ({{lang-lv|Ķīpsala}}), сондай-ақ Пардаугаваның басқа аудандары арасындағы қозғалысты қамтамасыз етеді. Биік пилоны мен желпуіш тәрізді ванталары Риганың өзен жағасындағы панорамасының айқын белгілерінің біріне айналған. Пилон салынғаннан кейін оның 109 метрге жуық биіктігі қала силуэтіне жаңа тік доминанта қосты.<ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kulturtelpa/vansu-tiltam-sogad-40-kulturas-mantojuma-sargi-velas-buvi-ieklaut-piemineklu-saraksta-dome--sagaidit-remontu.a395838/ Vanšu tiltam šogad 40] // LSM.lv. 09.03.2021. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> 2017 жылдан бастап сәулет және өнеркәсіптік мұра саласындағы мамандар мен студенттер арасында көпірді инженерлік және индустриялық мұра нысаны ретінде қорғау жөніндегі бастамалар көтерілді.<ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kulturtelpa/vansu-tiltam-sogad-40-kulturas-mantojuma-sargi-velas-buvi-ieklaut-piemineklu-saraksta-dome--sagaidit-remontu.a395838/ Vanšu tiltam šogad 40] // LSM.lv. 09.03.2021. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> == Қайта құру == Көпір бірнеше онжылдық бойы пайдаланылғаннан кейін оның жол жабыны, гидрооқшаулауы, ванталары және басқа да конструкциялық элементтерін кешенді жаңарту қажеттілігі туындады. 2025 жылғы желтоқсанда Рига муниципалитеті Ваншу көпірін жобалау және қайта құру жөніндегі ашық конкурстың жеңімпазын анықтады. Жобаны жүзеге асыру үшін '''«Vanšu tilts»''' жеткізушілер бірлестігі таңдалды. Оның құрамына ''Hanza Construction Group'', ''Tilts'', ''Vektors T'' және ''Baltijas mākslīgo būvju projektēšanas birojs'' компаниялары кірді.<ref name="Riga2025"/> 2026 жылғы қаңтарда Рига муниципалитеті аталған бірлестікпен жобалау және құрылыс жөніндегі келісімшартқа қол қойды. Шарттың құны қосылған құн салығын есептемегенде '''69 802 998 еуроны''' құрайды.<ref name="Riga2026">[https://www.riga.lv/lv/jaunums/rigas-pasvaldiba-noslegusi-ligumu-par-vansu-tilta-projektesanu-un-buvniecibu Rīgas pašvaldība noslēgusi līgumu par Vanšu tilta projektēšanu un būvniecību] // Rīgas valstspilsētas pašvaldība. 16.01.2026. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> Келісім бойынша жобалау кезеңі шарт жасалғаннан кейін 12 айға дейін созылуы тиіс. Негізгі құрылыс жұмыстарын 2027 жылдың басында бастау жоспарланған, ал құрылыс кезеңінің ұзақтығы 24 айға дейін белгіленген.<ref name="Riga2026"/> Қайта құру жобасы: * көпірдің жол жабыны мен гидрооқшаулауын толық жаңартуды; * қолданыстағы ванталарды ауыстыруды; * көпірдің болат және темірбетон құрылымдарын жөндеу мен күшейтуді; * жаяу жүргіншілер мен велосипед қозғалысын бір-бірінен ажыратуды; * көпірдің екі жағында ені 2,5 м велосипед жолдарын салуды; * жаяу жүргіншілер жолдарын қайта ұйымдастыруды; * Кришьянис Валдемарс және Цитаделес көшелері маңындағы көлік торабын жетілдіруді қамтиды.<ref name="Riga2025"/> Көпірді кеңейту кезінде құрылыстың өзіндік салмағын айтарлықтай арттырмай, жүргінші және велосипед аймақтарына қосымша кеңістік жасау үшін аса жоғары беріктікті талшықты бетонды (UHPC) пайдалану жоспарланған. Жоба аясында жалпы салмағы шамамен '''385,5 тонна''' болатын ванталар ауыстырылып, жаңа және қолданыстағы ванталарға жалпы ұзындығы шамамен '''3084 м''' қорғаныш қабықтары орнатылады.<ref name="Riga2025"/> 2026 жылғы шілдеде Ригадағы көлік қозғалысын ұйымдастыруға жауапты мекемелер негізгі құрылыс кезеңінде көпірдегі жеке автомобиль қозғалысын уақытша толық тоқтатып, тек қоғамдық көлік пен жедел қызмет көліктеріне өтуге мүмкіндік беру нұсқасын қарастырып жатқаны хабарланды. Бұл қозғалысты ұйымдастырудың ықтимал нұсқаларының бірі болып табылады және құрылыс кезеңіндегі нақты тәртіп жобаны іске асыру барысына қарай белгіленеді.<ref>[https://eng.lsm.lv/article/economy/transport/15.07.2026-riga-bridge-repairs-likely-to-cause-traffic-disruption.a655219/ Riga bridge repairs likely to cause traffic disruption] // LSM.lv. 15.07.2026. (қаралған күні: 19.08.2026).</ref> == Галерея == <gallery> File:Riga - Vanšu Bridge - Vanšu tilts - panoramio.jpg|Ваншу көпірінің жалпы көрінісі File:Vanšu-Brücke 20220629-1.JPG|Көпір және Даугава өзені </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * Корнеев М. М. ''Стальные мосты. Теоретическое и практическое пособие по проектированию''. — Киев, 2003. — 547 б. * Петропавловский А. А. ''Вантовые мосты''. — Мәскеу: Транспорт, 1985. — 224 б. * ''Горьковский мост'' // ''Рига: Энциклопедия = Enciklopēdija Rīga''. — Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989. — 262–263-бб. — ISBN 5-89960-002-0. == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Vanšu tilts}} * [https://www.riga.lv/lv/jaunums/rigas-pasvaldiba-noslegusi-ligumu-par-vansu-tilta-projektesanu-un-buvniecibu Рига муниципалитетінің Ваншу көпірін қайта құру туралы ресми ақпараты] {{ref-lv}} * [https://redzidzirdilatviju.lv/lv/collections/204720/279 «Redzi, dzirdi Latviju!» — Ваншу көпірінің құрылысына қатысты мұрағаттық материалдар] {{ref-lv}} [[Санат:Латвия]] [[Санат:Рига]] rycsqy5no6cq62ie5v77oh1aao43rtm 0 785323 3644151 2026-08-19T14:07:23Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1493) Зигрид | symbol = | image = [[Сурет:001493-asteroid shape model (1493) Sigrid.png|180px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Э. Ж. Дельпорт | discovered = 26.08.1938 | mp_name = | alt_names = 1938 QB, 1934 NB₁,<br>1934 PW, 1957 UT,<br>1961 TM₁, 1961 XL,<br>1977 UN, A908 WA,<br>A916 YD... 3644151 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1493) Зигрид | symbol = | image = [[Сурет:001493-asteroid shape model (1493) Sigrid.png|180px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Э. Ж. Дельпорт | discovered = 26.08.1938 | mp_name = | alt_names = 1938 QB, 1934 NB₁,<br>1934 PW, 1957 UT,<br>1961 TM₁, 1961 XL,<br>1977 UN, A908 WA,<br>A916 YD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1493 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 2,9175 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,9416 а. б. | semimajor = 2,4295 а. б. | eccentricity = 0,2009 | period = 3,79 жыл | avg_speed = | inclination = 2,577° | asc_node = 330,58° | mean_anomaly = 318,09° | arg_perihelion = 1,689° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 24,03±2,1 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,0398±0,0028 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = F | abs_magnitude = 11,99}} '''(1493) Зигрид''' — [[Негізгі белдеу]]дің бергі шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1938 жылдың 26 тамызында [[Эжен Жозеф Дельпорт]] Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты. Дат-америкалық астроном [[Бенгт Стрёмгрен]]нің (1908–1987) жұбайы есімімен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] * [[(1846) Бенгт]] [[Санат:Астероидтар]] e92wt6lxlvk06lwzy0m0o4435vwm54o 0 785324 3644152 2026-08-19T14:12:12Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1492) Оппольцер | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = И. Вяйсяля | discovered = 23.03.1938 | mp_name = | alt_names = 1938 FL, 1971 VR | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1492 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,4... 3644152 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1492) Оппольцер | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = И. Вяйсяля | discovered = 23.03.1938 | mp_name = | alt_names = 1938 FL, 1971 VR | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1492 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,42725 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,91858 а. б. | semimajor = 2,17292 а. б. | eccentricity = 0,117047 | period = 3,2 жыл | avg_speed = 20,14 ш/с | inclination = 6,0563° | asc_node = 137,699° | mean_anomaly = 105,1246° | arg_perihelion = 81,8893° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 12,27±1,5 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,089±0,026 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 12,9}} '''(1492) Оппольцер''' — [[Негізгі белдеу]]дің бергі шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1938 жылдың 23 наурызында [[Ирьё Вяйсяля]] [[Турку обсерваториясы]]нда ашты. ''[[Тұтылулардың каноны]]'' атты еңбектің авторы, аустриялық астроном [[Теодор Оппольцер]]дің (1841–1886) құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] * [[Оппольцер (Ай кратері)]] * [[(237) Целестина]] [[Санат:Астероидтар]] 5aiwlzo7ym36pifer95qy24h0wu8e0s 0 785325 3644153 2026-08-19T14:16:17Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1491) Бальдуинус | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Э. Ж. Дельпорт | discovered = 23.02.1938 | mp_name = | alt_names = 1930 UR, 1938 EJ,<br>1959 XJ, 1975 RP₁ | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1491 JPL Small-Body Database]</r... 3644153 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1491) Бальдуинус | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Э. Ж. Дельпорт | discovered = 23.02.1938 | mp_name = | alt_names = 1930 UR, 1938 EJ,<br>1959 XJ, 1975 RP₁ | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1491 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,65480 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,82683 а. б. | semimajor = 3,24081 а. б. | eccentricity = 0,127741 | period = 5,8 жыл | avg_speed = 16,59 ш/с | inclination = 3,640° | asc_node = 312,993° | mean_anomaly = 123,426° | arg_perihelion = 160,631° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 22 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,048 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 11,4}} '''(1491) Бальдуинус''' — [[Негізгі белдеу]]дің арғы шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1938 жылдың 23 ақпанында [[Эжен Жозеф Дельпорт]] Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты. Бельгия патшасы [[I Бодуэн]]ның (1930–1993) құрметіне орай оның есімінің латынша нұсқасымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] [[Санат:Астероидтар]] cvv70ngk8xy7yhmonwsjhxu46bq389z 0 785326 3644154 2026-08-19T14:20:34Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1490) Лимпопо | symbol = | image = [[Сурет:1490Limpopo (Lightcurve Inversion).png|270px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 14.06.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 LB, 1931 BL,<br>1937 WJ, 1937 YK,<br>1947 ND, 1965 OD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <r... 3644154 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1490) Лимпопо | symbol = | image = [[Сурет:1490Limpopo (Lightcurve Inversion).png|270px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 14.06.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 LB, 1931 BL,<br>1937 WJ, 1937 YK,<br>1947 ND, 1965 OD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1490 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 16.02.2017 | aphelion = 2,7182 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,9869 а. б. | semimajor = 2,3525 а. б. | eccentricity = 0,1296 | period = 3,61 жыл | avg_speed = 19,3 ш/с | inclination = 10,020° | asc_node = 254,27° | mean_anomaly = 63,865° | arg_perihelion = 90,817° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 15–20 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,069±0,003 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = X | abs_magnitude = 12,1}} '''(1490) Лимпопо''' — [[Негізгі белдеу]]дің бергі шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1936 жылдың 14 маусымында [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Оңтүстік Африкадағы [[Лимпопо]] өзенінің атымен аталды. [[Сурет:Орбита астероида 1490.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] [[Сурет:Орбита астероида 1490 (наклон).png|thumb|400px|center|Эклиптикадан ауытқуы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] [[Санат:Астероидтар]] 5vkiutzsj2gcj60lvjkohzgxowfmn4y 0 785327 3644166 2026-08-19T16:02:15Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = «Одессаны қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal Defense of Odessa.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}} | мемле... 3644166 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Одессаны қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal Defense of Odessa.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[22 желтоқсан]] [[1942 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 30 500 | жоғары марапаты = [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Odessa" }} '''«Одессаны қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}}) — 1942 жылы 22 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cmxq0jhur8jpetwa1i75tm4h6459wk7 3644167 3644166 2026-08-19T16:02:29Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО медалдары|КСРО медалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3644167 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Одессаны қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal Defense of Odessa.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[22 желтоқсан]] [[1942 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 30 500 | жоғары марапаты = [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Odessa" }} '''«Одессаны қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}}) — 1942 жылы 22 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] lkshi8u5gvjb7tm1kgj8ud81mmforl4 3644168 3644167 2026-08-19T16:11:35Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3644168 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Одессаны қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal Defense of Odessa.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[22 желтоқсан]] [[1942 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 30 500 | жоғары марапаты = [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Odessa" }} '''«Одессаны қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}}) — 1942 жылы 22 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. == Медал жайлы ереже == «Одесса қорғанысы үшін» медалімен Одесса қорғанысына қатысушылардың барлығы — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Әскердің]], Әскери-Теңіз Флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғанысқа тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар наградталды. Одесса қорғанысының кезеңі 1941 жылғы 5 тамыз — 16 қазан деп есептеледі. Медалді табыстау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Одесса қорғанысына нақты қатысқанын куәландыратын, әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Одесса облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері берген құжаттардың негізінде жүргізілді. [[Ленинградты қорғағаны үшін медалі|«Ленинградты қорғағаны үшін»]], «Одессаны қорғағаны үшін», [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін»]] және [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін»]] медалдері бесбұрышты тағанға тағу үшін тағайындалған алғашқы кеңестік марапаттар болды. Бастапқыда, оларды кеуденің оң жағына тағу көзделді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдеріне арналған таспалардың үлгілері мен сипаттамаларын және ордендерді, медалдерді, ордендік таспалар мен ерекшелік белгілерін тағу ережелерін бекіту туралы» Жарлығымен бұрын басқа пішіндегі тағандарға тағылған өзге де марапаттар үшін бесбұрышты таған енгізіліп, қалаларды қорғау үшін берілетін медалдерді кеуденің сол жағына, басқа марапаттармен бір қатарда тағу белгіленді. Қайтыс болғаннан кейін марапаттау қарастырылмаған, бірақ кейіннен марапат тағайындалғанға дейін қаза тапқан қорғаныстың белсенді қатысушыларын марапаттау жағдайлары белгілі болды. «Одессаны қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылады және КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Ленинградты қорғағаны үшін» медалінен кейін, ал [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін»]] медалі тағайындалғаннан кейін соңғысының артынан орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Одессаны қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''30 500''' адам марапатталған. Кейінгі кезеңде [[Фалеристика|фалеристер]] арасында ол «Оңтүстік бантик» деп аталатын Ұлы Отан соғысы жылдарындағы кеңестік марапаттардың бейресми жиынтығының алғашқы бөлігі болды. == Сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 2h1a4drwaj31o40a9wjnmqcs7dmotjj 3644169 3644168 2026-08-19T16:15:49Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3644169 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Одессаны қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal Defense of Odessa.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[22 желтоқсан]] [[1942 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 30 500 | жоғары марапаты = [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Odessa" }} '''«Одессаны қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}}) — 1942 жылы 22 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении медалей «За оборону Ленинграда», «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Сталинграда» и награждении этими медалями участников обороны Ленинграда, Одессы, Севастополя и Сталинграда» от 22 декабря 1942 года | шынайы атауы = | сілтеме = http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_047.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1942 | томы = | нөмірі = 47 (206) | беттері = 1 | isbn = | issn = }}</ref> . Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. == Медал жайлы ереже == «Одесса қорғанысы үшін» медалімен Одесса қорғанысына қатысушылардың барлығы — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Әскердің]], Әскери-Теңіз Флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғанысқа тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар наградталды. Одесса қорғанысының кезеңі 1941 жылғы 5 тамыз — 16 қазан деп есептеледі. Медалді табыстау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Одесса қорғанысына нақты қатысқанын куәландыратын, әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Одесса облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері берген құжаттардың негізінде жүргізілді. [[Ленинградты қорғағаны үшін медалі|«Ленинградты қорғағаны үшін»]], «Одессаны қорғағаны үшін», [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін»]] және [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін»]] медалдері бесбұрышты тағанға тағу үшін тағайындалған алғашқы кеңестік марапаттар болды. Бастапқыда, оларды кеуденің оң жағына тағу көзделді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдеріне арналған таспалардың үлгілері мен сипаттамаларын және ордендерді, медалдерді, ордендік таспалар мен ерекшелік белгілерін тағу ережелерін бекіту туралы» Жарлығымен бұрын басқа пішіндегі тағандарға тағылған өзге де марапаттар үшін бесбұрышты таған енгізіліп, қалаларды қорғау үшін берілетін медалдерді кеуденің сол жағына, басқа марапаттармен бір қатарда тағу белгіленді. Қайтыс болғаннан кейін марапаттау қарастырылмаған, бірақ кейіннен марапат тағайындалғанға дейін қаза тапқан қорғаныстың белсенді қатысушыларын марапаттау жағдайлары белгілі болды. «Одессаны қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылады және КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Ленинградты қорғағаны үшін» медалінен кейін, ал [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін»]] медалі тағайындалғаннан кейін соңғысының артынан орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Одессаны қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''30 500''' адам марапатталған. Кейінгі кезеңде [[Фалеристика|фалеристер]] арасында ол «Оңтүстік бантик» деп аталатын Ұлы Отан соғысы жылдарындағы кеңестік марапаттардың бейресми жиынтығының алғашқы бөлігі болды. == Сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 0fiu039x0pqiffmvi6nln70hapnrkk7 3644170 3644169 2026-08-19T16:16:59Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3644170 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Одессаны қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal Defense of Odessa.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[22 желтоқсан]] [[1942 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 30 500 | жоғары марапаты = [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Odessa" }} '''«Одессаны қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}}) — 1942 жылы 22 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении медалей «За оборону Ленинграда», «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Сталинграда» и награждении этими медалями участников обороны Ленинграда, Одессы, Севастополя и Сталинграда» от 22 декабря 1942 года | шынайы атауы = | сілтеме = http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_047.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1942 | томы = | нөмірі = 47 (206) | беттері = 1 | isbn = | issn = }}</ref> . Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. == Медал жайлы ереже == «Одесса қорғанысы үшін» медалімен Одесса қорғанысына қатысушылардың барлығы — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Әскердің]], Әскери-Теңіз Флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғанысқа тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар наградталды. Одесса қорғанысының кезеңі 1941 жылғы 5 тамыз — 16 қазан деп есептеледі. Медалді табыстау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Одесса қорғанысына нақты қатысқанын куәландыратын, әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Одесса облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері берген құжаттардың негізінде жүргізілді. [[Ленинградты қорғағаны үшін медалі|«Ленинградты қорғағаны үшін»]], «Одессаны қорғағаны үшін», [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін»]] және [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін»]] медалдері бесбұрышты тағанға тағу үшін тағайындалған алғашқы кеңестік марапаттар болды. Бастапқыда, оларды кеуденің оң жағына тағу көзделді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдеріне арналған таспалардың үлгілері мен сипаттамаларын және ордендерді, медалдерді, ордендік таспалар мен ерекшелік белгілерін тағу ережелерін бекіту туралы» Жарлығымен бұрын басқа пішіндегі тағандарға тағылған өзге де марапаттар үшін бесбұрышты таған енгізіліп, қалаларды қорғау үшін берілетін медалдерді кеуденің сол жағына, басқа марапаттармен бір қатарда тағу белгіленді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года | шынайы атауы = | сілтеме = https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1943 | томы = | нөмірі = 23 (229) | беттері = 1 – 2 | isbn = | issn = }}</ref>. Қайтыс болғаннан кейін марапаттау қарастырылмаған, бірақ кейіннен марапат тағайындалғанға дейін қаза тапқан қорғаныстың белсенді қатысушыларын марапаттау жағдайлары белгілі болды. «Одессаны қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылады және КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Ленинградты қорғағаны үшін» медалінен кейін, ал [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін»]] медалі тағайындалғаннан кейін соңғысының артынан орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Одессаны қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''30 500''' адам марапатталған. Кейінгі кезеңде [[Фалеристика|фалеристер]] арасында ол «Оңтүстік бантик» деп аталатын Ұлы Отан соғысы жылдарындағы кеңестік марапаттардың бейресми жиынтығының алғашқы бөлігі болды<ref>''Пустоваров А.'' Южный Бант. Британский подход в фалеристике СССР // Военно-исторический портал Military Крым. — Симферополь, 2010. — № 1. — С. 52—59.</ref>. == Сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] n5lhmrbp817udcgygpwqpfrdx2ssdos 3644171 3644170 2026-08-19T16:23:09Z Орел Карл 81620 /* Сипаттамасы */ 3644171 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Одессаны қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal Defense of Odessa.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[22 желтоқсан]] [[1942 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 30 500 | жоғары марапаты = [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Odessa" }} '''«Одессаны қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}}) — 1942 жылы 22 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении медалей «За оборону Ленинграда», «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Сталинграда» и награждении этими медалями участников обороны Ленинграда, Одессы, Севастополя и Сталинграда» от 22 декабря 1942 года | шынайы атауы = | сілтеме = http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_047.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1942 | томы = | нөмірі = 47 (206) | беттері = 1 | isbn = | issn = }}</ref> . Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. == Медал жайлы ереже == «Одесса қорғанысы үшін» медалімен Одесса қорғанысына қатысушылардың барлығы — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Әскердің]], Әскери-Теңіз Флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғанысқа тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар наградталды. Одесса қорғанысының кезеңі 1941 жылғы 5 тамыз — 16 қазан деп есептеледі. Медалді табыстау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Одесса қорғанысына нақты қатысқанын куәландыратын, әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Одесса облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері берген құжаттардың негізінде жүргізілді. [[Ленинградты қорғағаны үшін медалі|«Ленинградты қорғағаны үшін»]], «Одессаны қорғағаны үшін», [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін»]] және [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін»]] медалдері бесбұрышты тағанға тағу үшін тағайындалған алғашқы кеңестік марапаттар болды. Бастапқыда, оларды кеуденің оң жағына тағу көзделді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдеріне арналған таспалардың үлгілері мен сипаттамаларын және ордендерді, медалдерді, ордендік таспалар мен ерекшелік белгілерін тағу ережелерін бекіту туралы» Жарлығымен бұрын басқа пішіндегі тағандарға тағылған өзге де марапаттар үшін бесбұрышты таған енгізіліп, қалаларды қорғау үшін берілетін медалдерді кеуденің сол жағына, басқа марапаттармен бір қатарда тағу белгіленді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года | шынайы атауы = | сілтеме = https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1943 | томы = | нөмірі = 23 (229) | беттері = 1 – 2 | isbn = | issn = }}</ref>. Қайтыс болғаннан кейін марапаттау қарастырылмаған, бірақ кейіннен марапат тағайындалғанға дейін қаза тапқан қорғаныстың белсенді қатысушыларын марапаттау жағдайлары белгілі болды. «Одессаны қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылады және КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Ленинградты қорғағаны үшін» медалінен кейін, ал [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін»]] медалі тағайындалғаннан кейін соңғысының артынан орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Одессаны қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''30 500''' адам марапатталған. Кейінгі кезеңде [[Фалеристика|фалеристер]] арасында ол «Оңтүстік бантик» деп аталатын Ұлы Отан соғысы жылдарындағы кеңестік марапаттардың бейресми жиынтығының алғашқы бөлігі болды<ref>''Пустоваров А.'' Южный Бант. Британский подход в фалеристике СССР // Военно-исторический портал Military Крым. — Симферополь, 2010. — № 1. — С. 52—59.</ref>. == Сипаттамасы == Медаль «Одессаны қорғағаны үшін» бастапқыда тот баспайтын болаттан жасалуы көзделді, бірақ 1943 жылғы 27 наурыздағы қаулымен материал жезге өзгертілді. Медалдің диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішіні бар. Медалдің алдыңғы жағында теңіз жағалауы мен маяктың сұлбасы аясында мылтықтарын дайын ұстаған қызыләскерші мен қызылфлотшының бейнелері орналасқан. Бейнелердің үстінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазу бар. Медалдің жоғарғы бөлігінде, шеңбер бойымен «ОДЕССАНЫ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ ОДЕССЫ»}}) деген жазу жазылған. Жазудың басында және соңында кішкентай бесбұрышты жұлдызшалар бар. Медалдің төменгі бөлігінде бұтақтарының түбі бесбұрышты жұлдызшасы бар таспамен айқастырылған алқагүл бейнеленген. Медалдің алдыңғы жағы шығыңқы жиекпен ернеумен жиектелген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу жазылған. Жазудың үстінде орақ пен балға бейнеленген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Бастапқыда, таспа көгілдір түсті, бір-бірінен 5 мм қашықтықта орналасқан ені 5 мм-ден екі көк жолақ болды. 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлықпен жаңа таспа белгіленді — ортасында ені 2 мм бойлық көгілдір жолағы бар зәйтүн түсті таспа болды. == Суреттеме == <gallery widths="180px" heights="180px" mode="packed"> Сурет:Defence of Odessa REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Наградное удостоверение к медали За оборону Одессы.jpg|«Одессаны қорғағаны үшін» медаліне арналған куәлік Сурет:Stamp of USSR 0885.jpg|КСРО пошта маркасы, 1944 жыл Сурет:Оборона Одессы марка 2011.jpg|Медалі бар түпнұсқа марка. Укрпошта, 2011 жыл </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] f5k6ppv7c1m6x5vyblsgi68hvvsvb2m 3644172 3644171 2026-08-19T16:24:08Z Орел Карл 81620 /* Сипаттамасы */ 3644172 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Одессаны қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal Defense of Odessa.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[22 желтоқсан]] [[1942 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 30 500 | жоғары марапаты = [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Odessa" }} '''«Одессаны қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}}) — 1942 жылы 22 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении медалей «За оборону Ленинграда», «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Сталинграда» и награждении этими медалями участников обороны Ленинграда, Одессы, Севастополя и Сталинграда» от 22 декабря 1942 года | шынайы атауы = | сілтеме = http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_047.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1942 | томы = | нөмірі = 47 (206) | беттері = 1 | isbn = | issn = }}</ref> . Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. == Медал жайлы ереже == «Одесса қорғанысы үшін» медалімен Одесса қорғанысына қатысушылардың барлығы — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Әскердің]], Әскери-Теңіз Флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғанысқа тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар наградталды. Одесса қорғанысының кезеңі 1941 жылғы 5 тамыз — 16 қазан деп есептеледі. Медалді табыстау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Одесса қорғанысына нақты қатысқанын куәландыратын, әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Одесса облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері берген құжаттардың негізінде жүргізілді. [[Ленинградты қорғағаны үшін медалі|«Ленинградты қорғағаны үшін»]], «Одессаны қорғағаны үшін», [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін»]] және [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін»]] медалдері бесбұрышты тағанға тағу үшін тағайындалған алғашқы кеңестік марапаттар болды. Бастапқыда, оларды кеуденің оң жағына тағу көзделді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдеріне арналған таспалардың үлгілері мен сипаттамаларын және ордендерді, медалдерді, ордендік таспалар мен ерекшелік белгілерін тағу ережелерін бекіту туралы» Жарлығымен бұрын басқа пішіндегі тағандарға тағылған өзге де марапаттар үшін бесбұрышты таған енгізіліп, қалаларды қорғау үшін берілетін медалдерді кеуденің сол жағына, басқа марапаттармен бір қатарда тағу белгіленді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года | шынайы атауы = | сілтеме = https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1943 | томы = | нөмірі = 23 (229) | беттері = 1 – 2 | isbn = | issn = }}</ref>. Қайтыс болғаннан кейін марапаттау қарастырылмаған, бірақ кейіннен марапат тағайындалғанға дейін қаза тапқан қорғаныстың белсенді қатысушыларын марапаттау жағдайлары белгілі болды. «Одессаны қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылады және КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Ленинградты қорғағаны үшін» медалінен кейін, ал [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін»]] медалі тағайындалғаннан кейін соңғысының артынан орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Одессаны қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''30 500''' адам марапатталған. Кейінгі кезеңде [[Фалеристика|фалеристер]] арасында ол «Оңтүстік бантик» деп аталатын Ұлы Отан соғысы жылдарындағы кеңестік марапаттардың бейресми жиынтығының алғашқы бөлігі болды<ref>''Пустоваров А.'' Южный Бант. Британский подход в фалеристике СССР // Военно-исторический портал Military Крым. — Симферополь, 2010. — № 1. — С. 52—59.</ref>. == Сипаттамасы == [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa 1st variant ribbon.svg|thumb|right|200px|Таспаның 1-нұсқасы]] Медаль «Одессаны қорғағаны үшін» бастапқыда тот баспайтын болаттан жасалуы көзделді, бірақ 1943 жылғы 27 наурыздағы қаулымен материал жезге өзгертілді. Медалдің диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішіні бар. Медалдің алдыңғы жағында теңіз жағалауы мен маяктың сұлбасы аясында мылтықтарын дайын ұстаған қызыләскерші мен қызылфлотшының бейнелері орналасқан. Бейнелердің үстінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазу бар. Медалдің жоғарғы бөлігінде, шеңбер бойымен «ОДЕССАНЫ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ ОДЕССЫ»}}) деген жазу жазылған. Жазудың басында және соңында кішкентай бесбұрышты жұлдызшалар бар. Медалдің төменгі бөлігінде бұтақтарының түбі бесбұрышты жұлдызшасы бар таспамен айқастырылған алқагүл бейнеленген. Медалдің алдыңғы жағы шығыңқы жиекпен ернеумен жиектелген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу жазылған. Жазудың үстінде орақ пен балға бейнеленген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Бастапқыда, таспа көгілдір түсті, бір-бірінен 5 мм қашықтықта орналасқан ені 5 мм-ден екі көк жолақ болды. 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлықпен жаңа таспа белгіленді — ортасында ені 2 мм бойлық көгілдір жолағы бар зәйтүн түсті таспа болды. == Суреттеме == <gallery widths="180px" heights="180px" mode="packed"> Сурет:Defence of Odessa REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Наградное удостоверение к медали За оборону Одессы.jpg|«Одессаны қорғағаны үшін» медаліне арналған куәлік Сурет:Stamp of USSR 0885.jpg|КСРО пошта маркасы, 1944 жыл Сурет:Оборона Одессы марка 2011.jpg|Медалі бар түпнұсқа марка. Укрпошта, 2011 жыл </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] senk5owxw7gesgfpfg3syniuyyliyzc 3644173 3644172 2026-08-19T16:25:15Z Орел Карл 81620 /* Сипаттамасы */ 3644173 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Одессаны қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal Defense of Odessa.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[22 желтоқсан]] [[1942 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 30 500 | жоғары марапаты = [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Odessa" }} '''«Одессаны қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Одессы»}}) — 1942 жылы 22 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении медалей «За оборону Ленинграда», «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Сталинграда» и награждении этими медалями участников обороны Ленинграда, Одессы, Севастополя и Сталинграда» от 22 декабря 1942 года | шынайы атауы = | сілтеме = http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_047.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1942 | томы = | нөмірі = 47 (206) | беттері = 1 | isbn = | issn = }}</ref> . Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. == Медал жайлы ереже == «Одесса қорғанысы үшін» медалімен Одесса қорғанысына қатысушылардың барлығы — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Әскердің]], Әскери-Теңіз Флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғанысқа тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар наградталды. Одесса қорғанысының кезеңі 1941 жылғы 5 тамыз — 16 қазан деп есептеледі. Медалді табыстау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Одесса қорғанысына нақты қатысқанын куәландыратын, әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Одесса облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері берген құжаттардың негізінде жүргізілді. [[Ленинградты қорғағаны үшін медалі|«Ленинградты қорғағаны үшін»]], «Одессаны қорғағаны үшін», [[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін»]] және [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін»]] медалдері бесбұрышты тағанға тағу үшін тағайындалған алғашқы кеңестік марапаттар болды. Бастапқыда, оларды кеуденің оң жағына тағу көзделді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы «КСРО ордендері мен медалдеріне арналған таспалардың үлгілері мен сипаттамаларын және ордендерді, медалдерді, ордендік таспалар мен ерекшелік белгілерін тағу ережелерін бекіту туралы» Жарлығымен бұрын басқа пішіндегі тағандарға тағылған өзге де марапаттар үшін бесбұрышты таған енгізіліп, қалаларды қорғау үшін берілетін медалдерді кеуденің сол жағына, басқа марапаттармен бір қатарда тағу белгіленді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года | шынайы атауы = | сілтеме = https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1943 | томы = | нөмірі = 23 (229) | беттері = 1 – 2 | isbn = | issn = }}</ref>. Қайтыс болғаннан кейін марапаттау қарастырылмаған, бірақ кейіннен марапат тағайындалғанға дейін қаза тапқан қорғаныстың белсенді қатысушыларын марапаттау жағдайлары белгілі болды. «Одессаны қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылады және КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Ленинградты қорғағаны үшін» медалінен кейін, ал [[Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|«Мәскеуді қорғағаны үшін»]] медалі тағайындалғаннан кейін соңғысының артынан орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Одессаны қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''30 500''' адам марапатталған. Кейінгі кезеңде [[Фалеристика|фалеристер]] арасында ол «Оңтүстік бантик» деп аталатын Ұлы Отан соғысы жылдарындағы кеңестік марапаттардың бейресми жиынтығының алғашқы бөлігі болды<ref>''Пустоваров А.'' Южный Бант. Британский подход в фалеристике СССР // Военно-исторический портал Military Крым. — Симферополь, 2010. — № 1. — С. 52—59.</ref>. == Сипаттамасы == [[Сурет:SU Medal For the Defence of Odessa 1st variant ribbon.svg|thumb|right|200px|Таспаның 1-нұсқасы]] Медаль «Одессаны қорғағаны үшін» бастапқыда тот баспайтын болаттан жасалуы көзделді, бірақ 1943 жылғы 27 наурыздағы қаулымен материал [[Жез|жезге]] өзгертілді. Медалдің диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішіні бар. Медалдің алдыңғы жағында теңіз жағалауы мен шамшырақтың сұлбасы аясында мылтықтарын дайын ұстаған қызыләскерші мен қызылфлотшының бейнелері орналасқан. Бейнелердің үстінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазу бар. Медалдің жоғарғы бөлігінде, шеңбер бойымен «ОДЕССАНЫ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ ОДЕССЫ»}}) деген жазу жазылған. Жазудың басында және соңында кішкентай бесбұрышты жұлдызшалар бар. Медалдің төменгі бөлігінде бұтақтарының түбі бесбұрышты жұлдызшасы бар таспамен айқастырылған алқагүл бейнеленген. Медалдің алдыңғы жағы шығыңқы жиекпен ернеумен жиектелген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу жазылған. Жазудың үстінде орақ пен балға бейнеленген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм [[Жібек|жібек]] қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Бастапқыда, таспа көгілдір түсті, бір-бірінен 5 мм қашықтықта орналасқан ені 5 мм-ден екі көк жолақ болды. 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлықпен жаңа таспа белгіленді — ортасында ені 2 мм бойлық көгілдір жолағы бар зәйтүн түсті таспа болды. == Суреттеме == <gallery widths="180px" heights="180px" mode="packed"> Сурет:Defence of Odessa REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Наградное удостоверение к медали За оборону Одессы.jpg|«Одессаны қорғағаны үшін» медаліне арналған куәлік Сурет:Stamp of USSR 0885.jpg|КСРО пошта маркасы, 1944 жыл Сурет:Оборона Одессы марка 2011.jpg|Медалі бар түпнұсқа марка. Укрпошта, 2011 жыл </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 6dpavpt4x4e9ntdkyy2r46zvlrm0ocv 0 785328 3644174 2026-08-19T16:59:22Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1590) Циолковская | symbol = | image = [[Сурет:001590-asteroid shape model (1590) Tsiolkovskaja.png|190px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 1.07.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 NA, 1933 OU,<br>1936 HB, 1937 VE,<br>1940 RN, 1940 RX,<br>1943 OD, 1950 SF,<br>A907 TB, A913 M... 3644174 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1590) Циолковская | symbol = | image = [[Сурет:001590-asteroid shape model (1590) Tsiolkovskaja.png|190px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 1.07.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 NA, 1933 OU,<br>1936 HB, 1937 VE,<br>1940 RN, 1940 RX,<br>1943 OD, 1950 SF,<br>A907 TB, A913 MC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1590 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 9.08.2022 | aphelion = 2,57998 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,8811 а. б. | semimajor = 2,23054 а. б. | eccentricity = 0,15667 | period = 3,33 жыл | avg_speed = 19,82 ш/с | inclination = 4,350° | asc_node = 226,501° | mean_anomaly = 275,279° | arg_perihelion = 52,580° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 13,19 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,19 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 11,83}} '''(1590) Циолковская''' — [[Негізгі белдеу]]дің бергі шетінде айналып жатқан [[Флора жанұясы]]на кіретін [[астероид]]. Оны 1933 жылдың 1 шілдесінде [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. Кеңестік ғалым, ғарышты игеру ойының жақтаушысы [[Константин Эдуардович Циолковский]]дің (1857–1935) құрметіне аталды. Атауы 1962 жылдың қаңтарында бекітілді. [[Сурет:001590 Tsiolkovskaja - orbit-viewer-snapshot.png|thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1501—1600)]] * [[Циолковский (Ай кратері)]] [[Санат:Астероидтар]] 06246m1i3jgrhucs05mr1mulyapvknv 0 785329 3644175 2026-08-19T17:08:31Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1589) Фанатика | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = М. Ицигсон | discovered = 13.09.1950 | mp_name = | alt_names = 1950 RK, 1935 RD,<br>1937 CF, 1946 OE,<br>1950 TM₃, A924 WC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1589 JPL Small-Body D... 3644175 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1589) Фанатика | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = М. Ицигсон | discovered = 13.09.1950 | mp_name = | alt_names = 1950 RK, 1935 RD,<br>1937 CF, 1946 OE,<br>1950 TM₃, A924 WC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1589 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 2,6415 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,1918 а. б. | semimajor = 2,4167 а. б. | eccentricity = 0,0930 | period = 3,76 жыл | avg_speed = | inclination = 5,2629° | asc_node = 90,323° | mean_anomaly = 268,75° | arg_perihelion = 289,75° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 9–12 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,2609±0,0374 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 11,9}} '''(1589) Фанатика''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1950 жылдың 13 қыркүйегінде [[Мигель Ицигсон]] [[Ла-Плата обсерваториясы]]нда ашты. Аргентина президенті [[Хуан Перон]]ның әйелі, актриса және саясаткер [[Эва Перон]]ның (1919–1952) құрметіне орай аталды. [[(1569) Эвита]], [[(1581) Абандерада]], [[(1582) Мартир]], [[(1588) Дескамизада]] астероидтарының аттары да бұл әйелмен байланысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1501—1600)]] [[Санат:Астероидтар]] 72vgy7bypqap2fmrstcb944btnbhva8 0 785330 3644190 2026-08-19T17:39:29Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1599) Гиомус | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 17.11.1950 | mp_name = | alt_names = 1950 WA, 1933 SV | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1599 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,57123 [... 3644190 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1599) Гиомус | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 17.11.1950 | mp_name = | alt_names = 1950 WA, 1933 SV | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1599 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,57123 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,69178 | semimajor = 3,13150 | eccentricity = 0,140419 | period = 5,53 жыл | avg_speed = 16,84 ш/с | inclination = 6,0919° | asc_node = 43,2878° | mean_anomaly = 185,610° | arg_perihelion = 355,076° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 41 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,026 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 11,1}} '''(1599) Гиомус''' — [[Негізгі белдеу]]дің арғы шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1950 жылдың 17 қарашасында [[Луи Буайе]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Франциядағы [[Жиан]] қаласының құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1501—1600)]] [[Санат:Астероидтар]] s5gk4qywatsb6yiq6lc8a9k7nss5rlx 0 785331 3644191 2026-08-19T17:45:55Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1598) Палок | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 11.02.1950 | mp_name = | alt_names = 1950 CA, 1962 RB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1598 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,52098 [... 3644191 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1598) Палок | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 11.02.1950 | mp_name = | alt_names = 1950 CA, 1962 RB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1598 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,52098 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,14293 | semimajor = 2,33196 | eccentricity = 0,0810579 | period = 3,56 жыл | avg_speed = 19,50 ш/с | inclination = 7,5416° | asc_node = 297,881° | mean_anomaly = 356,215° | arg_perihelion = 302,104° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 9,6 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,244 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 12,8}} '''(1598) Палок''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1950 жылдың 11 ақпанында [[Луи Буайе]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Франциялық астроном әйел Эмиль Палоктың құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1501—1600)]] [[Санат:Астероидтар]] slveuu09r4x12t8nvsdryjuaqoufaor 10 785332 3644202 2026-08-19T18:00:53Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-08-20|POTD 2026-08-20]]: filename only 3644202 wikitext text/x-wiki Eilean Donan at Dusk.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 77o87mpfwynpiwtx51fphp9rny7ac8w 14 785333 3644216 2026-08-19T18:22:22Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Аустралия банктері]] 3644216 wikitext text/x-wiki [[Санат:Аустралия банктері]] 8ard3k1ctqftgnrjqb3qk5hbwas2fk7 14 785334 3644217 2026-08-19T18:24:04Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1982 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1980 жылдары құрылған банктер]] 3644217 wikitext text/x-wiki [[Санат:1982 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1980 жылдары құрылған банктер]] gcpmta251s0lamept1brkut0ho7tcro 0 785335 3644218 2026-08-19T18:45:19Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1597) Ложье | symbol = | image = [[Сурет:001597-asteroid shape model (1597) Laugier.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 7.03.1949 | mp_name = | alt_names = 1949 EB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?s... 3644218 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1597) Ложье | symbol = | image = [[Сурет:001597-asteroid shape model (1597) Laugier.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 7.03.1949 | mp_name = | alt_names = 1949 EB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1597 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,1024 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,5869 а. б. | semimajor = 2,8446 а. б. | eccentricity = 0,0906 | period = 4,80 жыл | avg_speed = | inclination = 11,812° | asc_node = 158,63° | mean_anomaly = 67,764° | arg_perihelion = 52,042° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = ~20 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,244±0,033 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 11,7}} '''(1597) Ложье''' — [[Негізгі белдеу]]дің арғы шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1949 жылдың 7 наурызында [[Луи Буайе]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Франциялық астроном [[Маргарита Ложье]]нің (1896–1976) құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1501—1600)]] [[Санат:Астероидтар]] ec6dp7fvyld2cx78799dg9d8759j0gq 0 785336 3644219 2026-08-19T18:49:23Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Plane | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1594) Данжон | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 23.11.1949 | mp_name = | alt_names = 1931 JA, 1935 SF₁,<br>1937 AB, 1938 KC,<br>1941 FG, 1949 WA,<br>1951 CY₁, A924 GB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#... 3644219 wikitext text/x-wiki {{Infobox Plane | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1594) Данжон | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 23.11.1949 | mp_name = | alt_names = 1931 JA, 1935 SF₁,<br>1937 AB, 1938 KC,<br>1941 FG, 1949 WA,<br>1951 CY₁, A924 GB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1594 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,71248 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,82876 | semimajor = 2,27062 | eccentricity = 0,194598 | period = 3,42 жыл | avg_speed = 19,77 ш/с | inclination = 8,9357° | asc_node = 69,3630° | mean_anomaly = 183,5735° | arg_perihelion = 222,5414° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 10,5 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,26 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 11,9}} '''(1594) Данжон''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1949 жылдың 23 қарашасында [[Луи Буайе]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Франциялық астроном [[Андре Данжон]]ның (1890–1967) құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1501—1600)]] [[Санат:Астероидтар]] em9n41k4iq9fyates62yvf7ka05m828 3644220 3644219 2026-08-19T18:50:03Z Ерден Карсыбеков 3744 3644220 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1594) Данжон | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 23.11.1949 | mp_name = | alt_names = 1931 JA, 1935 SF₁,<br>1937 AB, 1938 KC,<br>1941 FG, 1949 WA,<br>1951 CY₁, A924 GB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1594 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,71248 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,82876 | semimajor = 2,27062 | eccentricity = 0,194598 | period = 3,42 жыл | avg_speed = 19,77 ш/с | inclination = 8,9357° | asc_node = 69,3630° | mean_anomaly = 183,5735° | arg_perihelion = 222,5414° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 10,5 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,26 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 11,9}} '''(1594) Данжон''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1949 жылдың 23 қарашасында [[Луи Буайе]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Франциялық астроном [[Андре Данжон]]ның (1890–1967) құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1501—1600)]] [[Санат:Астероидтар]] h0e8x95ypgnt7eba3q8heso94v2t4u3 0 785337 3644221 2026-08-19T18:53:30Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1592) Матьё | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 1.06.1951 | mp_name = | alt_names = 1951 LA, 1951 LG | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1592 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,60969... 3644221 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1592) Матьё | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 1.06.1951 | mp_name = | alt_names = 1951 LA, 1951 LG | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1592 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,60969 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,92385 а. б. | semimajor = 2,76677 а. б. | eccentricity = 0,304658 | period = 4,60 жыл | avg_speed = 17,90 ш/с | inclination = 13,5303° | asc_node = 106,1180° | mean_anomaly = 47,0874° | arg_perihelion = 177,8312° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 13,8 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,211 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = X | abs_magnitude = 12,0}} '''(1592) Матьё''' — [[Негізгі белдеу]]дің арғы шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1951 жылдың 1 маусымында [[Сильвен Арен]] Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты. Өз немерелерінің бірі есімімен атады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1501—1600)]] [[Санат:Астероидтар]] 39vrpe7r38hs1y1uosbusjdiur6lnzm 0 785338 3644224 2026-08-19T18:59:53Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1591) Без | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 31.05.1951 | mp_name = | alt_names = 1951 KA, 1943 DE | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1591 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,81482 ... 3644224 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1591) Без | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 31.05.1951 | mp_name = | alt_names = 1951 KA, 1943 DE | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1591 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,81482 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,96709 а. б. | semimajor = 2,39096 а. б. | eccentricity = 0,177277 | period = 3,70 жыл | avg_speed = 19,26 ш/с | inclination = 24,836° | asc_node = 90,436° | mean_anomaly = 43,118° | arg_perihelion = 163,661° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 14 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,211 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 12,0}} '''(1591) Без''' — [[Негізгі белдеу]]дің арғы шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1951 жылдың 31 мамырында [[Сильвен Арен]] Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты. Франциялық физик әрі астроном [[Поль Без]]дің есімімен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1501—1600)]] [[Санат:Астероидтар]] 03u25fdtw31kov34fkcfr7zzx9z8pr2 0 785339 3644229 2026-08-19T19:37:31Z Nurken 111493 Nurken [[Қали Әміржан Омарұлы]] бетін [[Әміржан Омарұлы Қали]] бетіне жылжытты 3644229 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Әміржан Омарұлы Қали]] n062tb5lumpy7oaixhijbbaybzg4dwa 14 785340 3644254 2026-08-19T20:11:49Z Casserium 68287 Жаңа бетте: [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері]] [[Санат:Жамбыл облысының таратылған елді мекендері]] 3644254 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері]] [[Санат:Жамбыл облысының таратылған елді мекендері]] h1ju9jdlhr3rjfy1nh9etqz12w330cl 14 785341 3644255 2026-08-19T20:12:27Z Casserium 68287 Жаңа бетте: [[Санат:Байзақ ауданы елді мекендері]] [[Санат:Жамбыл облысының таратылған елді мекендері]] 3644255 wikitext text/x-wiki [[Санат:Байзақ ауданы елді мекендері]] [[Санат:Жамбыл облысының таратылған елді мекендері]] 9jl0oikxb10iyaxgeev3ywe07j17up1 102 785342 3644283 2026-08-20T01:25:17Z Igor Viktorovich Yakhno 184797 қатысушы туралы мақала қосылды 3644283 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Игорь Викторович Яхно''' — халықаралық жетекші бағдарламалық қамтамасыз ету инженері. Игорь Викторович Яхно 1984 жылы 23 шілдеде Германия Демократиялық Республикасында, Людвигслюст қаласында, Людвигслюст-Пархим ауданында, Мекленбург-Алдыңғы Померания жерінде, Бетлехем аббаттығында дүниеге келген. Оның туған аты - Julïa. Жасыл туу туралы куәлікте Нойстрелитц туған жері ретінде қате көрсетілген. Алғаш рет орыс тілінде есімі жасыл туу туралы куәлікке жазылған - Игорь. Игорь Викторович Яхно Қазақстандағы банктік бағдарламалардың дамуына зор үлес қосты. Ол SFM-1 құралымен және Tumar Cryptography компаниясымен бірлесіп бағдарламалық пакет әзірледі. 9bfwq5muzopshefg817i0agubsf3ao2 3 785343 3644284 2026-08-20T01:25:18Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3644284 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Igor Viktorovich Yakhno}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 06:25, 2026 ж. тамыздың 20 (+05) pm58wftu7t9ex98ngn5851qj7lkywsp 0 785346 3644301 2026-08-20T04:54:55Z Жанар Чушекова 184284 жаңа мақала қостым 3644301 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сәлімгерей Нұралыханов''' (1878–1938) — қазақ заңгері, [[судья]], мемлекеттік қызметкер, [[Алаш қозғалысы]]на қатысушы. == Өмірбаяны == Сәлімгерей Нұралыханов 1878 жылы [[Бөкей Ордасы]]ның Меңдіханов болысында дүниеге келген. Әкесі Зұлқарнай Шөкіұлы — [[Әбілқайыр хан]]ның шөбересі, [[Орынбор]]дағы Неплюев кадет корпусын бітірген, Бөкей Ордасындағы әкімшілік-басқару қызметінде болған Беріш руының сұлтаны. Әкесі Сәлімгерейдің білім алуына ерекше көңіл бөліп, оны Орынбор ерлер гимназиясына оқуға береді. Сәлімгерей гимназияны 1899 жылы үздік аяқтаған. == '''Заң саласындағы қызметі''' == Гимназияны бітіргеннен кейін Сәлімгерей Нұралыханов [[Астрахань]] аймақтық сотында тілмаш болып қызмет атқарды. Бұл қызметте алты жыл еңбек етіп, 1905 жылы Астрахань губерниясында ұлықтың көмекшісі болып тағайындалды. Алайда ол мемлекеттік қызметпен шектелмей, кәсіби заңгерлік білім алуды мақсат етті. Қазақ қоғамына білікті заң мамандарының қажеттігін түсінген Нұралыханов 1906 жылы Томск университетінің заң факультетіне оқуға түсті. Кейін заң ғылымын тереңірек меңгеру мақсатында [[Қазан қаласы]]на барып, 1908 жылы Қазан университетінің заң факультетіне қабылданды. 1913 жылы университетті үздік дипломмен тәмамдады. Оқуын аяқтағаннан кейін Астраханьға оралып, аймақтық сотта іс жүргізуші, сот тергеушісі және басқа да қызметтер атқарды. Нұралыханов орыс тілінен бөлек, [[француз тілі]]н еркін меңгерген. Қазан университетінде оқып жүрген кезінде француз және латын тілдері үйірмелеріне қатысқан. Сол кезеңде бұл тілдер заң саласындағы мамандар үшін маңызды білім саналған. == Алаш қозғалысына қатысуы == 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс пен Ақпан төңкерісінен кейін Сәлімгерей Нұралыханов қоғамдық-саяси өмірге белсенді араласып, [[Алаш қозғалысы]]ның бел ортасынан табылды. 1917 жылы [[Орынбор]]да өткен [[Бірінші жалпықазақ съезіне]] Алаш партиясы атынан Бөкей Ордасынан делегат болып қатысты. Жалпықазақ съезінде Алаш автономиясының үкіметі — [[Алаш Орда]]ның Халық Кеңесі құрамына кандидат ретінде сайланды. Сондай-ақ Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына Б. Құлманов және У. Танашевпен бірге «Алаш» партиясы атынан кандидат ретінде ұсынылды. == Кеңес өкіметі тұсындағы қызметі == 1920 жылғы 1 ақпаннан бастап Сәлімгерей Нұралыханов Бөкей Ордасындағы атқарушы органның Юстиция бөлімінде сот-тергеу бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. Сонымен қатар Бөкей Ордасындағы Халық Соты Кеңесінің төрағасы болып сайланды. 1924 жылғы сәуірде Республика прокурорының көмекшісі А. Вшивковтың шақыруымен Орынбордағы Орталық прокуратурада қызмет атқара бастады. Сәлімгерей Нұралыханов кәсіби заңгер ретінде жоғары беделге ие болды. Мәскеуде өткен Бүкілресейлік сот қызметкерлерінің I съезіне қазақ заңгері ретінде қатысты. Осы арқылы ол сот қызметкерлерінің бүкілресейлік деңгейдегі жиынына қатысқан алғашқы қазақ заңгерлерінің бірі ретінде аталады. == Қуғын-сүргін == 1930-жылдардың соңында Сталиннің саяси қуғын-сүргін саясаты күшейген кезде Сәлімгерей Нұралыханов та қудалауға ұшырады. Оның хан әулетінен шыққаны билік тарапынан күдік туғызды. Ол «ұлтшылдық» айыбымен тұтқындалып, 1938 жылы ату жазасына кесілді. Сәлімгерей Нұралыхановтың өмірі қазақ қоғамындағы кәсіби заңгерлік білімнің қалыптасуымен, Алаш қозғалысымен және XX ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақтың қоғамдық-саяси тарихымен тығыз байланысты.<ref>{{кітап|авторы=А.Құспан |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Алаш заңгерлері |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=Отбасы |жыл=2023|томы= |беттері=167-171|барлық беті=376|сериясы= |isbn=978-601-06-6619-1 |тиражы=10 000 }}</ref> 1uuyhgvbiqnu4k3q40f3c5bxcv1m79m 3644302 3644301 2026-08-20T04:55:30Z Жанар Чушекова 184284 3644302 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сәлімгерей Нұралыханов''' (1878–1938) — қазақ заңгері, [[судья]], мемлекеттік қызметкер, [[Алаш қозғалысы]]на қатысушы. == Өмірбаяны == Сәлімгерей Нұралыханов 1878 жылы [[Бөкей Ордасы]]ның Меңдіханов болысында дүниеге келген. Әкесі Зұлқарнай Шөкіұлы — Әбілқайыр ханның шөбересі, [[Орынбор]]дағы Неплюев кадет корпусын бітірген, Бөкей Ордасындағы әкімшілік-басқару қызметінде болған Беріш руының сұлтаны. Әкесі Сәлімгерейдің білім алуына ерекше көңіл бөліп, оны Орынбор ерлер гимназиясына оқуға береді. Сәлімгерей гимназияны 1899 жылы үздік аяқтаған. == '''Заң саласындағы қызметі''' == Гимназияны бітіргеннен кейін Сәлімгерей Нұралыханов [[Астрахань]] аймақтық сотында тілмаш болып қызмет атқарды. Бұл қызметте алты жыл еңбек етіп, 1905 жылы Астрахань губерниясында ұлықтың көмекшісі болып тағайындалды. Алайда ол мемлекеттік қызметпен шектелмей, кәсіби заңгерлік білім алуды мақсат етті. Қазақ қоғамына білікті заң мамандарының қажеттігін түсінген Нұралыханов 1906 жылы Томск университетінің заң факультетіне оқуға түсті. Кейін заң ғылымын тереңірек меңгеру мақсатында [[Қазан қаласы]]на барып, 1908 жылы Қазан университетінің заң факультетіне қабылданды. 1913 жылы университетті үздік дипломмен тәмамдады. Оқуын аяқтағаннан кейін Астраханьға оралып, аймақтық сотта іс жүргізуші, сот тергеушісі және басқа да қызметтер атқарды. Нұралыханов орыс тілінен бөлек, [[француз тілі]]н еркін меңгерген. Қазан университетінде оқып жүрген кезінде француз және латын тілдері үйірмелеріне қатысқан. Сол кезеңде бұл тілдер заң саласындағы мамандар үшін маңызды білім саналған. == Алаш қозғалысына қатысуы == 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс пен Ақпан төңкерісінен кейін Сәлімгерей Нұралыханов қоғамдық-саяси өмірге белсенді араласып, [[Алаш қозғалысы]]ның бел ортасынан табылды. 1917 жылы [[Орынбор]]да өткен [[Бірінші жалпықазақ съезіне]] Алаш партиясы атынан Бөкей Ордасынан делегат болып қатысты. Жалпықазақ съезінде Алаш автономиясының үкіметі — [[Алаш Орда]]ның Халық Кеңесі құрамына кандидат ретінде сайланды. Сондай-ақ Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына Б. Құлманов және У. Танашевпен бірге «Алаш» партиясы атынан кандидат ретінде ұсынылды. == Кеңес өкіметі тұсындағы қызметі == 1920 жылғы 1 ақпаннан бастап Сәлімгерей Нұралыханов Бөкей Ордасындағы атқарушы органның Юстиция бөлімінде сот-тергеу бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. Сонымен қатар Бөкей Ордасындағы Халық Соты Кеңесінің төрағасы болып сайланды. 1924 жылғы сәуірде Республика прокурорының көмекшісі А. Вшивковтың шақыруымен Орынбордағы Орталық прокуратурада қызмет атқара бастады. Сәлімгерей Нұралыханов кәсіби заңгер ретінде жоғары беделге ие болды. Мәскеуде өткен Бүкілресейлік сот қызметкерлерінің I съезіне қазақ заңгері ретінде қатысты. Осы арқылы ол сот қызметкерлерінің бүкілресейлік деңгейдегі жиынына қатысқан алғашқы қазақ заңгерлерінің бірі ретінде аталады. == Қуғын-сүргін == 1930-жылдардың соңында Сталиннің саяси қуғын-сүргін саясаты күшейген кезде Сәлімгерей Нұралыханов та қудалауға ұшырады. Оның хан әулетінен шыққаны билік тарапынан күдік туғызды. Ол «ұлтшылдық» айыбымен тұтқындалып, 1938 жылы ату жазасына кесілді. Сәлімгерей Нұралыхановтың өмірі қазақ қоғамындағы кәсіби заңгерлік білімнің қалыптасуымен, Алаш қозғалысымен және XX ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақтың қоғамдық-саяси тарихымен тығыз байланысты.<ref>{{кітап|авторы=А.Құспан |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Алаш заңгерлері |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=Отбасы |жыл=2023|томы= |беттері=167-171|барлық беті=376|сериясы= |isbn=978-601-06-6619-1 |тиражы=10 000 }}</ref> 296mpq581qrqa683ux6z2rrewhqlx8e 0 785349 3644332 2026-08-20T05:58:27Z Жанар Чушекова 184284 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Арғынбек Ахметжанов''' (5 қаңтар 1936, Саржал ауылы, Абай ауданы, Абай облысы) — қазақтың сазгері, абайтанушы, [[журналист]], [[педагог]], [[ақын]] және қолөнер шебері, [[Абай]... 3644332 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Арғынбек Ахметжанов''' (5 қаңтар 1936, Саржал ауылы, Абай ауданы, Абай облысы) — қазақтың сазгері, абайтанушы, [[журналист]], [[педагог]], [[ақын]] және қолөнер шебері, [[Абай]] мен [[Шәкәрім]]нің музыкалық мұрасын жинап, зерттеп, насихаттаумен айналысқан шығармашылық тұлға. == '''Өмірбаяны''' == Арғынбек Ахметжанов 1936 жылы 5 қаңтарда Абай ауданының Саржал ауылында дүниеге келген. Әкесі Ақыш атбегілікпен айналысып, құсбегілікті де жақсы меңгерген. Анасы Дәметкен дәстүрлі қолданбалы өнердің шебері болған. Ахметжанов Семей педагогикалық училищесін бітіргеннен кейін еңбек жолын 1954 жылы Абай ауданының Қасқабұлақ ауылындағы мектепте ән-күй және бастауыш сынып мұғалімі болып бастады. Кейін Семей педагогикалық институтын және Алматы жоғары партия мектебін бітірді. Әр жылдары [[Абай ауданы]]нда, Семей облыстық газетінде және облыстық телерадио компаниясында ұстаздық, комсомол-партиялық және журналистік қызметтер атқарды. 1967 жылдан бастап КСРО Журналистер одағының мүшесі болды. 2002 жылдан Ертіс өңірі Композиторлар одағының мүшесі және Қазақстан авторлық қоғамының мүшесі болды. 1995 жылы есімі «Абай» энциклопедиясына Абай өлеңдеріне музыка жазған композитор ретінде енгізілді. == '''Шығармашылығы''' == Арғынбек Ахметжановтың шығармашылығы музыка, әдебиет, журналистика және дәстүрлі қолөнер салаларын қамтиды. Ол Абай, Шәкәрім және басқа да қазақ ақындарының өлеңдеріне музыка жазды. Сазгер Абайдың көптеген өлеңдеріне ән-романс жазған. Кейбір деректерде оның Абайдың 45 өлеңін нотаға түсіргені көрсетіледі. Оның шығармаларының қатарында «Шыңғыстау», «Абай ұрпақтарының үні», «Тоты құс түсті көбелек», «Ел табалмай», «Қалқам-ай, мен үндемей жүремін көп» және басқа әндер бар. «Шыңғыстау» әні сазгердің алғашқы шығармаларының бірі ретінде белгілі. Оның шығармаларын әр жылдары Жәнібек Кәрменов, Мырзатай Ешекеев, Болат Сыбанов, Талғат Рахимов, Роза Байдалина, Дауыл Хайруллин және басқа әншілер орындаған. Ахметжановтың музыкалық шығармалары «Әнің болып төгілемін», «Құлақтан кіріп, бойды алар», «Сағыныш», «Сазды сапар», «Рухани жол» сияқты жинақтарда жарияланған. == '''Шәкәрім мұрасын зерттеуі''' == Арғынбек Ахметжанов Шәкәрім Құдайбердіұлының музыкалық мұрасын жинау және зерттеу ісіне елеулі үлес қосты. Ол Шәкәрімнің ұлы Ахат Құдайбердіұлымен ұзақ жылдар шығармашылық байланыста болып, одан ақынның әндерін жазып алған. Сонымен бірге Шәкәрім әндерін ел ішіндегі әншілерден жинап, нотаға түсіруге және насихаттауға атсалысты. Ахметжанов Шәкәрімнің ән мұрасын жинау барысында Ахат Құдайбердіұлының орындауындағы үлгілерге ерекше мән берген. Бұл материалдардың бір бөлігі кейін «Рухани жол» жинағында жарияланды. == Қолөнер шеберлігі == Арғынбек Ахметжанов дәстүрлі қазақ қолөнерімен де айналысқан. Ол домбыра жасаумен қатар, киіз үй және басқа да қолөнер бұйымдарын жасаған. Оның қолынан шыққан домбыралардың арасында әртүрлі құрылымдағы екі және үш ішекті домбыралар бар. Жеке қолөнер туындылары музейлік және көрмелік іс-шараларда таныстырылған. А.Ахметжанов халық әндері мен күйлерін жинаумен қатар, дәстүрлі музыкалық аспаптарды жасауды да шығармашылық қызметінің бір бөлігі ретінде қарастырған. == Кітаптары == Арғынбек Ахметжановтың өмірі мен шығармашылығына, сондай-ақ Абай мен Шәкәрімнің музыкалық мұрасына арналған еңбектері жарық көрген. • «Сазды сапар» — 1999 жылы жарық көрген өмірбаяндық және деректі еңбек. Кітапта автордың өмірі, шығармашылығы және ұстаздары туралы мәліметтер қамтылған. • «Рухани жол» — Абай мен Шәкәрімнің ән, дастан және рухани мұрасына арналған зерттеу-жинақ. Оның құрамында Абайдың ән мұрасы, Шәкәрімнің ән-дастан мұрасы және Абай тағылымына қатысты материалдар қамтылған. 2015 жылы Абайдың музыкалық мұрасына арналған «Рухани жол. Абай. Ән мұра» және Абай тағылымына байланысты басқа да еңбектері жарық көрді. == '''Абай мен Шәкәрім мұрасын насихаттауы''' == А. Ахметжанов өзінің шығармаларын шәкірттері мен әншілерге үйретіп, телерадио бағдарламаларына қатысып, шығармашылық кездесулер ұйымдастырған. Ол Абай мен Шәкәрімнің ән мұрасын ел арасында насихаттау мақсатында Қазақстанның әр өңірінде дәріс-концерттер өткізіп отырған. Оның жинақтаған материалдары мен зерттеулері Абай мен Шәкәрімнің музыкалық мұрасын кейінгі ұрпаққа жеткізуге бағытталды. == '''Марапаттары''' == Арғынбек Ахметжановтың шығармашылық және мәдени-ағартушылық қызметі бірқатар марапаттармен атап өтілген. 2006 жылы туғанына 70 жыл толуына және музыкалық өнерді дамытуға, Қазақстанның мәдени мұрасын насихаттауға қосқан үлесіне байланысты Семей қаласы әкімінің грамотасымен марапатталған. Ол сондай-ақ «Шәкәрім» медалі, Абайдың мемлекеттік қорық-музейінің «Алтын медалі», «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі және «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталғаны туралы деректер бар. == '''Мұрасы''' == Арғынбек Ахметжановтың шығармашылық мұрасы Абай мен Шәкәрімнің музыкалық шығармаларын жинау, зерттеу және насихаттау, қазақтың дәстүрлі ән өнерін дәріптеу, сондай-ақ ұлттық қолөнерді дамыту бағыттарынан тұрады. Оның шығармалары мен зерттеу еңбектері Семей өңірінің музыкалық-мәдени өмірімен тығыз байланысты. Ахметжановтың Абай мен Шәкәрім мұрасын жинау және жүйелеу жөніндегі еңбектері осы тұлғалардың музыкалық мұрасын зерттеуде пайдаланылып келеді.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Семейдің әнші-сазгерлері |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Семей|баспасы=Семей-Печать |жыл=2013|томы= |беттері=5-6|барлық беті=50|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> bqtay5y8x3bn505uitndwyaw47vbr2m 3644418 3644332 2026-08-20T09:20:40Z 1nter pares 146705 /* */ 3644418 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} '''Арғынбек Ахметжанов''' (5 қаңтар 1936, Саржал ауылы, Абай ауданы, Абай облысы) — қазақтың сазгері, абайтанушы, [[журналист]], [[педагог]], [[ақын]] және қолөнер шебері, [[Абай]] мен [[Шәкәрім]]нің музыкалық мұрасын жинап, зерттеп, насихаттаумен айналысқан шығармашылық тұлға. == '''Өмірбаяны''' == Арғынбек Ахметжанов 1936 жылы 5 қаңтарда Абай ауданының Саржал ауылында дүниеге келген. Әкесі Ақыш атбегілікпен айналысып, құсбегілікті де жақсы меңгерген. Анасы Дәметкен дәстүрлі қолданбалы өнердің шебері болған. Ахметжанов Семей педагогикалық училищесін бітіргеннен кейін еңбек жолын 1954 жылы Абай ауданының Қасқабұлақ ауылындағы мектепте ән-күй және бастауыш сынып мұғалімі болып бастады. Кейін Семей педагогикалық институтын және Алматы жоғары партия мектебін бітірді. Әр жылдары [[Абай ауданы]]нда, Семей облыстық газетінде және облыстық телерадио компаниясында ұстаздық, комсомол-партиялық және журналистік қызметтер атқарды. 1967 жылдан бастап КСРО Журналистер одағының мүшесі болды. 2002 жылдан Ертіс өңірі Композиторлар одағының мүшесі және Қазақстан авторлық қоғамының мүшесі болды. 1995 жылы есімі «Абай» энциклопедиясына Абай өлеңдеріне музыка жазған композитор ретінде енгізілді. == '''Шығармашылығы''' == Арғынбек Ахметжановтың шығармашылығы музыка, әдебиет, журналистика және дәстүрлі қолөнер салаларын қамтиды. Ол Абай, Шәкәрім және басқа да қазақ ақындарының өлеңдеріне музыка жазды. Сазгер Абайдың көптеген өлеңдеріне ән-романс жазған. Кейбір деректерде оның Абайдың 45 өлеңін нотаға түсіргені көрсетіледі. Оның шығармаларының қатарында «Шыңғыстау», «Абай ұрпақтарының үні», «Тоты құс түсті көбелек», «Ел табалмай», «Қалқам-ай, мен үндемей жүремін көп» және басқа әндер бар. «Шыңғыстау» әні сазгердің алғашқы шығармаларының бірі ретінде белгілі. Оның шығармаларын әр жылдары Жәнібек Кәрменов, Мырзатай Ешекеев, Болат Сыбанов, Талғат Рахимов, Роза Байдалина, Дауыл Хайруллин және басқа әншілер орындаған. Ахметжановтың музыкалық шығармалары «Әнің болып төгілемін», «Құлақтан кіріп, бойды алар», «Сағыныш», «Сазды сапар», «Рухани жол» сияқты жинақтарда жарияланған. == '''Шәкәрім мұрасын зерттеуі''' == Арғынбек Ахметжанов Шәкәрім Құдайбердіұлының музыкалық мұрасын жинау және зерттеу ісіне елеулі үлес қосты. Ол Шәкәрімнің ұлы Ахат Құдайбердіұлымен ұзақ жылдар шығармашылық байланыста болып, одан ақынның әндерін жазып алған. Сонымен бірге Шәкәрім әндерін ел ішіндегі әншілерден жинап, нотаға түсіруге және насихаттауға атсалысты. Ахметжанов Шәкәрімнің ән мұрасын жинау барысында Ахат Құдайбердіұлының орындауындағы үлгілерге ерекше мән берген. Бұл материалдардың бір бөлігі кейін «Рухани жол» жинағында жарияланды. == Қолөнер шеберлігі == Арғынбек Ахметжанов дәстүрлі қазақ қолөнерімен де айналысқан. Ол домбыра жасаумен қатар, киіз үй және басқа да қолөнер бұйымдарын жасаған. Оның қолынан шыққан домбыралардың арасында әртүрлі құрылымдағы екі және үш ішекті домбыралар бар. Жеке қолөнер туындылары музейлік және көрмелік іс-шараларда таныстырылған. А.Ахметжанов халық әндері мен күйлерін жинаумен қатар, дәстүрлі музыкалық аспаптарды жасауды да шығармашылық қызметінің бір бөлігі ретінде қарастырған. == Кітаптары == Арғынбек Ахметжановтың өмірі мен шығармашылығына, сондай-ақ Абай мен Шәкәрімнің музыкалық мұрасына арналған еңбектері жарық көрген. • «Сазды сапар» — 1999 жылы жарық көрген өмірбаяндық және деректі еңбек. Кітапта автордың өмірі, шығармашылығы және ұстаздары туралы мәліметтер қамтылған. • «Рухани жол» — Абай мен Шәкәрімнің ән, дастан және рухани мұрасына арналған зерттеу-жинақ. Оның құрамында Абайдың ән мұрасы, Шәкәрімнің ән-дастан мұрасы және Абай тағылымына қатысты материалдар қамтылған. 2015 жылы Абайдың музыкалық мұрасына арналған «Рухани жол. Абай. Ән мұра» және Абай тағылымына байланысты басқа да еңбектері жарық көрді. == '''Абай мен Шәкәрім мұрасын насихаттауы''' == А. Ахметжанов өзінің шығармаларын шәкірттері мен әншілерге үйретіп, телерадио бағдарламаларына қатысып, шығармашылық кездесулер ұйымдастырған. Ол Абай мен Шәкәрімнің ән мұрасын ел арасында насихаттау мақсатында Қазақстанның әр өңірінде дәріс-концерттер өткізіп отырған. Оның жинақтаған материалдары мен зерттеулері Абай мен Шәкәрімнің музыкалық мұрасын кейінгі ұрпаққа жеткізуге бағытталды. == '''Марапаттары''' == Арғынбек Ахметжановтың шығармашылық және мәдени-ағартушылық қызметі бірқатар марапаттармен атап өтілген. 2006 жылы туғанына 70 жыл толуына және музыкалық өнерді дамытуға, Қазақстанның мәдени мұрасын насихаттауға қосқан үлесіне байланысты Семей қаласы әкімінің грамотасымен марапатталған. Ол сондай-ақ «Шәкәрім» медалі, Абайдың мемлекеттік қорық-музейінің «Алтын медалі», «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі және «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталғаны туралы деректер бар. == '''Мұрасы''' == Арғынбек Ахметжановтың шығармашылық мұрасы Абай мен Шәкәрімнің музыкалық шығармаларын жинау, зерттеу және насихаттау, қазақтың дәстүрлі ән өнерін дәріптеу, сондай-ақ ұлттық қолөнерді дамыту бағыттарынан тұрады. Оның шығармалары мен зерттеу еңбектері Семей өңірінің музыкалық-мәдени өмірімен тығыз байланысты. Ахметжановтың Абай мен Шәкәрім мұрасын жинау және жүйелеу жөніндегі еңбектері осы тұлғалардың музыкалық мұрасын зерттеуде пайдаланылып келеді.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Семейдің әнші-сазгерлері |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Семей|баспасы=Семей-Печать |жыл=2013|томы= |беттері=5-6|барлық беті=50|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> dyjxjeeszokyhchdks8vnj8r03ueb73 0 785350 3644334 2026-08-20T06:03:03Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3644334 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9ckd9yx89rprtz8zfyhp9twk9hovbeu 3644335 3644334 2026-08-20T06:03:37Z Мағыпар 100137 үлгі 3644335 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qm20ks05z57j9qkazemk00eh1fywois 3644338 3644335 2026-08-20T06:07:43Z Мағыпар 100137 толықтыру 3644338 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7algifakpnno51vpl0i5ri4ifhl3o4p 3644339 3644338 2026-08-20T06:08:40Z Мағыпар 100137 дереккөз 3644339 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2toy3izmy5m8gc87o4bdclnff8q5siz 3644340 3644339 2026-08-20T06:12:48Z Мағыпар 100137 толықтыру 3644340 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] o0s47q9rrp8r88amupf6ws807dvy3ih 3644342 3644340 2026-08-20T06:13:38Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3644342 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] naj8bna5lhf44hzqoloqdktyxsuzzki 3644347 3644342 2026-08-20T06:25:58Z Мағыпар 100137 толықтыру 3644347 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fc1us3qw8mqlnx22x1e5z9wd5a3l7in 3644350 3644347 2026-08-20T06:27:48Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3644350 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3rrtv3i9hkbht3tfual9z0q9qj5t2uh 3644354 3644350 2026-08-20T06:30:04Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3644354 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6uatgobk6pd5miho6suvt3a4tq9ztcb 3644355 3644354 2026-08-20T06:31:12Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3644355 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6vj44rlsbafubxxloxz7i4s181nuyu4 3644357 3644355 2026-08-20T06:33:32Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3644357 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ch80foufeqxykuedsbvok1ygd4tf4b5 3644358 3644357 2026-08-20T06:36:07Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3644358 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7836p0j9m90nee93uz9xa1eshxpgux9 3644359 3644358 2026-08-20T06:37:27Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3644359 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] j636tsdrsiqxfptos83e26ekawtxhhb 3644362 3644359 2026-08-20T06:41:19Z Мағыпар 100137 толықтыру 3644362 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 617iju7hywdk21pvnnskstdxz81mwot 3644363 3644362 2026-08-20T06:49:42Z Мағыпар 100137 толықтыру 3644363 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7xiwac90z1w12eq2mdn4u9ucy0u4vtk 3644364 3644363 2026-08-20T06:52:16Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3644364 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lhy3ofzvp8ivgj2ze2to3o8mlexrv56 3644365 3644364 2026-08-20T06:56:08Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3644365 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда бұл жердің қирандылардан археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] gqahqpqtmo80mhxdne5cgij30uponyd 3644367 3644365 2026-08-20T07:00:54Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3644367 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. '''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fu7oksu4ymvc3ixwq7gbkncq1ozf60c 3644369 3644367 2026-08-20T07:04:08Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3644369 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *Pērsejas кешені — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] cydfwbgq26j8aai7wowft845o25legy 3644370 3644369 2026-08-20T07:08:05Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3644370 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9a4hhthmor4ksri6berxo0566qejun2 3644371 3644370 2026-08-20T07:09:42Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3644371 wikitext text/x-wiki '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] a61tza9nrnoi54fhu9rxgpkso88z9ov 3644375 3644371 2026-08-20T07:30:11Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3644375 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] mc0r2aoupwsajr9llrua2epu6vj3apv 3644377 3644375 2026-08-20T07:31:17Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3644377 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = 12 Kokneses-pils-no-pret-kr-29sep07.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 80yvyxhsyd2vf0z1x9h3f83kl7gdbxy 3644378 3644377 2026-08-20T07:31:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3644378 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = 12 Kokneses-pils-no-pret-kr-29sep07.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = KoknesesPilsetasKarogs3.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] b8jhwqx58nktxelk4ztle937by9zmpg 3644379 3644378 2026-08-20T07:32:17Z Мағыпар 100137 үлгі 3644379 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = 12 Kokneses-pils-no-pret-kr-29sep07.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Kokneses novads COA.png |ту = KoknesesPilsetasKarogs3.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] amz7yvt7403j3wkkp1jmq14yo502zic 3644380 3644379 2026-08-20T07:32:52Z Мағыпар 100137 үлгі 3644380 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = 12 Kokneses-pils-no-pret-kr-29sep07.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Kokneses novads COA.png |ту = KoknesesPilsetasKarogs3.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] r0hfpsq6vxkd6fnue0bc2c9cr39861k 3644381 3644380 2026-08-20T07:33:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3644381 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = 12 Kokneses-pils-no-pret-kr-29sep07.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Kokneses novads COA.png |ту = KoknesesPilsetasKarogs3.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =26 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] a0kivqmer4mw1hqqtbl53be9rpeuzya 3644382 3644381 2026-08-20T07:38:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3644382 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = 12 Kokneses-pils-no-pret-kr-29sep07.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Kokneses novads COA.png |ту = KoknesesPilsetasKarogs3.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =26 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Айзкраукл аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] m3r66iuwuhidapyvkhmogfxfsb0db0q 3644384 3644382 2026-08-20T07:42:34Z Мағыпар 100137 үлгі 3644384 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = 12 Kokneses-pils-no-pret-kr-29sep07.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Kokneses novads COA.png |ту = KoknesesPilsetasKarogs3.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =26 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Айзкраукл аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-5113 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Koknese |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] cqco2op2p82tq55a6x9o386qgl5vxbf 3644386 3644384 2026-08-20T07:47:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3644386 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = 12 Kokneses-pils-no-pret-kr-29sep07.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Kokneses novads COA.png |ту = KoknesesPilsetasKarogs3.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =26 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Айзкраукл аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2 906 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-5113 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Koknese |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7q59ti3p1by5j61pthqkyn6wloc56uo 3644388 3644386 2026-08-20T07:49:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3644388 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = 12 Kokneses-pils-no-pret-kr-29sep07.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Kokneses novads COA.png |ту = KoknesesPilsetasKarogs3.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =26 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Айзкраукл аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1205 |алғашқы дерек = 1205 |бұрынғы атаулары = Кукенойс (Куконос, Кукейнос), Кокенгузен, Царевичев-Дмитриев, Кокенгаузен |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2 906 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-5113 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Koknese |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 54ynvncx6u9kzvsgw517so9d70vvjkj 3644389 3644388 2026-08-20T07:50:39Z Мағыпар 100137 үлгі 3644389 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кокнесе |шынайы атауы = {{lang-lv|Koknese}} |сурет = 12 Kokneses-pils-no-pret-kr-29sep07.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Kokneses novads COA.png |ту = KoknesesPilsetasKarogs3.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =26 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Айзкраукл аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1205 |алғашқы дерек = 1205 |бұрынғы атаулары = Кукенойс (Куконос, Кукейнос), Кокенгузен, Царевичев-Дмитриев, Кокенгаузен |статус алуы = 2021 |жер аумағы = 360,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 77 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2 906 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 16,88 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-5113 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Koknese |сайты = |сайт тілі = }} '''Кокнесе''' ({{lang-lv|Koknese}}) — [[Латвия]]ның [[Айзкраукл аймағы]]ның құрамындағы қала. 2026 жылғы мәліметтер бойынша Кокнесе қаласының халқы 2 906 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/koknese?ysclid=mt14aw7b21654933361|title=Население Кокнесе 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Кокнесе — Латвияның оңтүстік-шығысында, Видземе тарихи аймағының дәл орталығында, [[Рига]]дан шамамен 100 км жерде, Даугаваның оң жағалауында, Персе өзені құятын жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/100-dabas-dargumi/koknese.-skazka-u-izluchini-daugavi.a80642/|title=Кокнесе. Сказка у излучины Даугавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс туралы алғашқыдеректер 1205 жылға жатады. Орыс шежірелерінде ол әртүрлі атаулармен кездеседі — Куконос және Кукейнос, неміс жазбаша дереккөздерінде — Кокенгузен, Ливон құжаттарында — Кукенуа. Сонымен қатар, 1656 жылдан 1661 жылға дейін ол Царевич-Дмитриев деп аталған.<br /> Бастапқыда ауыл орнында қамал пайда болды, содан кейін оның қабырғаларының айналасында қала пайда болды. Бүгінгі күнге дейін тек ғимараттың қирандылары ғана қалды. XIII ғасырдың басында Кукейнос аттас князьдіктің астанасы болды. Содан кейін иесі оны Рига епископы Альбертке берді. Қамалдың өзін тастан қайта салды. 1529 жылы қамал архиепископтың резиденциясына айналған кезде, ол қайта салынып, кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Ливон соғысы кезінде оны Иван Грозныйдың орыс әскерлері басып алды. Кейін олардың орнына поляктар келді, кейінірек оларды шведтер ығыстырды. 1687 жылы қалада алғашқы лютерандық шіркеуі, ал бірнеше айдан кейін латыш тілінде пәндер оқытылатын алғашқы мектеп пайда болды.<br /> 1721 жылы қала қорғаныс бекінісі ретінде Ресей империясының құрамына кірді. Уақыт өте келе, 18 және 19 ғасырларда қамал қабырғалары қирай бастады. Сол кезеңде ол Левенштерн әулетінің меншігінде болды. Қираған қамалдан біршама қашықтықта олар жаңа сарай салды. 1861 жылы Кокенгаузен арқылы Рига-Мәскеу теміржолы салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында латыш жазушысы Рудольф Блауманис осында тұрды. 1958 жылдан 1990 жылға дейін, Кокнесе қалалық үлгідегі елді мекен болған. Су электр станциясын салу кезінде елді мекеннің бір бөлігі су астында қалған. 2021 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Кокнеске қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16469-Koknese.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига — Даугавпилс теміржол желісі мен A6 жолының бойында орналасқан, одан P79 және P80 аймақтық жолдары шығады. == Көрікті орындары == Кокнесе мен оның айналасы әдемі табиғатымен ғана емес, сонымен қатар ғасырлар бұрын осында өмір сүрген адамдар мен оқиғалар туралы ежелгі тарихымен де танымал. *'''Кокнесс саябағы''' — Перс өзенінің сағасында, Даугаваға құятын жерде орналасқан. Ол шамамен 1900 жылдары құрылған және басқа елдерден әкелінген сирек кездесетін ағаштар осында өседі. Саябақ ағаш мүсіндер, тоғандар және «Фаунн басы» субұрқағының жанынан өтетін жолдармен қоршалған. *'''Кокнесс ортағасырлық қирандылары''' — Даугава жағасында 300 жылдан астам уақытқа созылған ежелгі қирандылар. Мұнда экспозициялық павильон орналасқан, онда археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи экспонаттарды көруге болады. *'''Тағдыр бағы''' — Латвиядағы ерекше ескерткіш орын. Кокнесс түбегіндегі ландшафт сәулеті Даугава мен қоршаған табиғаттың сұлулығымен үйлеседі. Алма ағаштарының аллеясы және төселген жол емен ағаштарымен қоршалған амфитеатрға, көпфункционалды ғимаратқа, «Тағдыр көшесі» цифрлық экспозициясына, Үлкен тауға және Даугава мен Кокнесс шіркеуінің көрінісі бар бақылау террасасына апарады. *'''Pērsejas кешені''' — Персе өзенінің тік жағасында орналасқан, демалыс күндерін өткізуге өте ыңғайлы. Үй иелері қызықты ойын-сауық бағдарламасын ұсынады, мерекелік атмосфера жасайды және сергітетін сусындар дайындайды. Әткеншек, волейбол алаңы, от жағуға және гриль жасауға арналған орын бар. *'''Шығармашылық үйі және қолөнер орталығы''' — онда жаңа би үйреніп, әртүрлі ойындар ойнап, Urgas халық тобымен бірге ән айтуға болады. Жергілікті шеберлер тоқуды, латыш өрнектерімен білезіктер жасауды үйретеді.<ref>{{citeweb|url=https://rus.delfi.lv/turgid/43988046/turisms/50438315/marshrut-vyhodnogo-dnya-edem-v-koknese|title=Маршрут выходного дня: едем в Кокнесе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ibsj5t5570053wbjtihomh51ivnq20r 0 785351 3644356 2026-08-20T06:31:54Z Жанар Чушекова 184284 жаңа мақала жаздым 3644356 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аймұханбет Тұрсынбекұлы Бейсембеков''' — қазақстандық әнші, [[сазгер]], мәдениет қайраткері, ұстаз, музыкатанушы және сатирик. Қазақстанның мәдениет қайраткері, профессор. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == '''Өмірбаяны''' == Аймұханбет Бейсембеков 1948 жылы 18 қыркүйекте Қытай Халық Республикасының Боротола қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы 1932 жылғы ашаршылық кезінде Алакөл өңірінен Қытайға қоныс аударған. 1959 жылы отбасы Қазақстанға оралып, Алакөл өңіріндегі [[Үшарал]] қаласына қоныстанған. Әкесі Тұрсынбек суырыпсалма ақын болған. Ол қисса-дастандарды жатқа айтып, сөз өнерін меңгерген өнерпаз ретінде танылған. Аймұханбет Бейсембеков өнерге бала кезінен қызығушылық танытып, мектепте оқып жүрген кезінде әншілік қабілетімен көзге түскен. 1966 жылы орта мектепті бітіріп, аудандық халық театрында еңбек жолын бастаған. 1967 жылы Бүкілодақтық көркемөнерпаздар байқауында жүлдегер атанып, сол жылы [[Семей]]дегі М.Төлебаев атындағы музыка училищесінің әншілер бөліміне оқуға түскен. 1971 жылы Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын тәмамдағаннан кейін Жамбыл атындағы республикалық филармонияда және Абай атындағы академиялық опера және балет театрында қызмет атқарған. 1976 жылдан бастап Семейдегі М.Төлебаев атындағы музыка училищесінде ұстаздық қызмет атқарып, ән және хор бөлімдерін басқарған. 1988–2010 жылдары Семей облыстық филармониясында директор және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. Кейін [[Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті]]нде профессор-ұстаз болып еңбек еткен. == '''Шығармашылығы''' == А.Бейсембековтің дауысы — лирикалық [[тенор]]. Оның орындаушылық репертуарына қазақ және басқа халықтардың әндері, романстар, опералық ариялар, сондай-ақ әлемдік классикалық музыка үлгілері енеді. Әнші Глюк, Гайдн, Шуберт, Шуман, Верди, Пуччини, Бизе, Чайковский, Глинка, Римский-Корсаков, Рахманинов сияқты композиторлардың шығармаларын орындаған. Сонымен қатар Қазақстан композиторларының әндері мен романстарын насихаттаған. Ол Абайдың музыкалық мұрасын зерттеу және насихаттау бағытында да еңбек еткен. 1993 жылы республикалық лектор-музыкатанушылар байқауында «Абай және музыка» және «Классикалық музыканың құдіреті» атты лекция-концерттерімен жүлдегер атанған. Бейсембеков лектор-музыкант ретінде Семей қаласында [[Бибігүл Төлегенова]], [[Ермек Серкебаев]], [[Еркеғали Рахмадиев]], Бекен Жылысбаев, [[Роза Рымбаева]] сияқты өнер қайраткерлерінің шығармашылық кештерін ұйымдастырып, өткізген. Ол әншілікпен қатар композиторлықпен де айналысқан. «Қазақстан – Отаным менің», «Отан», «Анаңнан асыл бар ма екен», «Махаббат серенадасы» және басқа да әндер мен романстардың авторы. Әншінің орындауындағы ариялар, романстар және әлем халықтарының әндері Қазақ радиосының «Алтын қорына» жазылған. Ол 60-қа жуық ән, романс, хор және аспаптық шығармалар жазғаны туралы дерек бар. == '''Ұйымдастырушылық және педагогикалық қызметі''' == А.Бейсембеков Семейдің музыкалық мәдениетінің дамуына да үлес қосқан. Семей филармониясында Қазақ халық аспаптар оркестрін, аспаптық брасс-квинтетті және үрмелі аспаптар оркестрін ұйымдастыруға атсалысқан. Ұстаздық қызметінде вокал өнері мен музыкалық білім беруге ерекше көңіл бөлген. Жоғары және арнаулы орта музыкалық оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралдары мен ғылыми-әдістемелік еңбектер жазған. == '''Әдеби шығармашылығы''' == Аймұханбет Бейсембеков әдеби шығармашылықпен де айналысады. Оның шығармаларында қоғамдағы әлеуметтік мәселелер, адам мінезі, ұлттық құндылықтар мен қоғамдық құбылыстар сатиралық тұрғыдан көрініс табады. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі ретінде мерзімді баспасөзде өлең, сатиралық шығармалар мен публицистикалық мақалаларын жариялап келеді. Оның сатиралық шығармалары «Қазақ әдебиеті» газетінде де жарияланған. == '''Кітаптары''' == • «Әнші жүрек әуендері» — 2005; • «Бірі қалжың, бірі шын» — 2007; • «Вокальдік жаттығулар мен вокализдердің дауыс қоюдағы маңызы» — 2012; • «Күлместерді күлдірген...» — 2014; • «Өнермен өрнектелген өмірлер» — 2017; • «Қазағым-ай!» — 2018; • «Сайтан алғыр сатира» — 2021; • «Сақ-сақ күлген сатира» — 2022. «Өнермен өрнектелген өмірлер» кітабы әнші, ұстаз Бекен Жылысбаевтың өмірі мен шығармашылық және ұстаздық жолына арналған. «Сақ-сақ күлген сатира» жинағы 2022 жылы жарық көрген. == '''Марапаттары''' == • Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері; • Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері; • республикалық музыкатанушылар конкурсының жүлдегері; • «Жаңа ғасырға – жаңа ән» композиторлар байқауының Гран-при иегері; • Алакөл ауданының Құрметті азаматы; • «Астана – Бәйтерек» ұлттық сыйлығының лауреаты.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Семейдің әнші-сазгерлері |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Семей |орны=|баспасы=Семей-Печать |жыл=2013|томы= |беттері=12-13|барлық беті=50|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> qgcqz4cq8hb2we3on1a302p4cy69kj3 3644415 3644356 2026-08-20T09:18:50Z 1nter pares 146705 /* */ 3644415 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} '''Аймұханбет Тұрсынбекұлы Бейсембеков''' — қазақстандық әнші, [[сазгер]], мәдениет қайраткері, ұстаз, музыкатанушы және сатирик. Қазақстанның мәдениет қайраткері, профессор. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == '''Өмірбаяны''' == Аймұханбет Бейсембеков 1948 жылы 18 қыркүйекте Қытай Халық Республикасының Боротола қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы 1932 жылғы ашаршылық кезінде Алакөл өңірінен Қытайға қоныс аударған. 1959 жылы отбасы Қазақстанға оралып, Алакөл өңіріндегі [[Үшарал]] қаласына қоныстанған. Әкесі Тұрсынбек суырыпсалма ақын болған. Ол қисса-дастандарды жатқа айтып, сөз өнерін меңгерген өнерпаз ретінде танылған. Аймұханбет Бейсембеков өнерге бала кезінен қызығушылық танытып, мектепте оқып жүрген кезінде әншілік қабілетімен көзге түскен. 1966 жылы орта мектепті бітіріп, аудандық халық театрында еңбек жолын бастаған. 1967 жылы Бүкілодақтық көркемөнерпаздар байқауында жүлдегер атанып, сол жылы [[Семей]]дегі М.Төлебаев атындағы музыка училищесінің әншілер бөліміне оқуға түскен. 1971 жылы Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын тәмамдағаннан кейін Жамбыл атындағы республикалық филармонияда және Абай атындағы академиялық опера және балет театрында қызмет атқарған. 1976 жылдан бастап Семейдегі М.Төлебаев атындағы музыка училищесінде ұстаздық қызмет атқарып, ән және хор бөлімдерін басқарған. 1988–2010 жылдары Семей облыстық филармониясында директор және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. Кейін [[Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті]]нде профессор-ұстаз болып еңбек еткен. == '''Шығармашылығы''' == А.Бейсембековтің дауысы — лирикалық [[тенор]]. Оның орындаушылық репертуарына қазақ және басқа халықтардың әндері, романстар, опералық ариялар, сондай-ақ әлемдік классикалық музыка үлгілері енеді. Әнші Глюк, Гайдн, Шуберт, Шуман, Верди, Пуччини, Бизе, Чайковский, Глинка, Римский-Корсаков, Рахманинов сияқты композиторлардың шығармаларын орындаған. Сонымен қатар Қазақстан композиторларының әндері мен романстарын насихаттаған. Ол Абайдың музыкалық мұрасын зерттеу және насихаттау бағытында да еңбек еткен. 1993 жылы республикалық лектор-музыкатанушылар байқауында «Абай және музыка» және «Классикалық музыканың құдіреті» атты лекция-концерттерімен жүлдегер атанған. Бейсембеков лектор-музыкант ретінде Семей қаласында [[Бибігүл Төлегенова]], [[Ермек Серкебаев]], [[Еркеғали Рахмадиев]], Бекен Жылысбаев, [[Роза Рымбаева]] сияқты өнер қайраткерлерінің шығармашылық кештерін ұйымдастырып, өткізген. Ол әншілікпен қатар композиторлықпен де айналысқан. «Қазақстан – Отаным менің», «Отан», «Анаңнан асыл бар ма екен», «Махаббат серенадасы» және басқа да әндер мен романстардың авторы. Әншінің орындауындағы ариялар, романстар және әлем халықтарының әндері Қазақ радиосының «Алтын қорына» жазылған. Ол 60-қа жуық ән, романс, хор және аспаптық шығармалар жазғаны туралы дерек бар. == '''Ұйымдастырушылық және педагогикалық қызметі''' == А.Бейсембеков Семейдің музыкалық мәдениетінің дамуына да үлес қосқан. Семей филармониясында Қазақ халық аспаптар оркестрін, аспаптық брасс-квинтетті және үрмелі аспаптар оркестрін ұйымдастыруға атсалысқан. Ұстаздық қызметінде вокал өнері мен музыкалық білім беруге ерекше көңіл бөлген. Жоғары және арнаулы орта музыкалық оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралдары мен ғылыми-әдістемелік еңбектер жазған. == '''Әдеби шығармашылығы''' == Аймұханбет Бейсембеков әдеби шығармашылықпен де айналысады. Оның шығармаларында қоғамдағы әлеуметтік мәселелер, адам мінезі, ұлттық құндылықтар мен қоғамдық құбылыстар сатиралық тұрғыдан көрініс табады. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі ретінде мерзімді баспасөзде өлең, сатиралық шығармалар мен публицистикалық мақалаларын жариялап келеді. Оның сатиралық шығармалары «Қазақ әдебиеті» газетінде де жарияланған. == '''Кітаптары''' == • «Әнші жүрек әуендері» — 2005; • «Бірі қалжың, бірі шын» — 2007; • «Вокальдік жаттығулар мен вокализдердің дауыс қоюдағы маңызы» — 2012; • «Күлместерді күлдірген...» — 2014; • «Өнермен өрнектелген өмірлер» — 2017; • «Қазағым-ай!» — 2018; • «Сайтан алғыр сатира» — 2021; • «Сақ-сақ күлген сатира» — 2022. «Өнермен өрнектелген өмірлер» кітабы әнші, ұстаз Бекен Жылысбаевтың өмірі мен шығармашылық және ұстаздық жолына арналған. «Сақ-сақ күлген сатира» жинағы 2022 жылы жарық көрген. == '''Марапаттары''' == • Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері; • Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері; • республикалық музыкатанушылар конкурсының жүлдегері; • «Жаңа ғасырға – жаңа ән» композиторлар байқауының Гран-при иегері; • Алакөл ауданының Құрметті азаматы; • «Астана – Бәйтерек» ұлттық сыйлығының лауреаты.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Семейдің әнші-сазгерлері |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Семей |орны=|баспасы=Семей-Печать |жыл=2013|томы= |беттері=12-13|барлық беті=50|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> lrjyxvt6py4ywq705d0sgttw2uw5k0t 3 785354 3644376 2026-08-20T07:30:16Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3644376 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=NURTTAASS0}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 12:30, 2026 ж. тамыздың 20 (+05) nkud77khsx43fggki8xq1rsrgwal4ab 3 785355 3644390 2026-08-20T08:07:06Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3644390 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Нуралина Динара Жармагамбетовна}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 13:07, 2026 ж. тамыздың 20 (+05) 4hbx5e319h80z1nyjzq1rzs5x1pqun6 14 785356 3644392 2026-08-20T08:09:00Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{locestcat|1205}} 3644392 wikitext text/x-wiki {{locestcat|1205}} r5oqm6vjxdyu9dm38zbq8p5cdepgnv3 14 785357 3644393 2026-08-20T08:09:40Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{locestcat|1201}} 3644393 wikitext text/x-wiki {{locestcat|1201}} nx0ra04j5758l626swok922pc3bvek8 10 785358 3644397 2026-08-20T08:30:18Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Құжаттама беті}} Пайдалану үшін: <nowiki>{{Locestcat|тиісті жыл}}</nowiki> Қалған үлгілер өздігінен қосылады. Мысал: <code><nowiki>{{locestcat|1661}}</nowiki></code> Нәтижесі: :{{locestcat|1661}} <includeonly> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Санат үшін]] [[Санат:Жылдар бойынша үлгілер]] </includeonly> 3644397 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} Пайдалану үшін: <nowiki>{{Locestcat|тиісті жыл}}</nowiki> Қалған үлгілер өздігінен қосылады. Мысал: <code><nowiki>{{locestcat|1661}}</nowiki></code> Нәтижесі: :{{locestcat|1661}} <includeonly> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Санат үшін]] [[Санат:Жылдар бойынша үлгілер]] </includeonly> k9mcr5ue7szx24w5zl69243vf9dt21q 14 785359 3644398 2026-08-20T08:33:56Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{locestcat|1202}} 3644398 wikitext text/x-wiki {{locestcat|1202}} 513e3ds5pervgw8mt4rj3508uowjcmh 14 785360 3644399 2026-08-20T08:34:34Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{locestcat|1197}} 3644399 wikitext text/x-wiki {{locestcat|1197}} ix5z9bt0vcerg7tei4y4yc3r44d4bmg 14 785361 3644400 2026-08-20T08:39:37Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{locestcat|1249}} 3644400 wikitext text/x-wiki {{locestcat|1249}} oumu07motwjra665nsixygklmngs9pj 14 785362 3644401 2026-08-20T08:41:13Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{locestcat|1284}} 3644401 wikitext text/x-wiki {{locestcat|1284}} nzfi0nd93vjj13vz7yhrojykiiepaph 14 785363 3644402 2026-08-20T08:42:25Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{locestcat|1283}} 3644402 wikitext text/x-wiki {{locestcat|1283}} o9mt1pj90h5he35zo8vh4nz56ipb176 14 785364 3644403 2026-08-20T08:44:09Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{locestcat|1287}} 3644403 wikitext text/x-wiki {{locestcat|1287}} c64x9u4xemij3mtdhgsmxd6gye9kpvw 0 785365 3644408 2026-08-20T09:06:55Z Вилюс М 183627 Жаңа мақала: Абдулғаниев Шакур Ғалиұлы 3644408 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} '''Абдулганиев Шакур Галиұлы''' (1926 — 1990) — кескіндемеші, график-суретші, өнертанушы.<ref>Каталог. Семей қаласының суретшілері XIX-XXI. ISBN 978-601-7044-48-6</ref> == Өмірбаяны == 1926 жылы Семей қаласында туған. 1960 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркем училищесін бітірген. Ұстаздары — А. Ғалымбаева, И. Квачко. 1960–1970 жылдары Т. Г. Шевченко атындағы Қазақ мемлекеттік көркем галереясында, Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің Көркем көрмелер дирекциясында қызмет атқарды. Бейнелеу өнері туралы мақалалар жазып, көшпелі көрмелерді ұйымдастырумен, сондай-ақ көркем қорда жәдігерлерді сақтаумен айналысқан. == Шығармашылығы мен көрмелері == 1953 жылдан бастап қалалық, республикалық көрмелерге қатыса бастады. * «Комсомолға 40 жыл» республикалық көркем көрмесі (Алматы, 1961) * Республикалық графика көрмесі (Алматы, Т.Г. Шевченко атындағы ҚМКГ, 1963) * Қазақстан суретшілері туындыларының көшпелі көрмесі (Жамбыл, Шымкент, Қызылорда, 1965) * І республикалық акварель көрмесі (Алматы, Т.Г. Шевченко атындағы ҚМКГ, 1969) * «Кеңестік Қазақстан» республикалық мерейтойлық көркем көрмесі (1970) * «Ленин жолымен» республикалық көрмесі (1970) * Жеңіс күніне арналған Алматы суретшілері туындыларының көрмесі (1971) * «Пейзаж және натюрморт» республикалық көркем көрмесі (Алматы, 1976) Суретші қайтыс болғаннан кейін Алматы қаласында оның 6 жеке көрмесі ұйымдастырылды. == Мұрасы == Қылқалам шеберінің туындылары Қазақстан, Прибалтика және Ресей мұражайларында, сондай-ақ жеке жинақтарда сақтаулы. == Дереккөздер == <references /> c4vq6q4zjayzzvrspha28bxkn4ck3cw 3644409 3644408 2026-08-20T09:10:27Z Вилюс М 183627 3644409 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} [[Сурет:Абдулғаниев Шакур Ғалиұлы..jpg|нобай|'''Абдулғаниев Шакур Ғалиұлы''']] '''Абдулганиев Шакур Галиұлы''' (1926 — 1990) — кескіндемеші, график-суретші, өнертанушы.<ref>Каталог. Семей қаласының суретшілері XIX-XXI. ISBN 978-601-7044-48-6</ref> == Өмірбаяны == 1926 жылы Семей қаласында туған. 1960 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркем училищесін бітірген. Ұстаздары — А. Ғалымбаева, И. Квачко. 1960–1970 жылдары Т. Г. Шевченко атындағы Қазақ мемлекеттік көркем галереясында, Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің Көркем көрмелер дирекциясында қызмет атқарды. Бейнелеу өнері туралы мақалалар жазып, көшпелі көрмелерді ұйымдастырумен, сондай-ақ көркем қорда жәдігерлерді сақтаумен айналысқан. == Шығармашылығы мен көрмелері == 1953 жылдан бастап қалалық, республикалық көрмелерге қатыса бастады. * «Комсомолға 40 жыл» республикалық көркем көрмесі (Алматы, 1961) * Республикалық графика көрмесі (Алматы, Т.Г. Шевченко атындағы ҚМКГ, 1963) * Қазақстан суретшілері туындыларының көшпелі көрмесі (Жамбыл, Шымкент, Қызылорда, 1965) * І республикалық акварель көрмесі (Алматы, Т.Г. Шевченко атындағы ҚМКГ, 1969) * «Кеңестік Қазақстан» республикалық мерейтойлық көркем көрмесі (1970) * «Ленин жолымен» республикалық көрмесі (1970) * Жеңіс күніне арналған Алматы суретшілері туындыларының көрмесі (1971) * «Пейзаж және натюрморт» республикалық көркем көрмесі (Алматы, 1976) Суретші қайтыс болғаннан кейін Алматы қаласында оның 6 жеке көрмесі ұйымдастырылды. == Мұрасы == Қылқалам шеберінің туындылары Қазақстан, Прибалтика және Ресей мұражайларында, сондай-ақ жеке жинақтарда сақтаулы. == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ақшыл-көк экзерсис.jpg Сурет:Бұрыштар..jpg Сурет:Әкемнің малақайында..jpg Сурет:Жауынгер..jpg Сурет:Көкнәр.jpg Сурет:Күзгі гүлдер..jpg Сурет:Наурыз айындағы кеш.jpg Сурет:Жазғы шомылу.jpg Сурет:Самал жел.jpg </gallery> == Дереккөздер == <references /> qkx93lnys1zkx3pnohvj1snbzfkmtl6 3644411 3644409 2026-08-20T09:13:12Z 1nter pares 146705 /* */ 3644411 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Абдулғаниев Шакур Ғалиұлы..jpg|нобай|'''Абдулғаниев Шакур Ғалиұлы''']] '''Абдулганиев Шакур Галиұлы''' (1926 — 1990) — кескіндемеші, график-суретші, өнертанушы.<ref>Каталог. Семей қаласының суретшілері XIX-XXI. ISBN 978-601-7044-48-6</ref> == Өмірбаяны == 1926 жылы Семей қаласында туған. 1960 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркем училищесін бітірген. Ұстаздары — А. Ғалымбаева, И. Квачко. 1960–1970 жылдары Т. Г. Шевченко атындағы Қазақ мемлекеттік көркем галереясында, Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің Көркем көрмелер дирекциясында қызмет атқарды. Бейнелеу өнері туралы мақалалар жазып, көшпелі көрмелерді ұйымдастырумен, сондай-ақ көркем қорда жәдігерлерді сақтаумен айналысқан. == Шығармашылығы мен көрмелері == 1953 жылдан бастап қалалық, республикалық көрмелерге қатыса бастады. * «Комсомолға 40 жыл» республикалық көркем көрмесі (Алматы, 1961) * Республикалық графика көрмесі (Алматы, Т.Г. Шевченко атындағы ҚМКГ, 1963) * Қазақстан суретшілері туындыларының көшпелі көрмесі (Жамбыл, Шымкент, Қызылорда, 1965) * І республикалық акварель көрмесі (Алматы, Т.Г. Шевченко атындағы ҚМКГ, 1969) * «Кеңестік Қазақстан» республикалық мерейтойлық көркем көрмесі (1970) * «Ленин жолымен» республикалық көрмесі (1970) * Жеңіс күніне арналған Алматы суретшілері туындыларының көрмесі (1971) * «Пейзаж және натюрморт» республикалық көркем көрмесі (Алматы, 1976) Суретші қайтыс болғаннан кейін Алматы қаласында оның 6 жеке көрмесі ұйымдастырылды. == Мұрасы == Қылқалам шеберінің туындылары Қазақстан, Прибалтика және Ресей мұражайларында, сондай-ақ жеке жинақтарда сақтаулы. == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ақшыл-көк экзерсис.jpg Сурет:Бұрыштар..jpg Сурет:Әкемнің малақайында..jpg Сурет:Жауынгер..jpg Сурет:Көкнәр.jpg Сурет:Күзгі гүлдер..jpg Сурет:Наурыз айындағы кеш.jpg Сурет:Жазғы шомылу.jpg Сурет:Самал жел.jpg </gallery> == Дереккөздер == <references /> 1jna6li2nm4o1d0xp3lfaotlmge04k5 0 785366 3644460 2026-08-20T09:47:36Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = DBS Bank Logo (alternative).svg |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Жария компания|Қоғамдық компания]] |би... 3644460 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = DBS Bank Logo (alternative).svg |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Жария компания|Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{sgx|D05}} |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[көпұлтты корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. 68qf3e7klx2eyh0ohfb04b0a3q2hpcy 3644461 3644460 2026-08-20T09:47:52Z 1nter pares 146705 3644461 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = DBS Bank Logo (alternative).svg |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Жария компания|Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{sgx|D05}} |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[көпұлтты корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 007w1fwrbzq7jld25k0il26y86ek0ru 3644462 3644461 2026-08-20T09:48:00Z 1nter pares 146705 /* */ 3644462 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Жария компания|Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{sgx|D05}} |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[көпұлтты корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lmm60hn36xxhuu3wuma325l8daslfrt 3644463 3644462 2026-08-20T09:48:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3644463 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Жария компания|Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[көпұлтты корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} eavm002gyvywc95ur13t5433x3utk3u 3644464 3644463 2026-08-20T09:48:23Z 1nter pares 146705 /* */ 3644464 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[көпұлтты корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3jauwwx3xu35tvacwq0jizapfhpn73n 3644465 3644464 2026-08-20T09:48:55Z 1nter pares 146705 3644465 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[көпұлтты корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы активтері бойынша [[List of largest banks in Southeast Asia|ең ірі банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі, оның активтерінің жалпы көлемі {{as of|2023|12|31|post=.|lc=y}} жағдай бойынша [[Сингапур доллары|739 млрд Сингапур долларын]] құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан тыс басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], [[Бағалы қағаздар нарығы|қазынашылық және нарықтар]], [[брокер-дилер|бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iix8xozujrgdfsfdubv678ima39doiq 3644466 3644465 2026-08-20T09:49:39Z 1nter pares 146705 3644466 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[көпұлтты корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі [[Сингапур доллары|739 млрд Сингапур долларын]] құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nktjoh06ajs9ngzr5nsam83bkswosj1 3644467 3644466 2026-08-20T09:50:00Z 1nter pares 146705 /* */ 3644467 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[көпұлтты корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7nt9zqjr4cdpzs2sjsc322jfi3wj2er 3644468 3644467 2026-08-20T09:51:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3644468 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r6u20cgizp2m9gobujt7h26aaaxcup2 3644470 3644468 2026-08-20T09:52:08Z 1nter pares 146705 3644470 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен [[Америка Құрама Штаттарының доллары|201 млрд АҚШ доллары]] ([[Сингапур доллары|271 млрд Сингапур доллары]]) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kacy0403zi3lc2l3eav64ppbrxucjuz 3644471 3644470 2026-08-20T09:52:34Z 1nter pares 146705 3644471 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ohq4whnrtt4wgw3fz69p1u2l4j5z0gx 3644478 3644471 2026-08-20T09:58:52Z 1nter pares 146705 3644478 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3cwb5kr5mipbotnz2cilz32psptak76 3644480 3644478 2026-08-20T10:00:09Z 1nter pares 146705 /* Шолу */ 3644480 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4ftqadxvtcqpzfsn0oji5nwaar2zfi6 3644486 3644480 2026-08-20T10:15:34Z 1nter pares 146705 /* Шолу */ 3644486 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l40whotl6i4ykxqezc8nnfidf1y3fay 3644488 3644486 2026-08-20T10:19:14Z 1nter pares 146705 /* Шолу */ 3644488 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1uclaeeboar1ta8vqjj5mo2u1vqpq1e 3644489 3644488 2026-08-20T10:19:26Z 1nter pares 146705 3644489 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 69lep61dsxwthcetdhu1ffc7334sa9u 3644490 3644489 2026-08-20T10:20:47Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3644490 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымының]] (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} amok0w54bts62f0ozyfrh9p7h1ssl5z 3644491 3644490 2026-08-20T10:21:02Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3644491 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gbgpnyfapijvct95ybb30054173xrdg 3644492 3644491 2026-08-20T10:22:17Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3644492 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> 1968 жылғы сәуірде сол кездегі [[Сингапур Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] [[Го Кенг Сви]] үкіметтің Сингапурдың индустрияландыру жобасын қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында халықтың үлестік қатысуымен даму банкін құру жоспарларын жариялады. DBS-тің құрылуы Сингапурда [[жеке сектор]]дың өндіріс пен басқа да өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыруға толық қатысуына алғаш рет мүмкіндік берді. 100 млн Сингапур доллары көлеміндегі бастапқы капиталмен оның қызметінің алғашқы жылындағы акцияларға иелік ету құрылымы мынадай болды: Сингапур үкіметі — 48,6 млн Сингапур доллары; коммерциялық банктер — 25,9 млн Сингапур доллары; сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы институттары — 7,6 млн Сингапур доллары; басқа компаниялар мен халық — 17,9 млн Сингапур доллары.<ref name="DBSNLB" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rxiu9ksikluhd38peotjd6pwsifq299 3644493 3644492 2026-08-20T10:23:11Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3644493 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> 1968 жылғы сәуірде сол кездегі [[Сингапур Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] [[Го Кенг Сви]] үкіметтің Сингапурдың индустрияландыру жобасын қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында халықтың үлестік қатысуымен даму банкін құру жоспарларын жариялады. DBS-тің құрылуы Сингапурда [[жеке сектор]]дың өндіріс пен басқа да өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыруға толық қатысуына алғаш рет мүмкіндік берді. 100 млн Сингапур доллары көлеміндегі бастапқы капиталмен оның қызметінің алғашқы жылындағы акцияларға иелік ету құрылымы мынадай болды: Сингапур үкіметі — 48,6 млн Сингапур доллары; коммерциялық банктер — 25,9 млн Сингапур доллары; сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы институттары — 7,6 млн Сингапур доллары; басқа компаниялар мен халық — 17,9 млн Сингапур доллары.<ref name="DBSNLB" /> DBS 1972 жылы өзінің [[логотип|сауда белгісінің логотипін]] іске қосты. Ақ фонда орналасқан бұл белгі бұрынғы бас кеңсесі — [[Shenton Way]] бойындағы DBS Building ғимаратының [[Кессон (құрылыс)|кессондарына]] ұқсатып жасалған, ішке бағытталған төрт қызыл жебеден тұрды.<ref name="DBSNLB" /><ref>{{Cite web |title=BREAKING NEW GROUND - Big City Dreamer: How DBS Land transformed Singapore from a third-world to first-world metropolis |url=https://www.dbs.com/dbs-heritage/stories/big-city-dreamer-how-dbs-land-transformed-singapore-from-a-third-world-to-first-world-metropolis.html |date=2 August 2023 |access-date=31 October 2023 |website=www.dbs.com}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0usdtwt0uxwk6gcas64r1vlpn210wnx 3644495 3644493 2026-08-20T10:25:29Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3644495 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> 1968 жылғы сәуірде сол кездегі [[Сингапур Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] [[Го Кенг Сви]] үкіметтің Сингапурдың индустрияландыру жобасын қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында халықтың үлестік қатысуымен даму банкін құру жоспарларын жариялады. DBS-тің құрылуы Сингапурда [[жеке сектор]]дың өндіріс пен басқа да өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыруға толық қатысуына алғаш рет мүмкіндік берді. 100 млн Сингапур доллары көлеміндегі бастапқы капиталмен оның қызметінің алғашқы жылындағы акцияларға иелік ету құрылымы мынадай болды: Сингапур үкіметі — 48,6 млн Сингапур доллары; коммерциялық банктер — 25,9 млн Сингапур доллары; сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы институттары — 7,6 млн Сингапур доллары; басқа компаниялар мен халық — 17,9 млн Сингапур доллары.<ref name="DBSNLB" /> DBS 1972 жылы өзінің [[логотип|сауда белгісінің логотипін]] іске қосты. Ақ фонда орналасқан бұл белгі бұрынғы бас кеңсесі — [[Shenton Way]] бойындағы DBS Building ғимаратының [[Кессон (құрылыс)|кессондарына]] ұқсатып жасалған, ішке бағытталған төрт қызыл жебеден тұрды.<ref name="DBSNLB" /><ref>{{Cite web |title=BREAKING NEW GROUND - Big City Dreamer: How DBS Land transformed Singapore from a third-world to first-world metropolis |url=https://www.dbs.com/dbs-heritage/stories/big-city-dreamer-how-dbs-land-transformed-singapore-from-a-third-world-to-first-world-metropolis.html |date=2 August 2023 |access-date=31 October 2023 |website=www.dbs.com}}</ref> === POSB банкін сатып алу === Бұрын Post Office Savings Bank деп аталған банк 1877 жылғы 1 қаңтарда [[Рафлс-Плейс]]тегі [[The Fullerton Hotel Singapore|General Post Office Building]] ғимаратында [[Стрейтс-Сетлментс]] үкіметі тарапынан құрылды.<ref>{{Cite web |title=Establishment of The Post Office Saving Bank |url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/b1c18cda-b48b-4dd7-8521-ecbd1d445c0b |access-date=13 September 2015 |publisher=National Library Board}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gztx8ikzot7go1rbrgmfshpq0hij01r 3644496 3644495 2026-08-20T10:28:15Z 1nter pares 146705 /* POSB банкін сатып алу */ 3644496 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> 1968 жылғы сәуірде сол кездегі [[Сингапур Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] [[Го Кенг Сви]] үкіметтің Сингапурдың индустрияландыру жобасын қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында халықтың үлестік қатысуымен даму банкін құру жоспарларын жариялады. DBS-тің құрылуы Сингапурда [[жеке сектор]]дың өндіріс пен басқа да өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыруға толық қатысуына алғаш рет мүмкіндік берді. 100 млн Сингапур доллары көлеміндегі бастапқы капиталмен оның қызметінің алғашқы жылындағы акцияларға иелік ету құрылымы мынадай болды: Сингапур үкіметі — 48,6 млн Сингапур доллары; коммерциялық банктер — 25,9 млн Сингапур доллары; сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы институттары — 7,6 млн Сингапур доллары; басқа компаниялар мен халық — 17,9 млн Сингапур доллары.<ref name="DBSNLB" /> DBS 1972 жылы өзінің [[логотип|сауда белгісінің логотипін]] іске қосты. Ақ фонда орналасқан бұл белгі бұрынғы бас кеңсесі — [[Shenton Way]] бойындағы DBS Building ғимаратының [[Кессон (құрылыс)|кессондарына]] ұқсатып жасалған, ішке бағытталған төрт қызыл жебеден тұрды.<ref name="DBSNLB" /><ref>{{Cite web |title=BREAKING NEW GROUND - Big City Dreamer: How DBS Land transformed Singapore from a third-world to first-world metropolis |url=https://www.dbs.com/dbs-heritage/stories/big-city-dreamer-how-dbs-land-transformed-singapore-from-a-third-world-to-first-world-metropolis.html |date=2 August 2023 |access-date=31 October 2023 |website=www.dbs.com}}</ref> === POSB банкін сатып алу === Бұрын Post Office Savings Bank деп аталған банк 1877 жылғы 1 қаңтарда [[Рафлс-Плейс]]тегі [[The Fullerton Hotel Singapore|General Post Office Building]] ғимаратында [[Стрейтс-Сетлментс]] үкіметі тарапынан құрылды.<ref>{{Cite web |title=Establishment of The Post Office Saving Bank |url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/b1c18cda-b48b-4dd7-8521-ecbd1d445c0b |access-date=13 September 2015 |publisher=National Library Board}}</ref> 1976 жылға қарай POSB-тің бір миллион салымшысы болды, ал депозиттер көлемі 1 млрд Сингапур доллары шегінен асты. Кейін банк 1990 жылы POSBank деп қайта аталды, ал 1998 жылғы 16 қарашада DBS Bank оны 1,6 млрд Сингапур долларына сатып алды (мәміле алғаш рет 1998 жылғы 24 шілдеде жарияланған).<ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=Ministry of Finance Press Statement: Privatisation of POSBank |url=http://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |access-date=3 October 2020 |website=NAS |archive-date=16 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116054314/https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=The Development Bank of Singapore Ltd to acquire the business undertaking of the Post Office Savings Bank of Singapore strengthening its position as the largest Southeast Asian bank with total assets of approximately $93 billion |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061019135904/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-date=19 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Нәтижесінде DBS төрт миллионнан астам клиенті бар нарықтағы басым үлеске ие болды.<ref>{{Cite web |date=16 November 1998 |title=DBS Bank completes POSBank and credit POSB acquisition |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061018000855/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-date=18 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Бірігу POSB-ке толыққанды коммерциялық банктермен тиімдірек бәсекелесуге, неғұрлым күрделі қажеттіліктері бар клиенттерге жақсырақ қызмет көрсетуге мүмкіндік береді деп саналды және үкіметтің жергілікті банктерді біріктіріп, халықаралық деңгейде бәсекелесу үшін неғұрлым ірі әрі мықты банктер құру туралы үндеуіне сәйкес келді.<ref>{{cite web |title=MINISTRY OF FINANCE PRESS STATEMENT: PRIVATISATION OF POSBANK |url=https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |website=www.nas.gov.sg |access-date=21 February 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pictq9ajskvcbi1u625t369cpddc5uo 3644497 3644496 2026-08-20T10:29:19Z 1nter pares 146705 /* POSB банкін сатып алу */ 3644497 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> 1968 жылғы сәуірде сол кездегі [[Сингапур Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] [[Го Кенг Сви]] үкіметтің Сингапурдың индустрияландыру жобасын қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында халықтың үлестік қатысуымен даму банкін құру жоспарларын жариялады. DBS-тің құрылуы Сингапурда [[жеке сектор]]дың өндіріс пен басқа да өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыруға толық қатысуына алғаш рет мүмкіндік берді. 100 млн Сингапур доллары көлеміндегі бастапқы капиталмен оның қызметінің алғашқы жылындағы акцияларға иелік ету құрылымы мынадай болды: Сингапур үкіметі — 48,6 млн Сингапур доллары; коммерциялық банктер — 25,9 млн Сингапур доллары; сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы институттары — 7,6 млн Сингапур доллары; басқа компаниялар мен халық — 17,9 млн Сингапур доллары.<ref name="DBSNLB" /> DBS 1972 жылы өзінің [[логотип|сауда белгісінің логотипін]] іске қосты. Ақ фонда орналасқан бұл белгі бұрынғы бас кеңсесі — [[Shenton Way]] бойындағы DBS Building ғимаратының [[Кессон (құрылыс)|кессондарына]] ұқсатып жасалған, ішке бағытталған төрт қызыл жебеден тұрды.<ref name="DBSNLB" /><ref>{{Cite web |title=BREAKING NEW GROUND - Big City Dreamer: How DBS Land transformed Singapore from a third-world to first-world metropolis |url=https://www.dbs.com/dbs-heritage/stories/big-city-dreamer-how-dbs-land-transformed-singapore-from-a-third-world-to-first-world-metropolis.html |date=2 August 2023 |access-date=31 October 2023 |website=www.dbs.com}}</ref> === POSB банкін сатып алу === Бұрын Post Office Savings Bank деп аталған банк 1877 жылғы 1 қаңтарда [[Рафлс-Плейс]]тегі [[The Fullerton Hotel Singapore|General Post Office Building]] ғимаратында [[Стрейтс-Сетлментс]] үкіметі тарапынан құрылды.<ref>{{Cite web |title=Establishment of The Post Office Saving Bank |url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/b1c18cda-b48b-4dd7-8521-ecbd1d445c0b |access-date=13 September 2015 |publisher=National Library Board}}</ref> 1976 жылға қарай POSB-тің бір миллион салымшысы болды, ал депозиттер көлемі 1 млрд Сингапур доллары шегінен асты. Кейін банк 1990 жылы POSBank деп қайта аталды, ал 1998 жылғы 16 қарашада DBS Bank оны 1,6 млрд Сингапур долларына сатып алды (мәміле алғаш рет 1998 жылғы 24 шілдеде жарияланған).<ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=Ministry of Finance Press Statement: Privatisation of POSBank |url=http://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |access-date=3 October 2020 |website=NAS |archive-date=16 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116054314/https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=The Development Bank of Singapore Ltd to acquire the business undertaking of the Post Office Savings Bank of Singapore strengthening its position as the largest Southeast Asian bank with total assets of approximately $93 billion |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061019135904/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-date=19 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Нәтижесінде DBS төрт миллионнан астам клиенті бар нарықтағы басым үлеске ие болды.<ref>{{Cite web |date=16 November 1998 |title=DBS Bank completes POSBank and credit POSB acquisition |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061018000855/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-date=18 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Бірігу POSB-ке толыққанды коммерциялық банктермен тиімдірек бәсекелесуге, неғұрлым күрделі қажеттіліктері бар клиенттерге жақсырақ қызмет көрсетуге мүмкіндік береді деп саналды және үкіметтің жергілікті банктерді біріктіріп, халықаралық деңгейде бәсекелесу үшін неғұрлым ірі әрі мықты банктер құру туралы үндеуіне сәйкес келді.<ref>{{cite web |title=MINISTRY OF FINANCE PRESS STATEMENT: PRIVATISATION OF POSBANK |url=https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |website=www.nas.gov.sg |access-date=21 February 2025}}</ref> POSB Bank әлі де Сингапурда, әсіресе халық тығыз қоныстанған аудандарда, банк филиалдарының ең көп санының біріне ие және бүкіл ел бойынша банкомат бөлімшелерінің ең көп санын басқарады. Екі банктің интеграциялануы олардың клиенттеріне екі банктің де инфрақұрылымын ортақ пайдалануға мүмкіндік берді: DBS Bank салымшылары POSBank филиалдарында бүкіл ел бойынша орнатылған қолма-қол ақша салу банкоматтарын пайдалана алады, сондай-ақ POSB Bank салымшылары да сол мүмкіндікті пайдалана алады.<ref>{{Cite web |date=3 November 2019 |title=DBS Bank Singapore » BanksinSG.COM |url=https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |access-date=17 April 2020 |website=BanksinSG.COM |language=en-US |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925075717/https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |url-status=dead }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mdyxq1avxo8o1gf7ya820wi79nflzqa 3644498 3644497 2026-08-20T10:30:12Z 1nter pares 146705 /* POSB банкін сатып алу */ 3644498 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> 1968 жылғы сәуірде сол кездегі [[Сингапур Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] [[Го Кенг Сви]] үкіметтің Сингапурдың индустрияландыру жобасын қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында халықтың үлестік қатысуымен даму банкін құру жоспарларын жариялады. DBS-тің құрылуы Сингапурда [[жеке сектор]]дың өндіріс пен басқа да өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыруға толық қатысуына алғаш рет мүмкіндік берді. 100 млн Сингапур доллары көлеміндегі бастапқы капиталмен оның қызметінің алғашқы жылындағы акцияларға иелік ету құрылымы мынадай болды: Сингапур үкіметі — 48,6 млн Сингапур доллары; коммерциялық банктер — 25,9 млн Сингапур доллары; сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы институттары — 7,6 млн Сингапур доллары; басқа компаниялар мен халық — 17,9 млн Сингапур доллары.<ref name="DBSNLB" /> DBS 1972 жылы өзінің [[логотип|сауда белгісінің логотипін]] іске қосты. Ақ фонда орналасқан бұл белгі бұрынғы бас кеңсесі — [[Shenton Way]] бойындағы DBS Building ғимаратының [[Кессон (құрылыс)|кессондарына]] ұқсатып жасалған, ішке бағытталған төрт қызыл жебеден тұрды.<ref name="DBSNLB" /><ref>{{Cite web |title=BREAKING NEW GROUND - Big City Dreamer: How DBS Land transformed Singapore from a third-world to first-world metropolis |url=https://www.dbs.com/dbs-heritage/stories/big-city-dreamer-how-dbs-land-transformed-singapore-from-a-third-world-to-first-world-metropolis.html |date=2 August 2023 |access-date=31 October 2023 |website=www.dbs.com}}</ref> === POSB банкін сатып алу === Бұрын Post Office Savings Bank деп аталған банк 1877 жылғы 1 қаңтарда [[Рафлс-Плейс]]тегі [[The Fullerton Hotel Singapore|General Post Office Building]] ғимаратында [[Стрейтс-Сетлментс]] үкіметі тарапынан құрылды.<ref>{{Cite web |title=Establishment of The Post Office Saving Bank |url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/b1c18cda-b48b-4dd7-8521-ecbd1d445c0b |access-date=13 September 2015 |publisher=National Library Board}}</ref> 1976 жылға қарай POSB-тің бір миллион салымшысы болды, ал депозиттер көлемі 1 млрд Сингапур доллары шегінен асты. Кейін банк 1990 жылы POSBank деп қайта аталды, ал 1998 жылғы 16 қарашада DBS Bank оны 1,6 млрд Сингапур долларына сатып алды (мәміле алғаш рет 1998 жылғы 24 шілдеде жарияланған).<ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=Ministry of Finance Press Statement: Privatisation of POSBank |url=http://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |access-date=3 October 2020 |website=NAS |archive-date=16 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116054314/https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=The Development Bank of Singapore Ltd to acquire the business undertaking of the Post Office Savings Bank of Singapore strengthening its position as the largest Southeast Asian bank with total assets of approximately $93 billion |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061019135904/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-date=19 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Нәтижесінде DBS төрт миллионнан астам клиенті бар нарықтағы басым үлеске ие болды.<ref>{{Cite web |date=16 November 1998 |title=DBS Bank completes POSBank and credit POSB acquisition |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061018000855/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-date=18 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Бірігу POSB-ке толыққанды коммерциялық банктермен тиімдірек бәсекелесуге, неғұрлым күрделі қажеттіліктері бар клиенттерге жақсырақ қызмет көрсетуге мүмкіндік береді деп саналды және үкіметтің жергілікті банктерді біріктіріп, халықаралық деңгейде бәсекелесу үшін неғұрлым ірі әрі мықты банктер құру туралы үндеуіне сәйкес келді.<ref>{{cite web |title=MINISTRY OF FINANCE PRESS STATEMENT: PRIVATISATION OF POSBANK |url=https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |website=www.nas.gov.sg |access-date=21 February 2025}}</ref> POSB Bank әлі де Сингапурда, әсіресе халық тығыз қоныстанған аудандарда, банк филиалдарының ең көп санының біріне ие және бүкіл ел бойынша банкомат бөлімшелерінің ең көп санын басқарады. Екі банктің интеграциялануы олардың клиенттеріне екі банктің де инфрақұрылымын ортақ пайдалануға мүмкіндік берді: DBS Bank салымшылары POSBank филиалдарында бүкіл ел бойынша орнатылған қолма-қол ақша салу банкоматтарын пайдалана алады, сондай-ақ POSB Bank салымшылары да сол мүмкіндікті пайдалана алады.<ref>{{Cite web |date=3 November 2019 |title=DBS Bank Singapore » BanksinSG.COM |url=https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |access-date=17 April 2020 |website=BanksinSG.COM |language=en-US |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925075717/https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |url-status=dead }}</ref> Цифрлық трансформациясының бір бөлігі ретінде DBS брендін едәуір қайта позициялап, банктік қызметті міндеттен өмірді жеңілдететін құралға айналдыру арқылы клиенттердің банкке деген көзқарасын өзгерту мақсатында «Live more, Bank less» деген ұранды қабылдады. Банктің ішкі мәдени трансформациясы, оның ішінде «Dare to Fail» инновациялық философиясын ынталандыруы, ''Campaign Asia'' тарапынан Азиядағы ең мазмұнды банк ребрендингтерінің бірі ретінде аталды.<ref>{{cite web |url=https://www.campaignasia.com/article/how-dbs-became-one-of-asias-most-admired-banks/474803 |title=How DBS became one of Asia's most admired brands |publisher=Campaign Asia |accessdate=2026-07-02}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bnr253kckudzqvytnoayrcw5d41rt71 3644499 3644498 2026-08-20T10:32:23Z 1nter pares 146705 /* POSB банкін сатып алу */ 3644499 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> 1968 жылғы сәуірде сол кездегі [[Сингапур Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] [[Го Кенг Сви]] үкіметтің Сингапурдың индустрияландыру жобасын қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында халықтың үлестік қатысуымен даму банкін құру жоспарларын жариялады. DBS-тің құрылуы Сингапурда [[жеке сектор]]дың өндіріс пен басқа да өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыруға толық қатысуына алғаш рет мүмкіндік берді. 100 млн Сингапур доллары көлеміндегі бастапқы капиталмен оның қызметінің алғашқы жылындағы акцияларға иелік ету құрылымы мынадай болды: Сингапур үкіметі — 48,6 млн Сингапур доллары; коммерциялық банктер — 25,9 млн Сингапур доллары; сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы институттары — 7,6 млн Сингапур доллары; басқа компаниялар мен халық — 17,9 млн Сингапур доллары.<ref name="DBSNLB" /> DBS 1972 жылы өзінің [[логотип|сауда белгісінің логотипін]] іске қосты. Ақ фонда орналасқан бұл белгі бұрынғы бас кеңсесі — [[Shenton Way]] бойындағы DBS Building ғимаратының [[Кессон (құрылыс)|кессондарына]] ұқсатып жасалған, ішке бағытталған төрт қызыл жебеден тұрды.<ref name="DBSNLB" /><ref>{{Cite web |title=BREAKING NEW GROUND - Big City Dreamer: How DBS Land transformed Singapore from a third-world to first-world metropolis |url=https://www.dbs.com/dbs-heritage/stories/big-city-dreamer-how-dbs-land-transformed-singapore-from-a-third-world-to-first-world-metropolis.html |date=2 August 2023 |access-date=31 October 2023 |website=www.dbs.com}}</ref> === POSB банкін сатып алу === Бұрын Post Office Savings Bank деп аталған банк 1877 жылғы 1 қаңтарда [[Рафлс-Плейс]]тегі [[The Fullerton Hotel Singapore|General Post Office Building]] ғимаратында [[Стрейтс-Сетлментс]] үкіметі тарапынан құрылды.<ref>{{Cite web |title=Establishment of The Post Office Saving Bank |url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/b1c18cda-b48b-4dd7-8521-ecbd1d445c0b |access-date=13 September 2015 |publisher=National Library Board}}</ref> 1976 жылға қарай POSB-тің бір миллион салымшысы болды, ал депозиттер көлемі 1 млрд Сингапур доллары шегінен асты. Кейін банк 1990 жылы POSBank деп қайта аталды, ал 1998 жылғы 16 қарашада DBS Bank оны 1,6 млрд Сингапур долларына сатып алды (мәміле алғаш рет 1998 жылғы 24 шілдеде жарияланған).<ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=Ministry of Finance Press Statement: Privatisation of POSBank |url=http://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |access-date=3 October 2020 |website=NAS |archive-date=16 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116054314/https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=The Development Bank of Singapore Ltd to acquire the business undertaking of the Post Office Savings Bank of Singapore strengthening its position as the largest Southeast Asian bank with total assets of approximately $93 billion |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061019135904/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-date=19 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Нәтижесінде DBS төрт миллионнан астам клиенті бар нарықтағы басым үлеске ие болды.<ref>{{Cite web |date=16 November 1998 |title=DBS Bank completes POSBank and credit POSB acquisition |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061018000855/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-date=18 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Бірігу POSB-ке толыққанды коммерциялық банктермен тиімдірек бәсекелесуге, неғұрлым күрделі қажеттіліктері бар клиенттерге жақсырақ қызмет көрсетуге мүмкіндік береді деп саналды және үкіметтің жергілікті банктерді біріктіріп, халықаралық деңгейде бәсекелесу үшін неғұрлым ірі әрі мықты банктер құру туралы үндеуіне сәйкес келді.<ref>{{cite web |title=MINISTRY OF FINANCE PRESS STATEMENT: PRIVATISATION OF POSBANK |url=https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |website=www.nas.gov.sg |access-date=21 February 2025}}</ref> POSB Bank әлі де Сингапурда, әсіресе халық тығыз қоныстанған аудандарда, банк филиалдарының ең көп санының біріне ие және бүкіл ел бойынша банкомат бөлімшелерінің ең көп санын басқарады. Екі банктің интеграциялануы олардың клиенттеріне екі банктің де инфрақұрылымын ортақ пайдалануға мүмкіндік берді: DBS Bank салымшылары POSBank филиалдарында бүкіл ел бойынша орнатылған қолма-қол ақша салу банкоматтарын пайдалана алады, сондай-ақ POSB Bank салымшылары да сол мүмкіндікті пайдалана алады.<ref>{{Cite web |date=3 November 2019 |title=DBS Bank Singapore » BanksinSG.COM |url=https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |access-date=17 April 2020 |website=BanksinSG.COM |language=en-US |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925075717/https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |url-status=dead }}</ref> Цифрлық трансформациясының бір бөлігі ретінде DBS брендін едәуір қайта позициялап, банктік қызметті міндеттен өмірді жеңілдететін құралға айналдыру арқылы клиенттердің банкке деген көзқарасын өзгерту мақсатында «Live more, Bank less» деген ұранды қабылдады. Банктің ішкі мәдени трансформациясы, оның ішінде «Dare to Fail» инновациялық философиясын ынталандыруы, ''Campaign Asia'' тарапынан Азиядағы ең мазмұнды банк ребрендингтерінің бірі ретінде аталды.<ref>{{cite web |url=https://www.campaignasia.com/article/how-dbs-became-one-of-asias-most-admired-banks/474803 |title=How DBS became one of Asia's most admired brands |publisher=Campaign Asia |accessdate=2026-07-02}}</ref> === Crypto.com-мен серіктестік === 2025 жылғы желтоқсанда DBS [[Crypto.com]] компаниясымен серіктестік орнатты. Бұл серіктестік Crypto.com пайдаланушыларына DBS арқылы Сингапур долларымен және АҚШ долларымен қаражат салуға және шешіп алуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ криптовалюта айырбастау платформасына өз клиенттері үшін клиенттердің қаражатын сақтауға арналған шоттар ашуға рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web |last=Tan |first=Kwan Wei Kevin |date=18 December 2025 |title=Crypto.com boosts payment services via partnership with DBS |url=https://www.theedgesingapore.com/news/cryptocurrency/cryptocom-boosts-payment-services-partnership-dbs |website=The Edge}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9k2yuyanavxiccspb6bws4doimg3bdj 3644500 3644499 2026-08-20T10:33:39Z 1nter pares 146705 /* Crypto.com-мен серіктестік */ 3644500 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> 1968 жылғы сәуірде сол кездегі [[Сингапур Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] [[Го Кенг Сви]] үкіметтің Сингапурдың индустрияландыру жобасын қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында халықтың үлестік қатысуымен даму банкін құру жоспарларын жариялады. DBS-тің құрылуы Сингапурда [[жеке сектор]]дың өндіріс пен басқа да өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыруға толық қатысуына алғаш рет мүмкіндік берді. 100 млн Сингапур доллары көлеміндегі бастапқы капиталмен оның қызметінің алғашқы жылындағы акцияларға иелік ету құрылымы мынадай болды: Сингапур үкіметі — 48,6 млн Сингапур доллары; коммерциялық банктер — 25,9 млн Сингапур доллары; сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы институттары — 7,6 млн Сингапур доллары; басқа компаниялар мен халық — 17,9 млн Сингапур доллары.<ref name="DBSNLB" /> DBS 1972 жылы өзінің [[логотип|сауда белгісінің логотипін]] іске қосты. Ақ фонда орналасқан бұл белгі бұрынғы бас кеңсесі — [[Shenton Way]] бойындағы DBS Building ғимаратының [[Кессон (құрылыс)|кессондарына]] ұқсатып жасалған, ішке бағытталған төрт қызыл жебеден тұрды.<ref name="DBSNLB" /><ref>{{Cite web |title=BREAKING NEW GROUND - Big City Dreamer: How DBS Land transformed Singapore from a third-world to first-world metropolis |url=https://www.dbs.com/dbs-heritage/stories/big-city-dreamer-how-dbs-land-transformed-singapore-from-a-third-world-to-first-world-metropolis.html |date=2 August 2023 |access-date=31 October 2023 |website=www.dbs.com}}</ref> === POSB банкін сатып алу === Бұрын Post Office Savings Bank деп аталған банк 1877 жылғы 1 қаңтарда [[Рафлс-Плейс]]тегі [[The Fullerton Hotel Singapore|General Post Office Building]] ғимаратында [[Стрейтс-Сетлментс]] үкіметі тарапынан құрылды.<ref>{{Cite web |title=Establishment of The Post Office Saving Bank |url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/b1c18cda-b48b-4dd7-8521-ecbd1d445c0b |access-date=13 September 2015 |publisher=National Library Board}}</ref> 1976 жылға қарай POSB-тің бір миллион салымшысы болды, ал депозиттер көлемі 1 млрд Сингапур доллары шегінен асты. Кейін банк 1990 жылы POSBank деп қайта аталды, ал 1998 жылғы 16 қарашада DBS Bank оны 1,6 млрд Сингапур долларына сатып алды (мәміле алғаш рет 1998 жылғы 24 шілдеде жарияланған).<ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=Ministry of Finance Press Statement: Privatisation of POSBank |url=http://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |access-date=3 October 2020 |website=NAS |archive-date=16 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116054314/https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=The Development Bank of Singapore Ltd to acquire the business undertaking of the Post Office Savings Bank of Singapore strengthening its position as the largest Southeast Asian bank with total assets of approximately $93 billion |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061019135904/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-date=19 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Нәтижесінде DBS төрт миллионнан астам клиенті бар нарықтағы басым үлеске ие болды.<ref>{{Cite web |date=16 November 1998 |title=DBS Bank completes POSBank and credit POSB acquisition |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061018000855/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-date=18 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Бірігу POSB-ке толыққанды коммерциялық банктермен тиімдірек бәсекелесуге, неғұрлым күрделі қажеттіліктері бар клиенттерге жақсырақ қызмет көрсетуге мүмкіндік береді деп саналды және үкіметтің жергілікті банктерді біріктіріп, халықаралық деңгейде бәсекелесу үшін неғұрлым ірі әрі мықты банктер құру туралы үндеуіне сәйкес келді.<ref>{{cite web |title=MINISTRY OF FINANCE PRESS STATEMENT: PRIVATISATION OF POSBANK |url=https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |website=www.nas.gov.sg |access-date=21 February 2025}}</ref> POSB Bank әлі де Сингапурда, әсіресе халық тығыз қоныстанған аудандарда, банк филиалдарының ең көп санының біріне ие және бүкіл ел бойынша банкомат бөлімшелерінің ең көп санын басқарады. Екі банктің интеграциялануы олардың клиенттеріне екі банктің де инфрақұрылымын ортақ пайдалануға мүмкіндік берді: DBS Bank салымшылары POSBank филиалдарында бүкіл ел бойынша орнатылған қолма-қол ақша салу банкоматтарын пайдалана алады, сондай-ақ POSB Bank салымшылары да сол мүмкіндікті пайдалана алады.<ref>{{Cite web |date=3 November 2019 |title=DBS Bank Singapore » BanksinSG.COM |url=https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |access-date=17 April 2020 |website=BanksinSG.COM |language=en-US |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925075717/https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |url-status=dead }}</ref> Цифрлық трансформациясының бір бөлігі ретінде DBS брендін едәуір қайта позициялап, банктік қызметті міндеттен өмірді жеңілдететін құралға айналдыру арқылы клиенттердің банкке деген көзқарасын өзгерту мақсатында «Live more, Bank less» деген ұранды қабылдады. Банктің ішкі мәдени трансформациясы, оның ішінде «Dare to Fail» инновациялық философиясын ынталандыруы, ''Campaign Asia'' тарапынан Азиядағы ең мазмұнды банк ребрендингтерінің бірі ретінде аталды.<ref>{{cite web |url=https://www.campaignasia.com/article/how-dbs-became-one-of-asias-most-admired-banks/474803 |title=How DBS became one of Asia's most admired brands |publisher=Campaign Asia |accessdate=2026-07-02}}</ref> === Crypto.com-мен серіктестік === 2025 жылғы желтоқсанда DBS [[Crypto.com]] компаниясымен серіктестік орнатты. Бұл серіктестік Crypto.com пайдаланушыларына DBS арқылы Сингапур долларымен және АҚШ долларымен қаражат салуға және шешіп алуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ криптовалюта айырбастау платформасына өз клиенттері үшін клиенттердің қаражатын сақтауға арналған шоттар ашуға рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web |last=Tan |first=Kwan Wei Kevin |date=18 December 2025 |title=Crypto.com boosts payment services via partnership with DBS |url=https://www.theedgesingapore.com/news/cryptocurrency/cryptocom-boosts-payment-services-partnership-dbs |website=The Edge}}</ref> === Қазіргі тарихы === 2025 жылғы 22 желтоқсанда DBS он жыл бойы жүргізген трансформациясы үшін «Жылдың жаһандық банкі» марапатын жеңіп алды. Іс-шара [[The Peninsula London]] қонақүйінде өтті.<ref>{{Cite web |title=In pictures: Bank of the Year Awards 2025 |url=https://www.thebanker.com/content/e46150d2-f7fb-46d4-b78a-c6b055d5d3ef |access-date=2026-01-04 |website=www.thebanker.com |language=en}}</ref> 2025 жылы DBS жасанды интеллект (AI) бастамалары рекордтық 1 млрд Сингапур долларына экономикалық құндылық әкелген кезде, өзінің экономикалық құндылығын үштен бірге арттыра алды.<ref>{{Cite web |last=Heng |first=Young Zhan |date=2026-01-14 |title=DBS unlocks S$1 billion in AI value in 2025 |url=https://www.businesstimes.com.sg/companies-markets/dbs-unlocks-s1-billion-ai-value-2025 |access-date=2026-01-15 |website=The Business Times |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} f3q7xo1x64mkgl0a7inpb9m9vrv9k59 3644501 3644500 2026-08-20T10:34:46Z 1nter pares 146705 /* Қазіргі тарихы */ 3644501 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> 1968 жылғы сәуірде сол кездегі [[Сингапур Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] [[Го Кенг Сви]] үкіметтің Сингапурдың индустрияландыру жобасын қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында халықтың үлестік қатысуымен даму банкін құру жоспарларын жариялады. DBS-тің құрылуы Сингапурда [[жеке сектор]]дың өндіріс пен басқа да өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыруға толық қатысуына алғаш рет мүмкіндік берді. 100 млн Сингапур доллары көлеміндегі бастапқы капиталмен оның қызметінің алғашқы жылындағы акцияларға иелік ету құрылымы мынадай болды: Сингапур үкіметі — 48,6 млн Сингапур доллары; коммерциялық банктер — 25,9 млн Сингапур доллары; сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы институттары — 7,6 млн Сингапур доллары; басқа компаниялар мен халық — 17,9 млн Сингапур доллары.<ref name="DBSNLB" /> DBS 1972 жылы өзінің [[логотип|сауда белгісінің логотипін]] іске қосты. Ақ фонда орналасқан бұл белгі бұрынғы бас кеңсесі — [[Shenton Way]] бойындағы DBS Building ғимаратының [[Кессон (құрылыс)|кессондарына]] ұқсатып жасалған, ішке бағытталған төрт қызыл жебеден тұрды.<ref name="DBSNLB" /><ref>{{Cite web |title=BREAKING NEW GROUND - Big City Dreamer: How DBS Land transformed Singapore from a third-world to first-world metropolis |url=https://www.dbs.com/dbs-heritage/stories/big-city-dreamer-how-dbs-land-transformed-singapore-from-a-third-world-to-first-world-metropolis.html |date=2 August 2023 |access-date=31 October 2023 |website=www.dbs.com}}</ref> === POSB банкін сатып алу === Бұрын Post Office Savings Bank деп аталған банк 1877 жылғы 1 қаңтарда [[Рафлс-Плейс]]тегі [[The Fullerton Hotel Singapore|General Post Office Building]] ғимаратында [[Стрейтс-Сетлментс]] үкіметі тарапынан құрылды.<ref>{{Cite web |title=Establishment of The Post Office Saving Bank |url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/b1c18cda-b48b-4dd7-8521-ecbd1d445c0b |access-date=13 September 2015 |publisher=National Library Board}}</ref> 1976 жылға қарай POSB-тің бір миллион салымшысы болды, ал депозиттер көлемі 1 млрд Сингапур доллары шегінен асты. Кейін банк 1990 жылы POSBank деп қайта аталды, ал 1998 жылғы 16 қарашада DBS Bank оны 1,6 млрд Сингапур долларына сатып алды (мәміле алғаш рет 1998 жылғы 24 шілдеде жарияланған).<ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=Ministry of Finance Press Statement: Privatisation of POSBank |url=http://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |access-date=3 October 2020 |website=NAS |archive-date=16 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116054314/https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=The Development Bank of Singapore Ltd to acquire the business undertaking of the Post Office Savings Bank of Singapore strengthening its position as the largest Southeast Asian bank with total assets of approximately $93 billion |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061019135904/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-date=19 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Нәтижесінде DBS төрт миллионнан астам клиенті бар нарықтағы басым үлеске ие болды.<ref>{{Cite web |date=16 November 1998 |title=DBS Bank completes POSBank and credit POSB acquisition |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061018000855/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-date=18 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Бірігу POSB-ке толыққанды коммерциялық банктермен тиімдірек бәсекелесуге, неғұрлым күрделі қажеттіліктері бар клиенттерге жақсырақ қызмет көрсетуге мүмкіндік береді деп саналды және үкіметтің жергілікті банктерді біріктіріп, халықаралық деңгейде бәсекелесу үшін неғұрлым ірі әрі мықты банктер құру туралы үндеуіне сәйкес келді.<ref>{{cite web |title=MINISTRY OF FINANCE PRESS STATEMENT: PRIVATISATION OF POSBANK |url=https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |website=www.nas.gov.sg |access-date=21 February 2025}}</ref> POSB Bank әлі де Сингапурда, әсіресе халық тығыз қоныстанған аудандарда, банк филиалдарының ең көп санының біріне ие және бүкіл ел бойынша банкомат бөлімшелерінің ең көп санын басқарады. Екі банктің интеграциялануы олардың клиенттеріне екі банктің де инфрақұрылымын ортақ пайдалануға мүмкіндік берді: DBS Bank салымшылары POSBank филиалдарында бүкіл ел бойынша орнатылған қолма-қол ақша салу банкоматтарын пайдалана алады, сондай-ақ POSB Bank салымшылары да сол мүмкіндікті пайдалана алады.<ref>{{Cite web |date=3 November 2019 |title=DBS Bank Singapore » BanksinSG.COM |url=https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |access-date=17 April 2020 |website=BanksinSG.COM |language=en-US |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925075717/https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |url-status=dead }}</ref> Цифрлық трансформациясының бір бөлігі ретінде DBS брендін едәуір қайта позициялап, банктік қызметті міндеттен өмірді жеңілдететін құралға айналдыру арқылы клиенттердің банкке деген көзқарасын өзгерту мақсатында «Live more, Bank less» деген ұранды қабылдады. Банктің ішкі мәдени трансформациясы, оның ішінде «Dare to Fail» инновациялық философиясын ынталандыруы, ''Campaign Asia'' тарапынан Азиядағы ең мазмұнды банк ребрендингтерінің бірі ретінде аталды.<ref>{{cite web |url=https://www.campaignasia.com/article/how-dbs-became-one-of-asias-most-admired-banks/474803 |title=How DBS became one of Asia's most admired brands |publisher=Campaign Asia |accessdate=2026-07-02}}</ref> === Crypto.com-мен серіктестік === 2025 жылғы желтоқсанда DBS [[Crypto.com]] компаниясымен серіктестік орнатты. Бұл серіктестік Crypto.com пайдаланушыларына DBS арқылы Сингапур долларымен және АҚШ долларымен қаражат салуға және шешіп алуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ криптовалюта айырбастау платформасына өз клиенттері үшін клиенттердің қаражатын сақтауға арналған шоттар ашуға рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web |last=Tan |first=Kwan Wei Kevin |date=18 December 2025 |title=Crypto.com boosts payment services via partnership with DBS |url=https://www.theedgesingapore.com/news/cryptocurrency/cryptocom-boosts-payment-services-partnership-dbs |website=The Edge}}</ref> === Қазіргі тарихы === 2025 жылғы 22 желтоқсанда DBS он жыл бойы жүргізген трансформациясы үшін «Жылдың жаһандық банкі» марапатын жеңіп алды. Іс-шара [[The Peninsula London]] қонақүйінде өтті.<ref>{{Cite web |title=In pictures: Bank of the Year Awards 2025 |url=https://www.thebanker.com/content/e46150d2-f7fb-46d4-b78a-c6b055d5d3ef |access-date=2026-01-04 |website=www.thebanker.com |language=en}}</ref> 2025 жылы DBS жасанды интеллект (AI) бастамалары рекордтық 1 млрд Сингапур долларына экономикалық құндылық әкелген кезде, өзінің экономикалық құндылығын үштен бірге арттыра алды.<ref>{{Cite web |last=Heng |first=Young Zhan |date=2026-01-14 |title=DBS unlocks S$1 billion in AI value in 2025 |url=https://www.businesstimes.com.sg/companies-markets/dbs-unlocks-s1-billion-ai-value-2025 |access-date=2026-01-15 |website=The Business Times |language=en}}</ref> == Жоғары басшылық == * ''Басқарма төрағасы:'' Питер Си (2010 жылғы мамырдан бастап) * ''Бас атқарушы директор:'' [[Тан Су Шань]] (2025 жылғы наурыздан бастап) === Бұрынғы басқарма төрағаларының тізімі === # [[Хон Суй Сен]] (1968–1970) # [[Хоу Юн Чонг]] (1970–1979) # [[Дж. Ю. Пиллей]] (1979–1985) # [[Хоу Юн Чонг]] (1985–1990) # Нгиам Тонг Доу (1990–1998) # [[С. Данабалан]] (1999–2005) # [[Ко Бун Хви]] (2006–2010) === Бұрынғы бас атқарушы директорлардың тізімі === # Патрик Йео Кхвай Хо (1993–1995) # Джон Олдс (1998–2001) # Филипп Пайяр (2001–2002) # Джексон Тай (2002–2007) # Ричард Стэнли (2008–2009) # [[Пиюш Гупта]] (2009–2025) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a96bhylwt7xnpz4rhl2aozra9udtwrq 3644503 3644501 2026-08-20T10:36:37Z 1nter pares 146705 3644503 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = DBS Bank Limited |логотипі = |суреті = Marina Bay Financial Centre, Singapore - 20121110.jpg |сурет атауы = Сингапурдың [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = SGX: D05 |қызметі = |құрылды = [[16 шілде]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Marina Bay Financial Centre]], Сингапур |басты адамдары = {{wd-chairperson}}<br>{{wd-ceo}} |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк қызметі]]|[[Коммерциялық банк|корпоративтік банк қызметі]]|[[инвестициялық банк қызметі]]|[[Сақтандыру]]|[[Жеке банк қызметі]]|[[Жеке капитал]]|[[Ипотекалық несие]]|[[Несие карталары]]|[[Инвестицияларды басқару]]|[[Байлықты басқару]]|[[Активтерді басқару]]|[[Өзара қорлар]]|[[Биржада саудаланатын қорлар]]|[[Индекс қоры]]}} |меншікті капиталы = {{құлдырау}} SGD 57,07 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web |title=DBS Annual Report 2022 |url=https://www.dbs.com/annualreports/2022/files/media/dbs-annual-report-2022.pdf |website=DBS}}</ref> |айналым = {{өсім}} SGD 16,5 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} SGD 8,19 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} SGD 743,4 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 36 000 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = The Development Bank of Singapore Limited (1968–2003) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелері = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.dbs.com/}} |Ортаққор = }} '''DBS Bank Limited''' — штаб-пәтері [[Marina Bay Financial Centre]] ғимаратында, [[Марина-Бей (Сингапур)|Марина-Бей]] ауданында орналасқан Сингапурдың [[Трансұлттық корпорация|көпұлтты]] банктік және [[қаржылық қызметтер]] корпорациясы. Бұған дейін банк '''The Development Bank of Singapore Limited''' деп аталған, қазіргі қысқартылған атауы осы атаудан алынған «'''DBS'''» аббревиатурасынан шыққан. 2003 жылғы 21 шілдеде банк өзінің жаһандық банк ретіндегі рөлін көрсету мақсатында қазіргі қысқартылған атауын қабылдады.<ref name=":0">{{Cite web |date=21 July 2003 |title=The Development Bank Of Singapore Ltd is Now DBS Bank Ltd |url=http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172805/http://www.dbs.com/newsroom/2003/Pages/press030721.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=3 October 2020 |website=DBS Bank}}</ref> Ол [[OCBC Bank|Oversea-Chinese Banking Corporation]] (OCBC) және [[United Overseas Bank]] (UOB) банктерімен қатар Сингапурдағы «Үлкен үштікке» кіретін жергілікті банктердің бірі. DBS — активтері бойынша [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы ең ірі [[банк]] және Азиядағы ең ірі банктердің бірі. 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша оның активтерінің жалпы көлемі 739 млрд Сингапур долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=About DBS - DBS 2023 snapshot |url=https://www.dbs.com/about-us/default.page |access-date=31 March 2024 |website=www.dbs.com}}</ref> Сондай-ақ ол Сингапурдан басқа өңірлерде, соның ішінде Қытайда, Гонконгта, Тайваньда және Индонезияда [[Бөлшек банк ісі|тұтынушылық банк ісі]], қазынашылық және нарықтар, [[бағалы қағаздар брокерлігі]], акциялар мен борыштық құралдар арқылы қаражат тарту салаларында нарықта басым позицияларға ие.<ref name=":0" /> 2023 жылы ''[[Asian Private Banker]]'' журналының мәліметі бойынша DBS [[Credit Suisse]] банкін алмастырып, Қытайдың құрлықтық бөлігін қоспағанда, Азиядағы активтерді басқару көлемі бойынша шамамен 201 млрд АҚШ доллары (271 млрд Сингапур доллары) болатын үшінші ірі [[Жеке банк ісі|жеке банкке]] айналды.<ref>{{Cite web |title=Asia 2023 AUM league table|url=https://asianprivatebanker.com/insights/asia-2023/private-banking-aum/ |access-date=31 January 2024 |website=[[Asian Private Banker]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 May 2024 |title=DBS expands Hong Kong private banking headcount by 25% on better flows |language=en |work=[[The Straits Times]] |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-expands-hong-kong-private-banking-headcount-by-25-on-better-flows}}</ref> == Шолу == [[Сингапур қор биржасы]]нда листингтен өткен DBS 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін ресми түрде құрылды. DBS-тің ең ірі әрі бақылаушы акционері — [[Temasek Holdings]], [[GIC Private Limited|GIC]]-тен кейінгі Сингапурдың екінші ірі [[егемендік әл-ауқат қоры]]. 2023 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Temasek DBS акцияларының 29%-ына иелік етті.<ref>{{Cite web |title=Temasek > Our Portfolio > Financial Services |url=https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |access-date=1 June 2023 |website=Temasek |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405231541/https://www.temasek.com.sg/en/what-we-do/our-portfolio/financial-services.html |url-status=live }}</ref> Банктің сенімді капиталдық позициясы [[Standard & Poor's]] және [[Moody's]] агенттіктерінен «AA−» және «Aa1» кредиттік рейтингтерін алуына мүмкіндік берді, бұл Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі ең жоғары рейтингтердің қатарына жатады. Сонымен қатар банк 2009 жылдан 2023 жылға дейін қатарынан он бес жыл бойы [[Global Finance (magazine)|Global Finance]] журналының «Азиядағы ең қауіпсіз банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=DBS named Safest Bank in Asia for the 15th consecutive year by Global Finance |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |date=12 October 2023 |access-date=15 December 2023 |website=www.dbs.com |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208165021/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_named_Safest_Bank_in_Asia_for_the_15th_consecutive_year_by_Global_Finance_sg |url-status=live }}</ref> 2016 жылы банк [[Euromoney]] журналының «Әлемдегі үздік цифрлық банк» марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |title=World's best digital bank 2016: DBS @ Euromoney |url=http://www.euromoney.com/Article/3566974/Worlds-best-digital-bank-2016-DBS.html |access-date=24 April 2017 |website=Euromoney |date=6 July 2016 |language=en-gb |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704003229/https://www.euromoney.com/article/b12kq6p8mv5rh3/world39s-best-digital-bank-2016-dbs |url-status=dead }}</ref> 2019 жылғы шілдеде DBS әлемде алғаш рет Euromoney, Global Finance және ''[[The Banker]]'' басылымдарының ең беделді үш жаһандық «Үздік банк» марапатын бір мезгілде иеленген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite news |date=12 July 2019 |title=DBS named World's Best Bank by Euromoney, a first for an Asian bank |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |archive-date=12 January 2020 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172108/https://www.straitstimes.com/business/dbs-named-worlds-best-bank-by-euromoney-a-first-for-an-asian-bank |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылғы 2 қазаннан бастап [[Dow Jones Sustainability Indices#DJSI Asia Pacific Index|Dow Jones Sustainability Asia Pacific индексіне]] енгізіліп келеді, осылайша ол Оңтүстік-Шығыс Азияда бұл индекске енген алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=DBS – First bank in Southeast Asia included in Dow Jones Sustainability Index (Asia Pacific) |url=https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |access-date=24 September 2019 |website=DBS |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924140102/https://www.dbs.com/newsroom/DBS_first_bank_in_southeast_Asia_included_in_Dow_Jones_Sustainability_Index_Asia_Pacific |url-status=live }}</ref> DBS 2018 жылы жарияланған алғашқы [[Bloomberg L.P.]] Гендерлік теңдік индексіне (GEI) енген, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігері үшін [[City Developments Limited]] компаниясымен қатар мойындалған Сингапурдағы алғашқы компаниялардың бірі болды.<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=DBS, CDL among firms recognised for gender-equality efforts on Bloomberg index |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |access-date=6 June 2020 |website=CNA |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031193655/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/dbs-cdl-among-firms-recognised-bloomberg-gender-equality-index-9886462 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == The Development Bank of Singapore Limited 1968 жылғы 16 шілдеде [[Сингапур үкіметі]] тарапынан [[Экономикалық даму басқармасының]] (EDB) өнеркәсіпті қаржыландыру жөніндегі міндеттерін өзіне алу үшін құрылып, 1968 жылғы 1 қыркүйекте өз қызметін бастады.<ref name="FoundingDBS">Development Bank of Singapore Ltd. (1969). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4182069 First annual report 1968 (p. 4).] Singapore: Development Bank of Singapore Ltd.</ref> Банк құрылған кезде оның негізгі қызметі Сингапурдың [[индустрияландыру]]ын және үкіметтің [[Урбандалу|қаланы дамыту]] жобаларын қаржыландыру болды.<ref name="DBSNLB">{{Cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=4b282e32-27a3-4c09-a652-8966d6b00b9b|title=Development Bank of Singapore|website=[[National Library Board]] - Singapore Infopedia|access-date=30 January 2019}}</ref> 1960 жылы үкімет Сингапурдағы экономикалық жағдайды бағалау және қала үшін индустрияландыру бағдарламасын әзірлеу мақсатында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның (БҰҰ) өнеркәсіптік зерттеу миссиясын шақырды.<ref>United Nations. (1963). [http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=4981700 A proposed industrialization programme for the State of Singapore (pp. 1–3, 118–123).] Singapore: U.N. Commissioner for Technical Assistance, Dept. of Economic and Social Affairs. Call no.: RCLOS 338.095951 UNI.</ref> Ұсыныста Сингапурға [[шетелдік тікелей инвестициялар]] тартатын, сондай-ақ өнеркәсіпті қаржыландыруды және өнеркәсіптік аймақтарды басқаруды қамтамасыз ететін экономикалық органмен қатар даму банкін құру көзделді.<ref name="DBSNLB" /> 1968 жылғы сәуірде сол кездегі [[Сингапур Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] [[Го Кенг Сви]] үкіметтің Сингапурдың индустрияландыру жобасын қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында халықтың үлестік қатысуымен даму банкін құру жоспарларын жариялады. DBS-тің құрылуы Сингапурда [[жеке сектор]]дың өндіріс пен басқа да өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыруға толық қатысуына алғаш рет мүмкіндік берді. 100 млн Сингапур доллары көлеміндегі бастапқы капиталмен оның қызметінің алғашқы жылындағы акцияларға иелік ету құрылымы мынадай болды: Сингапур үкіметі — 48,6 млн Сингапур доллары; коммерциялық банктер — 25,9 млн Сингапур доллары; сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы институттары — 7,6 млн Сингапур доллары; басқа компаниялар мен халық — 17,9 млн Сингапур доллары.<ref name="DBSNLB" /> DBS 1972 жылы өзінің [[логотип|сауда белгісінің логотипін]] іске қосты. Ақ фонда орналасқан бұл белгі бұрынғы бас кеңсесі — [[Shenton Way]] бойындағы DBS Building ғимаратының [[Кессон (құрылыс)|кессондарына]] ұқсатып жасалған, ішке бағытталған төрт қызыл жебеден тұрды.<ref name="DBSNLB" /><ref>{{Cite web |title=BREAKING NEW GROUND - Big City Dreamer: How DBS Land transformed Singapore from a third-world to first-world metropolis |url=https://www.dbs.com/dbs-heritage/stories/big-city-dreamer-how-dbs-land-transformed-singapore-from-a-third-world-to-first-world-metropolis.html |date=2 August 2023 |access-date=31 October 2023 |website=www.dbs.com}}</ref> === POSB банкін сатып алу === Бұрын Post Office Savings Bank деп аталған банк 1877 жылғы 1 қаңтарда [[Рафлс-Плейс]]тегі [[The Fullerton Hotel Singapore|General Post Office Building]] ғимаратында [[Стрейтс-Сетлментс]] үкіметі тарапынан құрылды.<ref>{{Cite web |title=Establishment of The Post Office Saving Bank |url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/b1c18cda-b48b-4dd7-8521-ecbd1d445c0b |access-date=13 September 2015 |publisher=National Library Board}}</ref> 1976 жылға қарай POSB-тің бір миллион салымшысы болды, ал депозиттер көлемі 1 млрд Сингапур доллары шегінен асты. Кейін банк 1990 жылы POSBank деп қайта аталды, ал 1998 жылғы 16 қарашада DBS Bank оны 1,6 млрд Сингапур долларына сатып алды (мәміле алғаш рет 1998 жылғы 24 шілдеде жарияланған).<ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=Ministry of Finance Press Statement: Privatisation of POSBank |url=http://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |access-date=3 October 2020 |website=NAS |archive-date=16 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116054314/https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 July 1998 |title=The Development Bank of Singapore Ltd to acquire the business undertaking of the Post Office Savings Bank of Singapore strengthening its position as the largest Southeast Asian bank with total assets of approximately $93 billion |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061019135904/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press980724.html |archive-date=19 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Нәтижесінде DBS төрт миллионнан астам клиенті бар нарықтағы басым үлеске ие болды.<ref>{{Cite web |date=16 November 1998 |title=DBS Bank completes POSBank and credit POSB acquisition |url=http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061018000855/http://www.dbs.com/newsroom/1998/press981116.html |archive-date=18 October 2006 |access-date=29 September 2019 |website=DBS Bank}}</ref> Бірігу POSB-ке толыққанды коммерциялық банктермен тиімдірек бәсекелесуге, неғұрлым күрделі қажеттіліктері бар клиенттерге жақсырақ қызмет көрсетуге мүмкіндік береді деп саналды және үкіметтің жергілікті банктерді біріктіріп, халықаралық деңгейде бәсекелесу үшін неғұрлым ірі әрі мықты банктер құру туралы үндеуіне сәйкес келді.<ref>{{cite web |title=MINISTRY OF FINANCE PRESS STATEMENT: PRIVATISATION OF POSBANK |url=https://www.nas.gov.sg/archivesonline/data/pdfdoc/1998072402.htm |website=www.nas.gov.sg |access-date=21 February 2025}}</ref> POSB Bank әлі де Сингапурда, әсіресе халық тығыз қоныстанған аудандарда, банк филиалдарының ең көп санының біріне ие және бүкіл ел бойынша банкомат бөлімшелерінің ең көп санын басқарады. Екі банктің интеграциялануы олардың клиенттеріне екі банктің де инфрақұрылымын ортақ пайдалануға мүмкіндік берді: DBS Bank салымшылары POSBank филиалдарында бүкіл ел бойынша орнатылған қолма-қол ақша салу банкоматтарын пайдалана алады, сондай-ақ POSB Bank салымшылары да сол мүмкіндікті пайдалана алады.<ref>{{Cite web |date=3 November 2019 |title=DBS Bank Singapore » BanksinSG.COM |url=https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |access-date=17 April 2020 |website=BanksinSG.COM |language=en-US |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925075717/https://banksinsg.com/banks/dbs-bank-singapore/ |url-status=dead }}</ref> Цифрлық трансформациясының бір бөлігі ретінде DBS брендін едәуір қайта позициялап, банктік қызметті міндеттен өмірді жеңілдететін құралға айналдыру арқылы клиенттердің банкке деген көзқарасын өзгерту мақсатында «Live more, Bank less» деген ұранды қабылдады. Банктің ішкі мәдени трансформациясы, оның ішінде «Dare to Fail» инновациялық философиясын ынталандыруы, ''Campaign Asia'' тарапынан Азиядағы ең мазмұнды банк ребрендингтерінің бірі ретінде аталды.<ref>{{cite web |url=https://www.campaignasia.com/article/how-dbs-became-one-of-asias-most-admired-banks/474803 |title=How DBS became one of Asia's most admired brands |publisher=Campaign Asia |accessdate=2026-07-02}}</ref> === Crypto.com-мен серіктестік === 2025 жылғы желтоқсанда DBS [[Crypto.com]] компаниясымен серіктестік орнатты. Бұл серіктестік Crypto.com пайдаланушыларына DBS арқылы Сингапур долларымен және АҚШ долларымен қаражат салуға және шешіп алуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ криптовалюта айырбастау платформасына өз клиенттері үшін клиенттердің қаражатын сақтауға арналған шоттар ашуға рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web |last=Tan |first=Kwan Wei Kevin |date=18 December 2025 |title=Crypto.com boosts payment services via partnership with DBS |url=https://www.theedgesingapore.com/news/cryptocurrency/cryptocom-boosts-payment-services-partnership-dbs |website=The Edge}}</ref> === Қазіргі тарихы === 2025 жылғы 22 желтоқсанда DBS он жыл бойы жүргізген трансформациясы үшін «Жылдың жаһандық банкі» марапатын жеңіп алды. Іс-шара [[The Peninsula London]] қонақүйінде өтті.<ref>{{Cite web |title=In pictures: Bank of the Year Awards 2025 |url=https://www.thebanker.com/content/e46150d2-f7fb-46d4-b78a-c6b055d5d3ef |access-date=2026-01-04 |website=www.thebanker.com |language=en}}</ref> 2025 жылы DBS жасанды интеллект (AI) бастамалары рекордтық 1 млрд Сингапур долларына экономикалық құндылық әкелген кезде, өзінің экономикалық құндылығын үштен бірге арттыра алды.<ref>{{Cite web |last=Heng |first=Young Zhan |date=2026-01-14 |title=DBS unlocks S$1 billion in AI value in 2025 |url=https://www.businesstimes.com.sg/companies-markets/dbs-unlocks-s1-billion-ai-value-2025 |access-date=2026-01-15 |website=The Business Times |language=en}}</ref> == Жоғары басшылық == * ''Басқарма төрағасы:'' Питер Си (2010 жылғы мамырдан бастап) * ''Бас атқарушы директор:'' [[Тан Су Шань]] (2025 жылғы наурыздан бастап) === Бұрынғы басқарма төрағаларының тізімі === # [[Хон Суй Сен]] (1968–1970) # [[Хоу Юн Чонг]] (1970–1979) # [[Дж. Ю. Пиллей]] (1979–1985) # [[Хоу Юн Чонг]] (1985–1990) # Нгиам Тонг Доу (1990–1998) # [[С. Данабалан]] (1999–2005) # [[Ко Бун Хви]] (2006–2010) === Бұрынғы бас атқарушы директорлардың тізімі === # Патрик Йео Кхвай Хо (1993–1995) # Джон Олдс (1998–2001) # Филипп Пайяр (2001–2002) # Джексон Тай (2002–2007) # Ричард Стэнли (2008–2009) # [[Пиюш Гупта]] (2009–2025) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1968 жылы Сингапурда құрылғандар]] [[Санат:DBS Bank]] [[Санат:1968 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Сингапур банктері]] [[Санат:Сингапур биржасында листингтелген компаниялар]] [[Санат:Straits Times индексіндегі компаниялар]] [[Санат:S&P Asia 50 индексіндегі компаниялар]] [[Санат:Штаб-пәтері Сингапурда орналасқан көпұлтты компаниялар]] [[Санат:Сингапур брендтері]] [[Санат:1968 жылы құрылған Сингапур компаниялары]] [[Санат:Temasek Holdings]] pmmmmdmtx1r59r3z77b0oa0k65fgtww 3 785368 3644484 2026-08-20T10:07:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3644484 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Жеміс}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 15:07, 2026 ж. тамыздың 20 (+05) 7g36trp7d6q2qb38xtg1nj5czs6zi5l 0 785369 3644485 2026-08-20T10:14:54Z Жанар Чушекова 184284 жаңа мақала қостым 3644485 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадыр Досымжанов''' (12 маусым 1942, Би Боранбай ауылы, [[Тарбағатай ауданы]], [[Абай облысы]]) — қазақтың [[күйші]]-композиторы, домбырашы, педагогы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Семей қаласының Құрметті азаматы. Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі. =='''Өмірбаяны''' == Қадыр Досымжанов 1942 жылы 12 маусымда Тарбағатай ауданындағы Би Боранбай ауылында дүниеге келген. Семей қаласындағы М.Төлебаев атындағы музыка училищесінде білім алған. Оқуын аяқтағаннан кейін Семей қаласындағы №5 орта мектепте және М.Әуезов атындағы педагогикалық колледжде ұстаздық қызмет атқарды. 1972 жылы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияны домбырашы мамандығы бойынша бітірді. 1972–1992 жылдары Семейдегі М.Төлебаев атындағы музыка училищесінде домбыра сыныбынан сабақ берді. Ұстаздық қызметі барысында көптеген жас музыканттарды тәрбиеледі. Оның шәкірттерінің қатарында күйші-композитор Секен Тұрысбеков бар. == '''Орындаушылық қызметі''' == Қадыр Досымжанов домбырашы ретінде де танылған. Ол Семейдегі Ә.Қашаубаев атындағы облыстық филармонияда жеке домбырашы болып қызмет атқарып, концерттік бағдарламаларға қатысты. 1973 жылы Абай ауданының «Қаламқас» ансамблі құрамында [[Чехословакия]]да өнер көрсетті. 1975 жылы Семей филармониясының «Әсем» ансамблі құрамында [[Франция]]да өнер көрсетті. =='''Композиторлық шығармашылығы''' == Қадыр Досымжановтың шығармашылық мұрасында қазақ халық аспаптарына арналған шығармалар, күйлер, оркестрлік туындылар, пьесалар және әндер бар. Қазақ халық аспаптары оркестріне арналған шығармаларының қатарында «Отан таңы», «Қанатты Қазақстан», «Жан пида» поэмалары бар. «Асыл мұра» жинағына композитордың халық аспаптары оркестріне арналған партитуралары енгізілген. Ұлттық академиялық кітапхана каталогындағы мәлімет бойынша, жинақтың 2017 жылы шыққан екінші томында «Отан таңы» және 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына арналған «Жан пида» поэмалары қамтылған. [[Симфониялық оркестр]]ге арналған шығармаларының бірі — «Мерекелік кіріспе» увертюрасы. Домбыраға арналған «Серпін», ксилофон мен фортепианоға арналған «Аяжан» пьесалары да композитор шығармашылығына жатады. Композитор балаларға арналған бірқатар әндердің авторы. Олардың қатарында «Менің атам», «Балбөбек», «Үкім менің», «Еңбексүйгіш баламын» сияқты шығармалар бар. Қ. Досымжановтың шығармаларының арасында әдеби шығармалар мен туған жер тақырыбына арналған туындылар да кездеседі. «Шәкірт Абай» күйі Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының «Қайтқанда» тарауының желісі негізінде жазылған. «Барқытбел» күйі композитордың туған жеріне арналған. Оның шығармалары қазақ халық аспаптары оркестрлерінің және камералық ұжымдардың орындауында орындалып келеді. Қадыр Досымжанов 2024 жылы [[Еркеғали Рахмадиев]] атындағы республикалық композиторлар байқауының қазылар алқасы құрамында болды. =='''Шығармалары''' == • «Отан таңы» — қазақ халық аспаптары оркестріне арналған поэма; • «Қанатты Қазақстан» — қазақ халық аспаптары оркестріне арналған поэма; • «Жан пида» — қазақ халық аспаптары оркестріне арналған поэма; • «Мерекелік кіріспе» — симфониялық оркестрге арналған увертюра; • «Серпін» — домбыраға арналған шығарма; • «Аяжан» — ксилофон мен фортепианоға арналған пьеса; • «Шәкірт Абай» — күй; • «Барқытбел» — күй == '''Ноталық жинақтары''' == • «Атамұра» — қазақ халық аспаптары оркестріне арналған партитура. Астана: «Сарыарқа», 2012. 358 бет. • «Асыл мұра» — қазақ халық аспаптары оркестріне арналған партитуралар. Астана, 2017. 319 бет. • «Абайды еске алу» — қазақ халық аспаптарына, үрмелі аспаптарға және вокалдық жанрларға арналған жинақ. Нұр-Сұлтан, 2021. 327 бет. Ұлттық академиялық кітапхана каталогында бұл жинаққа қазақ халық, үрмелі, ұрмалы, ішекті-ысқышты аспаптарға және вокалға арналған шығармалар енгізілгені көрсетілген. == '''Марапаттары мен атақтары''' == • Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері; • Семей қаласының Құрметті азаматы.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Семейдің әнші-сазгерлері |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Семей|баспасы=Семей-Печать |жыл=2013|томы= |беттері=15-16|барлық беті=50|сериясы= |isbn= |тиражы= 100 }}</ref> pp4b1dy43pmyjyyshk7t90hvu1qzfu1 10 785371 3644502 2026-08-20T10:36:08Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Түркі халықтары |сурет = |тақырыбы = [[Түркі халықтары]] |мазмұны = [[Әзірбайжандар]] • [[Алтайлықтар]] • [[Балқарлар]] • [[Башқұрттар]] • [[Ғағауыздар]] • [[Долғандар]] • [[Қазақтар]] • [[Қарайымдар]] • [... 3644502 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Түркі халықтары |сурет = |тақырыбы = [[Түркі халықтары]] |мазмұны = [[Әзірбайжандар]] • [[Алтайлықтар]] • [[Балқарлар]] • [[Башқұрттар]] • [[Ғағауыздар]] • [[Долғандар]] • [[Қазақтар]] • [[Қарайымдар]] • [[Қарақалпақтар]] • [[Қарапапақтар]] • [[Қарашайлар]] • [[Қашқайлар]] • [[Қырым татарлары]] • [[Қырымшақтар]] • [[Кумандылар]] • [[Құмықтар]] • [[Қырғыздар]] • [[Нағайбектер]] • [[Ноғайлар]] • [[Саларлар]] • [[Сарыұйғырлар]] • [[Татарлар]] • [[Телеңгіттер]] • [[Телеуіттер]] • [[Тофалар]] • [[Трухмендер]] • [[Тубалар]] • [[Тывалар]] • [[Түріктер]] • [[Месхет түріктері]] • [[Түрікмендер]] • [[Өзбектер]] • [[Ұйғырлар]] • [[Хакастар]] • [[Шалқандар]] • [[Чуваштар]] • [[Шұлымдар]] • [[Шорлар]] • [[Сахалар]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Халықтар]] </noinclude> 4akuk26jm9082w8awrqgz9rxtyvtb0x 3644547 3644502 2026-08-20T10:52:25Z Marksscheider 183882 3644547 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Түркі халықтары |сурет = |тақырыбы = [[Түркі халықтары]] |мазмұны = [[Әзербайжандар]] • [[Алтайлықтар]] • [[Малқарлар]] • [[Башқұрттар]] • [[Ғағауыздар]] • [[Долғандар]] • [[Қазақтар]] • [[Қарайымдар]] • [[Қарақалпақтар]] • [[Қарапапақтар]] • [[Қарашайлар]] • [[Қашқайлар]] • [[Қырым татарлары]] • [[Қырымшақтар]] • [[Кумандылар]] • [[Құмықтар]] • [[Қырғыздар]] • [[Нағайбектер]] • [[Ноғайлар]] • [[Саларлар]] • [[Сарыұйғырлар]] • [[Татарлар]] • [[Телеңгіттер]] • [[Телеуіттер]] • [[Тофалар]] • [[Трухмендер]] • [[Тубалар]] • [[Тывалар]] • [[Түріктер]] • [[Месхет түріктері]] • [[Түрікмендер]] • [[Өзбектер]] • [[Ұйғырлар]] • [[Хакастар]] • [[Шалқандар]] • [[Чуваштар]] • [[Шұлымдар]] • [[Шорлар]] • [[Сахалар]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Халықтар]] </noinclude> gyqyyvtr16cbxiq6gcj5x5mdasvzs18 14 785372 3644508 2026-08-20T10:38:54Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Сингапур банктері]] [[Санат:Гонконг банктері]] [[Санат:Temasek Holdings]] 3644508 wikitext text/x-wiki [[Санат:Сингапур банктері]] [[Санат:Гонконг банктері]] [[Санат:Temasek Holdings]] 5tg4mkm6ug48b5dc7vyahnhwjqw6d2c 14 785373 3644546 2026-08-20T10:51:45Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Сингапур қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Оңтүстік-Шығыс Азия банктері]] [[Санат:Елдер бойынша Азия банктері]] [[Санат:Қалалар бойынша банктер]] 3644546 wikitext text/x-wiki [[Санат:Сингапур қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Оңтүстік-Шығыс Азия банктері]] [[Санат:Елдер бойынша Азия банктері]] [[Санат:Қалалар бойынша банктер]] 475ritmyz8qwh497gmnh74hz6cwsrks 14 785374 3644549 2026-08-20T11:01:03Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Азия елдері бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Сингапур қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Қалалар бойынша қаржылық қызметтер компаниялары]] Санат:Сингапурдағы қаржыл... 3644549 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Азия елдері бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Сингапур қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Қалалар бойынша қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Сингапурдағы қаржылық қызметтер]] d168lgigm4tkadktmwcgb4pz0zdejgp 3 785375 3644550 2026-08-20T11:01:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3644550 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Baysalbay}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 16:01, 2026 ж. тамыздың 20 (+05) g1sds1vr2q8f10zik8nyqftdqgpk6f9 14 785377 3644569 2026-08-20T11:14:25Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Салалары бойынша Сингапур компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Азия елдері бойынша қызмет көрсету компаниялары]] Санат:Сингапурдағы қызмет көрсету сал... 3644569 wikitext text/x-wiki [[Санат:Салалары бойынша Сингапур компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Азия елдері бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Сингапурдағы қызмет көрсету салалары]] c2ati6zfxlbnwtjfr4pehvi25q0k5pv 14 785378 3644590 2026-08-20T11:48:26Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Сингапур компаниялары]] [[Санат:Сингапур өнеркәсіп салалары]] [[Санат:Елдер және салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Салалар мен қалалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Салалары бойынша Оңтүстік-Шығыс Азия компаниялары]] 3644590 wikitext text/x-wiki [[Санат:Сингапур компаниялары]] [[Санат:Сингапур өнеркәсіп салалары]] [[Санат:Елдер және салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Салалар мен қалалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Салалары бойынша Оңтүстік-Шығыс Азия компаниялары]] fwcmzos8ygve18jwwlynps1at3fux0g 14 785379 3644593 2026-08-20T11:53:05Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Сингапурда орналасқан іскерлік ұйымдар]] [[Санат:Азия елдері бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша компаниялар]] [[Санат:Қалалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Оңтүстік-Шығыс Азия компаниялары]] [[Санат:Сингапур экономикасы]] 3644593 wikitext text/x-wiki [[Санат:Сингапурда орналасқан іскерлік ұйымдар]] [[Санат:Азия елдері бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша компаниялар]] [[Санат:Қалалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Оңтүстік-Шығыс Азия компаниялары]] [[Санат:Сингапур экономикасы]] lz39o1myrgd684ijfozjh3675sizx50 14 785380 3644594 2026-08-20T11:55:33Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша іскерлік ұйымдар]] [[Санат:Бағыты бойынша Сингапурда орналасқан ұйымдар]] [[Санат:Сингапурдағы бизнес]] [[Санат:Азия елдері бойынша іскерлік ұйымдар]] 3644594 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша іскерлік ұйымдар]] [[Санат:Бағыты бойынша Сингапурда орналасқан ұйымдар]] [[Санат:Сингапурдағы бизнес]] [[Санат:Азия елдері бойынша іскерлік ұйымдар]] o83pora1wz2nlmvcyampca40o1njw45