Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1652 3650744 3618794 2026-09-04T04:32:35Z Nurken 111493 /* */ 3650744 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Алматы облысы |елтаңба = Алматы облысы герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 78 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = {{байрақ|Қонаев}} |аудандар саны = 9 |ауылдық округтер саны = 131 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 5 |ауылдар саны = 368 |әкімі = ''Орны бос''<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-eleusizuly-sultangaziev-almaty-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-484933 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев Алматы облысының әкімі лауазымынан босатылды |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> |құрылған уақыты = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы |жер аумағы = 105 263 |жер аумағы бойынша орны = 15- |максималды биіктігі = 7010 [[Хан Тәңірі шыңы]] |орташа биіктігі = |минималды биіктігі = |экономикалық аудан = [[Оңтүстік Қазақстан]] |тұрғыны = 1 556 257<ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =2 |тығыздығы = 14,78 |тығыздығы бойынша орны =2 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 72,62 %<br />[[орыстар]] 9,99 %<br />[[ұйғырлар]] 7,99 %<br />[[әзербайжандар]] 2,13 %<br />[[түріктер]] 1,68 %<br />[[күрдтер]] 0,94 %<br />басқалары 4,65 % (2023 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |ресми тілі = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |телефон коды = +7 728 xx x-xx-xx |пошта индекстері = 04xxxx |ISO 3166-2 коды = KZ-ALM |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Қонаев қаласы, Индустриальная көшесі, №16/4 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl?lang=kk Алматы облысының әкімдігі |карта = Almaty (province) in Kazakhstan.svg |ортаққордағы санаты = Almaty Province }} {{мағына|Алматы (айрық)}} '''Алматы облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның оңтүстік-шығысындағы [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік бөлігі]]. Жерінің аумағы 105,3 мың км². Облыс аумағында 9 аудан және 2 облыстық маңыздағы қала бар. Тұрғыны 1 505 984 адам (2023). Әкімшілік орталығы — [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы. Алматы облысы батысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], солтүстігінде [[Балқаш көлі]] арқылы [[Қарағанды]], солтүстік-шығысында [[Жетісу облысы|Жетісу облыстарымен]], шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]], оңтүстігінде [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]мен шектеседі. == Тарихы == [[Сурет:Tamgaly-Tas.JPG|нобай|оңға|Тамғалытас]] Алматы облысының жері ежелден Сақ, Үйсін, Қаңлы тайпаларының, Ұлы жүз қазақтарының атамекені болды. 19 ғасырдың ортасында Жетісуды патшалық Ресей жаулап алды. 1848 ж. 10 қаңтарда отаршылық-әкімшілік құрылым — Ұлы Орда приставтығы құрылды. Ол 1856 ж. Алатау округі аталды. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғанда қазіргі Алматы облысының бірталай бөлігі Верный уезі атанып, Жетісу облысының құрамына кірді. Сонымен қатар орталығы Верный (Алматы) бекінісі болып белгіленген жаңа облысқа Жаркент, Қапал, Сергиополь, Тоқмақ, Ыстықкөл уездері енді. 1882 – 97 жылдары Жетісу облысы Дала генерал-губернаторлығына қарады. 1897 ж. бастап ол Түркістан генерал-губернаторлығының, 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і құрамында болып келді. 1924 ж. Орта Азияда жүргізілген ұлттық-территориялық межелеу нәтижесінде Жетісу облысының қазақ аудандары Қазақ АКСР-іне енді. 1929 – 32 жылдары Алматы округі аталды. 1932 жылдың 10 наурызында Алматы облысы болып қайта құрылды. 1944 ж. 16 наурызда Алматы облысынан Талдықорған облысы бөлініп шықты. Талдықорған облысы 1959 – 1967 жылдары Алматы облысы құрамында болып, 1967 ж. 23 желтоқсанда қайта бөлінді. 1997 ж. 22 сәуірде Талдықорған облысы таратылып, оның аудандары Алматы облысына қосылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 14 сәуірдегі "Алматы облысының әкімшілік орталығын көшіру туралы" № 585 Жарлығына сәйкес 2001 жылдан бастап Талдықорған қаласы облыс орталығы болды. == Облысты басқарғандар == {| class="wikitable" ! Аты-жөні !! Басқарған жылдары |- | [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов]] || [[1968 жыл]] – [[1970 жыл]] |- | [[Бименді Садуақасұлы Садуақасов]] || [[1970 жыл]] – [[1972 жыл]] |- | [[Әріпбай Әлібайұлы|Әріпбай Әлібайұлы Алыбаев]] || [[1972 жыл]] – [[1978 жыл]] |- | [[Сахан Құсайынұлы Құсайынов]] || [[1978 жыл]] – [[1982 жыл]] |- | [[Әубәкір Тыныбайұлы Тынышбаев]] || [[1982 жыл]] – [[1987 жыл]] |- | [[Владислав Ануфриев]] || [[1987 жыл]] – [[1989 жыл]] |- | [[Анатолий Сергеевич Жигулин]] || [[1989 жыл]] – [[1990 жыл]] |- | [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов]] || [[1990 жыл]] – [[1993 жыл]] |- | [[Серік Ахымбекұлы Ахымбеков]] || [[1993 жыл]] – [[1996 жыл]] |- | [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]] || [[1996 жыл]] – [[1997 жыл]] |- | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] || [[1997 жыл]] – [[2001 жыл]] |- | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]] || [[2001 жыл]] – [[2005 жыл]] |- | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] || [[2005 жыл]] – [[2011 жыл]] |- | [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов]] || [[2011 жыл]] – [[2014 жыл]] |- | [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]] || [[20 тамыз]] [[2014 жыл]] – [[25 қараша]] [[2021 жыл]] |- |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] || [[24 қараша]] [[2021 жыл]] – [[10 маусым]] [[2022 жыл]] |- | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] || [[11 маусым]] [[2022 жыл]] – |} ==Табиғаты== [[Сурет:Kolsay_Lake.jpeg|нобай|оңға|Көлсай көлі]] [[Сурет:Түрген_сарқырамасы_(Алматы_облысы).JPG|нобай|оңға|Түрген сарқырамасы]] [[Сурет:Tekeli,_Mountains_-_panoramio.jpg|нобай|оңға|Текелі тауы]] Облыстың табиғаты мен жер бедері ала-құла. Балқаш және Алакөлге ұласатын солтүстігі көлбеулеген құмды жазық алқап. Бұл өңір негізінен антропогеннің аллювийлік және эолдық шөгінділерінен түзілген. Оның басым бөлігін Сарыесікатыраудың, Тауқұмның, Лөкқұмның, Қарақұмның, Қорғанқұмның қырқалы және төбешікті құмды алқаптары алып жатыр. Балқаш маңы жазығының [[Іле]] аңғары өтетін атыраулық бөлігі көне құрғақ арналармен тілімделген. Солтүстік шығыста Жетісу Алатауы мен Барлық тауының аралығында [[Жетісу]] ([[Жоңғар]]) қақпасы орналасқан. Облыстың шығысын [[Жетісу Алатау]]ының сілемдері толығымен қамтыған. Олар тауаралық ойпаңдар мен қазаншұңқырлар арқылы бөлінген. Осы тұста Жетісу Алатауының ең биік тауы — Бесбақан (4442 м) орналасқан. Тау сілемдерінде 1300-ден астам мұздық бар, олардың жалпы ауданы 1,0 мың км²-ге жуық. Жетісу Алатауының кейбір сілемдері (Қолдытау, Алтынемел, Малайсары, Тышқантау, Текелі, Сайқан т.б.) өзен маңындағы жазық өңірлерге сұғына еніп жатыр. Облыстың оңтүстік және оңтүстік-шығысы Іле, Күнгей, Теріскей Алатаулары, Кетпен (Ұзынқара) жотасы және Солтүстік [[Тянь-Шань]] сілемдерінің т.б. жоталарынан құралған. Жетісу Алатауы мен Іле, Күнгей Алатаулары және Кетпен таулары аралығында Іле ойысы (аңғары) жатыр. Алматы облысының оңтүстік-батысын және батысын Шу, Іле таулы үстірттері мен далалары қамтыған (Жусандала, Бозой, Қараой үстірттері). == Геологиясы == Облыстағы таулар Тянь-Шань тау жүйесінен бой түзеген және кембрийге дейінгі кристалды тақта-тасты тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Сондай-ақ мұнда конгломераттар, туфтар, әктастар, граниттер т.б. палеозой жыныстары кеңінен тараған. Тау етегі және облыстың биіктігі орташа өңірлері плейстоцен мен антропогендік шөгінділерден түзілген. Облыстағы таулардың алғашқы қалыптаса бастау кезеңі герцин қатпарлығымен тығыз байланысты. Одан кейінгі кезеңдерде бұл таулар бірте-бірте мүжіліп, адырлы жазық (пенеплен) қалыптасқан. Плейстоцен кезеңінің басында альпілік орогенез кезінде пенепленге айналған өңір тектоник процестер нәтижесінде кәдімгі тауларды түзген. Мұнда осы кезге дейін тектоникалық процестер жалғасуда. Оқтын-оқтын болатын жер сілкінулер — соның айқын дәлелі. Кен байлықтарынан облыс қойнауында полиметалл (Текелі), [[вольфрам]] (Бұғыты), [[молибден]] кентасының едәуір қоры, фарфор тастары (Қапшағай), барит, бентонит сазы ([[Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл аудандары]]), отқа төзімді балшық, [[кварц]] құмы, [[гипс]], [[тас]] және қоңыр [[көмір]] (Ойқарағай, Тышқанбай), шымтезек, тұз кен орындары және минералды жерасты сулары бар. ==Климаты== Алматы облысының климаты негізінен континенттік. Қысы қоңыржай салқын. Қаңтар айындағы орташа температура солтүстік жазық бөлігінде — 10-16°С, оңтүстікте — 4-9°С. Жазы ыстық және қуаң. Шілде айының орташа температурасы солтүстігінде 25°С, оңтүстігінде 27°С. Бұл жазық өңірлерде жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 110-250 мм. Тау бөктерінің климаттық жағдайы жұмсақ. Қаңтар айының орташа температурасы — 5-9°С, жылымық жиі болып тұрады. Шілде айының орташа температурасы тау бөктерінде 21-23°С, тау аңғарларында 19-22°С. Жауын-шашын тау бөктерінде 400-600 мм, тау аңғарларында 700-1000 мм. Облыс жерінде жауын-шашын негізінен көктем мен жаз айының басында жауады. Солт. өңірдің жазығы мен тау бөктерлерінде қар жамылғысының орташа қалыңдығы 10-30 см, тау беткейлерінде 40-100 см. Балқаш және Алакөл жағалауларында бриз желі соғады. ==Гидрографиясы== [[Сурет:РекаЧиликКазахстанМай2013_001.JPG|нобай|оңға|Шілікті]] [[Сурет:River-ili-1.jpg|нобай|оңға|Іле]] [[Сурет:Река_Лепсы_выше_Антоновки.jpg|нобай|оңға|Лепсі]] [[Сурет:Karatal_River.jpg|нобай|оңға|Қаратал]] [[Сурет:Конаев,_Капчагайская_ГЭС_сверху.jpg|нобай|оңға|Қапшағай ГЭС-і]] Өзендері Балқаш — Алакөл тұйық алабында жатыр және жер беті ағын суына тапшы келеді. Олар қар, мұздық суларымен толысады. Ірі өзендері: [[Іле]], Қаратал, Ақсу, Шелек, [[Шарын (өзен)|Шарын]], Лепсі, [[Жаманты (өзен)|Жаманты]], Ырғайты, Шілікті, Түрген, Есік, Бүйен. Ірі көлі: [[Балқаш]], Іле өзен бойында Қапшағай бөгені және СЭС-і салынған. Тау бөктерлерінде минералды бұлақ сулары көптеп кездеседі. ==Топырағы мен өсімдік дүниесі== Облыстың топырақ және өсімдік жамылғылары вертикаль белдемдікке байланысты қалыптасқан. Жазық бөлігінде шөлдің де, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлеңшөп, жүзгін, сораң, сексеуіл, көктемде эфемер өсімдіктер басым тараған. Балқаш, Алакөл к-дерінің батпақты жағалауында, Іле өз-нің аңғары мен атырауында қамыс, құрақ өседі. Тау етегінде сұр және боз, қызыл қоңыр, тау беткейлері мен таулы үстірттерде таулы даланың қызыл қоңыр және қара топырақтары қалыптасқан. Мұндай жерлерде (биіктігі 600-1300 м) астық тұқымдас өсімдіктері басым жусанды, бетегелі-боз далаға ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында көктерек, қайың, алма ағашы, ал одан да жоғарырақта Тянь-Шань шыршасы, кейде биік таудың шалғыны өседі. Биік таудың альпілік шалғынында өлең шөп, алтай, қоғажайы, тастесер т.б. өсімдіктер басым. Бұл өңір — облыс малшыларының жазғы жайлауы. ==Жануарлар дүниесі== Жазық жерінде қарақұйрық, бөкен, елік, қасқыр, жабайы шошқа, түлкі, борсық, жабайы мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б. кездеседі. Таулы бөлігінде: [[барыс]], [[сілеусін]], [[қоңыр аю]], [[ақкіс]], [[арқар]], [[тау ешкі]], [[марал]], [[аққұлақ]], [[бұлғын]]; құстардан: [[дуадақ]], [[үйрек]], [[қаз]], [[қырғауыл]], [[кекілік]], [[аққу]], [[тырна]], тау құры, [[бұлбұл]], [[ұлар]], альпілік қарға т.б. мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан: жылан, тасбақа, кесіртке, зиянды жәндіктерден: қарақұрт, бүйі т.б. кездеседі. Өзен-көлдері мен су айдындарында сазан, маринка, алабұға, аққайраң т.б. балықтар бар. ==Тұрғындары== Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км²-ге 7,3 адамнан (1997), тау етегінде (теңіз деңгейінен 500-900 м) 1 км²-ге 19 адамнан, Балқаш атырабында 1 км²-ге 2,6 адамнан келеді. Олардың 30,3 пайызы (Алматы қаласын қоспағанда) қалада тұрады. Қалалары: [[Талдықорған]], [[Қапшағай]], [[Текелі]], [[Талғар]], [[Жаркент]], [[Үштөбе]], [[Үшарал]], [[Қаскелең]], [[Есік]], [[Сарқан]]. == Халқы == Алматы облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! |- |1 322 194 |1 514 807 |1 699 054 |1 558 534 |1 560 267 |1 571 194 |1 589 751 |1 603 758 |1 620 696 |1 643 278 |1 804 005 |1 836 162 |} {| class="wikitable" |- !2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 2019!! 2020 (1 ақпанға)!! 2021 |- |1 872 844 |1 908 785 |1 946 831 |1 984 572 |1 921 888 |1 947 552 |1 983 465 |2 017 277 |2 038 934 |2 057 800 |1 438 558 |} == Еңбек және табыс == 2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,3 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,7% құрады. 2024 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 16576 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 308314 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 13,1% құрады. 2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 107,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 148630 теңгені құрады, 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 9,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 3,8%. 2025 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,7 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,6% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> 2025 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 20799 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,7% болып қалыптасты.<ref name=":0">https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> 2025 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 343625 теңгені құрады, өсім 2024 жылғы III тоқсанға 11,5 % құрады.<ref name=":0" /> 2025 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 99,6% болып қалыптасты.                              <ref name=":0" /> 2025 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 175396 теңгені құрады, 2024 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 2,4%.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> == Әкімшілік бөлінісі == {| class="wikitable" |- ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы!! Халқы (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- | [[Балқаш ауданы]] || [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылы|| {{құлдырау}}29209 |- | [[Еңбекшіқазақ ауданы]] || [[Есік]] қаласы||{{өсім}}278581 |- | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] ||[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы|| {{өсім}}163052 |- | [[Кеген ауданы]] ||[[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылы|| {{құлдырау}}29003 |- | [[Қарасай ауданы]] ||[[Қаскелең]] қаласы ||{{өсім}}307870 |- | [[Райымбек ауданы]] ||[[Нарынқол]] ауылы ||{{құлдырау}}29941 |- | [[Талғар ауданы]] || [[Талғар]] қаласы ||{{өсім}}227344 |- | [[Ұйғыр ауданы]] || [[Шонжы]] ауылы ||{{өсім}}63598 |- | [[Іле ауданы]]|| [[Өтеген батыр]] ауылы ||{{өсім}}213064 |- |[[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы ||—||{{өсім}}49145 |- | '''[[Қонаев (қала)|Қонаев]]''' қаласы ||—||{{өсім}}62971 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' || —||{{өсім}}1438558 |} === Әкімшілік бөліну тарихы === Алматы облысы 1932 жылы құрылып, құрамына [[Ақсу ауданы|Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Балқаш ауданы|Балқаш]], [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]], [[Панфилов ауданы|Жаркент]], [[Калинин ауданы (Алматы облысы)|Калинин]], [[Кеген ауданы|Кеген]], [[Қаратал ауданы|Қаратал]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Қастек]], [[Қоңырат ауданы (Қарағанды облысы)|Қоңырат]], [[Қордай ауданы|Қордай]], [[Лепсі ауданы|Лепсі]], [[Октябрь ауданы (Талдықорған облысы)|Октябрь]], [[Ескелді ауданы|Талдықорған]], [[Үржар ауданы|Үржар]], [[Шет ауданы|Шет]], [[Шелек ауданы|Шелек]], [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]], [[Шу ауданы|Шу]], [[Іле ауданы|Іле]] аудандары енді. 1933 жылы Бөрлітөбе, Қоғалы аудандары құрылып, Калинин ауданы таратылды. Шет ауданы [[Қарағанды облысы]]на берілді. 1934 жылы Қоңырат ауданы [[Қарқаралы округі]]не берілді. 1935 жылы [[Үйгентас ауданы|Андреев]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең]], [[Красногор ауданы|Красногор]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]], [[Сарқан ауданы|Сарқан]], [[Ұйғыр ауданы|Ұйғыр]] аудандары құрылып, Лепсі ауданы таратылды. 1936 жылы [[Дзержин ауданы|Дзержин]], [[Райымбек ауданы|Нарынқол]] аудандары құрылды. 1939 жылы жаңа облыстардың құрылуына байланысты [[Семей облысы]]на Аягөз, Мақаншы, Үржар, Шұбартау аудандары және [[Жамбыл облысы]]на Красногор, Қордай, Шу аудандары берілді. Сондай-ақ облыс құрамында [[Алматы ауданы (Алматы облысы)|Алматы]], [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандары құрылып, Қастек ауданы Жамбыл ауданы болып өзгертілді. 1942 жылы Қоғалы ауданы 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы аудан, ал Жаркент ауданы Панфилов ауданы болып өзгертілді. 1944 жылы [[Талдықорған облысы]] бөлініп шығып, құрамына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Дзержин, 28 гвардияшылар, Қапал, Қаратал, Октябрь, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1957 жылы Алматы ауданы таратылды. 1959 жылы Талдықорған облысы таратылып, Алматы облысына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Гвардия, Киров, Қапал, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1960 жылы Бөрлітөбе, 1961 жылы Талдықорған аудандары таратылды. 1963 жылы бұрынғы аудандардың орнына Ақсу, Алакөл, Балқаш, Гвардия, Еңбекшіқазақ, Жамбыл, Кеген, Қаратал, Қаскелең, Панфилов, Сарқан, Талдықорған, Шелек ауылдық аудандары құрылып, Андреев, Киров, Қапал, Нарынқол, Ұйғыр, Іле аудандары таратылды. 1964 жылы Андреев, Ұйғыр, 1966 жылы Нарынқол, Іле аудандары қайта құрылды. 1967 жылы Талдықорған облысы қайта құрылып, оған Ақсу, Алакөл, Андреев, Гвардия, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1969 жылы [[Талғар ауданы|Талғар]], 1972 жылы [[Күрті ауданы|Күрті]] аудандары құрылды. 1993 жылы Нарынқол ауданының атауы Райымбек ауданы болып өзгертілді. 1997 жылы сәуірде Талдықорған облысы екінші рет таратылып, аумағы Алматы облысының құрамына енді. Мамыр айында Гвардия, Қапал, Кеген, Күртi, Үйгентас, Шелек аудандары таратылды. 1998 жылы Қаскелең ауданы Қарасай, 2000 жылы Талдықорған ауданы Ескелді ауданы болып өзгертілді. 2001 жылы Алматы облысының орталығы Алматы қаласынан Талдықорған қаласына көшірілді. 2018 жылы Кеген ауданы қайта құрылды. 2022 жылы бұрынғы Талдықорған облысының аумағында [[Жетісу облысы]] бөлініп шығып, Алматы облысының орталығы [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласына көшірілді. 2024 жылы Алатау қаласы құрылды. == Этникалық құрамы == {| class="wikitable sortable standard" Алматы облысы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2019 жылдың басындағы мәліметтер] ! ||[[1989 жыл|1989]],<br> ад.<ref name="совр">В современных границах Алматинской области, включая бывшую Талды-Курганскую область и исключая город Алма-Ата</ref><ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref><br> || %<ref name="совр"/> ||[[1999]] ,<br> ад.<ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> || % ||[[2009]] , <br> ад.<ref name="перепись2009">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> || % ||[[2019 жыл|2019]], <br> ад.<ref name="оценка2018">[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 Численность населения Алматинской области по отдельным этносам на начало 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601223013/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |date=2020-06-01 }}</ref>|| % |- || барлығы ||align="right" | 1642917 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 1558534 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 1807894 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 2038934 || align="right" | 100,00% |- || [[Қазақтар]] ||align="right" | 741737 ||align="right" | 45,15% ||align="right" | 926137 ||align="right" | 59,42% ||align="right" | 1223181 ||align="right" | 67,66% ||align="right" | 1469519 || align="right" | 72,07% |- || [[Орыстар]] ||align="right" | 518315 ||align="right" | 31,55% ||align="right" | 339984 ||align="right" | 21,81% ||align="right" | 306383 ||align="right" | 16,95% ||align="right" | 271886 || align="right" | 13,33% |- || [[Ұйғырлар]] ||align="right" | 128057 ||align="right" | 7,79% ||align="right" | 140725 ||align="right" | 9,03% ||align="right" | 144063 ||align="right" | 7,97% ||align="right" | 157655 || align="right" | 7,73% |- || [[Түріктер]] ||align="right" | 18352 ||align="right" | 1,12% ||align="right" | 29448 ||align="right" | 1,89% ||align="right" | 35599 ||align="right" | 1,97% ||align="right" | 37564 || align="right" | 1,84% |- || [[Әзербайжандар]] ||align="right" | 18922 ||align="right" | 1,15% ||align="right" | 16073 ||align="right" | 1,03% ||align="right" | 14881 ||align="right" | 0,82% ||align="right" | 17617 || align="right" | 0,86% |- || [[Корейлер]] ||align="right" | 18483 ||align="right" | 1,13% ||align="right" | 17488 ||align="right" | 1,12% ||align="right" | 16627 ||align="right" | 0,92% ||align="right" | 14987 || align="right" | 0,74% |- || [[Күрдтер]] ||align="right" | 8966 ||align="right" | 0,55% ||align="right" | 13264 ||align="right" | 0,85% ||align="right" | 13517 ||align="right" | 0,75% ||align="right" | 15028 || align="right" | 0,74% |- || [[Татарлар]] ||align="right" | 19551 ||align="right" | 1,19% ||align="right" | 15647 ||align="right" | 1,00% ||align="right" | 13513 ||align="right" | 0,75% ||align="right" | 12448 || align="right" | 0,61% |- || [[Немістер]] ||align="right" | 94123 ||align="right" | 5,73% ||align="right" | 18927 ||align="right" | 1,21% ||align="right" | 8709 ||align="right" | 0,48% ||align="right" | 8551 || align="right" | 0,42% |- || [[Шешендер]] ||align="right" | 9304 ||align="right" | 0,57% ||align="right" | 6091 ||align="right" | 0,39% ||align="right" | 5891 ||align="right" | 0,33% ||align="right" | 5874 || align="right" | 0,29% |- || [[Өзбектер]] ||align="right" | 736 ||align="right" | 0,04% ||align="right" | 2650 ||align="right" | 0,17% ||align="right" | 3581 ||align="right" | 0,20% ||align="right" | 5252 || align="right" | 0,26% |- || [[Украиндар]] ||align="right" | 29971 ||align="right" | 1,82% ||align="right" | 13512 ||align="right" | 0,87% ||align="right" | 6458 ||align="right" | 0,36% ||align="right" | 3580 || align="right" | 0,18% |- || [[Қырғыздар]] ||align="right" | 1536 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1231 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 2174 ||align="right" | 0,12% ||align="right" | 3736 || align="right" | 0,18% |- || [[Гректер]] ||align="right" | 5016 ||align="right" | 0,31% ||align="right" | 2052 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 1535 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 1520 || align="right" | 0,07% |- || [[Дүңгендер]]|| align="right" | 570 ||align="right" | 0,03% ||align="right" | 1542 ||align="right" | 0,10% ||align="right" | 1608 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1269 || align="right" | 0,06% |- || [[Поляктар]] ||align="right" | 2909 ||align="right" | 0,18% ||align="right" | 2106 ||align="right" | 0,14% ||align="right" | 1221 ||align="right" | 0,07% ||align="right" | 1023 || align="right" | 0,05% |- || [[Беларустар]]|| align="right" | 4721 ||align="right" | 0,29% ||align="right" | 2053 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 879 ||align="right" | 0,05% ||align="right" | 527 || align="right" | 0,03% |- || басқалары ||align="right" | 21648 ||align="right" | 1,32% ||align="right" | 9604 ||align="right" | 0,62% ||align="right" | 8074 ||align="right" | 0,45% ||align="right" | 10898 || align="right" | 0,53% |} ==Экономикасы== Алматы облысының экономикалық әлеуеті (потенциал) көп салалы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік пен байланыс және сауда құрылымдарынан тұрады. Өнеркәсіпте электр энергетикасы (1997 ж. жалпы өнеркәсіп өнімдегі үлесі 39,9 пайыз), машина жасау және металл өңдеу (6,5 пайыз), құрылыс материалдары (6,2 пайыз), тамақ өнеркәсібі (38,2 пайыз), ұн, жарма және құрама жем (5,5 пайыз) салалары жақсы дамыған. Облыста жеңіл өнеркәсіп, ағаш өңдеу, фарфор-фаянс өндірістері қалыптасқан. 1991 — 97 ж. өнеркәсіп өнімі 2,6 есе артты. Сонымен қатар қызылша, картоп, көкөніс, бақша жеміс-жидек және жүзім шаруашылықтары айрықша дамыған. Одан тыс мал ш., құс ш., бал, сүт және қымыз өндірістік шаруашылықтары бар. Балқаш, Алакөл к-дерінен сазан, көксерке, табан балық, алабұға ауланады. Алматы облысы Еуропа, Азия және Америка құрлықтарының қырық шақты елімен сауда қатынасын жасайды. Экспортқа шығарылған өнімдерге тері шикізаттары, жүн, аккумулятор, түсті металдар жатады. Сырттан электр аппараттары, есептеу техникасы т.б. құрал-жабдықтар алынады. Қазақстанның ішкі жиынтық өніміндегі облыстың үлесі 6,5 пайыз шамасында (1997). '''Жетісу бойынша археологологиялық бағыт және бағдар''' [[Жетісу]] (Алматы облысы) мәдениет және тарихи түрлі ескерткіштердің болуы территорияның туризмнің дамуына қолайлы жерлердің бірі. Жетісуда бір күннің ішінде барлық табиғи зоналарды шөлдерден [[Іле Алатауы|Іле Алатау]]ларына дейін баруға болады. Алматының жанында тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатары бар. Бұл бірінші көпсаналы және түрлі образдағы сәулет ескерткіштері: Іле қорғандары және сақтардың алтын бұйымдары, Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлы қалалар және қола дәуіріндегі таулы суреттері (петроглифтер). '''Жетісу территориясындағы ежелгі қоныстар''' Берілген мекенде ежелгі адамның іздері тұрақ немесе еңбектің тасты бұйымдары ретінде сақталған. Мекеннің қоныстануы бірнеше жүзжылдыққа созылды. Бұл малшылар тайпасы болды. Ауа райының жылынуымен қонысты тау бөктеріне аударып, одан кейін Тянь-Шань тауларына орын ауыстыратын. Жетісуда қола дәуірінің бірнеше қоныстары қазылған. Бұл балшық қоспасымен тастан жасалған жердегі қабырғалар тереңдігі 1-2 м шым үйлер және жер кепелері. Осындай қазбаларды Түрген шатқалындағы Асы жерінде (XII –X ғ.ғ.) және Көксу өзенінің бойындағы (X – IX ғ.ғ. Құйған және Талапты қоныстар). Жетісудағы ерте темір дәуіріндегі жүйенің іздерімен ең ірі қоныс Шарын-Сары-Тоғай өзенінің бойында орналасқан. Оның ұзындығы екі метрден астам. Сыртқы көріністе шойын қазанның, ыдыстар, құмыраның, сонымен қатар еңбектің тас құралдары суреттелген. '''Жетісу территориясындағы петроглифтері Тамғалы асқан құнды адамзат мұрасы ретінде ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.''' Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 180 шақырым жердегі түрлі жануарларды, құдайларды суреттейтін 4500 петроглифтерімен ежелгі орны орналасады. Шатқал б. э.д. XIV-XIII ғ.ғ. құрылған ежелгі түрік және Сақты қола дәуірінің петроглифтерін ұсынады. Суреттер шыңдардың бетінде орналасқандықтан бірден оңай оларды көруге болады. Ежелгі суретшілер түрлі жауралардың, аңды аңлау көрініс, мифологиялық сюжеттерді суреттеген болатын. Петроглифтер маңызды ақпаратты жеткізу үшін қызмет етті. Бұл өзіндік белгілі жүйе болды. Салатын орындар сакралды болып есептелді. Бұл ескерткіштер ашық аспанның астында орналасты. [[Алматы]] –[[Талдықорған]] 110 км созылған жол Қербұлак ауылына дейін 13 км қашықтықта Тамғалытас (Жазылған тастар) шатқалы Іле өзенімен қиылысқан жолда орналасты. Бұл жерде будда құдайлардың бейнелері бейнеленген тастарды көруге болады. Бұл мекенге буддизмді миссионерлер әкелген еді. Шатқалдың шыңында қызыл тас укесегі биіктігі оның екі этажды үймен тең. Онда үш түрлі фигуралар: діни орналасқан, йогтармен тең төрт қолды Будда суреттелген. Будда жақтарында оның айналатын тағы екі құдайдың бейнесі беріледі. Үш басты құдайдың шығысында вертикальды кесегеде айдаһарлар ханы бейнеленген. Ойжайлау шатқалы 15-20 км солтүстігінде Қордай орында Кіндіктас тауларында Отар бекетінен батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Ол теңізден 1200 км биіктіктегі кішкене шектелген шоқылар таулы аймақты ұсынады. Ежелгі өзендермен, далаларымен қиылысады. Сол жағалаудағы солтүстік-батыс бөлігіндегі шатқалдарда, шыңдарда петроглиф тер қашалған. Түрік уақытының композициясы шығыста қарай 50- 70 метр. Бұнда екі салт аттылар бейнесі суреттеледі. Ешкіөлмес жотасы Жетісу Алатауының батыс бөлігі. Бағыттың ені 30 км және Талдықорған қаласынан 30 км қашықтықта созылған. Жотаның солтүстік жағынан жазық далаға көтеріліп, оңтүстік жағынан Жетісу-Көксу сулы өзендердің бір саласына құяды. Теңіз деңгейінен тереңдігі 1300 м. құрайды. Ешкіөлмес жотасы және оң жағалуы Көксу өзенінің арасындағы жолында көптеген қола дәуірінен орта ғасыр дәуіріне дейінгі археологиялық ескерткіштер қоныс ежелден мекендегенін хабарлайды. '''Ерте темір дәуірінің қабірлері''' Осы уақытта [[Жетісу]] аймағында сақ тайпалары қоныстанған еді. Көптеген сақ-көшпенділер қорғандары өзінің мөлшерімен таң қалдырады: диаметрі шамамен 100 метр. Үлкен қорғандарды патшалық деп аталады. Көбі ежелден ұрланған болатын. [[Ыстық көл]] қаласының жанында белгілі қорғандар сақталып, жерленген ұлдар және бірнеше жүз алтын бұйымдар табылған. Бесшатыр қызықты қорғандары [[Алтын-Емел ұлттық саябағы]]нда бір жерде 31 қорған орналасқан. Ең үлкені - диаметрі 108 м, биіктігі 17 м. Қорғандар вертикалды және горизанталды орнатылған жеті тасты топтарымен шектелген. '''Қазақстан және Жетісудың ортағасырлы қалалар''' [[Тараз]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Отырар|Отрар]] ежелгі қалаларына соғатын [[Ұлы Жібек жолы]] бойынша саяхат қызықты болып келеді. Жетісуда ең ірі Қоялық қаласының қалдықтары (қазіргі Қойлық ауылы) сақталған. Қаланың құрылыс қалдықтары биіктігі 5-тен 10 м дейін және периметр бойынша бірнеше километрге дейін жетеді. Шығыс Жетісудың қаласының жоспарлануы Батыстан ерекшеленеді. Шығыс Жетісу қалашықтарында қамалдар жоқ, болса да мөлшерімен кіші болады. VII ғасырдан бастап Жетісу қалалары салына басталып, олардың көбі X ғасырдан XIII ғасырға дейін салынды. Ортағасырлық қалалар керуен жолдарының бойында пайда болған. Бүгінгі күнге дейін Ұлы Жібек жолының бөліктері сақталды. Мысалы, [[Тараз]] қаласынан Құлан ауылына дейін, одан кейін [[Шу (өзен)|Шу өзенінен]] Шу даласына дейін созылады. Шу өзенінің даласынан шығыс Жетісуға Қастек асуы арқылы жоғарыда орналасқан Қастек қалашығына дейін созылады. '''«Медеу» стадионы''' [[Медеу]] – Алматыдан 15 км орналасқан бейнелі шатқалы. Сұлу табиғаттан басқа – ең үлкен жоғарытаулы [[мұз]] айдыны Медеуді – қаланы селден қорғайтын [[инженер]] өнерінің шедеврі Бөгетін көріге болады. Бөгет коллекторының көлемі - 6 000 000 су кубометрі. Мұз айдынының 1972 жылы 1691,2 биіктікте бүкіл әлемге “сырғанау спортының рекордтарының жиынтығы” деп атайды. Медеу шатқалының жақсы климаты, сәулелі [[радиация]] деңгейі, [[атмосфера]]лық қысым, желсіз, таза мұзды [[өзен]] барлық әлемнің туристтерін қызықтырады. Қазақстан мәдениеті және тарихи мемлекеттік ескерткіштер тізіміне енгізілді. '''"Алтын-Емел" Ұлттық паркі''' Алматы қаласынан 300 км жердегі жабайы табиғатты сүйетіндерге жер үстіндегі жұмақ ашылып – оң жағалаудағы Іле өзенімен Қапшағай суқоймасынан жоғары орналасқан "Алтын-Емел" ұлттық паркі. Бұл мекен бай және ежелгі тарихымен, сақ мәдениетінің ескерткіштерімен құпиялы болып келеді. Саябақтың аймағында ежелгі керуен жолдары өтіп, қазақ хандарының орындары, Бесшатыр моласы (б.э.д. 3-4 ғасырда), ежелгі таулы суреттері, әуенді фонтаны, Қалқанның Үлкен және Кіші таулары, Қаратау және [[Ақтау]] [[тау]]ларының айлы [[ландшафт]]ары бар “[[Шолақ]]” тауы орналасқан. Белгілі [[“Әуенді бархан”]] құмды тауының биіктігі 120 метр және шамамен 3 км ұзындығы саябақтың бір бұрышында өзеннен бірнеше километрде немесе Үлкен және Кіші Қалқан таулары арасында орналасады. Бұл құмды тау ұсақ таза құмнан, желі болғанда тау “ән” салып, даусы бірнеше километрге жетеді және органның даусын еске түсіреді. Әуенді барханды барып, үш биіктіктің біріне көтерілгенді жақсы көретін туристтер Іле Алатауының жотасы көрінісін көре алады. Егер тау дыбыс білдірмесе, келушілер “дыбыс шығаратын”. Ол үшін таудың бағытымен жүгіру қажет. Аяқ астындағы құмды қозғалтып, гуілдеу жүреді. Кейде бархан дыбыстарды білдіруден басқа жерсілкініс әсерін көрсетіп, дірілдейді. Әнші бархан Іле өзенінің құмынан пайда болды. Екі бағытта да өзенде көзге көрінбейтін Барханның өзіндік құйрықтары тартылуда. Үлкен және Кіші қалқанның бір-біріне желдің әсерінен құмның тас жоталарға соғылып, қоныстануына байланысты қалыптасады. Көптеген ғасырлар мен ғасырлар бойы қуатты құм тау көтерілді, ол шамамен 3-5 мың жыл бойы қозғалыссыз қалады. Барханның биіктігі сол аймаққа белгілі, әрдайым өзгеріп тұратын климатқа, сондай-ақ жауын-шашын мөлшеріне, Іле өзеніндегі су деңгейіне және су астындағы таулардың ағып кетуіне байланысты. '''Аксу-Жабағылы''' [[Ақсу]]-Жабағылы қорығы – [[ЮНЕСКО]] қорғауымен [[Орталық Азия]]да жалғыз қорық. 70 жылдан астам таулы ормандарда кесілуден, ал өсімдік әлемі өндіріс қалдықтарымен ластанбаған. Айнала көк шөпке толы. Грейг қызғалдағы Қорық символы ретінде таңдалған. Аксу арнасының табиғаты ерекше – алып арнаның ұзындығы 15 км және тереңдігі 500 м. Табиғатының байлығы және түрлі болуы шамамен 1200 өсімдіктер түрлері, 42 жануарлар түрлері, 238 құстар түрлерін қамтиды. '''Түрген шатқалы ''' "Түрген сарқырамасы" – Іле-Алатау ұлттық саябақтың құрамында сұлу шатқалында, Алматы облысының туристер баратын орындарының бірі. Бағыт Алматы қаласының орталығында басталады. Жолы бұрын керуендердің өтетін жолдарында [[Еуропа]]ға шығыстан – Қытайдан және Үндістаннан келетін болған. Түрген шатқалында 7 сарқырама бар. Адамдар көп баратыны: біріншісі “Аюлы” және екіншісі “Тескенсу”. Алғашқы сарқырама (биіктігі 30 метр) жасыл шыршалар және шыңдар арасындағы бейнелі орында орналасқан. Шатқалда шыңдар жерсілкініс кезінде бөлініп, мұзды кезеңге дейін іздерді сақтаған. “Аюлы” сарқырамасына баратын көпірден жоғары 300 метрде “сұлулық көз” мұзды бұлақты суымен бұлақ орналасқан. Тескенсу сарқырамасы бұлақтан шамамен 2 сағаттық жерде орналасқан. Негізгі ағынның құлау биіктігі – 40 метрді , ал егер жалпы биіктікті санайтын болсақ – 74 метрді құрайды. Шатқал өзінің Шың-Түргендік жердегі шыршалы алаңды түкті құрайтын шыршаларымен белгілі. '''Жамбыл мұражайы ''' Алматыдан батысқа қарай [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл ауылы]]на дейін – 70 км қашықтықты құрайды. Бағыт [[Алматы]]-[[Ташкент]] жолымен өтеді. Ғасырлар бұрын Қытайдан жерорта теңізіне және Орта Азияға және қайтадан оралатын түйелер жүктерімен, кішкене қоңырауларымен сыңғырлап, белгілі “Ұлы [[Жібек жолы]]мен” өтетін, қазір бұрынғы автобустар жедел өтеді. [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]тан 56 километр жерде автомагистралдан оңтүстікке қарай Жамбыл ауылына жетеді. Жол таудың артында биіктікте сұрғылт граниттен жасалған ескерткіштен басталады. XX ғасырдың 60 жылдарында Жетісудың болашақ губернаторы және орыс әскері подполковнигі Г.А. Колпаковтың жетекшілігімен қазақ әскерімен бірігіп, Ұзынағаштың астындағы Қоқанды хандығын талқандайды. Тарихи жеңістің құрметіне орай алыстан көрінетін монумент салынды. Алматыдан 70 км қашықтықта жол сол бұрылады. Алдарыңызда алмалы саябақтың үстінен сәулелі күмбез Жамбыл кесенесі көрінеді. Теректермен отырғызылған ауылдың бас көшесі ақынның үй-мұражайына әкеледі. 12 бөлмеде экспозициялар орналасып, ғасырлы өмір сүрген халықтың ақынына арналып, оның биографиясымен шығармашылығын сипаттайды. Үй-мұражайдың әйнектерінен кесенеден кейін Майтөбе шоқысының төбесі көрінеді. Осы жерде Жамбыл жазда күнді жайлауда демалуды жақсы көріп және оны осы жерде жаңа өлеңдерді тудыратын. '''Жұлдыздай жарқ етіп...''' 1861 жылы көктемде қазақтың ағартушысы, географы және этнографы Шоқан Уалиханов, денсаулығына байланысты [[Санкт-Петербург]]тегі қызметін тастап, Жетісу еліне қайтып келеді. Ол өмірінің соңы 1865 жылға дейін Алтын Емел жотасының жоғары таулары Майтөбенің баурайындағы Тезек сұлтанның ауылында тұрған. Әйгілі ғалым Тезек сұлтан ауылынан алыс емес қыратында жерленген. 1881 ж. оның моласына тасты араб және орыс тілдерінде мәтін төсемнің үстіне жазылып, ал 1958 ж. Қазақстан үкіметі моласының жанында ескерткіш орналастырды. Сатылы постаменттің ортасында граниттен бес метрлі қоладан, қызыл әктастан «Шоқан Уалиханов 1835-1865» деген жазылым қойылды. Ескерткіштің оңтүстік-шығыс бөлігінде Алтын Емел жотасының қабырғасы тұр. Алматыдан [[экскурсия]] бағыты [[Сары-Өзек]] станциясына дейін ( 160 км ), одан кейін шығыс бағытта 15 км-ге дейін жүріп, оңтүстікке бұрылу қажет. Алыс жол Май-Төбе өзенінің бойымен созылып, 10 км кейін таулы суреттермен шатқалға өтіп, 10 км кейін Шанханай ауылына әкеліп, одан 2 км (оңтүстік-шығысқа қарай) жерде ғалым ескерткіші көрінетін жол торабына әкеледі. Ескерткіш – мүсінші Хәкімжан Наурызбаевтың жұмыстарының бірі. Шоқанның денесі қоладан құйылған. Ескерткіш өңделген қара габбродан жасалып, ескерткіштің сыртқы жағында [[Шоқан Уалиханов]]тың суреттері және қазақ ұлттық [[ою]]лар қолданған. 2024 жылғы қаңтар-маусымға жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 2406534,8 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусымға салыстырғанда нақты ЖӨӨ 7,3% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі – 40,1%, қызметтер көрсету – 53,2% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қаңтар – қарашаға 2023 жылғы қаңтар-қарашамен салыстырғанда 106,2% құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы – 4,8%, азық – түлік емес тауарлардың – 6,3%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 9,5% өсті. 2023 жылдың қаңтар-қарашамен салыстырғанда 2024 жылдың қаңтар–қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 6,6% ұлғайды. 2024 жылғы қаңтар-қарашадағы бөлшек сауда көлемі 597740,8 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 103% құрады. 2024 жылғы қаңтар-қарашадағы көтерме сауда көлемі 943944,5 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 120,3% құрады. Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазандағы ЕАЭО елдерімен өзара сауда 824,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 3% азайды, оның ішінде экспорт – 284,3 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды ), импорт – 540,2 млн. АҚШ долларын құрады (4,3% азайды). {| class="wikitable sortable" |+ Аудандар мен облыстық маңыздағы қалалар !№ !Атауы !Халқы, (адам. 2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 2022 жылғы 1 қазанға Қазақстан Республикасы халқының облыстары, қалалары, аудандары, аудан орталықтары және кенттері бөлінісіндегі халық саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221119184040/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 |date=2022-11-19 }}</ref> !алаңы, км² !Әкімшілік орталығы !Халқы, (адам. 2022 ж.) |- | |'''Аудандар''' | | | | |- |1 |[[Балқаш ауданы]] |28901 |37400 |[[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] |6239 |- |2 |[[Еңбекшіқазақ ауданы]] |283684 |8300 |[[Есік]] |41215 |- |3 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] |167380 |19300 |[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] |47544 |- |4 |[[Іле ауданы]] |264515 |7800 |[[Өтеген батыр]] |32318 |- |5 |[[Қарасай ауданы]] |323151 |2000 |[[Қаскелең]] |81850 |- |6 |[[Кеген ауданы]] |28433 | |[[Кеген (ауыл)|Кеген]] |8628 |- |7 |[[Райымбек ауданы]] |29377 |14200 |[[Нарынқол]] |6090 |- |8 |[[Талғар ауданы]] |237869 |3700 |[[Талғар]] |64713 |- |9 |[[Ұйғыр ауданы]] |63498 |8787 |[[Шонжы]] |22328 |- | |'''Облыстық маңыздағы қалалар''' | | | | |- |10 |[[Қонаев қалалық әкімдігі|Қонаев қ.]] |70217 |3654,03 |Қонаев қ. |54907 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтеме == * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы_облысы Алматы облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225704/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы]] 7lwkm58ezxt9nr4hfcw6usd46ll5clk 3650772 3650744 2026-09-04T05:42:15Z Nurken 111493 /* */ 3650772 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Алматы облысы |елтаңба = Алматы облысы герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 78 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = {{байрақ|Қонаев}} |аудандар саны = 9 |ауылдық округтер саны = 131 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 5 |ауылдар саны = 368 |әкімі = [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/shs-arinovti-tagayyndau-turaly-483116 |title=Ш.С. Әріновті тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> |құрылған уақыты = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы |жер аумағы = 105 263 |жер аумағы бойынша орны = 15- |максималды биіктігі = 7010 [[Хан Тәңірі шыңы]] |орташа биіктігі = |минималды биіктігі = |экономикалық аудан = [[Оңтүстік Қазақстан]] |тұрғыны = 1 556 257<ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =2 |тығыздығы = 14,78 |тығыздығы бойынша орны =2 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 72,62 %<br />[[орыстар]] 9,99 %<br />[[ұйғырлар]] 7,99 %<br />[[әзербайжандар]] 2,13 %<br />[[түріктер]] 1,68 %<br />[[күрдтер]] 0,94 %<br />басқалары 4,65 % (2023 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |ресми тілі = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |телефон коды = +7 728 xx x-xx-xx |пошта индекстері = 04xxxx |ISO 3166-2 коды = KZ-ALM |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Қонаев қаласы, Индустриальная көшесі, №16/4 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl?lang=kk Алматы облысының әкімдігі |карта = Almaty (province) in Kazakhstan.svg |ортаққордағы санаты = Almaty Province }} {{мағына|Алматы (айрық)}} '''Алматы облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның оңтүстік-шығысындағы [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік бөлігі]]. Жерінің аумағы 105,3 мың км². Облыс аумағында 9 аудан және 2 облыстық маңыздағы қала бар. Тұрғыны 1 505 984 адам (2023). Әкімшілік орталығы — [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы. Алматы облысы батысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], солтүстігінде [[Балқаш көлі]] арқылы [[Қарағанды]], солтүстік-шығысында [[Жетісу облысы|Жетісу облыстарымен]], шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]], оңтүстігінде [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]мен шектеседі. == Тарихы == [[Сурет:Tamgaly-Tas.JPG|нобай|оңға|Тамғалытас]] Алматы облысының жері ежелден Сақ, Үйсін, Қаңлы тайпаларының, Ұлы жүз қазақтарының атамекені болды. 19 ғасырдың ортасында Жетісуды патшалық Ресей жаулап алды. 1848 ж. 10 қаңтарда отаршылық-әкімшілік құрылым — Ұлы Орда приставтығы құрылды. Ол 1856 ж. Алатау округі аталды. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғанда қазіргі Алматы облысының бірталай бөлігі Верный уезі атанып, Жетісу облысының құрамына кірді. Сонымен қатар орталығы Верный (Алматы) бекінісі болып белгіленген жаңа облысқа Жаркент, Қапал, Сергиополь, Тоқмақ, Ыстықкөл уездері енді. 1882 – 97 жылдары Жетісу облысы Дала генерал-губернаторлығына қарады. 1897 ж. бастап ол Түркістан генерал-губернаторлығының, 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і құрамында болып келді. 1924 ж. Орта Азияда жүргізілген ұлттық-территориялық межелеу нәтижесінде Жетісу облысының қазақ аудандары Қазақ АКСР-іне енді. 1929 – 32 жылдары Алматы округі аталды. 1932 жылдың 10 наурызында Алматы облысы болып қайта құрылды. 1944 ж. 16 наурызда Алматы облысынан Талдықорған облысы бөлініп шықты. Талдықорған облысы 1959 – 1967 жылдары Алматы облысы құрамында болып, 1967 ж. 23 желтоқсанда қайта бөлінді. 1997 ж. 22 сәуірде Талдықорған облысы таратылып, оның аудандары Алматы облысына қосылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 14 сәуірдегі "Алматы облысының әкімшілік орталығын көшіру туралы" № 585 Жарлығына сәйкес 2001 жылдан бастап Талдықорған қаласы облыс орталығы болды. == Облысты басқарғандар == {| class="wikitable" ! Аты-жөні !! Басқарған жылдары |- | [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов]] || [[1968 жыл]] – [[1970 жыл]] |- | [[Бименді Садуақасұлы Садуақасов]] || [[1970 жыл]] – [[1972 жыл]] |- | [[Әріпбай Әлібайұлы|Әріпбай Әлібайұлы Алыбаев]] || [[1972 жыл]] – [[1978 жыл]] |- | [[Сахан Құсайынұлы Құсайынов]] || [[1978 жыл]] – [[1982 жыл]] |- | [[Әубәкір Тыныбайұлы Тынышбаев]] || [[1982 жыл]] – [[1987 жыл]] |- | [[Владислав Ануфриев]] || [[1987 жыл]] – [[1989 жыл]] |- | [[Анатолий Сергеевич Жигулин]] || [[1989 жыл]] – [[1990 жыл]] |- | [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов]] || [[1990 жыл]] – [[1993 жыл]] |- | [[Серік Ахымбекұлы Ахымбеков]] || [[1993 жыл]] – [[1996 жыл]] |- | [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]] || [[1996 жыл]] – [[1997 жыл]] |- | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] || [[1997 жыл]] – [[2001 жыл]] |- | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]] || [[2001 жыл]] – [[2005 жыл]] |- | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] || [[2005 жыл]] – [[2011 жыл]] |- | [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов]] || [[2011 жыл]] – [[2014 жыл]] |- | [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]] || [[20 тамыз]] [[2014 жыл]] – [[25 қараша]] [[2021 жыл]] |- |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] || [[24 қараша]] [[2021 жыл]] – [[10 маусым]] [[2022 жыл]] |- | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] || [[11 маусым]] [[2022 жыл]] – |} ==Табиғаты== [[Сурет:Kolsay_Lake.jpeg|нобай|оңға|Көлсай көлі]] [[Сурет:Түрген_сарқырамасы_(Алматы_облысы).JPG|нобай|оңға|Түрген сарқырамасы]] [[Сурет:Tekeli,_Mountains_-_panoramio.jpg|нобай|оңға|Текелі тауы]] Облыстың табиғаты мен жер бедері ала-құла. Балқаш және Алакөлге ұласатын солтүстігі көлбеулеген құмды жазық алқап. Бұл өңір негізінен антропогеннің аллювийлік және эолдық шөгінділерінен түзілген. Оның басым бөлігін Сарыесікатыраудың, Тауқұмның, Лөкқұмның, Қарақұмның, Қорғанқұмның қырқалы және төбешікті құмды алқаптары алып жатыр. Балқаш маңы жазығының [[Іле]] аңғары өтетін атыраулық бөлігі көне құрғақ арналармен тілімделген. Солтүстік шығыста Жетісу Алатауы мен Барлық тауының аралығында [[Жетісу]] ([[Жоңғар]]) қақпасы орналасқан. Облыстың шығысын [[Жетісу Алатау]]ының сілемдері толығымен қамтыған. Олар тауаралық ойпаңдар мен қазаншұңқырлар арқылы бөлінген. Осы тұста Жетісу Алатауының ең биік тауы — Бесбақан (4442 м) орналасқан. Тау сілемдерінде 1300-ден астам мұздық бар, олардың жалпы ауданы 1,0 мың км²-ге жуық. Жетісу Алатауының кейбір сілемдері (Қолдытау, Алтынемел, Малайсары, Тышқантау, Текелі, Сайқан т.б.) өзен маңындағы жазық өңірлерге сұғына еніп жатыр. Облыстың оңтүстік және оңтүстік-шығысы Іле, Күнгей, Теріскей Алатаулары, Кетпен (Ұзынқара) жотасы және Солтүстік [[Тянь-Шань]] сілемдерінің т.б. жоталарынан құралған. Жетісу Алатауы мен Іле, Күнгей Алатаулары және Кетпен таулары аралығында Іле ойысы (аңғары) жатыр. Алматы облысының оңтүстік-батысын және батысын Шу, Іле таулы үстірттері мен далалары қамтыған (Жусандала, Бозой, Қараой үстірттері). == Геологиясы == Облыстағы таулар Тянь-Шань тау жүйесінен бой түзеген және кембрийге дейінгі кристалды тақта-тасты тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Сондай-ақ мұнда конгломераттар, туфтар, әктастар, граниттер т.б. палеозой жыныстары кеңінен тараған. Тау етегі және облыстың биіктігі орташа өңірлері плейстоцен мен антропогендік шөгінділерден түзілген. Облыстағы таулардың алғашқы қалыптаса бастау кезеңі герцин қатпарлығымен тығыз байланысты. Одан кейінгі кезеңдерде бұл таулар бірте-бірте мүжіліп, адырлы жазық (пенеплен) қалыптасқан. Плейстоцен кезеңінің басында альпілік орогенез кезінде пенепленге айналған өңір тектоник процестер нәтижесінде кәдімгі тауларды түзген. Мұнда осы кезге дейін тектоникалық процестер жалғасуда. Оқтын-оқтын болатын жер сілкінулер — соның айқын дәлелі. Кен байлықтарынан облыс қойнауында полиметалл (Текелі), [[вольфрам]] (Бұғыты), [[молибден]] кентасының едәуір қоры, фарфор тастары (Қапшағай), барит, бентонит сазы ([[Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл аудандары]]), отқа төзімді балшық, [[кварц]] құмы, [[гипс]], [[тас]] және қоңыр [[көмір]] (Ойқарағай, Тышқанбай), шымтезек, тұз кен орындары және минералды жерасты сулары бар. ==Климаты== Алматы облысының климаты негізінен континенттік. Қысы қоңыржай салқын. Қаңтар айындағы орташа температура солтүстік жазық бөлігінде — 10-16°С, оңтүстікте — 4-9°С. Жазы ыстық және қуаң. Шілде айының орташа температурасы солтүстігінде 25°С, оңтүстігінде 27°С. Бұл жазық өңірлерде жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 110-250 мм. Тау бөктерінің климаттық жағдайы жұмсақ. Қаңтар айының орташа температурасы — 5-9°С, жылымық жиі болып тұрады. Шілде айының орташа температурасы тау бөктерінде 21-23°С, тау аңғарларында 19-22°С. Жауын-шашын тау бөктерінде 400-600 мм, тау аңғарларында 700-1000 мм. Облыс жерінде жауын-шашын негізінен көктем мен жаз айының басында жауады. Солт. өңірдің жазығы мен тау бөктерлерінде қар жамылғысының орташа қалыңдығы 10-30 см, тау беткейлерінде 40-100 см. Балқаш және Алакөл жағалауларында бриз желі соғады. ==Гидрографиясы== [[Сурет:РекаЧиликКазахстанМай2013_001.JPG|нобай|оңға|Шілікті]] [[Сурет:River-ili-1.jpg|нобай|оңға|Іле]] [[Сурет:Река_Лепсы_выше_Антоновки.jpg|нобай|оңға|Лепсі]] [[Сурет:Karatal_River.jpg|нобай|оңға|Қаратал]] [[Сурет:Конаев,_Капчагайская_ГЭС_сверху.jpg|нобай|оңға|Қапшағай ГЭС-і]] Өзендері Балқаш — Алакөл тұйық алабында жатыр және жер беті ағын суына тапшы келеді. Олар қар, мұздық суларымен толысады. Ірі өзендері: [[Іле]], Қаратал, Ақсу, Шелек, [[Шарын (өзен)|Шарын]], Лепсі, [[Жаманты (өзен)|Жаманты]], Ырғайты, Шілікті, Түрген, Есік, Бүйен. Ірі көлі: [[Балқаш]], Іле өзен бойында Қапшағай бөгені және СЭС-і салынған. Тау бөктерлерінде минералды бұлақ сулары көптеп кездеседі. ==Топырағы мен өсімдік дүниесі== Облыстың топырақ және өсімдік жамылғылары вертикаль белдемдікке байланысты қалыптасқан. Жазық бөлігінде шөлдің де, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлеңшөп, жүзгін, сораң, сексеуіл, көктемде эфемер өсімдіктер басым тараған. Балқаш, Алакөл к-дерінің батпақты жағалауында, Іле өз-нің аңғары мен атырауында қамыс, құрақ өседі. Тау етегінде сұр және боз, қызыл қоңыр, тау беткейлері мен таулы үстірттерде таулы даланың қызыл қоңыр және қара топырақтары қалыптасқан. Мұндай жерлерде (биіктігі 600-1300 м) астық тұқымдас өсімдіктері басым жусанды, бетегелі-боз далаға ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында көктерек, қайың, алма ағашы, ал одан да жоғарырақта Тянь-Шань шыршасы, кейде биік таудың шалғыны өседі. Биік таудың альпілік шалғынында өлең шөп, алтай, қоғажайы, тастесер т.б. өсімдіктер басым. Бұл өңір — облыс малшыларының жазғы жайлауы. ==Жануарлар дүниесі== Жазық жерінде қарақұйрық, бөкен, елік, қасқыр, жабайы шошқа, түлкі, борсық, жабайы мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б. кездеседі. Таулы бөлігінде: [[барыс]], [[сілеусін]], [[қоңыр аю]], [[ақкіс]], [[арқар]], [[тау ешкі]], [[марал]], [[аққұлақ]], [[бұлғын]]; құстардан: [[дуадақ]], [[үйрек]], [[қаз]], [[қырғауыл]], [[кекілік]], [[аққу]], [[тырна]], тау құры, [[бұлбұл]], [[ұлар]], альпілік қарға т.б. мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан: жылан, тасбақа, кесіртке, зиянды жәндіктерден: қарақұрт, бүйі т.б. кездеседі. Өзен-көлдері мен су айдындарында сазан, маринка, алабұға, аққайраң т.б. балықтар бар. ==Тұрғындары== Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км²-ге 7,3 адамнан (1997), тау етегінде (теңіз деңгейінен 500-900 м) 1 км²-ге 19 адамнан, Балқаш атырабында 1 км²-ге 2,6 адамнан келеді. Олардың 30,3 пайызы (Алматы қаласын қоспағанда) қалада тұрады. Қалалары: [[Талдықорған]], [[Қапшағай]], [[Текелі]], [[Талғар]], [[Жаркент]], [[Үштөбе]], [[Үшарал]], [[Қаскелең]], [[Есік]], [[Сарқан]]. == Халқы == Алматы облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! |- |1 322 194 |1 514 807 |1 699 054 |1 558 534 |1 560 267 |1 571 194 |1 589 751 |1 603 758 |1 620 696 |1 643 278 |1 804 005 |1 836 162 |} {| class="wikitable" |- !2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 2019!! 2020 (1 ақпанға)!! 2021 |- |1 872 844 |1 908 785 |1 946 831 |1 984 572 |1 921 888 |1 947 552 |1 983 465 |2 017 277 |2 038 934 |2 057 800 |1 438 558 |} == Еңбек және табыс == 2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,3 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,7% құрады. 2024 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 16576 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 308314 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 13,1% құрады. 2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 107,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 148630 теңгені құрады, 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 9,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 3,8%. 2025 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,7 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,6% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> 2025 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 20799 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,7% болып қалыптасты.<ref name=":0">https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> 2025 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 343625 теңгені құрады, өсім 2024 жылғы III тоқсанға 11,5 % құрады.<ref name=":0" /> 2025 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 99,6% болып қалыптасты.                              <ref name=":0" /> 2025 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 175396 теңгені құрады, 2024 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 2,4%.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> == Әкімшілік бөлінісі == {| class="wikitable" |- ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы!! Халқы (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- | [[Балқаш ауданы]] || [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылы|| {{құлдырау}}29209 |- | [[Еңбекшіқазақ ауданы]] || [[Есік]] қаласы||{{өсім}}278581 |- | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] ||[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы|| {{өсім}}163052 |- | [[Кеген ауданы]] ||[[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылы|| {{құлдырау}}29003 |- | [[Қарасай ауданы]] ||[[Қаскелең]] қаласы ||{{өсім}}307870 |- | [[Райымбек ауданы]] ||[[Нарынқол]] ауылы ||{{құлдырау}}29941 |- | [[Талғар ауданы]] || [[Талғар]] қаласы ||{{өсім}}227344 |- | [[Ұйғыр ауданы]] || [[Шонжы]] ауылы ||{{өсім}}63598 |- | [[Іле ауданы]]|| [[Өтеген батыр]] ауылы ||{{өсім}}213064 |- |[[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы ||—||{{өсім}}49145 |- | '''[[Қонаев (қала)|Қонаев]]''' қаласы ||—||{{өсім}}62971 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' || —||{{өсім}}1438558 |} === Әкімшілік бөліну тарихы === Алматы облысы 1932 жылы құрылып, құрамына [[Ақсу ауданы|Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Балқаш ауданы|Балқаш]], [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]], [[Панфилов ауданы|Жаркент]], [[Калинин ауданы (Алматы облысы)|Калинин]], [[Кеген ауданы|Кеген]], [[Қаратал ауданы|Қаратал]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Қастек]], [[Қоңырат ауданы (Қарағанды облысы)|Қоңырат]], [[Қордай ауданы|Қордай]], [[Лепсі ауданы|Лепсі]], [[Октябрь ауданы (Талдықорған облысы)|Октябрь]], [[Ескелді ауданы|Талдықорған]], [[Үржар ауданы|Үржар]], [[Шет ауданы|Шет]], [[Шелек ауданы|Шелек]], [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]], [[Шу ауданы|Шу]], [[Іле ауданы|Іле]] аудандары енді. 1933 жылы Бөрлітөбе, Қоғалы аудандары құрылып, Калинин ауданы таратылды. Шет ауданы [[Қарағанды облысы]]на берілді. 1934 жылы Қоңырат ауданы [[Қарқаралы округі]]не берілді. 1935 жылы [[Үйгентас ауданы|Андреев]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең]], [[Красногор ауданы|Красногор]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]], [[Сарқан ауданы|Сарқан]], [[Ұйғыр ауданы|Ұйғыр]] аудандары құрылып, Лепсі ауданы таратылды. 1936 жылы [[Дзержин ауданы|Дзержин]], [[Райымбек ауданы|Нарынқол]] аудандары құрылды. 1939 жылы жаңа облыстардың құрылуына байланысты [[Семей облысы]]на Аягөз, Мақаншы, Үржар, Шұбартау аудандары және [[Жамбыл облысы]]на Красногор, Қордай, Шу аудандары берілді. Сондай-ақ облыс құрамында [[Алматы ауданы (Алматы облысы)|Алматы]], [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандары құрылып, Қастек ауданы Жамбыл ауданы болып өзгертілді. 1942 жылы Қоғалы ауданы 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы аудан, ал Жаркент ауданы Панфилов ауданы болып өзгертілді. 1944 жылы [[Талдықорған облысы]] бөлініп шығып, құрамына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Дзержин, 28 гвардияшылар, Қапал, Қаратал, Октябрь, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1957 жылы Алматы ауданы таратылды. 1959 жылы Талдықорған облысы таратылып, Алматы облысына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Гвардия, Киров, Қапал, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1960 жылы Бөрлітөбе, 1961 жылы Талдықорған аудандары таратылды. 1963 жылы бұрынғы аудандардың орнына Ақсу, Алакөл, Балқаш, Гвардия, Еңбекшіқазақ, Жамбыл, Кеген, Қаратал, Қаскелең, Панфилов, Сарқан, Талдықорған, Шелек ауылдық аудандары құрылып, Андреев, Киров, Қапал, Нарынқол, Ұйғыр, Іле аудандары таратылды. 1964 жылы Андреев, Ұйғыр, 1966 жылы Нарынқол, Іле аудандары қайта құрылды. 1967 жылы Талдықорған облысы қайта құрылып, оған Ақсу, Алакөл, Андреев, Гвардия, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1969 жылы [[Талғар ауданы|Талғар]], 1972 жылы [[Күрті ауданы|Күрті]] аудандары құрылды. 1993 жылы Нарынқол ауданының атауы Райымбек ауданы болып өзгертілді. 1997 жылы сәуірде Талдықорған облысы екінші рет таратылып, аумағы Алматы облысының құрамына енді. Мамыр айында Гвардия, Қапал, Кеген, Күртi, Үйгентас, Шелек аудандары таратылды. 1998 жылы Қаскелең ауданы Қарасай, 2000 жылы Талдықорған ауданы Ескелді ауданы болып өзгертілді. 2001 жылы Алматы облысының орталығы Алматы қаласынан Талдықорған қаласына көшірілді. 2018 жылы Кеген ауданы қайта құрылды. 2022 жылы бұрынғы Талдықорған облысының аумағында [[Жетісу облысы]] бөлініп шығып, Алматы облысының орталығы [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласына көшірілді. 2024 жылы Алатау қаласы құрылды. == Этникалық құрамы == {| class="wikitable sortable standard" Алматы облысы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2019 жылдың басындағы мәліметтер] ! ||[[1989 жыл|1989]],<br> ад.<ref name="совр">В современных границах Алматинской области, включая бывшую Талды-Курганскую область и исключая город Алма-Ата</ref><ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref><br> || %<ref name="совр"/> ||[[1999]] ,<br> ад.<ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> || % ||[[2009]] , <br> ад.<ref name="перепись2009">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> || % ||[[2019 жыл|2019]], <br> ад.<ref name="оценка2018">[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 Численность населения Алматинской области по отдельным этносам на начало 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601223013/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |date=2020-06-01 }}</ref>|| % |- || барлығы ||align="right" | 1642917 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 1558534 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 1807894 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 2038934 || align="right" | 100,00% |- || [[Қазақтар]] ||align="right" | 741737 ||align="right" | 45,15% ||align="right" | 926137 ||align="right" | 59,42% ||align="right" | 1223181 ||align="right" | 67,66% ||align="right" | 1469519 || align="right" | 72,07% |- || [[Орыстар]] ||align="right" | 518315 ||align="right" | 31,55% ||align="right" | 339984 ||align="right" | 21,81% ||align="right" | 306383 ||align="right" | 16,95% ||align="right" | 271886 || align="right" | 13,33% |- || [[Ұйғырлар]] ||align="right" | 128057 ||align="right" | 7,79% ||align="right" | 140725 ||align="right" | 9,03% ||align="right" | 144063 ||align="right" | 7,97% ||align="right" | 157655 || align="right" | 7,73% |- || [[Түріктер]] ||align="right" | 18352 ||align="right" | 1,12% ||align="right" | 29448 ||align="right" | 1,89% ||align="right" | 35599 ||align="right" | 1,97% ||align="right" | 37564 || align="right" | 1,84% |- || [[Әзербайжандар]] ||align="right" | 18922 ||align="right" | 1,15% ||align="right" | 16073 ||align="right" | 1,03% ||align="right" | 14881 ||align="right" | 0,82% ||align="right" | 17617 || align="right" | 0,86% |- || [[Корейлер]] ||align="right" | 18483 ||align="right" | 1,13% ||align="right" | 17488 ||align="right" | 1,12% ||align="right" | 16627 ||align="right" | 0,92% ||align="right" | 14987 || align="right" | 0,74% |- || [[Күрдтер]] ||align="right" | 8966 ||align="right" | 0,55% ||align="right" | 13264 ||align="right" | 0,85% ||align="right" | 13517 ||align="right" | 0,75% ||align="right" | 15028 || align="right" | 0,74% |- || [[Татарлар]] ||align="right" | 19551 ||align="right" | 1,19% ||align="right" | 15647 ||align="right" | 1,00% ||align="right" | 13513 ||align="right" | 0,75% ||align="right" | 12448 || align="right" | 0,61% |- || [[Немістер]] ||align="right" | 94123 ||align="right" | 5,73% ||align="right" | 18927 ||align="right" | 1,21% ||align="right" | 8709 ||align="right" | 0,48% ||align="right" | 8551 || align="right" | 0,42% |- || [[Шешендер]] ||align="right" | 9304 ||align="right" | 0,57% ||align="right" | 6091 ||align="right" | 0,39% ||align="right" | 5891 ||align="right" | 0,33% ||align="right" | 5874 || align="right" | 0,29% |- || [[Өзбектер]] ||align="right" | 736 ||align="right" | 0,04% ||align="right" | 2650 ||align="right" | 0,17% ||align="right" | 3581 ||align="right" | 0,20% ||align="right" | 5252 || align="right" | 0,26% |- || [[Украиндар]] ||align="right" | 29971 ||align="right" | 1,82% ||align="right" | 13512 ||align="right" | 0,87% ||align="right" | 6458 ||align="right" | 0,36% ||align="right" | 3580 || align="right" | 0,18% |- || [[Қырғыздар]] ||align="right" | 1536 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1231 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 2174 ||align="right" | 0,12% ||align="right" | 3736 || align="right" | 0,18% |- || [[Гректер]] ||align="right" | 5016 ||align="right" | 0,31% ||align="right" | 2052 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 1535 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 1520 || align="right" | 0,07% |- || [[Дүңгендер]]|| align="right" | 570 ||align="right" | 0,03% ||align="right" | 1542 ||align="right" | 0,10% ||align="right" | 1608 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1269 || align="right" | 0,06% |- || [[Поляктар]] ||align="right" | 2909 ||align="right" | 0,18% ||align="right" | 2106 ||align="right" | 0,14% ||align="right" | 1221 ||align="right" | 0,07% ||align="right" | 1023 || align="right" | 0,05% |- || [[Беларустар]]|| align="right" | 4721 ||align="right" | 0,29% ||align="right" | 2053 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 879 ||align="right" | 0,05% ||align="right" | 527 || align="right" | 0,03% |- || басқалары ||align="right" | 21648 ||align="right" | 1,32% ||align="right" | 9604 ||align="right" | 0,62% ||align="right" | 8074 ||align="right" | 0,45% ||align="right" | 10898 || align="right" | 0,53% |} ==Экономикасы== Алматы облысының экономикалық әлеуеті (потенциал) көп салалы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік пен байланыс және сауда құрылымдарынан тұрады. Өнеркәсіпте электр энергетикасы (1997 ж. жалпы өнеркәсіп өнімдегі үлесі 39,9 пайыз), машина жасау және металл өңдеу (6,5 пайыз), құрылыс материалдары (6,2 пайыз), тамақ өнеркәсібі (38,2 пайыз), ұн, жарма және құрама жем (5,5 пайыз) салалары жақсы дамыған. Облыста жеңіл өнеркәсіп, ағаш өңдеу, фарфор-фаянс өндірістері қалыптасқан. 1991 — 97 ж. өнеркәсіп өнімі 2,6 есе артты. Сонымен қатар қызылша, картоп, көкөніс, бақша жеміс-жидек және жүзім шаруашылықтары айрықша дамыған. Одан тыс мал ш., құс ш., бал, сүт және қымыз өндірістік шаруашылықтары бар. Балқаш, Алакөл к-дерінен сазан, көксерке, табан балық, алабұға ауланады. Алматы облысы Еуропа, Азия және Америка құрлықтарының қырық шақты елімен сауда қатынасын жасайды. Экспортқа шығарылған өнімдерге тері шикізаттары, жүн, аккумулятор, түсті металдар жатады. Сырттан электр аппараттары, есептеу техникасы т.б. құрал-жабдықтар алынады. Қазақстанның ішкі жиынтық өніміндегі облыстың үлесі 6,5 пайыз шамасында (1997). '''Жетісу бойынша археологологиялық бағыт және бағдар''' [[Жетісу]] (Алматы облысы) мәдениет және тарихи түрлі ескерткіштердің болуы территорияның туризмнің дамуына қолайлы жерлердің бірі. Жетісуда бір күннің ішінде барлық табиғи зоналарды шөлдерден [[Іле Алатауы|Іле Алатау]]ларына дейін баруға болады. Алматының жанында тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатары бар. Бұл бірінші көпсаналы және түрлі образдағы сәулет ескерткіштері: Іле қорғандары және сақтардың алтын бұйымдары, Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлы қалалар және қола дәуіріндегі таулы суреттері (петроглифтер). '''Жетісу территориясындағы ежелгі қоныстар''' Берілген мекенде ежелгі адамның іздері тұрақ немесе еңбектің тасты бұйымдары ретінде сақталған. Мекеннің қоныстануы бірнеше жүзжылдыққа созылды. Бұл малшылар тайпасы болды. Ауа райының жылынуымен қонысты тау бөктеріне аударып, одан кейін Тянь-Шань тауларына орын ауыстыратын. Жетісуда қола дәуірінің бірнеше қоныстары қазылған. Бұл балшық қоспасымен тастан жасалған жердегі қабырғалар тереңдігі 1-2 м шым үйлер және жер кепелері. Осындай қазбаларды Түрген шатқалындағы Асы жерінде (XII –X ғ.ғ.) және Көксу өзенінің бойындағы (X – IX ғ.ғ. Құйған және Талапты қоныстар). Жетісудағы ерте темір дәуіріндегі жүйенің іздерімен ең ірі қоныс Шарын-Сары-Тоғай өзенінің бойында орналасқан. Оның ұзындығы екі метрден астам. Сыртқы көріністе шойын қазанның, ыдыстар, құмыраның, сонымен қатар еңбектің тас құралдары суреттелген. '''Жетісу территориясындағы петроглифтері Тамғалы асқан құнды адамзат мұрасы ретінде ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.''' Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 180 шақырым жердегі түрлі жануарларды, құдайларды суреттейтін 4500 петроглифтерімен ежелгі орны орналасады. Шатқал б. э.д. XIV-XIII ғ.ғ. құрылған ежелгі түрік және Сақты қола дәуірінің петроглифтерін ұсынады. Суреттер шыңдардың бетінде орналасқандықтан бірден оңай оларды көруге болады. Ежелгі суретшілер түрлі жауралардың, аңды аңлау көрініс, мифологиялық сюжеттерді суреттеген болатын. Петроглифтер маңызды ақпаратты жеткізу үшін қызмет етті. Бұл өзіндік белгілі жүйе болды. Салатын орындар сакралды болып есептелді. Бұл ескерткіштер ашық аспанның астында орналасты. [[Алматы]] –[[Талдықорған]] 110 км созылған жол Қербұлак ауылына дейін 13 км қашықтықта Тамғалытас (Жазылған тастар) шатқалы Іле өзенімен қиылысқан жолда орналасты. Бұл жерде будда құдайлардың бейнелері бейнеленген тастарды көруге болады. Бұл мекенге буддизмді миссионерлер әкелген еді. Шатқалдың шыңында қызыл тас укесегі биіктігі оның екі этажды үймен тең. Онда үш түрлі фигуралар: діни орналасқан, йогтармен тең төрт қолды Будда суреттелген. Будда жақтарында оның айналатын тағы екі құдайдың бейнесі беріледі. Үш басты құдайдың шығысында вертикальды кесегеде айдаһарлар ханы бейнеленген. Ойжайлау шатқалы 15-20 км солтүстігінде Қордай орында Кіндіктас тауларында Отар бекетінен батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Ол теңізден 1200 км биіктіктегі кішкене шектелген шоқылар таулы аймақты ұсынады. Ежелгі өзендермен, далаларымен қиылысады. Сол жағалаудағы солтүстік-батыс бөлігіндегі шатқалдарда, шыңдарда петроглиф тер қашалған. Түрік уақытының композициясы шығыста қарай 50- 70 метр. Бұнда екі салт аттылар бейнесі суреттеледі. Ешкіөлмес жотасы Жетісу Алатауының батыс бөлігі. Бағыттың ені 30 км және Талдықорған қаласынан 30 км қашықтықта созылған. Жотаның солтүстік жағынан жазық далаға көтеріліп, оңтүстік жағынан Жетісу-Көксу сулы өзендердің бір саласына құяды. Теңіз деңгейінен тереңдігі 1300 м. құрайды. Ешкіөлмес жотасы және оң жағалуы Көксу өзенінің арасындағы жолында көптеген қола дәуірінен орта ғасыр дәуіріне дейінгі археологиялық ескерткіштер қоныс ежелден мекендегенін хабарлайды. '''Ерте темір дәуірінің қабірлері''' Осы уақытта [[Жетісу]] аймағында сақ тайпалары қоныстанған еді. Көптеген сақ-көшпенділер қорғандары өзінің мөлшерімен таң қалдырады: диаметрі шамамен 100 метр. Үлкен қорғандарды патшалық деп аталады. Көбі ежелден ұрланған болатын. [[Ыстық көл]] қаласының жанында белгілі қорғандар сақталып, жерленген ұлдар және бірнеше жүз алтын бұйымдар табылған. Бесшатыр қызықты қорғандары [[Алтын-Емел ұлттық саябағы]]нда бір жерде 31 қорған орналасқан. Ең үлкені - диаметрі 108 м, биіктігі 17 м. Қорғандар вертикалды және горизанталды орнатылған жеті тасты топтарымен шектелген. '''Қазақстан және Жетісудың ортағасырлы қалалар''' [[Тараз]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Отырар|Отрар]] ежелгі қалаларына соғатын [[Ұлы Жібек жолы]] бойынша саяхат қызықты болып келеді. Жетісуда ең ірі Қоялық қаласының қалдықтары (қазіргі Қойлық ауылы) сақталған. Қаланың құрылыс қалдықтары биіктігі 5-тен 10 м дейін және периметр бойынша бірнеше километрге дейін жетеді. Шығыс Жетісудың қаласының жоспарлануы Батыстан ерекшеленеді. Шығыс Жетісу қалашықтарында қамалдар жоқ, болса да мөлшерімен кіші болады. VII ғасырдан бастап Жетісу қалалары салына басталып, олардың көбі X ғасырдан XIII ғасырға дейін салынды. Ортағасырлық қалалар керуен жолдарының бойында пайда болған. Бүгінгі күнге дейін Ұлы Жібек жолының бөліктері сақталды. Мысалы, [[Тараз]] қаласынан Құлан ауылына дейін, одан кейін [[Шу (өзен)|Шу өзенінен]] Шу даласына дейін созылады. Шу өзенінің даласынан шығыс Жетісуға Қастек асуы арқылы жоғарыда орналасқан Қастек қалашығына дейін созылады. '''«Медеу» стадионы''' [[Медеу]] – Алматыдан 15 км орналасқан бейнелі шатқалы. Сұлу табиғаттан басқа – ең үлкен жоғарытаулы [[мұз]] айдыны Медеуді – қаланы селден қорғайтын [[инженер]] өнерінің шедеврі Бөгетін көріге болады. Бөгет коллекторының көлемі - 6 000 000 су кубометрі. Мұз айдынының 1972 жылы 1691,2 биіктікте бүкіл әлемге “сырғанау спортының рекордтарының жиынтығы” деп атайды. Медеу шатқалының жақсы климаты, сәулелі [[радиация]] деңгейі, [[атмосфера]]лық қысым, желсіз, таза мұзды [[өзен]] барлық әлемнің туристтерін қызықтырады. Қазақстан мәдениеті және тарихи мемлекеттік ескерткіштер тізіміне енгізілді. '''"Алтын-Емел" Ұлттық паркі''' Алматы қаласынан 300 км жердегі жабайы табиғатты сүйетіндерге жер үстіндегі жұмақ ашылып – оң жағалаудағы Іле өзенімен Қапшағай суқоймасынан жоғары орналасқан "Алтын-Емел" ұлттық паркі. Бұл мекен бай және ежелгі тарихымен, сақ мәдениетінің ескерткіштерімен құпиялы болып келеді. Саябақтың аймағында ежелгі керуен жолдары өтіп, қазақ хандарының орындары, Бесшатыр моласы (б.э.д. 3-4 ғасырда), ежелгі таулы суреттері, әуенді фонтаны, Қалқанның Үлкен және Кіші таулары, Қаратау және [[Ақтау]] [[тау]]ларының айлы [[ландшафт]]ары бар “[[Шолақ]]” тауы орналасқан. Белгілі [[“Әуенді бархан”]] құмды тауының биіктігі 120 метр және шамамен 3 км ұзындығы саябақтың бір бұрышында өзеннен бірнеше километрде немесе Үлкен және Кіші Қалқан таулары арасында орналасады. Бұл құмды тау ұсақ таза құмнан, желі болғанда тау “ән” салып, даусы бірнеше километрге жетеді және органның даусын еске түсіреді. Әуенді барханды барып, үш биіктіктің біріне көтерілгенді жақсы көретін туристтер Іле Алатауының жотасы көрінісін көре алады. Егер тау дыбыс білдірмесе, келушілер “дыбыс шығаратын”. Ол үшін таудың бағытымен жүгіру қажет. Аяқ астындағы құмды қозғалтып, гуілдеу жүреді. Кейде бархан дыбыстарды білдіруден басқа жерсілкініс әсерін көрсетіп, дірілдейді. Әнші бархан Іле өзенінің құмынан пайда болды. Екі бағытта да өзенде көзге көрінбейтін Барханның өзіндік құйрықтары тартылуда. Үлкен және Кіші қалқанның бір-біріне желдің әсерінен құмның тас жоталарға соғылып, қоныстануына байланысты қалыптасады. Көптеген ғасырлар мен ғасырлар бойы қуатты құм тау көтерілді, ол шамамен 3-5 мың жыл бойы қозғалыссыз қалады. Барханның биіктігі сол аймаққа белгілі, әрдайым өзгеріп тұратын климатқа, сондай-ақ жауын-шашын мөлшеріне, Іле өзеніндегі су деңгейіне және су астындағы таулардың ағып кетуіне байланысты. '''Аксу-Жабағылы''' [[Ақсу]]-Жабағылы қорығы – [[ЮНЕСКО]] қорғауымен [[Орталық Азия]]да жалғыз қорық. 70 жылдан астам таулы ормандарда кесілуден, ал өсімдік әлемі өндіріс қалдықтарымен ластанбаған. Айнала көк шөпке толы. Грейг қызғалдағы Қорық символы ретінде таңдалған. Аксу арнасының табиғаты ерекше – алып арнаның ұзындығы 15 км және тереңдігі 500 м. Табиғатының байлығы және түрлі болуы шамамен 1200 өсімдіктер түрлері, 42 жануарлар түрлері, 238 құстар түрлерін қамтиды. '''Түрген шатқалы ''' "Түрген сарқырамасы" – Іле-Алатау ұлттық саябақтың құрамында сұлу шатқалында, Алматы облысының туристер баратын орындарының бірі. Бағыт Алматы қаласының орталығында басталады. Жолы бұрын керуендердің өтетін жолдарында [[Еуропа]]ға шығыстан – Қытайдан және Үндістаннан келетін болған. Түрген шатқалында 7 сарқырама бар. Адамдар көп баратыны: біріншісі “Аюлы” және екіншісі “Тескенсу”. Алғашқы сарқырама (биіктігі 30 метр) жасыл шыршалар және шыңдар арасындағы бейнелі орында орналасқан. Шатқалда шыңдар жерсілкініс кезінде бөлініп, мұзды кезеңге дейін іздерді сақтаған. “Аюлы” сарқырамасына баратын көпірден жоғары 300 метрде “сұлулық көз” мұзды бұлақты суымен бұлақ орналасқан. Тескенсу сарқырамасы бұлақтан шамамен 2 сағаттық жерде орналасқан. Негізгі ағынның құлау биіктігі – 40 метрді , ал егер жалпы биіктікті санайтын болсақ – 74 метрді құрайды. Шатқал өзінің Шың-Түргендік жердегі шыршалы алаңды түкті құрайтын шыршаларымен белгілі. '''Жамбыл мұражайы ''' Алматыдан батысқа қарай [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл ауылы]]на дейін – 70 км қашықтықты құрайды. Бағыт [[Алматы]]-[[Ташкент]] жолымен өтеді. Ғасырлар бұрын Қытайдан жерорта теңізіне және Орта Азияға және қайтадан оралатын түйелер жүктерімен, кішкене қоңырауларымен сыңғырлап, белгілі “Ұлы [[Жібек жолы]]мен” өтетін, қазір бұрынғы автобустар жедел өтеді. [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]тан 56 километр жерде автомагистралдан оңтүстікке қарай Жамбыл ауылына жетеді. Жол таудың артында биіктікте сұрғылт граниттен жасалған ескерткіштен басталады. XX ғасырдың 60 жылдарында Жетісудың болашақ губернаторы және орыс әскері подполковнигі Г.А. Колпаковтың жетекшілігімен қазақ әскерімен бірігіп, Ұзынағаштың астындағы Қоқанды хандығын талқандайды. Тарихи жеңістің құрметіне орай алыстан көрінетін монумент салынды. Алматыдан 70 км қашықтықта жол сол бұрылады. Алдарыңызда алмалы саябақтың үстінен сәулелі күмбез Жамбыл кесенесі көрінеді. Теректермен отырғызылған ауылдың бас көшесі ақынның үй-мұражайына әкеледі. 12 бөлмеде экспозициялар орналасып, ғасырлы өмір сүрген халықтың ақынына арналып, оның биографиясымен шығармашылығын сипаттайды. Үй-мұражайдың әйнектерінен кесенеден кейін Майтөбе шоқысының төбесі көрінеді. Осы жерде Жамбыл жазда күнді жайлауда демалуды жақсы көріп және оны осы жерде жаңа өлеңдерді тудыратын. '''Жұлдыздай жарқ етіп...''' 1861 жылы көктемде қазақтың ағартушысы, географы және этнографы Шоқан Уалиханов, денсаулығына байланысты [[Санкт-Петербург]]тегі қызметін тастап, Жетісу еліне қайтып келеді. Ол өмірінің соңы 1865 жылға дейін Алтын Емел жотасының жоғары таулары Майтөбенің баурайындағы Тезек сұлтанның ауылында тұрған. Әйгілі ғалым Тезек сұлтан ауылынан алыс емес қыратында жерленген. 1881 ж. оның моласына тасты араб және орыс тілдерінде мәтін төсемнің үстіне жазылып, ал 1958 ж. Қазақстан үкіметі моласының жанында ескерткіш орналастырды. Сатылы постаменттің ортасында граниттен бес метрлі қоладан, қызыл әктастан «Шоқан Уалиханов 1835-1865» деген жазылым қойылды. Ескерткіштің оңтүстік-шығыс бөлігінде Алтын Емел жотасының қабырғасы тұр. Алматыдан [[экскурсия]] бағыты [[Сары-Өзек]] станциясына дейін ( 160 км ), одан кейін шығыс бағытта 15 км-ге дейін жүріп, оңтүстікке бұрылу қажет. Алыс жол Май-Төбе өзенінің бойымен созылып, 10 км кейін таулы суреттермен шатқалға өтіп, 10 км кейін Шанханай ауылына әкеліп, одан 2 км (оңтүстік-шығысқа қарай) жерде ғалым ескерткіші көрінетін жол торабына әкеледі. Ескерткіш – мүсінші Хәкімжан Наурызбаевтың жұмыстарының бірі. Шоқанның денесі қоладан құйылған. Ескерткіш өңделген қара габбродан жасалып, ескерткіштің сыртқы жағында [[Шоқан Уалиханов]]тың суреттері және қазақ ұлттық [[ою]]лар қолданған. 2024 жылғы қаңтар-маусымға жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 2406534,8 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусымға салыстырғанда нақты ЖӨӨ 7,3% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі – 40,1%, қызметтер көрсету – 53,2% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қаңтар – қарашаға 2023 жылғы қаңтар-қарашамен салыстырғанда 106,2% құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы – 4,8%, азық – түлік емес тауарлардың – 6,3%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 9,5% өсті. 2023 жылдың қаңтар-қарашамен салыстырғанда 2024 жылдың қаңтар–қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 6,6% ұлғайды. 2024 жылғы қаңтар-қарашадағы бөлшек сауда көлемі 597740,8 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 103% құрады. 2024 жылғы қаңтар-қарашадағы көтерме сауда көлемі 943944,5 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 120,3% құрады. Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазандағы ЕАЭО елдерімен өзара сауда 824,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 3% азайды, оның ішінде экспорт – 284,3 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды ), импорт – 540,2 млн. АҚШ долларын құрады (4,3% азайды). {| class="wikitable sortable" |+ Аудандар мен облыстық маңыздағы қалалар !№ !Атауы !Халқы, (адам. 2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 2022 жылғы 1 қазанға Қазақстан Республикасы халқының облыстары, қалалары, аудандары, аудан орталықтары және кенттері бөлінісіндегі халық саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221119184040/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 |date=2022-11-19 }}</ref> !алаңы, км² !Әкімшілік орталығы !Халқы, (адам. 2022 ж.) |- | |'''Аудандар''' | | | | |- |1 |[[Балқаш ауданы]] |28901 |37400 |[[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] |6239 |- |2 |[[Еңбекшіқазақ ауданы]] |283684 |8300 |[[Есік]] |41215 |- |3 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] |167380 |19300 |[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] |47544 |- |4 |[[Іле ауданы]] |264515 |7800 |[[Өтеген батыр]] |32318 |- |5 |[[Қарасай ауданы]] |323151 |2000 |[[Қаскелең]] |81850 |- |6 |[[Кеген ауданы]] |28433 | |[[Кеген (ауыл)|Кеген]] |8628 |- |7 |[[Райымбек ауданы]] |29377 |14200 |[[Нарынқол]] |6090 |- |8 |[[Талғар ауданы]] |237869 |3700 |[[Талғар]] |64713 |- |9 |[[Ұйғыр ауданы]] |63498 |8787 |[[Шонжы]] |22328 |- | |'''Облыстық маңыздағы қалалар''' | | | | |- |10 |[[Қонаев қалалық әкімдігі|Қонаев қ.]] |70217 |3654,03 |Қонаев қ. |54907 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтеме == * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы_облысы Алматы облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225704/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы]] 22oii7dx3y9lbrh3ylietokwy0s5c6d 3650795 3650772 2026-09-04T06:42:53Z Nurken 111493 3650795 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Алматы облысы |елтаңба = Герб Алматинской области.svg |ту = Flag of Almaty Region.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 78 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = {{байрақ|Қонаев}} |аудандар саны = 9 |ауылдық округтер саны = 131 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 5 |ауылдар саны = 368 |әкімі = [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/shs-arinovti-tagayyndau-turaly-483116 |title=Ш.С. Әріновті тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> |құрылған уақыты = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы |жер аумағы = 105 263 |жер аумағы бойынша орны = 15- |максималды биіктігі = 7010 [[Хан Тәңірі шыңы]] |орташа биіктігі = |минималды биіктігі = |экономикалық аудан = [[Оңтүстік Қазақстан]] |тұрғыны = 1 556 257<ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =2 |тығыздығы = 14,78 |тығыздығы бойынша орны =2 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 72,62 %<br />[[орыстар]] 9,99 %<br />[[ұйғырлар]] 7,99 %<br />[[әзербайжандар]] 2,13 %<br />[[түріктер]] 1,68 %<br />[[күрдтер]] 0,94 %<br />басқалары 4,65 % (2023 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |ресми тілі = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |телефон коды = +7 728 xx x-xx-xx |пошта индекстері = 04xxxx |ISO 3166-2 коды = KZ-ALM |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Қонаев қаласы, Индустриальная көшесі, №16/4 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl?lang=kk Алматы облысының әкімдігі |карта = Almaty (province) in Kazakhstan.svg |ортаққордағы санаты = Almaty Province }} {{мағына|Алматы (айрық)}} '''Алматы облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның оңтүстік-шығысындағы [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік бөлігі]]. Жерінің аумағы 105,3 мың км². Облыс аумағында 9 аудан және 2 облыстық маңыздағы қала бар. Тұрғыны 1 505 984 адам (2023). Әкімшілік орталығы — [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы. Алматы облысы батысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], солтүстігінде [[Балқаш көлі]] арқылы [[Қарағанды]], солтүстік-шығысында [[Жетісу облысы|Жетісу облыстарымен]], шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]], оңтүстігінде [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]мен шектеседі. == Тарихы == [[Сурет:Tamgaly-Tas.JPG|нобай|оңға|Тамғалытас]] Алматы облысының жері ежелден Сақ, Үйсін, Қаңлы тайпаларының, Ұлы жүз қазақтарының атамекені болды. 19 ғасырдың ортасында Жетісуды патшалық Ресей жаулап алды. 1848 ж. 10 қаңтарда отаршылық-әкімшілік құрылым — Ұлы Орда приставтығы құрылды. Ол 1856 ж. Алатау округі аталды. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғанда қазіргі Алматы облысының бірталай бөлігі Верный уезі атанып, Жетісу облысының құрамына кірді. Сонымен қатар орталығы Верный (Алматы) бекінісі болып белгіленген жаңа облысқа Жаркент, Қапал, Сергиополь, Тоқмақ, Ыстықкөл уездері енді. 1882 – 97 жылдары Жетісу облысы Дала генерал-губернаторлығына қарады. 1897 ж. бастап ол Түркістан генерал-губернаторлығының, 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і құрамында болып келді. 1924 ж. Орта Азияда жүргізілген ұлттық-территориялық межелеу нәтижесінде Жетісу облысының қазақ аудандары Қазақ АКСР-іне енді. 1929 – 32 жылдары Алматы округі аталды. 1932 жылдың 10 наурызында Алматы облысы болып қайта құрылды. 1944 ж. 16 наурызда Алматы облысынан Талдықорған облысы бөлініп шықты. Талдықорған облысы 1959 – 1967 жылдары Алматы облысы құрамында болып, 1967 ж. 23 желтоқсанда қайта бөлінді. 1997 ж. 22 сәуірде Талдықорған облысы таратылып, оның аудандары Алматы облысына қосылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 14 сәуірдегі "Алматы облысының әкімшілік орталығын көшіру туралы" № 585 Жарлығына сәйкес 2001 жылдан бастап Талдықорған қаласы облыс орталығы болды. == Облысты басқарғандар == {| class="wikitable" ! Аты-жөні !! Басқарған жылдары |- | [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов]] || [[1968 жыл]] – [[1970 жыл]] |- | [[Бименді Садуақасұлы Садуақасов]] || [[1970 жыл]] – [[1972 жыл]] |- | [[Әріпбай Әлібайұлы|Әріпбай Әлібайұлы Алыбаев]] || [[1972 жыл]] – [[1978 жыл]] |- | [[Сахан Құсайынұлы Құсайынов]] || [[1978 жыл]] – [[1982 жыл]] |- | [[Әубәкір Тыныбайұлы Тынышбаев]] || [[1982 жыл]] – [[1987 жыл]] |- | [[Владислав Ануфриев]] || [[1987 жыл]] – [[1989 жыл]] |- | [[Анатолий Сергеевич Жигулин]] || [[1989 жыл]] – [[1990 жыл]] |- | [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов]] || [[1990 жыл]] – [[1993 жыл]] |- | [[Серік Ахымбекұлы Ахымбеков]] || [[1993 жыл]] – [[1996 жыл]] |- | [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]] || [[1996 жыл]] – [[1997 жыл]] |- | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] || [[1997 жыл]] – [[2001 жыл]] |- | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]] || [[2001 жыл]] – [[2005 жыл]] |- | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] || [[2005 жыл]] – [[2011 жыл]] |- | [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов]] || [[2011 жыл]] – [[2014 жыл]] |- | [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]] || [[20 тамыз]] [[2014 жыл]] – [[25 қараша]] [[2021 жыл]] |- |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] || [[24 қараша]] [[2021 жыл]] – [[10 маусым]] [[2022 жыл]] |- | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] || [[11 маусым]] [[2022 жыл]] – |} ==Табиғаты== [[Сурет:Kolsay_Lake.jpeg|нобай|оңға|Көлсай көлі]] [[Сурет:Түрген_сарқырамасы_(Алматы_облысы).JPG|нобай|оңға|Түрген сарқырамасы]] [[Сурет:Tekeli,_Mountains_-_panoramio.jpg|нобай|оңға|Текелі тауы]] Облыстың табиғаты мен жер бедері ала-құла. Балқаш және Алакөлге ұласатын солтүстігі көлбеулеген құмды жазық алқап. Бұл өңір негізінен антропогеннің аллювийлік және эолдық шөгінділерінен түзілген. Оның басым бөлігін Сарыесікатыраудың, Тауқұмның, Лөкқұмның, Қарақұмның, Қорғанқұмның қырқалы және төбешікті құмды алқаптары алып жатыр. Балқаш маңы жазығының [[Іле]] аңғары өтетін атыраулық бөлігі көне құрғақ арналармен тілімделген. Солтүстік шығыста Жетісу Алатауы мен Барлық тауының аралығында [[Жетісу]] ([[Жоңғар]]) қақпасы орналасқан. Облыстың шығысын [[Жетісу Алатау]]ының сілемдері толығымен қамтыған. Олар тауаралық ойпаңдар мен қазаншұңқырлар арқылы бөлінген. Осы тұста Жетісу Алатауының ең биік тауы — Бесбақан (4442 м) орналасқан. Тау сілемдерінде 1300-ден астам мұздық бар, олардың жалпы ауданы 1,0 мың км²-ге жуық. Жетісу Алатауының кейбір сілемдері (Қолдытау, Алтынемел, Малайсары, Тышқантау, Текелі, Сайқан т.б.) өзен маңындағы жазық өңірлерге сұғына еніп жатыр. Облыстың оңтүстік және оңтүстік-шығысы Іле, Күнгей, Теріскей Алатаулары, Кетпен (Ұзынқара) жотасы және Солтүстік [[Тянь-Шань]] сілемдерінің т.б. жоталарынан құралған. Жетісу Алатауы мен Іле, Күнгей Алатаулары және Кетпен таулары аралығында Іле ойысы (аңғары) жатыр. Алматы облысының оңтүстік-батысын және батысын Шу, Іле таулы үстірттері мен далалары қамтыған (Жусандала, Бозой, Қараой үстірттері). == Геологиясы == Облыстағы таулар Тянь-Шань тау жүйесінен бой түзеген және кембрийге дейінгі кристалды тақта-тасты тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Сондай-ақ мұнда конгломераттар, туфтар, әктастар, граниттер т.б. палеозой жыныстары кеңінен тараған. Тау етегі және облыстың биіктігі орташа өңірлері плейстоцен мен антропогендік шөгінділерден түзілген. Облыстағы таулардың алғашқы қалыптаса бастау кезеңі герцин қатпарлығымен тығыз байланысты. Одан кейінгі кезеңдерде бұл таулар бірте-бірте мүжіліп, адырлы жазық (пенеплен) қалыптасқан. Плейстоцен кезеңінің басында альпілік орогенез кезінде пенепленге айналған өңір тектоник процестер нәтижесінде кәдімгі тауларды түзген. Мұнда осы кезге дейін тектоникалық процестер жалғасуда. Оқтын-оқтын болатын жер сілкінулер — соның айқын дәлелі. Кен байлықтарынан облыс қойнауында полиметалл (Текелі), [[вольфрам]] (Бұғыты), [[молибден]] кентасының едәуір қоры, фарфор тастары (Қапшағай), барит, бентонит сазы ([[Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл аудандары]]), отқа төзімді балшық, [[кварц]] құмы, [[гипс]], [[тас]] және қоңыр [[көмір]] (Ойқарағай, Тышқанбай), шымтезек, тұз кен орындары және минералды жерасты сулары бар. ==Климаты== Алматы облысының климаты негізінен континенттік. Қысы қоңыржай салқын. Қаңтар айындағы орташа температура солтүстік жазық бөлігінде — 10-16°С, оңтүстікте — 4-9°С. Жазы ыстық және қуаң. Шілде айының орташа температурасы солтүстігінде 25°С, оңтүстігінде 27°С. Бұл жазық өңірлерде жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 110-250 мм. Тау бөктерінің климаттық жағдайы жұмсақ. Қаңтар айының орташа температурасы — 5-9°С, жылымық жиі болып тұрады. Шілде айының орташа температурасы тау бөктерінде 21-23°С, тау аңғарларында 19-22°С. Жауын-шашын тау бөктерінде 400-600 мм, тау аңғарларында 700-1000 мм. Облыс жерінде жауын-шашын негізінен көктем мен жаз айының басында жауады. Солт. өңірдің жазығы мен тау бөктерлерінде қар жамылғысының орташа қалыңдығы 10-30 см, тау беткейлерінде 40-100 см. Балқаш және Алакөл жағалауларында бриз желі соғады. ==Гидрографиясы== [[Сурет:РекаЧиликКазахстанМай2013_001.JPG|нобай|оңға|Шілікті]] [[Сурет:River-ili-1.jpg|нобай|оңға|Іле]] [[Сурет:Река_Лепсы_выше_Антоновки.jpg|нобай|оңға|Лепсі]] [[Сурет:Karatal_River.jpg|нобай|оңға|Қаратал]] [[Сурет:Конаев,_Капчагайская_ГЭС_сверху.jpg|нобай|оңға|Қапшағай ГЭС-і]] Өзендері Балқаш — Алакөл тұйық алабында жатыр және жер беті ағын суына тапшы келеді. Олар қар, мұздық суларымен толысады. Ірі өзендері: [[Іле]], Қаратал, Ақсу, Шелек, [[Шарын (өзен)|Шарын]], Лепсі, [[Жаманты (өзен)|Жаманты]], Ырғайты, Шілікті, Түрген, Есік, Бүйен. Ірі көлі: [[Балқаш]], Іле өзен бойында Қапшағай бөгені және СЭС-і салынған. Тау бөктерлерінде минералды бұлақ сулары көптеп кездеседі. ==Топырағы мен өсімдік дүниесі== Облыстың топырақ және өсімдік жамылғылары вертикаль белдемдікке байланысты қалыптасқан. Жазық бөлігінде шөлдің де, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлеңшөп, жүзгін, сораң, сексеуіл, көктемде эфемер өсімдіктер басым тараған. Балқаш, Алакөл к-дерінің батпақты жағалауында, Іле өз-нің аңғары мен атырауында қамыс, құрақ өседі. Тау етегінде сұр және боз, қызыл қоңыр, тау беткейлері мен таулы үстірттерде таулы даланың қызыл қоңыр және қара топырақтары қалыптасқан. Мұндай жерлерде (биіктігі 600-1300 м) астық тұқымдас өсімдіктері басым жусанды, бетегелі-боз далаға ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында көктерек, қайың, алма ағашы, ал одан да жоғарырақта Тянь-Шань шыршасы, кейде биік таудың шалғыны өседі. Биік таудың альпілік шалғынында өлең шөп, алтай, қоғажайы, тастесер т.б. өсімдіктер басым. Бұл өңір — облыс малшыларының жазғы жайлауы. ==Жануарлар дүниесі== Жазық жерінде қарақұйрық, бөкен, елік, қасқыр, жабайы шошқа, түлкі, борсық, жабайы мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б. кездеседі. Таулы бөлігінде: [[барыс]], [[сілеусін]], [[қоңыр аю]], [[ақкіс]], [[арқар]], [[тау ешкі]], [[марал]], [[аққұлақ]], [[бұлғын]]; құстардан: [[дуадақ]], [[үйрек]], [[қаз]], [[қырғауыл]], [[кекілік]], [[аққу]], [[тырна]], тау құры, [[бұлбұл]], [[ұлар]], альпілік қарға т.б. мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан: жылан, тасбақа, кесіртке, зиянды жәндіктерден: қарақұрт, бүйі т.б. кездеседі. Өзен-көлдері мен су айдындарында сазан, маринка, алабұға, аққайраң т.б. балықтар бар. ==Тұрғындары== Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км²-ге 7,3 адамнан (1997), тау етегінде (теңіз деңгейінен 500-900 м) 1 км²-ге 19 адамнан, Балқаш атырабында 1 км²-ге 2,6 адамнан келеді. Олардың 30,3 пайызы (Алматы қаласын қоспағанда) қалада тұрады. Қалалары: [[Талдықорған]], [[Қапшағай]], [[Текелі]], [[Талғар]], [[Жаркент]], [[Үштөбе]], [[Үшарал]], [[Қаскелең]], [[Есік]], [[Сарқан]]. == Халқы == Алматы облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! |- |1 322 194 |1 514 807 |1 699 054 |1 558 534 |1 560 267 |1 571 194 |1 589 751 |1 603 758 |1 620 696 |1 643 278 |1 804 005 |1 836 162 |} {| class="wikitable" |- !2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 2019!! 2020 (1 ақпанға)!! 2021 |- |1 872 844 |1 908 785 |1 946 831 |1 984 572 |1 921 888 |1 947 552 |1 983 465 |2 017 277 |2 038 934 |2 057 800 |1 438 558 |} == Еңбек және табыс == 2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,3 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,7% құрады. 2024 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 16576 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 308314 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 13,1% құрады. 2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 107,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 148630 теңгені құрады, 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 9,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 3,8%. 2025 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,7 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,6% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> 2025 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 20799 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,7% болып қалыптасты.<ref name=":0">https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> 2025 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 343625 теңгені құрады, өсім 2024 жылғы III тоқсанға 11,5 % құрады.<ref name=":0" /> 2025 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 99,6% болып қалыптасты.                              <ref name=":0" /> 2025 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 175396 теңгені құрады, 2024 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 2,4%.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> == Әкімшілік бөлінісі == {| class="wikitable" |- ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы!! Халқы (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- | [[Балқаш ауданы]] || [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылы|| {{құлдырау}}29209 |- | [[Еңбекшіқазақ ауданы]] || [[Есік]] қаласы||{{өсім}}278581 |- | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] ||[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы|| {{өсім}}163052 |- | [[Кеген ауданы]] ||[[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылы|| {{құлдырау}}29003 |- | [[Қарасай ауданы]] ||[[Қаскелең]] қаласы ||{{өсім}}307870 |- | [[Райымбек ауданы]] ||[[Нарынқол]] ауылы ||{{құлдырау}}29941 |- | [[Талғар ауданы]] || [[Талғар]] қаласы ||{{өсім}}227344 |- | [[Ұйғыр ауданы]] || [[Шонжы]] ауылы ||{{өсім}}63598 |- | [[Іле ауданы]]|| [[Өтеген батыр]] ауылы ||{{өсім}}213064 |- |[[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы ||—||{{өсім}}49145 |- | '''[[Қонаев (қала)|Қонаев]]''' қаласы ||—||{{өсім}}62971 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' || —||{{өсім}}1438558 |} === Әкімшілік бөліну тарихы === Алматы облысы 1932 жылы құрылып, құрамына [[Ақсу ауданы|Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Балқаш ауданы|Балқаш]], [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]], [[Панфилов ауданы|Жаркент]], [[Калинин ауданы (Алматы облысы)|Калинин]], [[Кеген ауданы|Кеген]], [[Қаратал ауданы|Қаратал]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Қастек]], [[Қоңырат ауданы (Қарағанды облысы)|Қоңырат]], [[Қордай ауданы|Қордай]], [[Лепсі ауданы|Лепсі]], [[Октябрь ауданы (Талдықорған облысы)|Октябрь]], [[Ескелді ауданы|Талдықорған]], [[Үржар ауданы|Үржар]], [[Шет ауданы|Шет]], [[Шелек ауданы|Шелек]], [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]], [[Шу ауданы|Шу]], [[Іле ауданы|Іле]] аудандары енді. 1933 жылы Бөрлітөбе, Қоғалы аудандары құрылып, Калинин ауданы таратылды. Шет ауданы [[Қарағанды облысы]]на берілді. 1934 жылы Қоңырат ауданы [[Қарқаралы округі]]не берілді. 1935 жылы [[Үйгентас ауданы|Андреев]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең]], [[Красногор ауданы|Красногор]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]], [[Сарқан ауданы|Сарқан]], [[Ұйғыр ауданы|Ұйғыр]] аудандары құрылып, Лепсі ауданы таратылды. 1936 жылы [[Дзержин ауданы|Дзержин]], [[Райымбек ауданы|Нарынқол]] аудандары құрылды. 1939 жылы жаңа облыстардың құрылуына байланысты [[Семей облысы]]на Аягөз, Мақаншы, Үржар, Шұбартау аудандары және [[Жамбыл облысы]]на Красногор, Қордай, Шу аудандары берілді. Сондай-ақ облыс құрамында [[Алматы ауданы (Алматы облысы)|Алматы]], [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандары құрылып, Қастек ауданы Жамбыл ауданы болып өзгертілді. 1942 жылы Қоғалы ауданы 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы аудан, ал Жаркент ауданы Панфилов ауданы болып өзгертілді. 1944 жылы [[Талдықорған облысы]] бөлініп шығып, құрамына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Дзержин, 28 гвардияшылар, Қапал, Қаратал, Октябрь, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1957 жылы Алматы ауданы таратылды. 1959 жылы Талдықорған облысы таратылып, Алматы облысына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Гвардия, Киров, Қапал, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1960 жылы Бөрлітөбе, 1961 жылы Талдықорған аудандары таратылды. 1963 жылы бұрынғы аудандардың орнына Ақсу, Алакөл, Балқаш, Гвардия, Еңбекшіқазақ, Жамбыл, Кеген, Қаратал, Қаскелең, Панфилов, Сарқан, Талдықорған, Шелек ауылдық аудандары құрылып, Андреев, Киров, Қапал, Нарынқол, Ұйғыр, Іле аудандары таратылды. 1964 жылы Андреев, Ұйғыр, 1966 жылы Нарынқол, Іле аудандары қайта құрылды. 1967 жылы Талдықорған облысы қайта құрылып, оған Ақсу, Алакөл, Андреев, Гвардия, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1969 жылы [[Талғар ауданы|Талғар]], 1972 жылы [[Күрті ауданы|Күрті]] аудандары құрылды. 1993 жылы Нарынқол ауданының атауы Райымбек ауданы болып өзгертілді. 1997 жылы сәуірде Талдықорған облысы екінші рет таратылып, аумағы Алматы облысының құрамына енді. Мамыр айында Гвардия, Қапал, Кеген, Күртi, Үйгентас, Шелек аудандары таратылды. 1998 жылы Қаскелең ауданы Қарасай, 2000 жылы Талдықорған ауданы Ескелді ауданы болып өзгертілді. 2001 жылы Алматы облысының орталығы Алматы қаласынан Талдықорған қаласына көшірілді. 2018 жылы Кеген ауданы қайта құрылды. 2022 жылы бұрынғы Талдықорған облысының аумағында [[Жетісу облысы]] бөлініп шығып, Алматы облысының орталығы [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласына көшірілді. 2024 жылы Алатау қаласы құрылды. == Этникалық құрамы == {| class="wikitable sortable standard" Алматы облысы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2019 жылдың басындағы мәліметтер] ! ||[[1989 жыл|1989]],<br> ад.<ref name="совр">В современных границах Алматинской области, включая бывшую Талды-Курганскую область и исключая город Алма-Ата</ref><ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref><br> || %<ref name="совр"/> ||[[1999]] ,<br> ад.<ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> || % ||[[2009]] , <br> ад.<ref name="перепись2009">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> || % ||[[2019 жыл|2019]], <br> ад.<ref name="оценка2018">[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 Численность населения Алматинской области по отдельным этносам на начало 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601223013/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |date=2020-06-01 }}</ref>|| % |- || барлығы ||align="right" | 1642917 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 1558534 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 1807894 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 2038934 || align="right" | 100,00% |- || [[Қазақтар]] ||align="right" | 741737 ||align="right" | 45,15% ||align="right" | 926137 ||align="right" | 59,42% ||align="right" | 1223181 ||align="right" | 67,66% ||align="right" | 1469519 || align="right" | 72,07% |- || [[Орыстар]] ||align="right" | 518315 ||align="right" | 31,55% ||align="right" | 339984 ||align="right" | 21,81% ||align="right" | 306383 ||align="right" | 16,95% ||align="right" | 271886 || align="right" | 13,33% |- || [[Ұйғырлар]] ||align="right" | 128057 ||align="right" | 7,79% ||align="right" | 140725 ||align="right" | 9,03% ||align="right" | 144063 ||align="right" | 7,97% ||align="right" | 157655 || align="right" | 7,73% |- || [[Түріктер]] ||align="right" | 18352 ||align="right" | 1,12% ||align="right" | 29448 ||align="right" | 1,89% ||align="right" | 35599 ||align="right" | 1,97% ||align="right" | 37564 || align="right" | 1,84% |- || [[Әзербайжандар]] ||align="right" | 18922 ||align="right" | 1,15% ||align="right" | 16073 ||align="right" | 1,03% ||align="right" | 14881 ||align="right" | 0,82% ||align="right" | 17617 || align="right" | 0,86% |- || [[Корейлер]] ||align="right" | 18483 ||align="right" | 1,13% ||align="right" | 17488 ||align="right" | 1,12% ||align="right" | 16627 ||align="right" | 0,92% ||align="right" | 14987 || align="right" | 0,74% |- || [[Күрдтер]] ||align="right" | 8966 ||align="right" | 0,55% ||align="right" | 13264 ||align="right" | 0,85% ||align="right" | 13517 ||align="right" | 0,75% ||align="right" | 15028 || align="right" | 0,74% |- || [[Татарлар]] ||align="right" | 19551 ||align="right" | 1,19% ||align="right" | 15647 ||align="right" | 1,00% ||align="right" | 13513 ||align="right" | 0,75% ||align="right" | 12448 || align="right" | 0,61% |- || [[Немістер]] ||align="right" | 94123 ||align="right" | 5,73% ||align="right" | 18927 ||align="right" | 1,21% ||align="right" | 8709 ||align="right" | 0,48% ||align="right" | 8551 || align="right" | 0,42% |- || [[Шешендер]] ||align="right" | 9304 ||align="right" | 0,57% ||align="right" | 6091 ||align="right" | 0,39% ||align="right" | 5891 ||align="right" | 0,33% ||align="right" | 5874 || align="right" | 0,29% |- || [[Өзбектер]] ||align="right" | 736 ||align="right" | 0,04% ||align="right" | 2650 ||align="right" | 0,17% ||align="right" | 3581 ||align="right" | 0,20% ||align="right" | 5252 || align="right" | 0,26% |- || [[Украиндар]] ||align="right" | 29971 ||align="right" | 1,82% ||align="right" | 13512 ||align="right" | 0,87% ||align="right" | 6458 ||align="right" | 0,36% ||align="right" | 3580 || align="right" | 0,18% |- || [[Қырғыздар]] ||align="right" | 1536 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1231 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 2174 ||align="right" | 0,12% ||align="right" | 3736 || align="right" | 0,18% |- || [[Гректер]] ||align="right" | 5016 ||align="right" | 0,31% ||align="right" | 2052 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 1535 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 1520 || align="right" | 0,07% |- || [[Дүңгендер]]|| align="right" | 570 ||align="right" | 0,03% ||align="right" | 1542 ||align="right" | 0,10% ||align="right" | 1608 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1269 || align="right" | 0,06% |- || [[Поляктар]] ||align="right" | 2909 ||align="right" | 0,18% ||align="right" | 2106 ||align="right" | 0,14% ||align="right" | 1221 ||align="right" | 0,07% ||align="right" | 1023 || align="right" | 0,05% |- || [[Беларустар]]|| align="right" | 4721 ||align="right" | 0,29% ||align="right" | 2053 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 879 ||align="right" | 0,05% ||align="right" | 527 || align="right" | 0,03% |- || басқалары ||align="right" | 21648 ||align="right" | 1,32% ||align="right" | 9604 ||align="right" | 0,62% ||align="right" | 8074 ||align="right" | 0,45% ||align="right" | 10898 || align="right" | 0,53% |} ==Экономикасы== Алматы облысының экономикалық әлеуеті (потенциал) көп салалы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік пен байланыс және сауда құрылымдарынан тұрады. Өнеркәсіпте электр энергетикасы (1997 ж. жалпы өнеркәсіп өнімдегі үлесі 39,9 пайыз), машина жасау және металл өңдеу (6,5 пайыз), құрылыс материалдары (6,2 пайыз), тамақ өнеркәсібі (38,2 пайыз), ұн, жарма және құрама жем (5,5 пайыз) салалары жақсы дамыған. Облыста жеңіл өнеркәсіп, ағаш өңдеу, фарфор-фаянс өндірістері қалыптасқан. 1991 — 97 ж. өнеркәсіп өнімі 2,6 есе артты. Сонымен қатар қызылша, картоп, көкөніс, бақша жеміс-жидек және жүзім шаруашылықтары айрықша дамыған. Одан тыс мал ш., құс ш., бал, сүт және қымыз өндірістік шаруашылықтары бар. Балқаш, Алакөл к-дерінен сазан, көксерке, табан балық, алабұға ауланады. Алматы облысы Еуропа, Азия және Америка құрлықтарының қырық шақты елімен сауда қатынасын жасайды. Экспортқа шығарылған өнімдерге тері шикізаттары, жүн, аккумулятор, түсті металдар жатады. Сырттан электр аппараттары, есептеу техникасы т.б. құрал-жабдықтар алынады. Қазақстанның ішкі жиынтық өніміндегі облыстың үлесі 6,5 пайыз шамасында (1997). '''Жетісу бойынша археологологиялық бағыт және бағдар''' [[Жетісу]] (Алматы облысы) мәдениет және тарихи түрлі ескерткіштердің болуы территорияның туризмнің дамуына қолайлы жерлердің бірі. Жетісуда бір күннің ішінде барлық табиғи зоналарды шөлдерден [[Іле Алатауы|Іле Алатау]]ларына дейін баруға болады. Алматының жанында тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатары бар. Бұл бірінші көпсаналы және түрлі образдағы сәулет ескерткіштері: Іле қорғандары және сақтардың алтын бұйымдары, Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлы қалалар және қола дәуіріндегі таулы суреттері (петроглифтер). '''Жетісу территориясындағы ежелгі қоныстар''' Берілген мекенде ежелгі адамның іздері тұрақ немесе еңбектің тасты бұйымдары ретінде сақталған. Мекеннің қоныстануы бірнеше жүзжылдыққа созылды. Бұл малшылар тайпасы болды. Ауа райының жылынуымен қонысты тау бөктеріне аударып, одан кейін Тянь-Шань тауларына орын ауыстыратын. Жетісуда қола дәуірінің бірнеше қоныстары қазылған. Бұл балшық қоспасымен тастан жасалған жердегі қабырғалар тереңдігі 1-2 м шым үйлер және жер кепелері. Осындай қазбаларды Түрген шатқалындағы Асы жерінде (XII –X ғ.ғ.) және Көксу өзенінің бойындағы (X – IX ғ.ғ. Құйған және Талапты қоныстар). Жетісудағы ерте темір дәуіріндегі жүйенің іздерімен ең ірі қоныс Шарын-Сары-Тоғай өзенінің бойында орналасқан. Оның ұзындығы екі метрден астам. Сыртқы көріністе шойын қазанның, ыдыстар, құмыраның, сонымен қатар еңбектің тас құралдары суреттелген. '''Жетісу территориясындағы петроглифтері Тамғалы асқан құнды адамзат мұрасы ретінде ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.''' Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 180 шақырым жердегі түрлі жануарларды, құдайларды суреттейтін 4500 петроглифтерімен ежелгі орны орналасады. Шатқал б. э.д. XIV-XIII ғ.ғ. құрылған ежелгі түрік және Сақты қола дәуірінің петроглифтерін ұсынады. Суреттер шыңдардың бетінде орналасқандықтан бірден оңай оларды көруге болады. Ежелгі суретшілер түрлі жауралардың, аңды аңлау көрініс, мифологиялық сюжеттерді суреттеген болатын. Петроглифтер маңызды ақпаратты жеткізу үшін қызмет етті. Бұл өзіндік белгілі жүйе болды. Салатын орындар сакралды болып есептелді. Бұл ескерткіштер ашық аспанның астында орналасты. [[Алматы]] –[[Талдықорған]] 110 км созылған жол Қербұлак ауылына дейін 13 км қашықтықта Тамғалытас (Жазылған тастар) шатқалы Іле өзенімен қиылысқан жолда орналасты. Бұл жерде будда құдайлардың бейнелері бейнеленген тастарды көруге болады. Бұл мекенге буддизмді миссионерлер әкелген еді. Шатқалдың шыңында қызыл тас укесегі биіктігі оның екі этажды үймен тең. Онда үш түрлі фигуралар: діни орналасқан, йогтармен тең төрт қолды Будда суреттелген. Будда жақтарында оның айналатын тағы екі құдайдың бейнесі беріледі. Үш басты құдайдың шығысында вертикальды кесегеде айдаһарлар ханы бейнеленген. Ойжайлау шатқалы 15-20 км солтүстігінде Қордай орында Кіндіктас тауларында Отар бекетінен батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Ол теңізден 1200 км биіктіктегі кішкене шектелген шоқылар таулы аймақты ұсынады. Ежелгі өзендермен, далаларымен қиылысады. Сол жағалаудағы солтүстік-батыс бөлігіндегі шатқалдарда, шыңдарда петроглиф тер қашалған. Түрік уақытының композициясы шығыста қарай 50- 70 метр. Бұнда екі салт аттылар бейнесі суреттеледі. Ешкіөлмес жотасы Жетісу Алатауының батыс бөлігі. Бағыттың ені 30 км және Талдықорған қаласынан 30 км қашықтықта созылған. Жотаның солтүстік жағынан жазық далаға көтеріліп, оңтүстік жағынан Жетісу-Көксу сулы өзендердің бір саласына құяды. Теңіз деңгейінен тереңдігі 1300 м. құрайды. Ешкіөлмес жотасы және оң жағалуы Көксу өзенінің арасындағы жолында көптеген қола дәуірінен орта ғасыр дәуіріне дейінгі археологиялық ескерткіштер қоныс ежелден мекендегенін хабарлайды. '''Ерте темір дәуірінің қабірлері''' Осы уақытта [[Жетісу]] аймағында сақ тайпалары қоныстанған еді. Көптеген сақ-көшпенділер қорғандары өзінің мөлшерімен таң қалдырады: диаметрі шамамен 100 метр. Үлкен қорғандарды патшалық деп аталады. Көбі ежелден ұрланған болатын. [[Ыстық көл]] қаласының жанында белгілі қорғандар сақталып, жерленген ұлдар және бірнеше жүз алтын бұйымдар табылған. Бесшатыр қызықты қорғандары [[Алтын-Емел ұлттық саябағы]]нда бір жерде 31 қорған орналасқан. Ең үлкені - диаметрі 108 м, биіктігі 17 м. Қорғандар вертикалды және горизанталды орнатылған жеті тасты топтарымен шектелген. '''Қазақстан және Жетісудың ортағасырлы қалалар''' [[Тараз]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Отырар|Отрар]] ежелгі қалаларына соғатын [[Ұлы Жібек жолы]] бойынша саяхат қызықты болып келеді. Жетісуда ең ірі Қоялық қаласының қалдықтары (қазіргі Қойлық ауылы) сақталған. Қаланың құрылыс қалдықтары биіктігі 5-тен 10 м дейін және периметр бойынша бірнеше километрге дейін жетеді. Шығыс Жетісудың қаласының жоспарлануы Батыстан ерекшеленеді. Шығыс Жетісу қалашықтарында қамалдар жоқ, болса да мөлшерімен кіші болады. VII ғасырдан бастап Жетісу қалалары салына басталып, олардың көбі X ғасырдан XIII ғасырға дейін салынды. Ортағасырлық қалалар керуен жолдарының бойында пайда болған. Бүгінгі күнге дейін Ұлы Жібек жолының бөліктері сақталды. Мысалы, [[Тараз]] қаласынан Құлан ауылына дейін, одан кейін [[Шу (өзен)|Шу өзенінен]] Шу даласына дейін созылады. Шу өзенінің даласынан шығыс Жетісуға Қастек асуы арқылы жоғарыда орналасқан Қастек қалашығына дейін созылады. '''«Медеу» стадионы''' [[Медеу]] – Алматыдан 15 км орналасқан бейнелі шатқалы. Сұлу табиғаттан басқа – ең үлкен жоғарытаулы [[мұз]] айдыны Медеуді – қаланы селден қорғайтын [[инженер]] өнерінің шедеврі Бөгетін көріге болады. Бөгет коллекторының көлемі - 6 000 000 су кубометрі. Мұз айдынының 1972 жылы 1691,2 биіктікте бүкіл әлемге “сырғанау спортының рекордтарының жиынтығы” деп атайды. Медеу шатқалының жақсы климаты, сәулелі [[радиация]] деңгейі, [[атмосфера]]лық қысым, желсіз, таза мұзды [[өзен]] барлық әлемнің туристтерін қызықтырады. Қазақстан мәдениеті және тарихи мемлекеттік ескерткіштер тізіміне енгізілді. '''"Алтын-Емел" Ұлттық паркі''' Алматы қаласынан 300 км жердегі жабайы табиғатты сүйетіндерге жер үстіндегі жұмақ ашылып – оң жағалаудағы Іле өзенімен Қапшағай суқоймасынан жоғары орналасқан "Алтын-Емел" ұлттық паркі. Бұл мекен бай және ежелгі тарихымен, сақ мәдениетінің ескерткіштерімен құпиялы болып келеді. Саябақтың аймағында ежелгі керуен жолдары өтіп, қазақ хандарының орындары, Бесшатыр моласы (б.э.д. 3-4 ғасырда), ежелгі таулы суреттері, әуенді фонтаны, Қалқанның Үлкен және Кіші таулары, Қаратау және [[Ақтау]] [[тау]]ларының айлы [[ландшафт]]ары бар “[[Шолақ]]” тауы орналасқан. Белгілі [[“Әуенді бархан”]] құмды тауының биіктігі 120 метр және шамамен 3 км ұзындығы саябақтың бір бұрышында өзеннен бірнеше километрде немесе Үлкен және Кіші Қалқан таулары арасында орналасады. Бұл құмды тау ұсақ таза құмнан, желі болғанда тау “ән” салып, даусы бірнеше километрге жетеді және органның даусын еске түсіреді. Әуенді барханды барып, үш биіктіктің біріне көтерілгенді жақсы көретін туристтер Іле Алатауының жотасы көрінісін көре алады. Егер тау дыбыс білдірмесе, келушілер “дыбыс шығаратын”. Ол үшін таудың бағытымен жүгіру қажет. Аяқ астындағы құмды қозғалтып, гуілдеу жүреді. Кейде бархан дыбыстарды білдіруден басқа жерсілкініс әсерін көрсетіп, дірілдейді. Әнші бархан Іле өзенінің құмынан пайда болды. Екі бағытта да өзенде көзге көрінбейтін Барханның өзіндік құйрықтары тартылуда. Үлкен және Кіші қалқанның бір-біріне желдің әсерінен құмның тас жоталарға соғылып, қоныстануына байланысты қалыптасады. Көптеген ғасырлар мен ғасырлар бойы қуатты құм тау көтерілді, ол шамамен 3-5 мың жыл бойы қозғалыссыз қалады. Барханның биіктігі сол аймаққа белгілі, әрдайым өзгеріп тұратын климатқа, сондай-ақ жауын-шашын мөлшеріне, Іле өзеніндегі су деңгейіне және су астындағы таулардың ағып кетуіне байланысты. '''Аксу-Жабағылы''' [[Ақсу]]-Жабағылы қорығы – [[ЮНЕСКО]] қорғауымен [[Орталық Азия]]да жалғыз қорық. 70 жылдан астам таулы ормандарда кесілуден, ал өсімдік әлемі өндіріс қалдықтарымен ластанбаған. Айнала көк шөпке толы. Грейг қызғалдағы Қорық символы ретінде таңдалған. Аксу арнасының табиғаты ерекше – алып арнаның ұзындығы 15 км және тереңдігі 500 м. Табиғатының байлығы және түрлі болуы шамамен 1200 өсімдіктер түрлері, 42 жануарлар түрлері, 238 құстар түрлерін қамтиды. '''Түрген шатқалы ''' "Түрген сарқырамасы" – Іле-Алатау ұлттық саябақтың құрамында сұлу шатқалында, Алматы облысының туристер баратын орындарының бірі. Бағыт Алматы қаласының орталығында басталады. Жолы бұрын керуендердің өтетін жолдарында [[Еуропа]]ға шығыстан – Қытайдан және Үндістаннан келетін болған. Түрген шатқалында 7 сарқырама бар. Адамдар көп баратыны: біріншісі “Аюлы” және екіншісі “Тескенсу”. Алғашқы сарқырама (биіктігі 30 метр) жасыл шыршалар және шыңдар арасындағы бейнелі орында орналасқан. Шатқалда шыңдар жерсілкініс кезінде бөлініп, мұзды кезеңге дейін іздерді сақтаған. “Аюлы” сарқырамасына баратын көпірден жоғары 300 метрде “сұлулық көз” мұзды бұлақты суымен бұлақ орналасқан. Тескенсу сарқырамасы бұлақтан шамамен 2 сағаттық жерде орналасқан. Негізгі ағынның құлау биіктігі – 40 метрді , ал егер жалпы биіктікті санайтын болсақ – 74 метрді құрайды. Шатқал өзінің Шың-Түргендік жердегі шыршалы алаңды түкті құрайтын шыршаларымен белгілі. '''Жамбыл мұражайы ''' Алматыдан батысқа қарай [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл ауылы]]на дейін – 70 км қашықтықты құрайды. Бағыт [[Алматы]]-[[Ташкент]] жолымен өтеді. Ғасырлар бұрын Қытайдан жерорта теңізіне және Орта Азияға және қайтадан оралатын түйелер жүктерімен, кішкене қоңырауларымен сыңғырлап, белгілі “Ұлы [[Жібек жолы]]мен” өтетін, қазір бұрынғы автобустар жедел өтеді. [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]тан 56 километр жерде автомагистралдан оңтүстікке қарай Жамбыл ауылына жетеді. Жол таудың артында биіктікте сұрғылт граниттен жасалған ескерткіштен басталады. XX ғасырдың 60 жылдарында Жетісудың болашақ губернаторы және орыс әскері подполковнигі Г.А. Колпаковтың жетекшілігімен қазақ әскерімен бірігіп, Ұзынағаштың астындағы Қоқанды хандығын талқандайды. Тарихи жеңістің құрметіне орай алыстан көрінетін монумент салынды. Алматыдан 70 км қашықтықта жол сол бұрылады. Алдарыңызда алмалы саябақтың үстінен сәулелі күмбез Жамбыл кесенесі көрінеді. Теректермен отырғызылған ауылдың бас көшесі ақынның үй-мұражайына әкеледі. 12 бөлмеде экспозициялар орналасып, ғасырлы өмір сүрген халықтың ақынына арналып, оның биографиясымен шығармашылығын сипаттайды. Үй-мұражайдың әйнектерінен кесенеден кейін Майтөбе шоқысының төбесі көрінеді. Осы жерде Жамбыл жазда күнді жайлауда демалуды жақсы көріп және оны осы жерде жаңа өлеңдерді тудыратын. '''Жұлдыздай жарқ етіп...''' 1861 жылы көктемде қазақтың ағартушысы, географы және этнографы Шоқан Уалиханов, денсаулығына байланысты [[Санкт-Петербург]]тегі қызметін тастап, Жетісу еліне қайтып келеді. Ол өмірінің соңы 1865 жылға дейін Алтын Емел жотасының жоғары таулары Майтөбенің баурайындағы Тезек сұлтанның ауылында тұрған. Әйгілі ғалым Тезек сұлтан ауылынан алыс емес қыратында жерленген. 1881 ж. оның моласына тасты араб және орыс тілдерінде мәтін төсемнің үстіне жазылып, ал 1958 ж. Қазақстан үкіметі моласының жанында ескерткіш орналастырды. Сатылы постаменттің ортасында граниттен бес метрлі қоладан, қызыл әктастан «Шоқан Уалиханов 1835-1865» деген жазылым қойылды. Ескерткіштің оңтүстік-шығыс бөлігінде Алтын Емел жотасының қабырғасы тұр. Алматыдан [[экскурсия]] бағыты [[Сары-Өзек]] станциясына дейін ( 160 км ), одан кейін шығыс бағытта 15 км-ге дейін жүріп, оңтүстікке бұрылу қажет. Алыс жол Май-Төбе өзенінің бойымен созылып, 10 км кейін таулы суреттермен шатқалға өтіп, 10 км кейін Шанханай ауылына әкеліп, одан 2 км (оңтүстік-шығысқа қарай) жерде ғалым ескерткіші көрінетін жол торабына әкеледі. Ескерткіш – мүсінші Хәкімжан Наурызбаевтың жұмыстарының бірі. Шоқанның денесі қоладан құйылған. Ескерткіш өңделген қара габбродан жасалып, ескерткіштің сыртқы жағында [[Шоқан Уалиханов]]тың суреттері және қазақ ұлттық [[ою]]лар қолданған. 2024 жылғы қаңтар-маусымға жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 2406534,8 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусымға салыстырғанда нақты ЖӨӨ 7,3% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі – 40,1%, қызметтер көрсету – 53,2% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қаңтар – қарашаға 2023 жылғы қаңтар-қарашамен салыстырғанда 106,2% құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы – 4,8%, азық – түлік емес тауарлардың – 6,3%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 9,5% өсті. 2023 жылдың қаңтар-қарашамен салыстырғанда 2024 жылдың қаңтар–қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 6,6% ұлғайды. 2024 жылғы қаңтар-қарашадағы бөлшек сауда көлемі 597740,8 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 103% құрады. 2024 жылғы қаңтар-қарашадағы көтерме сауда көлемі 943944,5 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 120,3% құрады. Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазандағы ЕАЭО елдерімен өзара сауда 824,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 3% азайды, оның ішінде экспорт – 284,3 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды ), импорт – 540,2 млн. АҚШ долларын құрады (4,3% азайды). {| class="wikitable sortable" |+ Аудандар мен облыстық маңыздағы қалалар !№ !Атауы !Халқы, (адам. 2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 2022 жылғы 1 қазанға Қазақстан Республикасы халқының облыстары, қалалары, аудандары, аудан орталықтары және кенттері бөлінісіндегі халық саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221119184040/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 |date=2022-11-19 }}</ref> !алаңы, км² !Әкімшілік орталығы !Халқы, (адам. 2022 ж.) |- | |'''Аудандар''' | | | | |- |1 |[[Балқаш ауданы]] |28901 |37400 |[[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] |6239 |- |2 |[[Еңбекшіқазақ ауданы]] |283684 |8300 |[[Есік]] |41215 |- |3 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] |167380 |19300 |[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] |47544 |- |4 |[[Іле ауданы]] |264515 |7800 |[[Өтеген батыр]] |32318 |- |5 |[[Қарасай ауданы]] |323151 |2000 |[[Қаскелең]] |81850 |- |6 |[[Кеген ауданы]] |28433 | |[[Кеген (ауыл)|Кеген]] |8628 |- |7 |[[Райымбек ауданы]] |29377 |14200 |[[Нарынқол]] |6090 |- |8 |[[Талғар ауданы]] |237869 |3700 |[[Талғар]] |64713 |- |9 |[[Ұйғыр ауданы]] |63498 |8787 |[[Шонжы]] |22328 |- | |'''Облыстық маңыздағы қалалар''' | | | | |- |10 |[[Қонаев қалалық әкімдігі|Қонаев қ.]] |70217 |3654,03 |Қонаев қ. |54907 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтеме == * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы_облысы Алматы облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225704/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы]] 0xx2y606d3byzb8ba8htpt97752ceb1 0 1921 3650844 3531084 2026-09-04T11:08:10Z Casserium 68287 /* */ 3650844 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Текелі |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = Coats of arms of Tekeli.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =44 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_deg =78 |lon_min =49 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(400000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жетісу облысы |кестедегі облыс = Жетісу облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Айдос Бекетаев |құрылған уақыты = 1937 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1952 |жер аумағы = 174 |климаты = |тұрғыны = 30 317<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 57,52 % <br /> [[орыстар]] 35,78 % <br /> [[татарлар]] 2,08 % <br /> [[немістер]] 1,72 % <br /> [[корейлер]] 1,14 % <br /> [[шешендер]] 0,43 % <br /> басқалары 1,33 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 72835 |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/zhetysu-tekeli?lang=kk Текелі қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru }} '''Текелі''' — [[Қазақстан]] Республикасы, [[Жетісу облысы]]на бағыныстағы [[қала]] (1952 жылдан). == Географиялық орны == [[Талдықорған]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км қашықтықта орналасқан. Аумағы 0,1 мың шаршы км (61,33 га). Қала Текелі өзенінің сол жағалауында, [[Жетісу Алатауы]]ның батыс сілемдері шатқалының бірінде, теңіз деңгейінен 950-1600 м биіктікте орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||26062 ||{{өсім}}29253 ||112,2 ||12292 ||{{өсім}}13339 ||108,5 ||13770 ||{{өсім}}15914 ||115,6 |} == Текелі қаласының басшылары == # ? # Әжіғұлов Қанатбек Бәзілжанұлы # ? # Бескемпіров Серікжан Исламұлы (27.09.2005 — 25.01.2012 лауазымынан босатылды);<ref>[https://online.zakon.kz/m/Document/?doc_id=30024833 Алматинская Область. 27 сентября. КазИнформ /Камилла Омарова/ — Сегодня аким Алматинской области Серик Умбетов представил активу Панфиловского района нового руководителя района, передает корреспондент Казинформа.]</ref>. # Айтжанов Қаныбек Құлжабайұлы (25.01.2012 — 27.06.2013 лауазымынан босатылды)<ref>[https://nomad.su/?a=19-201201260039 Каныбек НАЗНАЧЕНИЕ www.zhetysu-gov.kz, 25 января Распоряжением акима области А.Мусаханова на должность заместителя акима Алматинской области назначен Бигельдиев Махаббат Садуакасович]</ref>. # Қайнарбеков Талғат Қанатоұлы (27.06.2013 — 09.11.2016 лауазымынан босатылды)<ref>[https://online.zakon.kz/m/Document/?doc_id=31411140 Кайнарбеков Талгат Канатович (персональная справка)]</ref>. # Өнербаев Бақтияр Алтайұлы (09.11.2016 — 21.09.2020 отставкаға өтініш берді)<ref>[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5040862-naznachen-novyy-akim-tekeli.html Назначен новый аким Текели]</ref>. # Молдахметов Батыр Қаиркенұлы (21.09.2020 — 05.09.2022 лауазымынан босатылды)<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/90007/batyr-moldakhmetov-stal-akimom-tekeli.html Батыр Молдахметов стал акимом Текели]</ref>. # Әділ Алмас Ғабдолұлы (05.09.2022) == Тарихы == * 1911 жылы іргесі қаланып, 1927 жылы кент дәрежесіне көтерілді. * 1933 жылы инженер-геологтар М. Юдичев пен М. Қаділбековтің зерттеу-барлау жұмыстарының нәтижесінде Текелі өзенінің оң жағалауынан [[қорғасын]], [[мырыш]], [[күміс]], [[кадмий]], [[германий]] кендері табылды. * 1937 жылы Текелі қорғасын-мырыш басқармасының құрылысы басталып, 1942 жылы қорғасын-мырыш комбинаты құрылды. * 1939 жылы емхана салынды, 1941 жылы бірінші орта мектеп ашылды. * 1942 жылы Жоңғар тауларының етегінде [[Текелі қорғасын-мырыш комбинаты]] және оның жанында жұмыс поселкісі құрылды. Кәсіпорын Текелі, [[Көксу ауданы|Көксу]] және Тұйық кен орындарын өндірді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүние жүзілік соғыс]] уақытында соғыс кезіндегі атылған оқтың әрбір сегізіншісі осы комбинатта жасалды. <ref>https://voxpopuli.kz/malenkaya-rodina-tekeli-13303/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230803153128/https://voxpopuli.kz/malenkaya-rodina-tekeli-13303/ |date=2023-08-03 }}</ref> == Климаты == Текелінің климаты континенттік, қысы суық, жазы жылы. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы −11-13С, шілденікі — 20-22С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 650-1900 мм. Қаланың маңында, Қора өзеңінің шатқалында биіктігі 90 метр болатын [[Бұрқанбұлақ]] атты сарқырама бар. == Табиғаты == Қалаға жақын әсем тау шатқалдарында Жетісубақа тісі ([[тритон]]), [[марал]], [[таутеке]], [[елік]], [[қоңыр аю]], [[борсық]], [[күзен]], [[суыр]], [[түлкі]], [[қасқыр]], [[тиін]], [[сілеусін]], [[қоян]], жабайы [[шошқа]], т.б. аңдар кездеседі. Сондай-ақ, мұнда [[шырша]], [[қайың]], [[терек]], [[тал]], [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[қарағай]], [[алма]] ағашы, т.б. жалпақ жапырақты орман қалыптасқан. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref><ref>«Жетісу энциклопедиясы». «Арыс» баспасы. Алматы. 2004</ref> <gallery mode="slideshow"> Сурет:Yurt in Tekeli.JPG|Текелідегі қазақ үй Сурет:Nowruz 2013 in Tekeli.JPG|Орталық алаң Сурет:Traditional costume for Nowruz.JPG|Наурыз, [[2013 жыл]] </gallery> == Қаланың көрнекі орындары == Текелі қаласында бірнеше көрнекі жерлер бар, атап айтқанда: * Дінмұхамед Қонаев атындағы ұзындығы 38 км болатын көше. Ресми түрде Қазақстанның ең ұзын көшесі болып саналады. * «Келіншектас», "Будда тасы - Қазақстан аумағындағы көне будда ескерткіші. * "[[Бұрқанбұлақ|Бұрханбұлақ]]" - Қазақстанның ең үлкен су сарқырамасы, Текелі қаласынан жоғары Қора өзені шатқалының етегінде орналасқан. * Үш өзен қосылатын қаланың орталығында орналасқан Ұлы Отан соғысына арналған ескерткіш-тас (1941—1945 жж.) == Сілтемелер == * [http://madi-kom.narod.ru Текелі қаласы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жетісу облысы}} {{Қазақстан қалалары}} [[Санат:Текелі]] i31k5p3zg66h4tnkp33ne623iz2iy2a 0 4554 3650797 3638489 2026-09-04T06:43:24Z Nurken 111493 3650797 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ахметжан Смағұлұлы Есімов | Шынайы есімі = | Суреті = AEsimov2013.jpg | Сурет ені = 200 | Атауы = Есімов, 2013 жыл | Титулы = [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] Ұлттық әл-ауқат қорының Басқарма төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Samruk-Kazina logo kz.png | Реті = | Басқара бастады = 23 желтоқсан 2017 | Басқаруын аяқтады = 29 наурыз 2021 | Ізашары = [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] | Ізбасары = [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]] | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Титулы_2 = [[Алматы]] қаласының 5-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Республикалық маңызы бар қалалар|әкімі]] | Ту_2 = Flag of Almaty.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Almaty.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 4 сәуір 2008 | Басқаруын аяқтады_2 = 9 тамыз 2015 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_2 = [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] | Ізбасары_2 = [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 19 қаңтар 2006 | Басқаруын аяқтады_3 = 4 сәуір 2008 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_3 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]<br>[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] | Ізашары_3 = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] | Ізбасары_3 = [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] | Басқара бастады_4 = 18 мамыр 2001 | Басқаруын аяқтады_4 = 14 мамыр 2004 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | Ізашары_4 = [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]] | Ізбасары_4 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] басшысы | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = ақпан 1998 | Басқаруын аяқтады_5 = тамыз 1998 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_5 = [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]] | Ізбасары_5 = [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасының Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитеті|Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет]] төрағасы | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan.svg | Реті_6 = | Басқара бастады_6 = қараша 1996 | Басқаруын аяқтады_6 = ақпан 1998 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_6 = [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]<br>[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] | Ізашары_6 = ''лауазым пайда болды'' | Ізбасары_6 = [[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]] | Титулы_7 = [[Алматы облысы]]ның 1-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] | Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Flag of Almaty Region.svg | Реті_7 = | Басқара бастады_7 = ақпан 1992 | Басқаруын аяқтады_7 = қазан 1994 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_7 = ''лауазым пайда болды; Алматы облыстық кеңесінің төрағасы ретінде өзі'' | Ізбасары_7 = [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] | Туған күні = 15.12.1950 | Туған жері = Интернационал ауылы, [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]], [[Алматы облысы]], {{байрақ|Қазақ КСР}} (<span style="font- size:bigger;">қазіргі [[Қазақстан]]</span>), [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Мамандығы = инженер-механик | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = Қазақ ауыл шаруашылық институты (1974), Ресей қоғамдық ғылымдар академиясы (1991) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Ахметжан Смағұлұлы Есімов''' ([[15 желтоқсан]] [[1950 жыл]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]], [[Алматы облысы]]) — белгілі қазақстандық саясаткер, [[Алматы облысы]] мен [[Алматы]] қаласының бұрынғы әкімі. Өңірлерден бөлек Президент Әкімшілігін, Ауыл шаруашылығы министрлігін, «Астана ЭКСПО-2017» Ұлттық компаниясын, [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] Ұлттық әл-ауқат қорын басқарған. == Өмірбаяны == [[Шапырашты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы А.Байғазыұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Сары Үйсін. Шапырашты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2000|томы= |беттері= |барлық беті= ?|сериясы= |isbn=5-89840-441-4|тиражы= }}</ref> «Ауыл шаруашылығы өндірісінің процесстер механизациясы» мамандығы бойынша 1974 жылы Қазақ ауылшаруашылық институтының механикалық факультетін бітірген. «Әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» мамандығы бойынша 1991 жылы Ресей қоғамдық ғылымдар академиясының әлеуметтік-саяси факультетін бітірген. 1968 жылдың қыркүйегінен - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «Достық» кеңшарының спорт жөніндегі әдіскері. 1969 жылдан - Қазақ ауыл шаруашылығы институтының студенті. 1974 жылдың қыркүйегінен - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «Ленин» кеңшарының инженер-механигі. 1977 жылдың желтоқсанынан - Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының жұмысшылар комитетінің төрағасы ([[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «1 май» ауылы). 1979 жылдың қаңтарынан - Қазақстан Компартиясы Қаскелең аудандық комитетінің ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы. 1979 жылдың тамызынан - «Ленин» кеңшарының партком хатшысы. 1982 жылдың наурызынан - Қазақстан Компартиясы [[Алматы облысы|Алматы облыстық]] комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы. 1983 жылдың мамырынан - «Ленин» кеңшарының директоры. 1985 жылдың тамызынан [[Алматы облысы]] Қаскелең аудандық атқару комитетінің төрағасы. 1986 жылдың шілдесінен - [[Алматы облысы]] Қазақстан Компартиясы Шелек аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 1988 жылдың қаңтарынан - Алматы облыстық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары-облыстық агроөнеркәсіп комитетінің төрағасы. 1988 жылдың желтоқсанынан - Қазақстан Компартиясы Алматы облыстық комитетінің хатшысы. 1990 жылдан - ҚазКСР Мемагроөнеркәсіп төрағасының бірінші орынбасары. 1991 жылдан - Алматы облыстық Кеңесінің төрағасы. 1992 жылдан - Алматы облыстық әкімшілігінің басшысы. 1994 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары. 1996 жылдан - ҚР мемлекеттік хатшысы. 1996 жылдан - ҚР Премьер-министрінің бірінші орынбасары - Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы. 1998 жылдан - ҚР Президент Әкімшілігінің жетекшісі. 1998 жылдан - ҚР Бенилюкс мемлекеттеріндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі. 2001 жылдан - ҚР ауыл шаруашылығы министрі. 2002 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары - ауыл шаруашылығы министрі. 2004 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары. 2006 жылдың қаңтар айынан - ҚР ауыл шаруашылығы министрі. 2008 жылдан бері - [[Алматы]] қаласының әкімі. 2015 жылдың 9 тамызынан "Астана ЭКСПО-2017" ҰК" АҚ басқарма төрағасы. 2017 жылғы 23 желтоқсанда "Самұрық-Қазына" АҚ Басқарма төрағасы болып тағайындалды. 2021 жылғы 21 сәуірде Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті — Елбасының көмекшісі болып тағайындалды. == Ауылшаруашылық министрі лауазымындағы қызметі == А. Есімовтің ауылшаруашылық министрі қызметі барысында Қазақстан ұнның экспорты бойынша әлемде бірінші орынға шықты.<ref>http://kvedomosti.ru/news/47109.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207140110/http://kvedomosti.ru/news/47109.html |date=2017-12-07 }}</ref> <ref>http://www.inform.kz/kaz/article/2181241 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035127/http://www.inform.kz/kaz/article/2181241 |date=2015-09-24 }}</ref> == Алматы әкімі мәртебесіндегі қызметі == А. Есімов әкім ретіндегі қызметін алданған құрылыс үлескерлерінің түйткілін шешуден бастады. Сол кезде қалада құрылысы тоқтатылған 125 тұрғын үй кешені болатын.<ref>http://www.almaty.kz/page.php?page_id=693&lang=1&news_id=9406 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150109080500/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=693&lang=1&news_id=9406 |date=2015-01-09 }}</ref> <ref>Президент Н. Назарбаевтың қолдауымен үлескерлердің барлығы дерлік үйлі болды.</ref> 2011 жылы Алматыда 7 Қысқы Азия ойындары табысты өтіп, оны өткізу үшін қалада спорт инфрақұрылымы құрылды. <ref>http://www.akorda.kz/ru/national_projects/aziada-2011_1338973100 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222034617/http://www.akorda.kz/ru/national_projects/aziada-2011_1338973100 |date=2017-12-22 }}</ref> Дәл сол жылы алматылық метрополитен ашылды. Сонымен қатар, 5 жылға жетпейтін уақыт аралығында қалада энергетика мәселесін шешуге септігін тигізген 20 қосалқы станция салынған.<ref>http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&lang=1&news_id=11321 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207140252/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&lang=1&news_id=11321 |date=2017-12-07 }}</ref> 2011 жылы муниципалды қоғамдық көліктің құрылуына бастамашылық етіп, нарықтан жеке тасымалдаушыларды біртіндеп ығыстырды.<ref>http://www.inform.kz/rus/article/2367325 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202752/http://inform.kz/rus/article/2367325 |date=2016-03-04 }}</ref> Экономиканың келешегі зор бағыты болып саналатын Алматы өңіріндегі тау-шаңғы туризмін дамыту бойынша идеологтарының бірі.<ref>https://informburo.kz/novosti/esimov-hochet-otdat-gornolyzhnyy-turizm-almaty-shveytsarskim-investoram-5055.html</ref> 2008 жылы қалаға қосылған проблемалық ауылдардың орнында Алатау ауданы құрылды. Қаладағы өмір деңгейінің жоғарылығын желеу етіп Үкімет алдында алматылық дәрігерлер мен мұғалімдердің жалақысын бөлек көбейту мәселесін бірнеше рет көтерген. <ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/esimov-poruchil-uvelichit-zarabotnuyu-platu-medrabotnikam-177848/</ref><ref>https://www.caravan.kz/news/akim-almaty-prosit-vdvoe-povysit-zarplatu-uchitelyam-shkol-goroda-278381/</ref> 2013 жылдың 6 қазанында Ахметжан Есімов және Олимпиада чемпионы Александр Винокуровтың бастамасымен Алматы әкімдігі Қазақстан тарихында алғаш рет UCI аясында 1,2 санатты «Алматы туры» кәсіби велошеруін ұйымдастырылып, сәтті өткізілген болатын. Велошеру трансляциясы Eurosport телеарнасынан өткізілген.<ref>http://www.zakon.kz/4543123-vpervye-na-territorii-sng-sostoitsja.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207191910/http://www.zakon.kz/4543123-vpervye-na-territorii-sng-sostoitsja.html |date=2017-12-07 }}</ref><ref>http://www.inform.kz/rus/article/2595169 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207150750/http://www.inform.kz/rus/article/2595169 |date=2017-12-07 }}</ref> 2014 жылы Есімовтың жетекшілігімен Алматының өңірлік жалпы өнімнің көлемі тарихта алғаш рет 8 трлн теңгеден асты.<ref>http://www.kazpravda.kz/news/view/vrp-almati-vpervie-v-istorii-previsil-8-trln-tenge--esimov</ref> Сол жылы қаланың мыңдаған жасампаз және дарынды ұстазы 300 000 теңге көлеміндегі бірреттік ақшалай сыйақыға ие болды.<ref>https://www.zakon.kz/4685604-po-rezultatam-ent-almaty-lidiruet.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519200428/https://www.zakon.kz/4685604-po-rezultatam-ent-almaty-lidiruet.html |date=2017-05-19 }}</ref> Алматы қ. Мәслихатының XXIX кезектен тыс сессиясында сегізінші Наурызбай ауданы пайда болып<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nauryizbayskiy-rayon-poyavilsya-v-almatyi-258018/</ref>, қала ауданы ұлғайған. 2014 жылдың соңында Наурызбай ауданындағы халықтың саны 180 мың адамнан асты. == Ахметжан Есімовтың «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы лауазымындағы қызметі == 2015 жылғы 9-тамызда Мемлекет басшысының жарлығымен Ахметжан Есімов «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы болып тағайындалды. Дәл осы күні ҚР Президентінің Қаулысы бойынша А.С.Есімов Алматы қаласының әкімі қызметінен босатылды (ол бұл қызметте 2008 жылдан бері істеп келген).<ref>http://www.kazpravda.kz/news/politika/ahmetzhan-esimov-vozglavil-natskompaniu-astana-ekspo-2017/</ref> Ахметжан Есімовке дейін, Астана қаласының әкімі Әділбек Жақсыбеков «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық Компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы болған. Ә.Жақсыбеков бұл қызметке Талған Ермегияев тұтқынға алынған соң, Елбасының бұйрығымен 2015 жылғы 11 маусымда тағайындалған болатын.<ref>http://www.kazpravda.kz/news/politika/akim-astani-sovmeshchaet-dolzhnost-glavi-nk-astana-ekspo-2017-na-bezvozmednoi-os/</ref><ref>http://kaztrk.kz/ru/news/articles/termegiyaev-prigovoren-k-14-godam-tyurmy-s-konfiskaciei-imushestva-350{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ахметжан Есімовтың Басқарма Төрағасы болып тағайындалған соң, бірден EXPO-қалашығының құрылысына жоспарланған шығын көлемін 78 миллиард теңгеге қысқартты. Сондай-ақ, компанияның топ-менеджментін екі есе қысқартты. Кейін Ахметжан Есімов отандық мердігерлерді тарту мақсатында өңірлерді аралап, жергілікті бизнес өкілдерімен кездесулер өткізген. Нәтижесінде ЭКСПО-2017 Халықаралық көрмесі нысандарының құрылысына атсалысқан қазақстандық компаниялардың үлесі 90% құрды.<ref>https://bnews.kz/ru/news/spetsproekti/nacionalnyi_proekt_expo_2017/ekspo2017_dolya_kazsoderzhaniya_v_otechestvennih_stroikompaniyah_sostavlyaet_90 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708121519/https://bnews.kz/ru/news/spetsproekti/nacionalnyi_proekt_expo_2017/ekspo2017_dolya_kazsoderzhaniya_v_otechestvennih_stroikompaniyah_sostavlyaet_90 |date=2018-07-08 }}</ref> Көрме нысандары құрылысының құны бюджет есебінен 302 млрд теңгеге азайды.<ref>http://24.kz/ru/news/social/item/159483-ekspo-2017-i-npp-atameken-pom{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2017 жылғы 21 сәуірде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев көрменің дайындық деңгейіне баға берді. «Көрменің лайықты деңгейде ұйымдастырылуы әлемдік қауымдастыққа тәуелсіз Қазақстанның тағы бір жетістігін көрсетеді», - деп атап өтті Н.Назарбаев.<ref>https://www.zakon.kz/4855124-glava-gosudarstva-ocenil-gotovnost.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202031505/http://www.zakon.kz/4855124-glava-gosudarstva-ocenil-gotovnost.html |date=2017-12-02 }}</ref> 2017 жылғы 23-ақпанда Халықаралық көрмелер бюросының Бас хатшысы Висенте Лоссерталес «Астана ЭКСПО-2017» көрмесінің нысандарын тексеріп шыққанан кейін «ЭКСПО-2017 соңғы 25 жыл ішіндегі ең үздік көрме болады», - деп мәлімдеді.<ref>https://www.zakon.kz/4845745-lossertales-mezhdunarodnaja-vystavka.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201033915/https://www.zakon.kz/4845745-lossertales-mezhdunarodnaja-vystavka.html |date=2017-12-01 }}</ref> Үш ай ішінде, яғни 10-маусым мен 9-қыркүйек аралығында ЭКСПО-2017 Халықаралық мамандандырылған көрмесіне 4 000 000 жуық адам келген.<ref>https://expo2017astana.com/ru/page_id=2025&news_id=1812 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201035925/https://expo2017astana.com/ru/page_id%3D2025%26news_id%3D1812 |date=2017-12-01 }}</ref> ЭКСПО-2017 кезінде 28 мемлекет басшысы, 13 парламент спикері мен Бас хатшы, 10 премьер-министр, 26 премьер-министрдің орынбасары, 70 министр мен 48 министр орынбасарларының қатысуымен 220 ресми іс-шара ұйымдастырылды. Энергетика, құрылыс, инвестиция салаларында Қазақстанның іскер және ғылыми-білім беру саласының өкілдері мен қатысушы елдер арасында 39 келісім жасалған. ЭКСПО-2017 көрмесінде 193 «жасыл» технология таныстырылып, оның дені Қазақстанда сәтті енгізіліп жатыр. «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ бюджетін оңтайландыру арқасында 364 миллиард теңге үнемделді, бұл көрсеткіш жобаның бастапқы құнынан 44,6% аз. Көрме Қазақстанның экономикасына едәуір мультипликативтік әсерін тигізді. 1400 астам шағын және орта бизнес кәсіпорны жалпы сомасы 640 миллиард теңге көлемінде тауар мен қызметке тапсырыс алған. 50 мыңнан астам жұмыс орны ашылды. Туроператорлардың қызметіне деген сұраныс екі есеге артты. Астанадағы кәсіпкерлік субъектілерінің саны 10% көбейді. Елорданың бюджетіне қызмет көрсету саласынан түскен салық көлемі 1,2 есеге өсті. EXPO 2017 жабылу салтанатында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстанның астанасы жаһандық назарға ілігіп, бүкіл әлемнің көңілін өзіне аударды. National Geographic журналының шешімімен, Астана «Болашақ қаласы» аталымын жеңіп алды. Сонымен қатар New York Times газетінің мәліметінше, Қазақстан саяхаттап баруға лайықты елдер тізіміне енген. Жалпы EXPO аясында 6000 астам алуан түрлі шаралар өткізілді. Біздің еліміз еуразиялық өңірдің қарқынды дамып отырған мемлекеті ретінде өз имиджін нығайта түсті. EXPO феномені ғылым, бизнес және қоғамның нәтижелі және өнімді өзара әрекеттесуге септігін тигізді», - деп мәлімдеді.<ref>http://24.kz/ru/news/top-news/item/195775-prezident-rk-prinyal-uchastie-v-tseremonii-zakrytiya-expo-2017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216094046/http://24.kz/ru/news/top-news/item/195775-prezident-rk-prinyal-uchastie-v-tseremonii-zakrytiya-expo-2017 |date=2017-12-16 }}</ref> ЭКСПО-2017 шетелдік меймандар тарапынан жоғары бағаға ие болды. EXPO-2017 мұрасының нысандары туристік орын ретінде қызмет етуді жалғастырып келеді. <ref>https://ru.sputniknews.kz/society/20171110/3731656/dobro-pozhalovat-vnov-ehkspo-zhdet-gostej.html</ref> == Ахметжан Есімовтің «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ Басқарма төрағасы лауазымындағы қызметі == 23 желтоқсан 2017 жылы ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен Ахметжан Есімов «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалды. <ref>https://www.lenta.inform.kz/kz/ahmetzhan-esimov-samuryk-kazyna-korynyn-baskarma-toragasy-bolyp-tagayyndaldy_a3103600{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2018 жылдың 11 қаңтарында Қор Басқармасының шешімімен «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ жаңа құралымы бекітілді. Жаңа құрылымға сәйкес басқарушы директорлар саны 10-нан 5-ке дейін, департаменттер мен құрылымдық бөлімшелер саны 37-ден 27-ге дейін қысқарып, басқарма төрағасының орынбасарының бір қызметі енгізілді.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/samuryik-kazyina-uak-de-baskarushyi-direktorlar-sanyi-ek-286333/]</ref> 2018 жылдың 19 сәуірінде «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ басқару жөніндегі кеңестің отырысы өтті. Басқосу барысында «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының жаңарған даму стратегиясы мен Қорды трансформациялау бағдарламасын қабылдау мәселелері талқыланды. Жиын соңында Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев «Самұрық-Қазына» АҚ –ның 2018-2028 жылдарға арналған жаңарған даму статегиясын жіне Қорды трнасформациялау бағдарламасын мақұлдады.<ref>[http://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_sittings/memleket-basshysy-samuryk-kazyna-ulttyk-al-aukat-koryn-baskaru-zhonindegi-kenestin-otyrysyn-otkizdi]</ref> 2018 жылдың сәуірінде Ахметжан Есімов «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының жаңа кадрлық саясатын таныстырды. А.Есімов басқарушы лауазымына тағайындаудың сабақтастық қағидаттары қабылданатынын айтты. Нәтижесінде, компания қызметкерлері арасынан білікті кадрлық резерві қалыптасады. Басқарма Төрағасы шетелдік мамандарды жұмылдыру мәселесіне де тоқталды. «Самұрық-Қазына» шетелден келген азаматтардың қызметінен толықтай бас тартпайды, дегенмен олардың орнын басатын мамандарды дайындау - басты назарда: басымдылық жергілікті азаматтарға беріледі.<ref>https://egemen.kz/article/168075-samuryq-qazynanynh-basqarushy-denhgeydegi-qyzmetkerleri-qysqarady</ref> Ахметжан Есімовтің тапсырмасы бойынша 2018 жылдың ақпанында Қор бәсекелестік ортаны кеңейту, тауарлар мен қызметтердің сапасын жақсарту, шығындарды азайту мақсатында сатып алу тетіктеріне бірқатар өзгерістер енгізді. Сатып алу холдингішілік кооперация арқылы жүзеге асырыл,ан тауарлардың, жұмыстар мен қызметтердің тізімі 4500-ден 424-ке дейін қысқарды.<ref>[http://qaz.infozakon.kz/global/5429-samry-azyna-satyp-alu-zhyesn-zhetldrude.html]</ref> А.Есімовтің кезінде Қор елдегі бірінші нөмірлі салық төлеушіге айналды. Осы жылдың 9 айында «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ »АҚ компаниялары тобының салық төлемдері 813 млрд теңгені құрады, бұл 2018 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 102 млрд теңгеге артық.<ref>[https://kaz.zakon.kz/4992968-sam-ry-azyna-9-ayda-813-mlrd.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102151330/https://kaz.zakon.kz/4992968-sam-ry-azyna-9-ayda-813-mlrd.html |date=2019-11-02 }}</ref> А.Есімовтің басшылығымен «Сарыарқа» газ құбыры мерзімінде аяқталды (газ құбырына сілтеме). Қазақстанның Тұңғыш Президентінің бес әлеуметтік бастамасы аясында салынған газ құбыры Орталық Қазақстан мен мемлекетіміздің астанасын елдің бірыңғай газ тасымалдау желісімен байланыстырды.<ref>[https://egemen.kz/article/216834-saryarqa-magistraldyq-gaz-qubyrynynh-qurylysy-ayaqtaldy]</ref> А.Есімовтің басқаруымен «Қазатомөнеркәсіп» АҚ өз акцияларын халықаралық қор биржасында сәтті орналастырған алғашқы ұлттық компания болды. Ұлттық компания 451 миллион доллар тұратын 15% акциясын Лондон қор биржасында сәтті орналастырды. Сұраныс ұсыныстан 1,7 есе асып түсті.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/kazatomonerkasip-11-8-mln-karapajym-akciyasyn-satylymga-shygardy]</ref> 2019 жылдың 1 мамырында Қазақстандағы алғашқы лоукостер Fly Arystan авиакомпаниясы іске қосылды.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazahstanskiy-loukoster-sovershil-pervyiy-reys-almatyi-nur-368312/]</ref> 2019 жылда Арыс қаласында Арыс қаласында қор қалпына келтіретін 68 әлеуметтік инфрақұрылым нысандарының 63 нысаны пайдалануға берілді. Қайта қалпына келтірілген қалған 5 нысан қыркүйек және қазан айларында тапсырылады. Олардың қатарында жедел медициналық көмек және стоматология бөлімшелері, вокзал, балалар жасөспірімдер спорт мектебі мен балабақша бар. Қор 16 мектеп, 36 балабақша, 8 Денсаулық сақтау нысаны, 4 спорт нысанасын, колледж, Теміржол вокзалы, Даңқ аллеясы және орталық алаңды қираған әлеуметтік нысандарды жөндеуден өткізді.<ref>[https://shymkenttv.kz/kz/news/society_public/arystyn-barlyk-mektebinde-algashky-konyrau-sogyldy]</ref> 2020 жылы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ тұрақты даму саласындағы бастамаларды іске асыруға арналған БҰҰ бойынша үздік 30 қордың қатарына енді.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/ekonomika/item/428255-sam-ry-azyna-lemdegi-zdik-zhiyrma-ordy-ataryna-endi]</ref> == Марапаттары == * «Құрмет белгісі» (1982) * «Парасат» (2002)<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-200212150005 Мемлекеттік марапатпен иеленді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727193816/http://www.nomad.su/?a=3-200212150005 |date=2010-07-27 }}</ref> * «Отан» (2007) ордендерімен марапатталған. * «Қазақстанның Еңбек Ері» (2017)<ref>{{cite web | url = http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-3 | title = О награждении государственными наградами Республики Казахстан | accessdate = 2017-12-15 | publisher = Akorda.kz}}</ref> == Қосымша мәліметтер == * Әскери атағы - полковник. * Хоббиі - спорт, әдебиет, шетел тілдері, музыка. * Сүйіп оқитын әдебиеті - шығыс философиялық әдебиеті, классика. * Үйленген. 2 қызы бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> * Экономика ғылымдарының докторы (1999). * «Жаңа жағдайлардағы Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені» (1991), «Республикалық АӨК даму келешегі және оның болжануы» (1991) кітаптарының авторы. * Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әкежан Қажыгелдиннің министрлер кабинеті}} {{Нұрлан Балғымбаевтың министрлер кабинеті}} {{Қасымжомарт Тоқаевтың министрлер кабинеті}} {{Иманғали Тасмағамбетовтің министрлер кабинеті}} {{Даниал Ахметовтің министрлер кабинеті}} {{Кәрім Мәсімовтің I министрлер кабинеті}} [[Санат:Қарасай ауданында туғандар]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстанның Люксембургтағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Нидерландтағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Бельгиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] [[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Алматы әкімдері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] [[Санат:Отан орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]] cohl5j1b7jo1hr24qvsnk4xt2t4hsao 3650798 3650797 2026-09-04T06:44:26Z Nurken 111493 3650798 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ахметжан Смағұлұлы Есімов | Шынайы есімі = | Суреті = AEsimov2013.jpg | Сурет ені = 200 | Атауы = Есімов, 2013 жыл | Титулы = [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] Ұлттық әл-ауқат қорының Басқарма төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Samruk-Kazina logo kz.png | Реті = | Басқара бастады = 23 желтоқсан 2017 | Басқаруын аяқтады = 29 наурыз 2021 | Ізашары = [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] | Ізбасары = [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]] | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Титулы_2 = [[Алматы]] қаласының 5-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Республикалық маңызы бар қалалар|әкімі]] | Ту_2 = Flag of Almaty.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Almaty.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 4 сәуір 2008 | Басқаруын аяқтады_2 = 9 тамыз 2015 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_2 = [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] | Ізбасары_2 = [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 19 қаңтар 2006 | Басқаруын аяқтады_3 = 4 сәуір 2008 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_3 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]<br>[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] | Ізашары_3 = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] | Ізбасары_3 = [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] | Басқара бастады_4 = 18 мамыр 2001 | Басқаруын аяқтады_4 = 14 мамыр 2004 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | Ізашары_4 = [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]] | Ізбасары_4 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] басшысы | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = ақпан 1998 | Басқаруын аяқтады_5 = тамыз 1998 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_5 = [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]] | Ізбасары_5 = [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасының Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитеті|Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет]] төрағасы | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan.svg | Реті_6 = | Басқара бастады_6 = қараша 1996 | Басқаруын аяқтады_6 = ақпан 1998 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_6 = [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]<br>[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] | Ізашары_6 = ''лауазым пайда болды'' | Ізбасары_6 = [[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]] | Титулы_7 = [[Алматы облысы]]ның 1-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] | Ту_7 = Flag of Almaty Region.svg | Ту2_7 = Герб Алматинской области.svg | Реті_7 = | Басқара бастады_7 = ақпан 1992 | Басқаруын аяқтады_7 = қазан 1994 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_7 = ''лауазым пайда болды; Алматы облыстық кеңесінің төрағасы ретінде өзі'' | Ізбасары_7 = [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] | Туған күні = 15.12.1950 | Туған жері = Интернационал ауылы, [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]], [[Алматы облысы]], {{байрақ|Қазақ КСР}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Мамандығы = инженер-механик | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = Қазақ ауыл шаруашылық институты (1974), Ресей қоғамдық ғылымдар академиясы (1991) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Ахметжан Смағұлұлы Есімов''' ([[15 желтоқсан]] [[1950 жыл]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, [[Алматы облысы]] мен [[Алматы]] қаласының бұрынғы әкімі. Өңірлерден бөлек Президент Әкімшілігін, Ауыл шаруашылығы министрлігін, «Астана ЭКСПО-2017» Ұлттық компаниясын, [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] Ұлттық әл-ауқат қорын басқарған. == Өмірбаяны == [[Шапырашты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы А.Байғазыұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Сары Үйсін. Шапырашты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2000|томы= |беттері= |барлық беті= ?|сериясы= |isbn=5-89840-441-4|тиражы= }}</ref> «Ауыл шаруашылығы өндірісінің процесстер механизациясы» мамандығы бойынша 1974 жылы Қазақ ауылшаруашылық институтының механикалық факультетін бітірген. «Әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» мамандығы бойынша 1991 жылы Ресей қоғамдық ғылымдар академиясының әлеуметтік-саяси факультетін бітірген. 1968 жылдың қыркүйегінен - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «Достық» кеңшарының спорт жөніндегі әдіскері. 1969 жылдан - Қазақ ауыл шаруашылығы институтының студенті. 1974 жылдың қыркүйегінен - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «Ленин» кеңшарының инженер-механигі. 1977 жылдың желтоқсанынан - Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының жұмысшылар комитетінің төрағасы ([[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «1 май» ауылы). 1979 жылдың қаңтарынан - Қазақстан Компартиясы Қаскелең аудандық комитетінің ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы. 1979 жылдың тамызынан - «Ленин» кеңшарының партком хатшысы. 1982 жылдың наурызынан - Қазақстан Компартиясы [[Алматы облысы|Алматы облыстық]] комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы. 1983 жылдың мамырынан - «Ленин» кеңшарының директоры. 1985 жылдың тамызынан [[Алматы облысы]] Қаскелең аудандық атқару комитетінің төрағасы. 1986 жылдың шілдесінен - [[Алматы облысы]] Қазақстан Компартиясы Шелек аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 1988 жылдың қаңтарынан - Алматы облыстық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары-облыстық агроөнеркәсіп комитетінің төрағасы. 1988 жылдың желтоқсанынан - Қазақстан Компартиясы Алматы облыстық комитетінің хатшысы. 1990 жылдан - ҚазКСР Мемагроөнеркәсіп төрағасының бірінші орынбасары. 1991 жылдан - Алматы облыстық Кеңесінің төрағасы. 1992 жылдан - Алматы облыстық әкімшілігінің басшысы. 1994 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары. 1996 жылдан - ҚР мемлекеттік хатшысы. 1996 жылдан - ҚР Премьер-министрінің бірінші орынбасары - Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы. 1998 жылдан - ҚР Президент Әкімшілігінің жетекшісі. 1998 жылдан - ҚР Бенилюкс мемлекеттеріндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі. 2001 жылдан - ҚР ауыл шаруашылығы министрі. 2002 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары - ауыл шаруашылығы министрі. 2004 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары. 2006 жылдың қаңтар айынан - ҚР ауыл шаруашылығы министрі. 2008 жылдан бері - [[Алматы]] қаласының әкімі. 2015 жылдың 9 тамызынан "Астана ЭКСПО-2017" ҰК" АҚ басқарма төрағасы. 2017 жылғы 23 желтоқсанда "Самұрық-Қазына" АҚ Басқарма төрағасы болып тағайындалды. 2021 жылғы 21 сәуірде Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті — Елбасының көмекшісі болып тағайындалды. == Ауылшаруашылық министрі лауазымындағы қызметі == А. Есімовтің ауылшаруашылық министрі қызметі барысында Қазақстан ұнның экспорты бойынша әлемде бірінші орынға шықты.<ref>http://kvedomosti.ru/news/47109.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207140110/http://kvedomosti.ru/news/47109.html |date=2017-12-07 }}</ref> <ref>http://www.inform.kz/kaz/article/2181241 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035127/http://www.inform.kz/kaz/article/2181241 |date=2015-09-24 }}</ref> == Алматы әкімі мәртебесіндегі қызметі == А. Есімов әкім ретіндегі қызметін алданған құрылыс үлескерлерінің түйткілін шешуден бастады. Сол кезде қалада құрылысы тоқтатылған 125 тұрғын үй кешені болатын.<ref>http://www.almaty.kz/page.php?page_id=693&lang=1&news_id=9406 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150109080500/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=693&lang=1&news_id=9406 |date=2015-01-09 }}</ref> <ref>Президент Н. Назарбаевтың қолдауымен үлескерлердің барлығы дерлік үйлі болды.</ref> 2011 жылы Алматыда 7 Қысқы Азия ойындары табысты өтіп, оны өткізу үшін қалада спорт инфрақұрылымы құрылды. <ref>http://www.akorda.kz/ru/national_projects/aziada-2011_1338973100 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222034617/http://www.akorda.kz/ru/national_projects/aziada-2011_1338973100 |date=2017-12-22 }}</ref> Дәл сол жылы алматылық метрополитен ашылды. Сонымен қатар, 5 жылға жетпейтін уақыт аралығында қалада энергетика мәселесін шешуге септігін тигізген 20 қосалқы станция салынған.<ref>http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&lang=1&news_id=11321 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207140252/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&lang=1&news_id=11321 |date=2017-12-07 }}</ref> 2011 жылы муниципалды қоғамдық көліктің құрылуына бастамашылық етіп, нарықтан жеке тасымалдаушыларды біртіндеп ығыстырды.<ref>http://www.inform.kz/rus/article/2367325 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202752/http://inform.kz/rus/article/2367325 |date=2016-03-04 }}</ref> Экономиканың келешегі зор бағыты болып саналатын Алматы өңіріндегі тау-шаңғы туризмін дамыту бойынша идеологтарының бірі.<ref>https://informburo.kz/novosti/esimov-hochet-otdat-gornolyzhnyy-turizm-almaty-shveytsarskim-investoram-5055.html</ref> 2008 жылы қалаға қосылған проблемалық ауылдардың орнында Алатау ауданы құрылды. Қаладағы өмір деңгейінің жоғарылығын желеу етіп Үкімет алдында алматылық дәрігерлер мен мұғалімдердің жалақысын бөлек көбейту мәселесін бірнеше рет көтерген. <ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/esimov-poruchil-uvelichit-zarabotnuyu-platu-medrabotnikam-177848/</ref><ref>https://www.caravan.kz/news/akim-almaty-prosit-vdvoe-povysit-zarplatu-uchitelyam-shkol-goroda-278381/</ref> 2013 жылдың 6 қазанында Ахметжан Есімов және Олимпиада чемпионы Александр Винокуровтың бастамасымен Алматы әкімдігі Қазақстан тарихында алғаш рет UCI аясында 1,2 санатты «Алматы туры» кәсіби велошеруін ұйымдастырылып, сәтті өткізілген болатын. Велошеру трансляциясы Eurosport телеарнасынан өткізілген.<ref>http://www.zakon.kz/4543123-vpervye-na-territorii-sng-sostoitsja.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207191910/http://www.zakon.kz/4543123-vpervye-na-territorii-sng-sostoitsja.html |date=2017-12-07 }}</ref><ref>http://www.inform.kz/rus/article/2595169 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207150750/http://www.inform.kz/rus/article/2595169 |date=2017-12-07 }}</ref> 2014 жылы Есімовтың жетекшілігімен Алматының өңірлік жалпы өнімнің көлемі тарихта алғаш рет 8 трлн теңгеден асты.<ref>http://www.kazpravda.kz/news/view/vrp-almati-vpervie-v-istorii-previsil-8-trln-tenge--esimov</ref> Сол жылы қаланың мыңдаған жасампаз және дарынды ұстазы 300 000 теңге көлеміндегі бірреттік ақшалай сыйақыға ие болды.<ref>https://www.zakon.kz/4685604-po-rezultatam-ent-almaty-lidiruet.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519200428/https://www.zakon.kz/4685604-po-rezultatam-ent-almaty-lidiruet.html |date=2017-05-19 }}</ref> Алматы қ. Мәслихатының XXIX кезектен тыс сессиясында сегізінші Наурызбай ауданы пайда болып<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nauryizbayskiy-rayon-poyavilsya-v-almatyi-258018/</ref>, қала ауданы ұлғайған. 2014 жылдың соңында Наурызбай ауданындағы халықтың саны 180 мың адамнан асты. == Ахметжан Есімовтың «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы лауазымындағы қызметі == 2015 жылғы 9-тамызда Мемлекет басшысының жарлығымен Ахметжан Есімов «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы болып тағайындалды. Дәл осы күні ҚР Президентінің Қаулысы бойынша А.С.Есімов Алматы қаласының әкімі қызметінен босатылды (ол бұл қызметте 2008 жылдан бері істеп келген).<ref>http://www.kazpravda.kz/news/politika/ahmetzhan-esimov-vozglavil-natskompaniu-astana-ekspo-2017/</ref> Ахметжан Есімовке дейін, Астана қаласының әкімі Әділбек Жақсыбеков «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық Компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы болған. Ә.Жақсыбеков бұл қызметке Талған Ермегияев тұтқынға алынған соң, Елбасының бұйрығымен 2015 жылғы 11 маусымда тағайындалған болатын.<ref>http://www.kazpravda.kz/news/politika/akim-astani-sovmeshchaet-dolzhnost-glavi-nk-astana-ekspo-2017-na-bezvozmednoi-os/</ref><ref>http://kaztrk.kz/ru/news/articles/termegiyaev-prigovoren-k-14-godam-tyurmy-s-konfiskaciei-imushestva-350{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ахметжан Есімовтың Басқарма Төрағасы болып тағайындалған соң, бірден EXPO-қалашығының құрылысына жоспарланған шығын көлемін 78 миллиард теңгеге қысқартты. Сондай-ақ, компанияның топ-менеджментін екі есе қысқартты. Кейін Ахметжан Есімов отандық мердігерлерді тарту мақсатында өңірлерді аралап, жергілікті бизнес өкілдерімен кездесулер өткізген. Нәтижесінде ЭКСПО-2017 Халықаралық көрмесі нысандарының құрылысына атсалысқан қазақстандық компаниялардың үлесі 90% құрды.<ref>https://bnews.kz/ru/news/spetsproekti/nacionalnyi_proekt_expo_2017/ekspo2017_dolya_kazsoderzhaniya_v_otechestvennih_stroikompaniyah_sostavlyaet_90 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708121519/https://bnews.kz/ru/news/spetsproekti/nacionalnyi_proekt_expo_2017/ekspo2017_dolya_kazsoderzhaniya_v_otechestvennih_stroikompaniyah_sostavlyaet_90 |date=2018-07-08 }}</ref> Көрме нысандары құрылысының құны бюджет есебінен 302 млрд теңгеге азайды.<ref>http://24.kz/ru/news/social/item/159483-ekspo-2017-i-npp-atameken-pom{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2017 жылғы 21 сәуірде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев көрменің дайындық деңгейіне баға берді. «Көрменің лайықты деңгейде ұйымдастырылуы әлемдік қауымдастыққа тәуелсіз Қазақстанның тағы бір жетістігін көрсетеді», - деп атап өтті Н.Назарбаев.<ref>https://www.zakon.kz/4855124-glava-gosudarstva-ocenil-gotovnost.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202031505/http://www.zakon.kz/4855124-glava-gosudarstva-ocenil-gotovnost.html |date=2017-12-02 }}</ref> 2017 жылғы 23-ақпанда Халықаралық көрмелер бюросының Бас хатшысы Висенте Лоссерталес «Астана ЭКСПО-2017» көрмесінің нысандарын тексеріп шыққанан кейін «ЭКСПО-2017 соңғы 25 жыл ішіндегі ең үздік көрме болады», - деп мәлімдеді.<ref>https://www.zakon.kz/4845745-lossertales-mezhdunarodnaja-vystavka.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201033915/https://www.zakon.kz/4845745-lossertales-mezhdunarodnaja-vystavka.html |date=2017-12-01 }}</ref> Үш ай ішінде, яғни 10-маусым мен 9-қыркүйек аралығында ЭКСПО-2017 Халықаралық мамандандырылған көрмесіне 4 000 000 жуық адам келген.<ref>https://expo2017astana.com/ru/page_id=2025&news_id=1812 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201035925/https://expo2017astana.com/ru/page_id%3D2025%26news_id%3D1812 |date=2017-12-01 }}</ref> ЭКСПО-2017 кезінде 28 мемлекет басшысы, 13 парламент спикері мен Бас хатшы, 10 премьер-министр, 26 премьер-министрдің орынбасары, 70 министр мен 48 министр орынбасарларының қатысуымен 220 ресми іс-шара ұйымдастырылды. Энергетика, құрылыс, инвестиция салаларында Қазақстанның іскер және ғылыми-білім беру саласының өкілдері мен қатысушы елдер арасында 39 келісім жасалған. ЭКСПО-2017 көрмесінде 193 «жасыл» технология таныстырылып, оның дені Қазақстанда сәтті енгізіліп жатыр. «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ бюджетін оңтайландыру арқасында 364 миллиард теңге үнемделді, бұл көрсеткіш жобаның бастапқы құнынан 44,6% аз. Көрме Қазақстанның экономикасына едәуір мультипликативтік әсерін тигізді. 1400 астам шағын және орта бизнес кәсіпорны жалпы сомасы 640 миллиард теңге көлемінде тауар мен қызметке тапсырыс алған. 50 мыңнан астам жұмыс орны ашылды. Туроператорлардың қызметіне деген сұраныс екі есеге артты. Астанадағы кәсіпкерлік субъектілерінің саны 10% көбейді. Елорданың бюджетіне қызмет көрсету саласынан түскен салық көлемі 1,2 есеге өсті. EXPO 2017 жабылу салтанатында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстанның астанасы жаһандық назарға ілігіп, бүкіл әлемнің көңілін өзіне аударды. National Geographic журналының шешімімен, Астана «Болашақ қаласы» аталымын жеңіп алды. Сонымен қатар New York Times газетінің мәліметінше, Қазақстан саяхаттап баруға лайықты елдер тізіміне енген. Жалпы EXPO аясында 6000 астам алуан түрлі шаралар өткізілді. Біздің еліміз еуразиялық өңірдің қарқынды дамып отырған мемлекеті ретінде өз имиджін нығайта түсті. EXPO феномені ғылым, бизнес және қоғамның нәтижелі және өнімді өзара әрекеттесуге септігін тигізді», - деп мәлімдеді.<ref>http://24.kz/ru/news/top-news/item/195775-prezident-rk-prinyal-uchastie-v-tseremonii-zakrytiya-expo-2017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216094046/http://24.kz/ru/news/top-news/item/195775-prezident-rk-prinyal-uchastie-v-tseremonii-zakrytiya-expo-2017 |date=2017-12-16 }}</ref> ЭКСПО-2017 шетелдік меймандар тарапынан жоғары бағаға ие болды. EXPO-2017 мұрасының нысандары туристік орын ретінде қызмет етуді жалғастырып келеді. <ref>https://ru.sputniknews.kz/society/20171110/3731656/dobro-pozhalovat-vnov-ehkspo-zhdet-gostej.html</ref> == Ахметжан Есімовтің «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ Басқарма төрағасы лауазымындағы қызметі == 23 желтоқсан 2017 жылы ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен Ахметжан Есімов «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалды. <ref>https://www.lenta.inform.kz/kz/ahmetzhan-esimov-samuryk-kazyna-korynyn-baskarma-toragasy-bolyp-tagayyndaldy_a3103600{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2018 жылдың 11 қаңтарында Қор Басқармасының шешімімен «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ жаңа құралымы бекітілді. Жаңа құрылымға сәйкес басқарушы директорлар саны 10-нан 5-ке дейін, департаменттер мен құрылымдық бөлімшелер саны 37-ден 27-ге дейін қысқарып, басқарма төрағасының орынбасарының бір қызметі енгізілді.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/samuryik-kazyina-uak-de-baskarushyi-direktorlar-sanyi-ek-286333/]</ref> 2018 жылдың 19 сәуірінде «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ басқару жөніндегі кеңестің отырысы өтті. Басқосу барысында «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының жаңарған даму стратегиясы мен Қорды трансформациялау бағдарламасын қабылдау мәселелері талқыланды. Жиын соңында Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев «Самұрық-Қазына» АҚ –ның 2018-2028 жылдарға арналған жаңарған даму статегиясын жіне Қорды трнасформациялау бағдарламасын мақұлдады.<ref>[http://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_sittings/memleket-basshysy-samuryk-kazyna-ulttyk-al-aukat-koryn-baskaru-zhonindegi-kenestin-otyrysyn-otkizdi]</ref> 2018 жылдың сәуірінде Ахметжан Есімов «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының жаңа кадрлық саясатын таныстырды. А.Есімов басқарушы лауазымына тағайындаудың сабақтастық қағидаттары қабылданатынын айтты. Нәтижесінде, компания қызметкерлері арасынан білікті кадрлық резерві қалыптасады. Басқарма Төрағасы шетелдік мамандарды жұмылдыру мәселесіне де тоқталды. «Самұрық-Қазына» шетелден келген азаматтардың қызметінен толықтай бас тартпайды, дегенмен олардың орнын басатын мамандарды дайындау - басты назарда: басымдылық жергілікті азаматтарға беріледі.<ref>https://egemen.kz/article/168075-samuryq-qazynanynh-basqarushy-denhgeydegi-qyzmetkerleri-qysqarady</ref> Ахметжан Есімовтің тапсырмасы бойынша 2018 жылдың ақпанында Қор бәсекелестік ортаны кеңейту, тауарлар мен қызметтердің сапасын жақсарту, шығындарды азайту мақсатында сатып алу тетіктеріне бірқатар өзгерістер енгізді. Сатып алу холдингішілік кооперация арқылы жүзеге асырыл,ан тауарлардың, жұмыстар мен қызметтердің тізімі 4500-ден 424-ке дейін қысқарды.<ref>[http://qaz.infozakon.kz/global/5429-samry-azyna-satyp-alu-zhyesn-zhetldrude.html]</ref> А.Есімовтің кезінде Қор елдегі бірінші нөмірлі салық төлеушіге айналды. Осы жылдың 9 айында «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ »АҚ компаниялары тобының салық төлемдері 813 млрд теңгені құрады, бұл 2018 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 102 млрд теңгеге артық.<ref>[https://kaz.zakon.kz/4992968-sam-ry-azyna-9-ayda-813-mlrd.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102151330/https://kaz.zakon.kz/4992968-sam-ry-azyna-9-ayda-813-mlrd.html |date=2019-11-02 }}</ref> А.Есімовтің басшылығымен «Сарыарқа» газ құбыры мерзімінде аяқталды (газ құбырына сілтеме). Қазақстанның Тұңғыш Президентінің бес әлеуметтік бастамасы аясында салынған газ құбыры Орталық Қазақстан мен мемлекетіміздің астанасын елдің бірыңғай газ тасымалдау желісімен байланыстырды.<ref>[https://egemen.kz/article/216834-saryarqa-magistraldyq-gaz-qubyrynynh-qurylysy-ayaqtaldy]</ref> А.Есімовтің басқаруымен «Қазатомөнеркәсіп» АҚ өз акцияларын халықаралық қор биржасында сәтті орналастырған алғашқы ұлттық компания болды. Ұлттық компания 451 миллион доллар тұратын 15% акциясын Лондон қор биржасында сәтті орналастырды. Сұраныс ұсыныстан 1,7 есе асып түсті.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/kazatomonerkasip-11-8-mln-karapajym-akciyasyn-satylymga-shygardy]</ref> 2019 жылдың 1 мамырында Қазақстандағы алғашқы лоукостер Fly Arystan авиакомпаниясы іске қосылды.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazahstanskiy-loukoster-sovershil-pervyiy-reys-almatyi-nur-368312/]</ref> 2019 жылда Арыс қаласында Арыс қаласында қор қалпына келтіретін 68 әлеуметтік инфрақұрылым нысандарының 63 нысаны пайдалануға берілді. Қайта қалпына келтірілген қалған 5 нысан қыркүйек және қазан айларында тапсырылады. Олардың қатарында жедел медициналық көмек және стоматология бөлімшелері, вокзал, балалар жасөспірімдер спорт мектебі мен балабақша бар. Қор 16 мектеп, 36 балабақша, 8 Денсаулық сақтау нысаны, 4 спорт нысанасын, колледж, Теміржол вокзалы, Даңқ аллеясы және орталық алаңды қираған әлеуметтік нысандарды жөндеуден өткізді.<ref>[https://shymkenttv.kz/kz/news/society_public/arystyn-barlyk-mektebinde-algashky-konyrau-sogyldy]</ref> 2020 жылы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ тұрақты даму саласындағы бастамаларды іске асыруға арналған БҰҰ бойынша үздік 30 қордың қатарына енді.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/ekonomika/item/428255-sam-ry-azyna-lemdegi-zdik-zhiyrma-ordy-ataryna-endi]</ref> == Марапаттары == * «Құрмет белгісі» (1982) * «Парасат» (2002)<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-200212150005 Мемлекеттік марапатпен иеленді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727193816/http://www.nomad.su/?a=3-200212150005 |date=2010-07-27 }}</ref> * «Отан» (2007) ордендерімен марапатталған. * «Қазақстанның Еңбек Ері» (2017)<ref>{{cite web | url = http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-3 | title = О награждении государственными наградами Республики Казахстан | accessdate = 2017-12-15 | publisher = Akorda.kz}}</ref> == Қосымша мәліметтер == * Әскери атағы - полковник. * Хоббиі - спорт, әдебиет, шетел тілдері, музыка. * Сүйіп оқитын әдебиеті - шығыс философиялық әдебиеті, классика. * Үйленген. 2 қызы бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> * Экономика ғылымдарының докторы (1999). * «Жаңа жағдайлардағы Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені» (1991), «Республикалық АӨК даму келешегі және оның болжануы» (1991) кітаптарының авторы. * Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әкежан Қажыгелдиннің министрлер кабинеті}} {{Нұрлан Балғымбаевтың министрлер кабинеті}} {{Қасымжомарт Тоқаевтың министрлер кабинеті}} {{Иманғали Тасмағамбетовтің министрлер кабинеті}} {{Даниал Ахметовтің министрлер кабинеті}} {{Кәрім Мәсімовтің I министрлер кабинеті}} [[Санат:Қарасай ауданында туғандар]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстанның Люксембургтағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Нидерландтағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Бельгиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] [[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Алматы әкімдері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] [[Санат:Отан орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]] 54oi3zhqcob28l5smeezecd3x2e99zs 0 6252 3650815 3645495 2026-09-04T07:43:46Z Aldogarov 95591 /* */ Ақпарат жаңартылды 3650815 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Тонга Корольдігі |Шынайы атауы = {{lang-ton|Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga}}<br>{{lang-en|Kingdom of Tonga}} |Септік = |Елтаңба = Coat of arms of Tonga.svg |Байрақ = |Ұраны = Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa |Әнұранның аты = Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga |Аудио = |lat_dir = S |lat_deg = 19 |lat_min = 46 |lat_sec = 8 |lon_dir = W |lon_deg = 174 |lon_min = 37 |lon_sec = 25 |region = TO |CoordScale = 2000000 |Картада = LocationTonga.png |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = Конституциялық монархия |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[4 маусым]] [[1970 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Ұлыбритания]]дан |Тілдері = [[тонга тілі|тонга]] және [[ағылшын тілі|ағылшын тілдері]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Нукуалофа]] |Ірі қаласы = Нукуалофа |Басшы қызметі = [[Тонга монархтарының тізім|Патша]]<br />[[Тонга премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[VI Тупоу]]<br />[[Фатафехи Факафануа]] |Жер аумағы = 748 |Жер аумағы бойынша орны = 175 |Судың үлесі = 4 |Этнохороним = |Жұрты = 100 651<ref>[http://tonga.prism.spc.int/PublicDocuments/Census%20of%20Population%20and%20Housing_/04_2016/01_2016_Census_Preliminary_Count_Results.pdf]. Tonga 2016 Census Results (11 November 2016).</ref> |Халық саны бойынша орны = 189 |Сарап жылы = 2016 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 139 |Тығыздық бойынша орны = 76 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 655 млн. |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 6,496<ref>https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=88&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=866&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = |ЖІӨ (номинал) = 493 млн. |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 4,888<ref>https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=88&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=866&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = |АДИ = {{өсім}} 0,717<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf|title=Human Development Report 2015 |year=2015 |publisher=United Nations |accessdate=15 December 2015}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2014 |АДИ бойынша орны = 100 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары'''</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Паанга]] |Интернет үйшігі = [[.to]] |ISO = |Телефон коды = 676 |Уақыт белдеуі = +13 |Түсініктемелер = }} '''Тонга''' ({{lang-ton|Tonga}}, {{lang-en|Tonga}} {{IPA|[ˈtoŋa]}}), ресми атауы — '''Тонга Корольдігі''' ({{lang-ton|Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga}}, {{lang-en|Kingdom of Tonga}}) – Тынық мұхиттың оңт. бөлігінде орналасқан мемлекет. Құрамына [[Тонга]], [[Вавау]], [[Хаапай]], [[Тонгатапу]], т.б. шағын аралдар (барлығы 172) енеді. Жер аум. 748 км2. Халқы 104 мың (2001). [[Ресми тілі]] – тонга және ағылшын тілдері. Тұрғындарының 50%-ға жуығы протестанттар, қалғандары католиктер мен жергілікті христиан-сектанттар (мормондар). Елде негізінен полинезиялық-тонгалықтар (98%), сондай-ақ ағылшындар, ағылшын-австралиялықтар тұрады. Мемлекет басшысы – [[король]]. Жоғ. заң шығарушы органы – бір палаталы парламент. Астанасы – [[Нукуалофа]] қ. (Тонгатапу аралында орналасқан). Ұлттық мейрамы – Тәуелсіздік күні – 4 маусым (1970). Әкімш. бөлініс жағынан 5 округке бөлінеді. Ақша бірлігі – [[паанга]]. Тонга – БҰҰ-ға, Британ Достастығына мүше. == Табиғаты және климаты == Тонга аралдарының тізбесі су асты таулы жоталар үстінде орналасқан. Ең биік жері – 1031 м (Као аралында). Шығыс бөлігі терең сулы шұңғылмен қоршалған. Батыс тізбегі таулы жанартаулы аралдардан (ұз. 700 км), шығыс бөлігіндегі әктасты тізбегі атолдардан және маржанды аралдардан тұрады. Климаты тропиктік, теңіздік. Орташа айлық темп-расы 20 – 26С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 2000 мм. Жері құнарлы, қызыл топырақты келеді. Аралдарда қалың ылғалды тропиктік орман өседі. Негізгі орман массиві – жанартаулы аралдарда. [[Жануарлар]] дүниесі кедей. Құстардың 30-дан астам түрі, жылан, кесіртке, теңіз тасбақасы мекендейді. Тонга аралдарын полинезиялықтар ежелден мекендеген. == Тарихы == [[Сурет:George Tupou I, engraving by John Cochran (1904).jpg|thumb|left|[[King of Tonga|Тонганың король (1845–1893)]]]] Шамамен 10 ғ-да алғашқы мемл. құрылым пайда болды. 1643 ж. Тонга аралдарын голланд теңізшісі [[А.Тасман]] ашты. [[1773]] ж. аралдарға капитан [[Д.Кук]] келіп, жергілікті халықтың жылы қабылдауын көргендіктен Қзгі ниет аралдары деп атады. 18 ғ-дың соңы – 19 ғ-дың басында аралға еур. миссионерлер келе бастады. 1845 ж. ұзаққа созылған [[Азамат]] соғысынан кейін аралдар біртұтас мемлекетке, тәуелсіз корольдікке айналды. 1900 ж. Т-да ағылшын протектораты орнады. Ел ағылшын консулының бақылауында болды. 1958 ж. Тонга автономиясы біршама кеңейтілді. Тонга үкіметі басқа елдермен сауда келісімін жасауға құқылы болды. 1968 жылғы келісім бойынша [[Ұлыбритания]] бақылауы біршама тежелді. [[1970]] ж. [[Тонга Британ]] Достастығы құрамында тәуелсіздігін жариялады. Тонга – аграрлы ел. == Экономикасы == [[Сурет:Coin tonga.JPG|thumb|250px|left||A Tongan one cent (seniti taha) coin]] Экономикасының негізгі саласы – а. ш. Басты дақылдары – банан, кокос пальмасы, ванил бобы ағашы, копра, цитрус, ананас. Қшкі қажетке батат, маниок, ямс, таро, бақша дақылдары, көкөніс, манго егіледі. Қрі қара, шошқа, ешкі өсіріледі. Ұй құстарын өсіру мен балық аулау кәсібі дамыған. Өнеркәсіпте а. ш. шикізатын қайта өңдеу кәсіпорындары, ағаш кесу з-ттары, тігін фабрикалары жұмыс істейді. Темір, мыс, мырыш, күміс кен орындары ашылған, мұнай орындары барлануда. Туризм негізгі табыс көзі болып табылады. Автомобиль жолының ұз. 680 км. Басты теңіз порты (сауда орталығы) – Нукуалофа және Нейафу. Экспортқа копра, тропик. жемістер, сыра, теңіз өнімдерін, киім-кешек, шағын экскаваторлар шығарады. Сырттан тамақ өнімдері, өнеркәсіп тауарлары, машиналар мен көлік құралдары, минералдық майлар әкелінеді. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлш. 2790 АҚШ долл-ы. Негізгі сауда серіктестері [[АҚШ]], [[Жапония]], [[Ұлыбритания]], [[Австралия]], [[Жаңа Зеландия]], [[Фиджи]] аралдары.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Тонга |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Океания елдері |Ұлттар достастығы }} [[Санат:Тонга|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] 70lrvdteu90s088yke2qvrld9qyfuaz 0 7413 3650799 3623970 2026-09-04T06:46:30Z Nurken 111493 3650799 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Серік Әбікенұлы Үмбетов | Шынайы есімі = | Суреті = Serik Umbetov.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, {{шамамен|2020}} | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан Президентінің 9-Іс басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg | Реті = | Басқара бастады = 13 сәуір 2011 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 2012 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары = [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]] | Ізбасары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Титулы_2 = [[Алматы облысы]]ның 3 және 6-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Герб Алматинской области.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 11 тамыз 2005 | Басқаруын аяқтады_2 = 13 сәуір 2011 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_2 = [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов|Шалбай Құлмаханов]] | Ізбасары_2 = [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов|Аңсар Мұсаханов]] | Басқара бастады_3 = наурыз 1996 | Басқаруын аяқтады_3 = желтоқсан 1997 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_3 = [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] | Ізбасары_3 = [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 14 мамыр 2004 | Басқаруын аяқтады_4 = 11 тамыз 2005 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_4 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | Ізашары_4 = [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] | Ізбасары_4 = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] | Титулы_5 = [[Жамбыл облысы]]ның 4-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Zhambyl province seal.png | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = ақпан 1999 | Басқаруын аяқтады_5 = 14 мамыр 2004 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_5 = [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]] | Ізбасары_5 = [[Бөрібай Жексембин|Бөрібай Жексембин]] |Туған күні=19.6.1950 |Туған жері= [[Аққайнар (Алматы облысы)|Прудки]] ауылы, {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Жұбайы= |Балалары= |Партиясы= |Білімі= |Мамандығы= }} '''Серік Әбікенұлы Үмбетов''' ([[19 маусым]], [[1950 жыл|1950]], [[Аққайнар (Алматы облысы)|Прудки]] ауылы, [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер. Үмбетов әр жылдары Алматы және Жамбыл облыстарының әкімі, Ауыл шаруашылығы министрі, Президенттің Іс басқарушысы қызметін атқарған, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің V, VI шақырылым депутаты болған. == Өмірбаяны == [[Шапырашты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы А.Байғазыұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Сары Үйсін. Шапырашты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2000|томы= |беттері= |барлық беті= ?|сериясы= |isbn=5-89840-441-4|тиражы= }}</ref> * [[Алматы зооветеринарлық институты]]н бітірген (1983), зооветеринар. * 1974 жылдан - Алматы облысы [[Күрті ауданы]] Т. Бокин атындағы кеңшардың бригадирі, ферма басқарушысы, бас зоотехнигі, партия комитетінің хатшысы. * 1985 жылдан - Алматы облысы Күрті ауданы «[[Желтораңғы]]» кеңшарының дирөкторы. * 1988 жылдан - Алматы облысы [[Кеген ауданы]] ААӨБ төрағасы. * 1989 жылдан - Алматы облысы Күрті ауданы Т. Бокин атындағы кеңшардың директоры. * 1992 жылдан - Алматы облысы [[Күрті ауданы]]ның әкімі. * 1994 жылдан - Алматы облысы әкімінің орынбасары. * 1996 жылдан - Алматы облысының әкімі. * 1997 жылдан - Алматы облысы әкімінің бірінші орынбасары. * 1999 жылдан - [[Жамбыл облысы]]ның әкімі. * 14.05.2004 жылдан - ҚР Ауыл шаруашылығы министрі. * 08.2005 жылдан - Алматы облысының әкімі. * 13.04.2011 жылдан - Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқарушысы. * 2012—2021 жылдары - Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Марапаттары == * «Парасат» ордені (15.12.2002). * III дәрежелі «Барыс» ордені. * Астанаға 10 жыл медалі * Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі * Ұлттық Олимпиада комитетінің алтын ордені == Шендері == Әскери атағы - отставкадағы полковник. == Отбасы == * Әкесі - Үмбетов Әбіке, марқұм, зоотехник болып жұмыс істеген. Анасы - Үмбетова Көкен, зейнеткер. * Үйленген. Жұбайы — Үмбетова Ермеккүл (1955 ж.т.). * Қыздары - Құралай (1973 ж.т.), Нәдира (1980 ж. т.), Әлия (1981 ж.т.); * Ұлы - Дәурен (1975 ж.т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Bio-stub}} [[Санат:19 маусымда туғандар]] [[Санат:1950 жылы туғандар]] [[Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар]] [[Санат:Күрті ауданының әкімдері]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] [[Санат:Жамбыл облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]] [[Санат:Барыс орденінің иегерлері]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] [[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:2 дәрежелі Барыс орденінің иегерлері]] oa0o9on4g5twr5gnrwic90jo3636ec2 10 7502 3650789 3631031 2026-09-04T06:16:30Z Nurken 111493 3650789 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан облыс әкімдері |state = collapsed |тақырып = [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|Қазақстан облыстары]] және [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|ірі қалаларының әкімдері]] |бөлім1 = [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|Қазақстан республикалық маңызы бар қалаларының әкімдері]] |тізім1 = {{hlist| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Алматы]] | [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Астана]] | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Шымкент]] }} |бөлім2 = [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|Қазақстан облыстары әкімдері]] |тізім2 = {{hlist| [[Берік Уәли|Абай облысы]] | [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Ақмола облысы]] | [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Ақтөбе облысы]] | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Алматы облысы]] | [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Атырау облысы]] | [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Батыс Қазақстан облысы]] | [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Жамбыл облысы]] | [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Жетісу облысы]] | [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Қарағанды облысы]] | [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Қостанай облысы]] | [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Қызылорда облысы]] | [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Маңғыстау облысы]] | [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Павлодар облысы]] | [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Солтүстік Қазақстан облысы]] | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Түркістан облысы]] | [[Есет Берікұлы Байкен|Ұлытау облысы]] | [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Шығыс Қазақстан облысы]] }} |бөлім3 = [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Қазақстан ірі қалаларының әкімдері]] |тізім3 = {{hlist| [[Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов|Ақтау]] | [[Азамат Бауыржанұлы Бекет|Ақтөбе]] | [[Шәкір Кейкінұлы Кейкин|Атырау]] | [[Аян Уахитұлы Бейсекин|Екібастұз]] | [[Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев|Жаңаөзен]] | [[Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов|Жезқазған]] | [[Жандос Қалмырзаұлы Тасов|Кентау]] | [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев|Көкшетау]] | [[Мейрам Мұратұлы Кожухов|Қарағанды]] | [[Асхат Ермекұлы Бердіханов|Қонаев]] | [[Марат Қонысбайұлы Жүндібаев|Қостанай]] | [[Нұржан Сәбитұлы Ахатов|Қызылорда]] | [[Мұрат Болатұлы Бәйменов|Орал]] | [[Алмат Талғатұлы Ақышев|Өскемен]] | [[Хасар Айтпекұлы Хабылбеков|Павлодар]] | [[Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев|Петропавл]] | [[Виктор Николаевич Ионенко|Рудный]] | [[Талғат Батырұлы Мұратов|Семей]] | [[Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл|Талдықорған]] | [[Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков|Тараз]] | [[Ғалым Әбіханұлы Әшімов|Теміртау]] | [[Әзімбек Пазылбекұлы|Түркістан]] }} |бөлім4 = Басқа |тізім4 = [[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі|Қазақстан қалалары мен аудандарының әкімдері]] |бөлім5 = Ақпарат соңғы рет жаңартылған |тізім5 = 4 қыркүйек 2026 }} <noinclude>[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан облыстары әкімдері]]</noinclude> jmjo7ne2f1evis8s2efcvbguloscts8 0 7558 3650800 3650501 2026-09-04T06:46:47Z Nurken 111493 3650800 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Qanat Bozymbaev in July 2025 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Бозымбаев, 2025 жыл | Титулы = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 31 наурыз 2024 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] кеңесшісі | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 4 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 31 наурыз 2024 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Алматы облысы]]ның 9-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] | Ту_3 = Герб Алматинской области.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 24 қараша 2021 | Басқаруын аяқтады_3 = 11 маусым 2022 | Ізашары_3 = [[Амандық Ғаббасұлы Баталов|Амандық Баталов]] | Ізбасары_3 = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] көмекшісі | Ту_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 18 желтоқсан 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 24 қараша 2021 | Ізашары_4 = [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_5 = 25 наурыз 2016 | Басқаруын аяқтады_5 = 18 желтоқсан 2019 | Премьер_5 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]] | Ізбасары_5 = [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]] | Титулы_6 = [[Павлодар облысы]]ның 8-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Павлодар облысы|әкімі]] | Ту_6 = Logo Pavlodar region.png | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_6 = 20 желтоқсан 2013 | Басқаруын аяқтады_6 = 25 наурыз 2016 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_6 = [[Ерлан Мұхтарұлы Арын|Ерлан Арын]] | Ізбасары_6 = [[Болат Жұмабекұлы Бақауов|Болат Бақауов]] | Титулы_7 = [[Жамбыл облысы]]ның 6-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]] | Ту_7 = Zhambyl province seal.png | Ту2_7 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_7 = 30 қараша 2009 | Басқаруын аяқтады_7 = 20 желтоқсан 2013 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_7 = [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин|Бөрібай Жексембин]] | Ізбасары_7 = [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев|Кәрім Көкірекбаев]] | Туған күні = 8.1.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = [[Нархоз университеті]] | Мамандығы = экономикалық және әлеуметтік жоспарлау | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары ={{Қатар |{{Барыс ордені}} |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} }} '''Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев''' ([[8 қаңтар]] [[1969 жыл]], [[Алматы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, мемлекет және қоғам қайраткері, кәсіпкер, 2024 жылғы 31 наурыздан бастап [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]]. Бұған дейін [[Алматы облысы]]ның әкімі (2021–2022), [[Қазақстан президенті|Президент]]тің көмекшісі (2019–2021), [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] (2016–2019), [[Павлодар облысы]] (2013–2016) мен [[Жамбыл облысы]]ның әкімі (2009–2013) қызметтерін атқарған. == Қысқаша өмірбаяны == 1969 жылғы 8 қаңтарда [[Алматы]] қаласында туған. [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]н 1993 жылы бітірген экономист. [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]ның еңбек сіңірген энергетигі. 1993—1994 жылдары — «Эдем Лтд» жекеменшік компаниясының экономисі. 1994—1997 жылдары — [[Алматы әкімі]] Шалбай Құлмахановтың көмекшісі. 1997—1998 жылдары — Қазақстан Республикасы Экономика және сауда министрлігіндегі өңірлік саясат бөлімінің бастығы, «Мұнайды тасымалдау жөніндегі [[ҚазТрансОйл|«ҚазТрансОйл»]] ұлттық компаниясы» жабық акционерлік қоғамының жиынтық-қаржылық департаментінің бастығы, экономикалық мәселелер бойынша вице-президенті. 1998 жылғы тамыздан — Қазақстан Республикасы Энергетика, индустрия және сауда министрлігіндегі мұнай және газ департаментінің бастығы. 2000 жылғы наурыздан — Қазақстан Республикасының Энергетика, индустрия және сауда вице-министрі. 2001 жылғы қаңтардан — «[[KEGOC]]» ашық акционерлік қоғамының бірінші вице-президенті. 2001 жылғы мамырдан 2007 жылғы тамызға дейін — «[[KEGOC]]» ашық акционерлік қоғамының президенті. Сонымен бірге 2003 жылғы наурыздан 2007 жылғы тамызға дейін — Қазақстан электр энергетикалық қауымдастығының директорлар Кеңесінің төрағасы. 2007 жылғы тамыздан — «Мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі „Самұрық“ холдингі» Акционерлік Қоғамының басқарма төрағасы.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> 2008 жылғы қазаннан — «[[KEGOC]]» акционерлік қоғамының басқарма төрағасы. 2009 жылғы 30 қарашадан — [[Жамбыл облысы]]ның әкімі. 2013 жылғы желтоқсаннан — [[Павлодар облысы]]ның әкімі. 2016–2019 жылдары — Қазақстанның энергетика министрі.<ref>[https://www.nur.kz/kk/1081184-qanat-bozymbaev-energetika-ministri.html Қанат Бозымбаев Энергетика министрі болып тағайындалды]</ref> 2019 жылғы желтоқсаннан 2021 жылғы қарашаға дейін — Қазақстан Президентінің көмекшісі.<ref>[https://egemen.kz/article/215950-qanat-bozymbaev-prezident-komekshisi-bolyp-taghayyndaldy Қанат Бозымбаев Президент көмекшісі болып тағайындалды]</ref> 2021 жылғы қарашадан 2022 жылғы маусымға дейін — [[Алматы облысы]]ның әкімі. 2023 жылғы қыркүйектен 2024 жылғы наурызға дейін — Қазақстан Президентінің кеңесшісі. 2024 жылғы 31 наурыздан — [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]]. == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Эльмира Бозымбаева (1971 ж. туған). Балалары — ұлы Дәурен (1993 ж. туған), қыздары Амина (2000 ж. туған), Адина (2005 ж. туған).<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120706 Бозумбаев Канат Алдабергенович (персональная справка)]</ref> == Даулы оқиғалар == 2015 жылдың басында Павлодардағы «Версия» газетінің редакторы Ярослав Голышкин жәбір көрдім деген бір қыздан бейнесұхбат жазып алған. Ол өзін сол кездегі облыс әкімі Қанат Бозымбаевтың ұлы мен оның досы зорлағанын айтады. Біраз уақыт өткеннен кейін қыздың зорланғаны расталды. Бірақ Дәурен Алдаберген бұл жерде куәгер болып шығады. Ал кейін тіпті тараптар келісімге келді деп, істі жауып тастаған. Артынан облыс әкімінен 500 мың доллар бопсалауға қатысты жаңа іс қозғалды. Бұл іс бойынша үш адам жауапқа тартылды: соның бірі Ярослав Голышкин 8 жылға бас бостандығынан айырылды. Осы жағдайлардан кейін әкімнің баласы әскерге кеткен.<ref>[https://dalanews.kz/kz/article/energetyka-mynystri-qanat-bozimbaevtin-uli-turali-ne-bilemiz.html Энергетика министрі Қанат Бозымбаевтың ұлы туралы не білеміз?]</ref> 2022 жылы сол кездегі [[Алматы облысы]]ның әкімі болған Бозымбаев қоғам және БАҚ назарына [[Талдықорған]] халқы алдында байқаусыздан азаматқа айтқан боғауыз сөзінен кейін түсті.<ref>{{Cite web|url= https://m.youtube.com/watch?v=0fh3OzEoBYk |title= YouTube: Тыңда, ёпт... — акима Алматинской области вывели из себя на митинге в Талдыкоргане. |lang= kk |date= 2022-01-05 |accessdate= 2023-06-08}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://ulysmedia.kz/analitika/4375-nemnogoslovnye-akimy-nenormativnyi-bozumbaev-ustavshii-dosmukhambetov-obstreliannyi-sagintaev/ |title= Немногословные акимы: ненормативный Бозумбаев, уставший Досмухамбетов, обстрелянный Сагинтаев |lang= ru |publisher= Ұлыс Медиа |date= 2022-01-13 |accessdate= 2023-06-08}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://ratel.kz/raw/kanat_bozumbaev_pytajas_utihomirit_protestujuschih_na_ploschadi_taldykorgana_voskliknul_slovo_na_bukvu_e |title= Канат Бозумбаев, пытаясь утихомирить протестующих на площади Талдыкоргана, воскликнул слово на букву "ё" |lang= ru |publisher= ratel.kz |author= АХМЕДИЕВА, Әлия |accessdate= 2023-06-08}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Асқар Маминнің министрлер кабинеті}} {{Бақытжан Сағынтаевтың министрлер кабинеті}} {{Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Жамбыл облысының әкімдері]] [[Санат:Павлодар облысының әкімдері]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан энергетика министрлері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрлерінің орынбасарлары]] buyiw2aaw8r3pwmm404una5g9u8iyy4 4 11832 3650573 3628094 2026-09-03T12:50:38Z Batyrbek.kz 5623 /* Қорытынды */ 3650573 wikitext text/x-wiki {{Администрация}} {{archive box| <center>[[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2005|2005]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2006|2006]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2011|2011]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2012|2012]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2013|2013]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2014|2014]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2015|2015]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2016|2016]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2019|2019]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2024|2024]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2025|2025]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2026|2026]] <inputbox> type=fulltext prefix=Уикипедия:Администраторларды сайлау/ width=20 searchbuttonlabel=Ұсыныстарды іздеу </inputbox></center> }} {{Уикипедия:Администраторларды сайлау/Талаптар}} <!-- Сайлауға өз кандидатурарыңызды ұсыну үшін осы қатардан кейін жазыңыз --> == Администратор лауазымына қазіргі үміткерлер == ==== [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ==== * Тіркелу уақыты: 2026-01-18 * Өңдемелер саны: 2393 * Дауыс беру уақыты: 03-25.07.2026 (21 күн). Қорытынды шығатын уақыт, сағат 19:00 Құрметті Уикипедия қауымдастығы! Мен 6 айдан бері қазақша Уикипедияда белсендімін (негізгі өңдемелерім: [негізгі бағыттар, тарих,ғылым). Осы уақыт ішінде [Өңдеме саны, 2390] өңдеме жасап, [15) жаңа мақала бастадым. Жобаның сапалы әрі жүйелі дамуына үлес қосу мақсатында өзімді әкімші лауазымына ұсынамын. Мақсатым мен бағдарламам 1. Вандализммен (мақалаларды бұзу) күресу, "Жуықтағы өзгерістер" бөлімін бақылау, қате өңдемелерді жедел жою. 2. Тәжірибесі аз қатысушыларға көмектесу, энциклопедиялық стилбге сай келмейтін мақалаларды өңдеу немесе жою. * Админ құқықтарының қажеттілігі: Маған админ құқықтары тек мәртебе үшін емес техникалық жұмыстарды беттерді жою, қорғау, пайдаланушыларды бұғаттау жедел атқару үшін қажет. Мен бұл құралдарды тек Уикипедия ережелеріне сәйкес, әділ және тек жобаның мүддесі үшін пайдаланамын. ==== Қолдағандар ==== # Ешқандай бұзушылық болмаса {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. шілденің 3 (+05) # <s>{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]]</s> ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. шілденің 9 (+05) # {{Қолдаймын}} Іскесәт! -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:03, 2026 ж. шілденің 3 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:06, 2026 ж. шілденің 4 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 22:17, 2026 ж. шілденің 9 (+05) ==== Қарсы болғандар ==== ==== Қалыс қалғандар ==== * {{Қалыс қалдым}} Меніңше қатысушыға админ болу әлі ерте. Тәжірибесі жеткіліксіз, көп нәрселерді админ болмай-ақ жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:54, 2026 ж. шілденің 3 (+05) *:(<nowiki>{{Қалыс қалдым}}</nowiki> деген нейтральді ма) [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:08, 2026 ж. шілденің 4 (+05) *::Ешбір жақты таңдамау, араласпау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 09:02, 2026 ж. шілденің 4 (+05) *:::{{Рахмет}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:03, 2026 ж. шілденің 4 (+05) *:::Ешбір жақты таңдамау деген қалай сонда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:11, 2026 ж. шілденің 4 (+05) *::::[[Нейтралитет]] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 17:12, 2026 ж. шілденің 4 (+05) *{{Қалыс қалдым}} Админді сайлауға админдердің өзі таңдау керек сияқты, қатысушылар емес. Кем дегенде 5-6 жыл тәжрибе жинау керек.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:31, 2026 ж. шілденің 4 (+05) *:''..сәйкес үміткерге қойылатын талаптар: кем дегенде 6 ай, өңдеу саны 1500.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:33, 2026 ж. шілденің 4 (+05) **Сол ережені өзгерту керек --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:35, 2026 ж. шілденің 4 (+05) **:''..Кем дегенде 18 ай..'' деп қою керек еді [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:54, 2026 ж. шілденің 4 (+05) *:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] менің ойымша бұл өте ауыр талап, ешбір жерде 5-6 жыл жұмыс тәжірибесін талап етпейді (бұл уикипедияшының басқа мамандықтармен салыстыру үшін айтқаным, тегін жұмыс істеу үшін ешбір жерде сонша жыл жұмыс тәжірибесі керек емес дегенім). Әрі админ болғаны үшін ешкім еңбекақы алмайды, админ болу үшін сонша жыл күтіп жүрудің қажеті жоқ. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:05, 2026 ж. шілденің 4 (+05) *::12 ай болса да жеткілікті, бірақ 72 емес [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 19:58, 2026 ж. шілденің 4 (+05) *:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] Админдер админді өздері тағайындау деген Уикипедия ережесіне де сайлану, сайлауға дауыс беру деген демократияның негізгі құндылықтарына да қарсы. Бұндайға жол берсек бір топ админдер білгенін жасайтын кландардың пайда болуына жағдай жасайды. Мен тірі тұрсам қазақша Уикипедияда бұндай білгенін жасайтын аутократияның пайда болуына жол бермеймін. Админдерді админдер тағайындауы деген президенттің бас прокурорды, Жоғарғы сот төрағасын, Жоғарғы сот судияларын, министрлерді, депудаттарды, облыс әкімдерін, қала әкімдерін тағайындайтын суперпрезиденттік Қазақстан билігіне ұқсап кетеді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:53, 2026 ж. шілденің 6 (+05) *{{Қалыс қалдым}} Әлі ертерек сияқты. Тағы да тәжірибе жинақтай түсу қажет. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 04:23, 2026 ж. шілденің 5 (+05) * {{Қалыс қалдым}}. Қалыс қалған басқа колданушылардың пірікімен келісем. Әлі тәжірибесі аз. --[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] ([[Қатысушы талқылауы:Kvazimodo|талқылау]]) 15:36, 2026 ж. шілденің 5 (+05) *:Сонда админ болуға кедергі жасау керек па не [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. шілденің 6 (+05) *::Ол дейтін дауыс беру ғой. Әркімнің өз жеке көзқарасы бар. Қалыс қалыпты.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 01:28, 2026 ж. шілденің 6 (+05) *:::@[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] орысша сөз қосып жазбауыңызды сұраймын <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:47, 2026 ж. шілденің 6 (+05) *::::{{Ok}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:07, 2026 ж. шілденің 6 (+05) ==== Үміткерге сауал ==== ==== Басқа пікірлер ==== Менің ойымша осындай жас балаларды қолдап админ болғанына кедергі болмау керек. Жас балалардың ақпаратты қабылдауы жылдам болады, уақыт өте тәжірибе жинап тәжірибелі админ болады. Керісінше жасы үлкен адамдардың ақпаратты қабылдауы баяулап бір пікірге бір орында қатып қалғыш болады. Бұл шешім жас баланың алдағы өміріне де үлкен серпін беруі мүмкін. Мысалға қоршаған ортасына, мамандық таңдауына, университетте, түйіндеме жазғанда да бұл баланы көтермелеуге жақсы болар еді. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:10, 2026 ж. шілденің 6 (+05) ==== Қорытынды ==== Дауыс берген қатысушылар саны жеткіліксіз болғандықтан, үміткерге администратор құқығы '''берілмеді'''. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:50, 2026 ж. қыркүйектің 3 (+05) [[Санат:Уикипедия:Администраторлар]] gfpv9p5qki1pmsb17ho5mrwxmd76d7c 0 12063 3650841 3626218 2026-09-04T11:05:04Z Casserium 68287 /* */ 3650841 wikitext text/x-wiki {{Infobox central bank | bank_name = | bank_name_in_local = | image_1 = National_Bank_of_Kazakhstan_logo.svg | image_title_1 = | image_width_1 = | image_2 = | image_title_2 = | image_width_2 = | headquarters = [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 57 «А» | coordinates = | established = [[20 маусым]] [[1991 жыл|1991]] | president = [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]] | leader_title = Төрағасы | bank_of = [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] | currency = [[Қазақстан теңгесі]] | currency_iso = KZT | reserves = $37,8 млрд (наурыз 2024)<ref>[https://nationalbank.kz/kz/international-reserve-and-asset/mezhdunarodnye-rezervy-i-aktivy-nacionalnogo-fonda-rk Халықаралық резервтер және Қазақстан Республикасының Ұлттық қорының валюталық активтері]</ref> | borrowing_rate = 16,25% (2026 жылғы 4 қыркүйектен бастап)<ref>[https://nationalbank.kz/kz/news/grafik-prinyatiya-resheniy-po-bazovoy-stavke/rubrics/2365 Базалық мөлшерлеме бойынша шешім қабылдау кестесі (2015–2026)]</ref> | deposit_rate = | website = {{URL|http://www.nationalbank.kz}} | preceded = | succeeded = | footnotes = }} '''Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның орталық банкі және Қазақстан банк жүйесінің жоғарғы (бірінші) деңгейін білдіреді. Ерекше құқықтық мәртебесі бар [[Қазақстан Даму Банкі|Қазақстанның Даму Банкін]] қоспағанда, барлық өзге банктер банк жүйесінің төменгі (екінші) деңгейін білдіреді. Қазақстан Ұлттық Банкі [[Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры]]ның зейнетақы активтерін, сондай-ақ [[Қазақстан ұлттық қоры|Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры]]н сенімгерлік басқару ісін жүзеге асырады. == Тарихы == '''Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі''' [[1925 жыл|1925 жылы]] ''29 маусымда'' <ref>1 [[Қазақ КСР]] Мемлекеттік мекемелері. Қазақ КДСР халық шаруашылығын басқару органы (1920- 1936 жж.), [[Алматы]], 1981,43-6.</ref> [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мембанкінің Қазақ аумақтық кеңсесі ретінде<ref>2 [[1992-2000]] жж. кезеңдегі мемлекеттік органдар туралы мәліметтер: қараңыз-[[Қазақстан Республикасы|Қазақстан Республикасының]] мемлекеттік билік органдары ([[1991]] ж. ''16 желтоқсан'' -[[2001]] ж. 1 қаңтар). Анықтамалық. ҚР ПМ. - [[Алматы]]: БҮ "Эдельвейс", 2004. 428-432 б. (Құрастыру- шылардың ескертпелері).</ref> ашылды. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі аса маңызды екі құжат қабылдады – «Қазақ КСР-дегі банктер және банк қызметі туралы» 1990 жылғы 7 желтоқсандағы Заңы және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің «Қазақ КСР Ұлттық Мемлекеттік Банкінің Жарғысы туралы» 1991 жылғы 20 маусымдағы қаулысы. Ұлттық Мемлекеттік банк республиканың меншігіне өтіп, Орталық банк болып бекітілді. «Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы» Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 13 сәуірдегі Заңымен Қазақ КСР Ұлттық Банкі Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі болып қайта аталды.<ref>[https://nationalbank.kz/kz/page/istoriya-nacionalnogo-banka ҚРҰБ-ның тарихы]</ref> ==Негізгі функциясы== Ұлттық Банк өз құзыреті шегінде басқа елдердің орталық банктерімен және банктерімен қарым-қатынастарда, халықаралық банктерде және өзге қаржы-несиелік ұйымдарда Қазақстан Республикасының мүддесін білдіреді. Ұлттық Банк өзінің міндеттерін орындау кезінде пайда алу мақсатын басшылыққа алмауға тиіс. Ұлттық Банк Қазақстан Республикасының Президентіне бағынышты, бірақ өз қызметін жүзеге асыруда оған заңнамада берілген өкілеттіктер шегінде тәуелсіз. Ұлттық Банк өз қызметін Қазақстан Республикасының Үкіметімен үйлестіреді, өз қызметінде Үкіметтің экономикалық саясатын ескереді, сондай-ақ, егер өзінің негізгі функцияларын орындауға және ақша-кредит саясатын жүзеге асыруға қайшы келмейтін болса, оны іске асыруға қолдау танытады. Ұлттық Банктің негізгі мақсаты — Қазақстан Республикасында баға тұрақтылығын қамтамасыз ету. Негізгі мақсатын іске асыру үшін Ұлттық Банкке мынадай міндеттер жүктеледі: * мемлекеттің ақша-кредит саясатын әзірлеу және жүргізу; * төлем жүйесінің жұмысын қамтамасыз ету; * валюталық реттеуді және валюталық бақылауды жүзеге асыру; * қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге жәрдемдесу. Ұлттық Банк өзiне жүктелген мiндеттерге сәйкес мынадай негiзгi функцияларды орындайды: * Қазақстан Республикасында мемлекеттiк ақша-кредит саясатын жүргiзедi; * Қазақстан Республикасының аумағында банкноталар мен монеталардың эмиссиясын жүзеге асырады; * банктердiң банк функцияларын жүзеге асырады; * Қазақстан Республикасының Yкiметі және келісімдері бойынша басқа да мемлекеттiк органдар үшін банк, қаржы жөнiндегi кеңесшi және Үкіметтің агенті функцияларын жүзеге асырады; * төлем жүйесінің жұмыс істеуін ұйымдастырады; * Қазақстан Республикасында валюталық реттеудi және валюталық бақылауды жүзеге асырады; * Ұлттық Банктің алтын-валюта активтерiн басқарады; * қаржы ұйымдарының қызметін бақылауды, қадағалауды, сондай-ақ олардың Ұлттық Банктің құзыретіне жатқызылған мәселелер бойынша қызметін реттеуді және басқасын жүзеге асырады; * Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын сенімгерлік баcқаруды жүзеге асырады. Ұлттық Банк «[[Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры]]» акционерлік қоғамының зейнетақы активтерін сенімгерлік басқаруды жүзеге асырады. == Басқару құрылымы == Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Қазақстан Президентіне тікелей бағынып, оған есеп береді. Ел Президенті Ұлттық Банк Төрағасын 6 жылдық мерзімге тағайындайды және лауазымынан босатады. Ұлттық Банк сатылап бағыну схемасы бар біртұтас орталықтандырылған құрылымнан тұрады. Ұлттық Банктің жоғары органы — Басқарма, ал жедел басқару органы — Директорлар кеңесі саналады. Қазақстан Ұлттық Банкiнiң Басқармасы 9 адамнан тұрады. Басқарма құрамына Ұлттық Банк Төрағасы және Ұлттық Банктің төрт лауазымды өкілі, Қазақстан Президентінен бiр өкiл, Қазақстан Үкіметінен екi өкiл және қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті органнан бір өкіл кiредi. Директорлар кеңесiнiң құрамына Ұлттық Банк Төрағасы, оның орынбасарлары, Ұлттық Банк құрылымдық бөлiмшелерiнiң және ведомстволарының басшылары кiредi. ; Ұлттық Банктің құрылымы 1. Орталық аппарат: * департаменттер; * басқармалар. 2. Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің филиалдары: * орталық филиал (Астана қаласы); * республикалық маңызы бар Алматы мен Шымкент қалаларындағы филиалдар; * Қазақстан Республикасының облыстық маңызы бар қалаларындағы филиалдар; * Алматы қаласындағы кассалық операциялар және құндылықтарды сақтау орталығы. 3. Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ұйымдары: * [[Қазақстан теңге сарайы|«Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Қазақстан теңге сарайы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны]]; * «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Банкнот фабрикасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны; * Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің өкілдіктері.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U030001271_ Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкiнiң ережесiн және құрылымын бекiту туралы]</ref> ; Акцияларына Ұлттық банк иелік ететін заңды тұлғалар * «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Ұлттық төлем корпорациясы» акционерлік қоғамы * «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің қызметін қамтамасыз ету орталығы» акционерлік қоғамы * «Қазақстан Ұлттық Банкінің Ұлттық инвестициялық корпорациясы» акционерлік қоғамы * «Қазақстан Ұлттық Банкінің Банктік сервис бюросы» акционерлік қоғамы * «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің төлем және қаржылық технологияларды дамыту орталығы» акционерлік қоғамы * [[Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры|«Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры» акционерлік қоғамы]] * «Мемлекеттік кредиттік бюро» акционерлік қоғамы * «Бағалы қағаздар орталық депозитарийі» акционерлік қоғамы (64%) * «Қазақстанның орнықтылық қоры» акционерлік қоғамы<ref>[https://nationalbank.kz/kz/news/dochernie-predpriyatiya Ұйымдар және еншілес кәсіпорындар]</ref> * [[Астана халықаралық қаржы орталығы|«Астана» халықаралық қаржы орталығының Әкімшілігі» акционерлік қоғамы]] * [[Қазақстан қор биржасы|«Қазақстан қор биржасы» акционерлік қоғамы]] (47%) == ҚР Ұлттық Банкі орталық аппаратының құрылымы== * Ақша-кредит саясаты комитеті * Төлем балансы департаменті * Қаржы нарығының статистикасы департаменті *Қаржылық тұрақтылық және зерттеулер департаменті * Қаржылық технологиялар департаменті * Төлем жүйелері департаменті *Бухгалтерлік есеп департаменті *Операциялық есепке алу департаменті *Ақпарат және коммуникациялар департаменті - Ұлттық Банктің баспасөз қызметі *Ішкі аудит департаменті *Қауіпсіздік департаменті *Мемлекеттік құпияларды қорғау және жұмылдыру дайындығы басқармасы *Тәуекелдер және комплаенс департаменті *Монетарлық операциялар департаменті *Халықаралық ынтымақтастық департаменті * Заң департаменті *Ұйымдастыру жұмысы және бақылау департаменті *Қолма-қол ақша айналысы департаменті * Қаржы департаменті * Адам капиталын дамыту департаменті * Әкімшілік басқармасы * Қаржы ұйымдарын дамыту департаменті ; Алматы қаласындағы өкілдік * Зерттеулер және талдама орталығы * Қаржылық мониторинг және валюталық бақылау департаменті * Тұрақты өкілдіктің қызметін қамтамасыз ету басқармасы<ref>[https://www.nationalbank.kz/file/download/99570] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240318161747/https://www.nationalbank.kz/file/download/99570 |date=2024-03-18 }}</ref> == Ұлттық банк басшылығы == * Ұлттық банк төрағасы: [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]] (4 қыркүйек 2023 бастап) * Ұлттық банк төрағасының бірінші орынбасары: [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (17 ақпан 2025 бастап) * Ұлттық банк төрағасының орынбасары: Ақылжан Баймағамбетов (26 желтоқсан 2019 бастап) * Ұлттық банк төрағасының орынбасары: Әлия Молдабекова (26 желтоқсан 2019 бастап) * Ұлттық банк төрағасының орынбасары: Данияр Вагапов (26 маусым 2020 бастап) * Ұлттық банк төрағасының орынбасары — Ұлттық банктің Алматы қаласындағы тұрақты өкілдігінің басшысы: Виталий Тутушкин (14 наурыз 2022 бастап) * Ұлттық банк төрағасының орынбасары: Бинұр Жәленов (13 наурыз 2026 бастап) === Ұлттық банк төрағалары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Басқарған уақыты |- | colspan="5"|'''Қазақ КСР Мемлекеттік банкі (1990–1991)''' <br/> '''Қазақ КСР, Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік банкі (1991–1993)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Борис Дмитриевич Рябов|Борис Рябов]]<br>{{small|(1931 туған)}} || 1990 || 1992 |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі (1993–)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Ғалым Байназарұлы Байназаров|Ғалым Байназаров]]<br>{{small|(1944 туған)}} || 18 қаңтар 1992 || 20 желтоқсан 1993<ref>[https://online.zakon.kz/m/app/document/?doc_id=1000988&pos=0%3B-45%23pos%3D0%3B-45 О назначении тов. Байназарова Г. Председателем Правления Национального государственного банка Республики Казахстан]</ref><ref>[https://nationalbank.kz/kz/page/istoriya-nacionalnogo-banka ҚРҰБ-ның тарихы]</ref> |- | 2 || [[Сурет:Daulet Sembayev, financier of Kazakhstan.jpg|99px]] || [[Дәулет Хамитұлы Сембаев|Дәулет Сембаев]]<br>{{small|(1935—2021)}} || 20 желтоқсан 1993 || 10 қаңтар 1996 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]]<br>{{small|(1961 туған)}} || 10 қаңтар 1996 || 20 ақпан 1998 |- | 4 || [[Сурет:Kadyrzhan Damitov 2.JPG|99px]] || [[Қадіржан Қабдошұлы Дәмитов|Қадіржан Дәмитов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || 23 ақпан 1998 || 12 қазан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marchenko Grigory.jpg|99px]] || [[Григорий Александрович Марченко|Григорий Марченко]]<br>{{small|(1959 туған)}} || 12 қазан 1999 || 6 қаңтар 2004 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Әнуар Ғалимоллаұлы Сәйденов|Әнуар Сәйденов]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 26 қаңтар 2004 || 21 қаңтар 2009 |- | 7 || [[Сурет:Marchenko Grigory.jpg|99px]] || [[Григорий Александрович Марченко|Григорий Марченко]]<br>{{small|(1959 туған)}} || 21 қаңтар 2009 || 1 қазан 2013 |- | 8 || [[Сурет:Kairat Kelimbetov (2018-07-04).jpg|99px]] || [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]]<br>{{small|(1969 туған)}} || 1 қазан 2013 || 2 қараша 2015 |- | 9 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]]<br>{{small|(1976 туған)}} || 2 қараша 2015 || 25 ақпан 2019 |- | 10 || [[Сурет:Erbolat Dosaev (2018-05-10) (cropped).jpg|99px]] || [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]]<br>{{small|(1970 туған)}} || 25 ақпан 2019 || 31 қаңтар 2022 |- | 11 || [[Сурет:Galymzhan Pirmatov (cropped).jpg|99px]] || [[Ғалымжан Олжаұлы Пірматов|Ғалымжан Пірматов]]<br>{{small|(1972 туған)}} || 3 ақпан 2022 || 4 қыркүйек 2023<ref>[https://www.akorda.kz/kz/go-pirmatovty-tagayyndau-turaly-31365 Ғ.О. Пірматовты тағайындау туралы. www.akorda.kz]</ref> |- | 12 || [[Сурет:Timur Suleimenov (cropped).jpg|99px]] || [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]]<br>{{small|(1978 туған)}} || 4 қыркүйек 2023 || — |} ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Орталық банктер]] [[Санат:Қазақстан экономикасы]] [[Санат:Қазақстан банктері]] [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар|Ұ]] 2tg6vcu7dtd8x0f9nhimmo1xkjjp1yt 0 14131 3650801 3639141 2026-09-04T06:47:02Z Nurken 111493 Герб Алматинской области.svg 3650801 wikitext text/x-wiki 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстан Республикасында облыстардың саны 17, аудандар - 195, қалалар - 90, оның ішінде республикалық маңызы бар қалалар - 3, кенттер - 29, ауылдық округтер - 2 160, ауылдар - 6 179 құрайды. Республика бойынша ең көп аудандар саны Ақмола облысында, ал облыстық маңызы бар қалалар мен кенттік әкім аппараттары Қарағанды облысында. Ақмола және Қостанай облыстарында ауылдық әкім аппараттары көп болса, ауылдық елді мекендердің саны ең көп - Түркістан облысында. <ref>https://stat.gov.kz/industries/social-statistics/demography/publications/281766/</ref> == Қазіргі әкімшілік бөлінісі == === Бірінші деңгей === [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] 17 облысқа және 3 республикалық маңызы бар қалаға бөлінеді. * [[Астана]] қаласы — Қазақстанның елордасы. * [[Алматы]] қаласы — ерекше мәртебеге ие республикалық маңызы бар қала. * [[Шымкент]] қаласы — республикалық маңызы бар қала. {{Қазақстанның әкімшілік бөлінісі}} {| class="standard" align=center border="1" !rowspan="1"|№ !rowspan="1"|'''Таңбасы''' !rowspan="1"|'''Әкімшілік бірлік''' !rowspan="1"|'''Орталығы''' !rowspan="1"|'''Жер аумағы, км²,<br />08.06.2022''' !rowspan="1"|'''Халық саны, адам,<br />01.07.2026<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/281996/file/kk/] {{Webarchive|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/281996/file/kk/|date=2026-07-01 }}</ref>''' !rowspan="1"|'''[[Қоныстану тығыздығы]],<br />адам/км²''' !rowspan="1"|'''Жан басына шаққандағы [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]], мың [[Қазақстан теңгесі|теңге]]'''<br />2026 ж.<ref>[https://stat.gov.kz/industries/economy/national-accounts/publications/507187/]</ref> |- |colspan=8 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Республикалық маңызы бар қалалар |- | 1 | [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|50x50px]] | colspan="2" | [[Астана]] қаласы | 797,33 | align="right" |1 682 721 | 2110,4 | 9 247 |- | 2 | [[Сурет:Coat of arms of Almaty.svg|50x50px]] | colspan="2" | [[Алматы]] қаласы | 682 | align="right" |2 373 772 | 3480,7 | 11 310,4 |- | 3 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|50 px]] | colspan="2" | [[Шымкент]] қаласы | 1162,8 | align="right" |1 310 681 | 1127.2 | 3 064,8 |- | colspan=10 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Облыстар |- | 4 | [[Сурет:Abai oblysy eltanba.jpg|50 px]] | [[Абай облысы]] | [[Семей]] | 185 500 | align="right" |592 895 | 3,1 | 4 983,1 |- | 5 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province (new).png|50 px]] | [[Ақмола облысы]] | [[Көкшетау]] | 146 219 | align="right" |793 020 | 5,4 | 4 676,7 |- | 6 | [[Сурет:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|50 px]] | [[Ақтөбе облысы]] | [[Ақтөбе]] | 300 629 | align="right" |958 183 | 3,2 | 5 052,4 |- | 7 | [[Сурет:Герб Алматинской области.svg|50 px]] | [[Алматы облысы]] | [[Қонаев (қала)|Қонаев]] | 105 263 | align="right" |1 612 393 | 15,3 | 3 276,2 |- | 8 | [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|50px]] | [[Атырау облысы]] | [[Атырау]] | 118 631 | align="right" |718 526 | 6,1 | 21 401,2 |- | 9 | [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|50 px]] | [[Батыс Қазақстан облысы]] | [[Орал]] | 151 339 | align="right" |694 644 | 4,6 | 6 956,6 |- | 10 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|50 px]] | [[Жамбыл облысы]] | [[Тараз]] | 144 264 | align="right" |1 212 698 | 8,5 | 2 547,1 |- | 11 | [[Сурет:Jetisu Region Emblem.jpg|50px]] | [[Жетісу облысы]] | [[Талдықорған]] | 118 648 | align="right" |684 834 | 5,7 | 2 754,6 |- | 12 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|50 px]] | [[Қарағанды облысы]] | [[Қарағанды]] | 239 045 | align="right" |1 130 377 | 4,8 | 7 443,5 |- | 13 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|50 px]] | [[Қостанай облысы]] | [[Қостанай]] | 196 001 | align="right" |819 617 | 4,2 | 5 550,6 |- | 14 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.svg|50 px]] | [[Қызылорда облысы]] | [[Қызылорда]] | 226 019 | align="right" |845 972 | 3,7 | 3 414 |- | 15 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|50 px]] | [[Маңғыстау облысы]] | [[Ақтау]] | 165 642 | align="right" |824 887 | 5,0 | 6 263,7 |- | 16 | [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|50 px]] | [[Павлодар облысы]] | [[Павлодар]] | 124 755 | align="right" |743 233 | 6,0 | 5 761,2 |- | 17 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.png|50 px]] | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | [[Петропавл]] | 97 993 | align="right" |511 982 | 5,3 | 4 189,5 |- | 18 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|50 px]] | [[Түркістан облысы]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | 117 249 | align="right" |2 145 680 | 18,4 | 1 955,5 |- | 19 | [[Сурет:Coat of arms of Ulytau Region.svg|50 px]] | [[Ұлытау облысы]] | [[Жезқазған]] | 188 936 | align="right" |218 015 | 1,2 | 8 802,1 |- | 20 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|50px]] | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | [[Өскемен]] | 97 800 | align="right" |716 459 | 7,4 | 6 135,4 |- style="background: #CCC;" | || ||Барлығы|| ||2 724 902||align="right"|20 590 598||7,2|| 6 058,3 |} === Екінші деңгей === Әкімшілік бөліністің екінші деңгейіне 170 ауылдық жердегі аудан, 19 қалалық жердегі аудан және 39 облыстық маңызы бар қала жатады. Республикалық маңызы бар қалалардағы аудандар: # Астанада — 6 аудан # Алматыда — 8 аудан # Шымкентте — 5 аудан Облыстық маңызы бар қала мәртебесін дамыған өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымы бар, халқының саны 50 мың адамнан жоғары ірі экономикалық және мәдени орталықтар алады. === Үшінші деңгей === Үшінші деңгейде 48 аудандық маңызы бар қала, 6 қалалық жердегі аудан (облыстық маңызы бар Қарағанды, Ақтөбе және Тараз қалаларында екі-екіден), 27 кент әкімдігі, 2165 ауылдық округ және 101 ауыл әкімдігі бар. Облыстық маңыздағы қала ішінде аудан ондағы халық саны 400 мың адамнан асқанда құрылады. == Тарихы == === Ресей империясы === XX ғасыр басында Қазақстан аумағында жеті облыс болған: #[[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] — [[Омбы]] қаласы #[[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] — [[Алматы|Верный]] қаласы #[[Күнгей Каспий облысы]] — [[Ашхабад]] қаласы #[[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] — [[Орал]] қаласы #[[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] — [[Семей]] қаласы #[[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] — [[Ташкент]] қаласы #[[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] — [[Орынбор]] қаласы (облыс құрамына кірген жоқ) Бұдан бөлек әскери әкімшілік бірліктер болған: # [[Дала генерал-губернаторлығы]] — [[Омбы]] қаласы (құрамына [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облыстары]] кірді) # [[Түркістан генерал-губернаторлығы]] — [[Ташкент]] қаласы (құрамына [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу]], [[Күнгей Каспий облысы|Күнгей Каспий]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]], сондай-ақ [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан]], [[Ферғана облысы (Ресей империясы)|Ферғана облыстары]] мен [[Әмудария бөлімі]] кірді) Қазіргі Батыс, Солтүстік және Шығыс Қазақстандағы кей аумақтар [[Астрахан губерниясы|Астрахан]], [[Самара губерниясы|Самара]], [[Тобыл губерниясы|Тобыл]], [[Томбы губерниясы|Томбы]] губернияларының құрамында болды. === Кеңес заманы === [[Сурет:Kazakhstan 1959 ru.svg|400 px|thumb| Қазақ КСР-інің 1959 жылғы әкімшілік бөлінісі]] * 1920: Семей губерниясы құрылды * 1921: Төмендегідей губерниялар құрылды ** Ақмола губерниясы - Петропавл қаласы ** Ақтөбе губерниясы - Ақтөбе қаласы ** Қостанай губерниясы - Қостанай қаласы * 1924: Жетісу, Сырдария губерниялары құрылды * 13 қыркүйек 1925: Қостанай губерниясы жойылып, орнына Қостанай уезі құрылды * 14 қыркүйек 1925: Қостанай уезі болыстарынан Қостанай округі құрылды * 17 қаңтар 1928: Қазақ АКСР-індегі барлық губерниялар жойылып, орнына 13 округ құрылды # [[Адай округі]] - [[Ойыл (ауыл)|Ойыл]] ауылы # [[Ақмола округі]] - [[Астана|Ақмола]] қаласы # [[Ақтөбе округі]] - [[Ақтөбе]] қаласы # [[Алматы округі]] - [[Алматы]] қаласы # [[Гурьев округі]] - [[Атырау|Гурьев]] қаласы # [[Қарқаралы округі]] - [[Қарқаралы]] қаласы # [[Қостанай округі]] - [[Қостанай]] қаласы # [[Петропавл округі|Қызылжар округі]] - [[Петропавл]] қаласы # [[Қызылорда округі]] - [[Қызылорда]] қаласы # [[Орал округі]] - [[Орал]] қаласы # [[Павлодар округі]] - [[Павлодар]] қаласы # [[Семей округі]] - [[Семей]] қаласы # [[Сырдария округі]] - [[Шымкент]] қаласы * 10 мамыр 1928: Қызылжар округінің атауы [[Петропавл округі]] болып өзгерді * 10 сәуір 1929: [[Адай округі]] жойылды * 17 желтоқсан 1930: [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-інің барлық округтері жойылып, аудандары ірілендіріліп, республикалық билікке тікелей бағынуға берілді * 10 наурыз 1932: [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-інде округтердің орнына 6 облыс құрылды # [[Ақтөбе облысы]] - [[Ақтөбе]] қаласы # [[Алматы облысы]] - [[Алматы]] қаласы # [[Батыс Қазақстан облысы]] - [[Орал]] қаласы # [[Қарағанды облысы]] - [[Петропавл]] қаласы # [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] - [[Шымкент]] қаласы # [[Шығыс Қазақстан облысы]] - [[Семей]] қаласы * 1 шілде 1933: [[Гурьев округі]] қайта құрылды * 4 шілде 1934: [[Қарқаралы округі]] қайта құрылды * 29 шілде 1936: [[Қарқаралы округі]] жойылды. [[Қостанай облысы|Қостанай]] және [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] облыстары құрылды. [[Қарағанды облысы]]ның орталығы [[Петропавл]]дан [[Қарағанды]]ға көшірілді * 5 желтоқсан 1936: [[Гурьев округі]] жойылды * 15 қаңтар 1938: [[Атырау облысы|Гурьев]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] және [[Павлодар облысы|Павлодар]] облыстары құрылды * 14 қазан 1939: [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]] және [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстары құрылды. [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның орталығы [[Семей]]ден [[Өскемен]]ге көшірілді * 16 наурыз 1944: [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] және [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] облыстары құрылды * 6 маусым 1959: [[Талдықорған облысы]] жойылды * 26 желтоқсан 1960: [[Тың өлкесі]] құрылды. [[Ақмола облысы]] жойылып, аумағы өлкенің тікелей басқаруына өтті * 24 сәуір 1961: Тың өлкесі құрамында орталығы [[Астана|Целиноград]] қаласында [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]] құрылды # [[Тың өлкесі]] - [[Астана|Целиноград]] қаласы (Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Целиноград) * 3 мамыр 1962: [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] облыстары Орал және Шымкент болып өзгерді. Құрамына 6 облыс кіретін Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өлкелері құрылды: # [[Батыс Қазақстан өлкесі]] - [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]] қаласы (Ақтөбе, Гурьев, Орал) # [[Оңтүстік Қазақстан өлкесі]] - [[Шымкент]] қаласы (Жамбыл, Қызылорда, Шымкент) * 1 желтоқсан 1964: Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өлкелері жойылды * 19 қазан 1965: Тың өлкесі жойылды * 23 желтоқсан 1967: [[Талдықорған облысы]] қайта құрылды * 23 қараша 1970: [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]] құрылды * 20 наурыз 1973: [[Маңғыстау облысы|Маңғышлақ]] және [[Жезқазған облысы|Жезқазған]] облыстары құрылды * 2 маусым 1988: Маңғышлақ және Торғай облыстары жойылды * 17 тамыз 1990: [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] (бұрынғы Маңғышлақ) және [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай]] облыстары қайта құрылды === Қазіргі заман === [[Сурет:Kazakhstan obl ru.svg|thumb|450 px|Қазақстанның 2001-2018 жылдардағы әкімшілік бөлінісі]] * 21 ақпан 1992: Гурьев облысы [[Атырау облысы]] болып өзгертілді * 6 шілде 1992: Целиноград, Орал, Шымкент облыстарына бұрынғы [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] атаулары қайтарылды * 22 сәуір 1997: [[Талдықорған облысы|Талдықорған]], [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай]] облыстары жойылды * 3 мамыр 1997: [[Жезқазған облысы|Жезқазған]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстары жойылды * 10 желтоқсан 1997: [[Астана|Ақмола]] қаласы Қазақстанның астанасы ретінде ресми түрде жарияланды * 6 мамыр 1998: Қазақстанның елордасы Ақмола қаласы [[Астана]] болып өзгертілді * 8 сәуір 1999: [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның оңтүстігіндегі 3 аудан [[Көкшетау]] қаласымен бірге [[Ақмола облысы]]на берілді. [[Ақмола облысы]]ның орталығы [[Астана]]дан [[Көкшетау]]ға көшірілді * 14 сәуір 2001: [[Алматы облысы]]ның орталығы [[Алматы]]дан [[Талдықорған]]ға көшірілді * 19 маусым 2018: Оңтүстік Қазақстан облысының атауы [[Түркістан облысы]] болып өзгерді. [[Шымкент]] қаласы республикалық маңызы бар қалаға жатқызылып, облыс орталығы [[Түркістан (қала)|Түркістан]]ға көшірілді [[Сурет:Oblast changes overview2.jpg|right|500px|thumb|Қазақстан облыстары шекараларының өзгеріс тарихы (1954-2016)]] * 23 наурыз 2019: Қазақстанның елордасы Астана қаласы [[Астана|Нұр-Сұлтан]] болып өзгертілді * 8 маусым 2022: [[Алматы облысы]]ның орталығы [[Талдықорған]]нан [[Қонаев (қала)|Қонаев]] (бұрынғы Қапшағай) қаласына көшірілді. Жаңадан 3 облыс құрылды: # [[Абай облысы]] - [[Семей]] қаласы # [[Жетісу облысы]] - [[Талдықорған]] қаласы # [[Ұлытау облысы]] - [[Жезқазған]] қаласы * 17 қыркүйек 2022: Қазақстанның елордасы Нұр-Сұлтан қаласына бұрынғы [[Астана]] атауы қайтарылды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан аудандары]] * [[Қазақстан қалалары]] * [[Қазақстан кенттері]] * [[Қазақстан ауылдық округтері]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан әкімшілік бөлінісі]] r8i4a2uijvj8jjvnbsdicgla7ciwll2 0 19599 3650692 2830202 2026-09-03T22:29:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3650692 wikitext text/x-wiki '''Ресми тіл'''<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref> — [[заң]], сот, оқу, т.б. ресми кеңсе қызметінде мемлекеттік тілмен қатар қолданылатын негізгі тілдердің бірі. Әдетте, көп ұлтты елдердің конституцияларында кейбір тілге ресми мәртебе берілгені белгіленіп отырады. *Мысалы, [[Испания конституциясында]] (1978) кастиль наречиесі Ресми тіл ретінде қабылданған, сонымен қатар испан тілінің басқа да наречиелері автон. аймақтарда Ресми тіл деп жарияланған. Кей елдерде ([[Азия]], [[Африка]]) жергілікті ұлт тілімен қатар бұрынғы [[метрополия]] тілдері де ([[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], т.б.) ресми тіл болып қабылданған ([[Үндістан]]). [[Еуропа]] елдері, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Жапония]], [[Түркия]], [[Ресей]] секілді мемлекеттерде Ресми тіл мен мемл. тіл ұғымдары бір-біріне сәйкес келіп, ауысып қолданыла береді. Кей елдерде бұл ұғымдарға жеке түсініктер беріліп, дараланған, мұндай жағдайда Ресми тілдің мемл. тілден айырмашылығы: # мемлекеттік тіл конституция бойынша мемлекеттің қамқорлығында болады; # мемлекеттік тілді меңгеру мектепке дейінгі оқу-тәрбие мекемелерінде, орта, арнайы және жоғары білім беретін оқу орындарында міндетті деп саналады; # мемлекеттік тіл — сол елдің мемлекет, қоғамдық, саяси, экономика, әлеум. аяларында кеңінен қолданылатын басты тіл. Ресми тілдің қолданылу аясы мемл. тілге қарағанда тар, функционалды рөлі ерекше көрсетілмейді. Сондай-ақ Ресми тіл кейбір ұлт-ұлыстардың бір аймақта шоғырланып өмір сүруіне байланысты белгіленуі мүмкін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} == Сілтемелер == * [http://e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/kultura/kyltyra/language%20policy/article/state%20language%20policy&lang=kk Мемлекеттік тіл саясаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728180945/http://e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/kultura/kyltyra/language%20policy/article/state%20language%20policy&lang=kk |date=2011-07-28 }} [[Санат:Ресми тілдер]] [[Санат:Мемлекет]] [[Санат:Тіл саясаты]] {{stub}} ic041jzrzvv0wc1xnwv9i0xmvl01joz 0 20633 3650804 3640825 2026-09-04T06:47:52Z Nurken 111493 3650804 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Жамбыл ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 10 |lat_sec =40 |lon_dir = E |lon_deg = 76 |lon_min = 09 |lon_sec = 43 |облысы = Алматы облысы |аудан орталығы = [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] |ауылдық округтер саны =24 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 61 |қалалар саны = |әкімі = Нұрлан Ертасұлы Ертас |әкімдіктің мекенжайы = Ұзынағаш ауылы, Абай көшесі, №56 |құрылған уақыты = 1928 |жер аумағы = 19,3 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 168 019<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (86%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (6,38%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (2,57%)}}, {{nobr|[[түріктер]] (1,47%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (0,73%)}}, {{nobr|басқалары (2,85%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі =040600-040632<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/02/17.html Қазақстан почталық индекстері]</ref> |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-zhambyl?lang=kk Жамбыл ауданының әкімдігі |карта = |әкімшілік бірліктің картасы = Zhambyl District Kazakhstan.png |ортаққордағы санаты = |сурет= Жамбыл ауданы. Алматы облысы.jpg }} {{мағына|Жамбыл ауданы}} '''Жамбыл ауданы''' — [[Алматы облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан әкімшілік бірлік. Аудан [[1928 жыл|1928]] жылы құрылған. Аудан орталығы — [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы. == Географиялық орны == Аудан солтүстігінде [[Балқаш ауданы]]мен, шығысында [[Іле ауданы|Іле]], [[Қарасай ауданы|Қарасай]] аудандарымен, батысында [[Жамбыл облысы]]ның [[Мойынқұм ауданы|Мойынқұм]], [[Шу ауданы|Шу]], [[Қордай ауданы|Қордай]] аудандарымен, оңтүстігінде [[Қырғызстан]]мен шектеседі. == Жер бедері == Аулан [[Іле Алатауы]] сілемдерінің оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, оңтүстігін [[Іле Алатауы]]ның батыс, оңтүстік-батысын [[Шу-Іле таулары]]ның шығыс сілемдері алып жатыр. Солтүстікке қарай аудан жері жазыққа ұласып, мұнда [[Бозой үстірті]] мен Қараой аңғары, одан әрі Аңырақай, [[Жусандала (дала)|Жусандала]] жазығымен, Тауқұм құмының Сарытауқұм, Қорғанқұм құмды алқаптарымен шектеледі. Кен байлықтарынан түсті металдар, әктас, құрылысқа жарамды тас, т.б. кездеседі. == Климаты == Климаты континенттік, оңтүтігінде қысы біршама жұмсақ және қысқа. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы оңтүстігінде –8°С, солтүстігінде –12°С, шілдеде оңттүстігінде 20°С, солттүстігінде 25°С. Тау етегінде жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм, солтүстігінде 200–300 мм шамасында. Таулардан Күрті өзенінің алабына кіретін бірнеше өзен бастау алады ([[Қарғалы (өзен, Іле алабы)|Қарғалы]], Ұзынағаш, [[Қарақастек (Күрті алабы)|Қарақастек]], [[Қастек (өзен)|Қастек]], [[Жаманты (өзен, Алматы облысы)|Жаманты]], Балажан, Ақтерек, [[Ырғайты (өзен, Жамбыл облысы)|Ырғайты]], [[Ұзынқарғалы|Ұзын Қарғалы]], [[Шолаққарғалы (өзен)|Шолақ Қарғалы]], [[Ақсеңгір (өзен)|Ақсеңгір]], [[Қарасу (Іле алабындағы өзен)|Қарасу,]] [[Жиренайғыр (өзен)|Жиренайғыр]], [[Самсы (өзен)|Самсы]], [[Тарғап (өзен)|Тарғап]], [[Қопа (Іле алабындағы өзен)|Қопа]]). Бұлардың кейбірі жазда тартылып қалады. Өзендерінің егін суғару, шабындықты суландыру және электр қуатын өндіру үшін маңызы зор. == Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Жері оңтүстіктен солтүстікке қарай шалғынды қара топырақты, қызғылт қоңыр, қоңыр, сұр, құмдақты сұр, сортаң топырақты келеді. Оны көбінесе бетеге, боз, жусан, изен, ебелек басым әр түрлі астық тұқымдас шөптесіндер көмкерген. Солт-ндегі құмды алқапта сексеуіл тоғайы, өзен аңғарларында бұталы тоғай шоғырлары кездеседі. Жабайы аңдардан арқар, таутеке, елік, ақ бөкен, қарақұйрық, қасқыр, түлкі, қоян, суыр, борсық; құстардан бүркіт, лашын, бөктергі, бөдене, сулы жерде тырна, дуадақ, қаз, үйрек мекендейді. Ауданның а. ш-на жарамды жерінің аумағы 1,7 млн. га (2008), оның ішінде жыртылған жерлері 131 мың га, шабындығы 12,8 мың га, жайылымы 1,6 млн. га. Ауданда Ұзынағаш, Шілбастау, Қопа т. ж. ст-лары бар. Аудан жері арқылы Алматы–Бішкек автомобиль жолы өтеді. Ж. а-нда 900-ге жуық тарихи-археол. ескерткіш мемлекет қарауына алынған. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 29390 || {{өсім}}51530 || {{өсім}}72298 || {{өсім}}82904 || {{өсім}}94531 || {{өсім}}105895 || {{өсім}}117599 || {{өсім}}163052 |} Аудан халқының саны 166 347 адам ([[2019 жыл|2019]]), 30-дан астам ұлт өкілдері тұрады: оның ішінде: [[қазақтар]] (85,48%), [[орыстар]] (6,88%), [[түріктер]] (1,51%), [[ұйғырлар]] (2,59%), [[әзербайжандар]] (0,73%), [[күрдтер]] (0,23%), [[татарлар]] (0,42%), [[шешендер]] (0,24%), [[қырғыздар]] (0,25%), [[немістер]] (0,30%), [[корейлер]] (0,11%), [[өзбектер]] (0,30%), [[украиндар]] (0,05%), басқалары (0,91%). == Әкімшілік бөлінісі == Аудандағы 61 елді мекен 24 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Айдарлы ауылдық округі (Алматы облысы)|Айдарлы ауылдық округі]]||1251 ||{{құлдырау}}855 ||68,3 ||623 ||{{құлдырау}}442 ||70,9 ||628 ||{{құлдырау}}413 ||65,8 |- | [[Аққайнар ауылдық округі (Алматы облысы)|Аққайнар ауылдық округі]]||2754 ||{{құлдырау}}2201 ||79,9 ||1348 ||{{құлдырау}}1077 ||79,9 ||1406 ||{{құлдырау}}1124 ||79,9 |- | [[Ақсеңгір ауылдық округі]]||3381 ||{{өсім}}4632 ||137 ||1705 ||{{өсім}}2322 ||136,2 ||1676 ||{{өсім}}2310 ||137,8 |- | [[Ақтерек ауылдық округі]]||3408 ||{{құлдырау}}2971 ||87,2 ||1723 ||{{құлдырау}}1545 ||89,7 ||1685 ||{{құлдырау}}1426 ||84,6 |- | [[Беріктас ауылдық округі]]||2231 ||{{құлдырау}}1760 ||78,9 ||1103 ||{{құлдырау}}898 ||81,4 ||1128 ||{{құлдырау}}862 ||76,4 |- | [[Бозой ауылдық округі (Алматы облысы)|Бозой ауылдық округі]]||466 ||{{құлдырау}}448 ||96,1 ||245 ||{{құлдырау}}230 ||93,9 ||221 ||{{құлдырау}}218 ||98,6 |- | [[Дегерес ауылдық округі]]||3574 ||{{құлдырау}}3285 ||91,9 ||1863 ||{{құлдырау}}1778|| 95,4 ||1711 ||{{құлдырау}}1507 ||88,1 |- | [[Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл ауылдық округі]]||4393 ||{{өсім}}4943 ||112,5 ||2229 ||{{өсім}}2470 ||110,8 ||2164 ||{{өсім}}2473 ||114,3 |- | [[Қарақастек ауылдық округі]]||4175 ||{{өсім}}4318 ||103,4 ||2062 ||{{өсім}}2190 ||106,2 ||2113 ||{{өсім}}2128 ||100,7 |- | [[Қарасу ауылдық округі (Алматы облысы)|Қарасу ауылдық округі]]||3967 ||{{өсім}}12616 ||318 ||1994||{{өсім}}6394 ||320,7 ||1973 ||{{өсім}}6222 ||315,4 |- | [[Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы)|Қарғалы ауылдық округі]]||20114 ||{{өсім}}30999 ||154,1 ||9739 ||{{өсім}}15365 ||157,8 ||10375 ||{{өсім}}15634 ||150,7 |- | [[Мәтібұлақ ауылдық округі]]||4156 ||{{құлдырау}}3726 ||89,7 ||2089 ||{{құлдырау}}1935 ||92,6 ||2067 ||{{құлдырау}}1791 ||86,6 |- | [[Мыңбаев ауылдық округі]]||3305 ||{{өсім}}5357 ||162,1 ||1649 ||{{өсім}}2660 ||161,3 ||1656 ||{{өсім}}2697 ||162,9 |- | [[Самсы ауылдық округі]]||2980 ||{{өсім}}3302 ||110,8 ||1496 ||{{өсім}}1685 ||112,6 ||1484 ||{{өсім}}1617 ||109 |- | [[Сарытауқұм ауылдық округі]]||340 ||{{құлдырау}}312 ||91,8 ||173 ||{{құлдырау}}161 ||93,1 ||167 ||{{құлдырау}}151 ||90,4 |- | [[Талап ауылдық округі (Алматы облысы)|Талап ауылдық округі]]||2627 ||{{құлдырау}}2434 ||92,7 ||1302 ||{{құлдырау}}1232 ||94,6 ||1325 ||{{құлдырау}}1202 ||90,7 |- | [[Таран ауылдық округі]]||2078 ||{{өсім}}2656 ||127,8 ||1035 ||{{өсім}}1331 ||128,6 ||1043 ||{{өсім}}1325 ||127 |- | [[Теміржол ауылдық округі (Алматы облысы)|Теміржол ауылдық округі]]||4722 ||{{өсім}}5100 ||108 ||2376 ||{{өсім}}2620 ||110,3 ||2346 ||{{өсім}}2480 ||105,7 |- | [[Ұзынағаш ауылдық округі]]||33121 ||{{өсім}}54065 ||163,2 ||16231 ||{{өсім}}27154 ||167,3 ||16890 ||{{өсім}}26911 ||159,3 |- | [[Үлгілі ауылдық округі (Алматы облысы)|Үлгілі ауылдық округі]]||1367 ||{{құлдырау}}982 ||71,8 ||715 ||{{құлдырау}}526 ||73,6 ||652 ||{{құлдырау}}456 ||69,9 |- | [[Үлкен ауылдық округі]]||1682 ||{{құлдырау}}1502 ||89,3 ||813 ||{{құлдырау}}730 ||89,8 ||869 ||{{құлдырау}}772 ||88,8 |- | [[Үңгіртас ауылдық округі]]||3826 ||{{өсім}}3831 ||100,1 ||1927 ||{{өсім}}2024 ||105 ||1899 ||{{құлдырау}}1807 ||95,2 |- | [[Шиен ауылдық округі]]||2140 ||{{өсім}}2399 ||112,1 ||1067 ||{{өсім}}1204 ||112,8 ||1073 ||{{өсім}}1195 ||111,4 |- | [[Шолаққарғалы ауылдық округі]]||5541 ||{{өсім}}8358 ||150,8 ||2739 ||{{өсім}}4111 ||150,1 ||2802 ||{{өсім}}4247 ||151,6 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||117599 ||{{өсім}}163052 ||138,7 ||58246 ||{{өсім}}82084 ||140,9 ||59353 ||{{өсім}}80968 ||136,4 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Алматы облысы}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Алматы облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] qhmkx5tv3dsscyorx1a3sejwvaek8ko 0 29197 3650662 3650472 2026-09-03T17:59:34Z Casserium 68287 3650662 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Flag of the President of Kazakhstan.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Президентінің туы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[20 қазан]] [[1995 жыл|1995]] |ізашары1 = ҚР Президентінің Аппараты |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Ақорда (резиденция)|Ақорда резиденциясы]] |қызметкерлер = 450 адам (2024)<ref name="casp">[https://caspian.institute/product/sektor-kazahstana-kisi/politicheskij-shtab-prezidenta-tokaeva-38734.shtml Политический штаб президента Токаева]</ref> |бюджет = 19,3 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.akorda.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, Президенттің қызметін ақпараттық-талдамалық, құқықтық, хаттамалық-ұйымдастырушылық, құжаттамалық жағынан қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Президент Әкімшілігі Қазақстанның [[сыртқы саясат]]ы, [[ішкі саясат]]тың [[әлеуметтік саясат|әлеуметтік]]-[[экономикалық саясат|экономикалық]] және өзге де бағыттары, [[әскери саясат|қорғаныс]] қабілеті мен [[ұлттық қауіпсіздік|мемлекеттің қауіпсіздігі]], [[құқық]]тық саясат, [[мемлекеттік қызмет|кадр]] саясаты, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]], [[Қазақстан халық кеңесі|Халық кеңесіне]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сотқа]], [[сот]]тар мен судьяларға, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]], [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкілге]], [[әкім]]дерге, [[мәслихат]]тарға қатысты және өңірлік саясат саласындағы Президенттің жұмысын ұйымдастырады, [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президенттің]] қызметін қамтамасыз етеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]</ref> == Тарихы == 1990 жылы 24 сәуірде Президент лауазымының енгізілуіне байланысты оның қызметін қамтамасыз ету үшін Президент кеңсесі (сол жылдың тамызынан бастап Президент аппараты) құрылды. 1990 жылы 20 қарашада Министрлер Кеңесінің аппараты Президент аппаратына қосылып, 1991 жылғы тамыз айынан бастап Президент және Министрлер Кабинетiнiң аппараты деп атала бастады. 1994 жылы 13 сәуірде ол Президент аппараты және [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Министрлер кабинетiнiң Іс басқармасы]] болып екіге бөлінді. Жаңа Конституция қабылдануына байланысты Президент аппараты 1995 жылғы 20 қазаннан бастап Президент Әкімшілігі болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mltzuhxz4w553869085 К истории АП. Часть 1]</ref> == Қызметі == Негізгі міндеттері: * Қазақстан Республикасы [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президентінің]] және Президент жанындағы кеңесші органдардың қызметін қамтамасыз ету; * мемлекеттік органдардың қызметіне жалпы бақылау, соның ішінде мемлекет басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын қадағалау; * Қазақстан Республикасы Президентінің шешімдерін сөзсіз, мүлтіксіз және дер кезінде орындауды қамтамасыз ету; * Қазақстан Республикасының Президентін елдегі және шет елдегі жағдай туралы дер кезінде әрі толық хабардар ету. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі: * мемлекет басшысының халық пен мемлекеттік биліктің бірлігін, конституциялық заңдылықтың мызғымай сақталуын, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, мемлекеттік егемендікті, конституциялық құрылысты қорғау және нығайту, Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі саясатын іске асыруға, елдің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын іске асыру жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуге қатысады; * Президенттің Қазақстан халқына арналған жыл сайынғы Жолдауын даярлауға қатысады; * мемлекет басшысы айқындайтын еліміздің сыртқы саяси стратегиясын әзірлейді; * сыртқы экономикалық мәселелер бойынша ұсыныстарды тұжырымдайды * Қазақстан Республикасының Президентінің сыртқы саяси құзыретін протоколдық қамтамасыз етуді жүзеге асырады; * құқық қорғау және өзге мемлекеттік органдардың қылмысқа қарсы күресін, ұлттық қауіпсіздікті, құқықтық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз ету жөніндегі қызметін үйлестіруді және бақылау жасауды жүзеге асыра отырып, Президентке мемлекеттің құқықтық саясатының негізгі бағыттары жөнінде ұсыныстар енгізеді; * мемлекет басшысының Қазақстан Республикасының [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламентіне]] қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз ету мақсатында оны Парламенттегі заң шығарудың жай-күйі және онда қаралатын мәселелер туралы ұдайы хабардар етіп отырады. Қазақстан Республикасы Президентіне: * [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісіне]] заң жобаларын енгізу туралы; * Үкімет актілерінің күшін жою не толық немесе ішінара тоқтата тұру; * [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] аса маңызды мәселелер жөніндегі отырыстарында мемлекет басшысының төрағалық етуі; * мемлекеттің орталық атқарушы органдарын құру, тарату және қайта ұйымдастыру туралы ұсыныстар енгізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотқа]] өтініштерін және оның шешімдеріне мемлекет басшысының қарсылықтарын дайындауды жүзеге асырады, мемлекет басшысының оған тікелей бағынатын әрі есеп беретін мемлекеттік органдарға және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы кеңесші органдарға қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз етеді. Президент Әкімшілігі: * елдің аймақтық саясатының стратегиясы, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың сындарлы түрде бірлесіп жұмыс істеуі, олардың елдің орталық органдарымен, көршілес мемлекеттердің шекара маңындағы аймақтарымен өзара іс-қимылдары жөнінде болжам жасауды және Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыныстар тұжырымдауды жүзеге асырады; * мемлекет басшысының әкімдермен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасының Президентінің актілері мен тапсырмаларын барлық мемлекеттік органдар мен мемлекеттің лауазымды тұлғаларының сөзсіз және мүлтіксіз орындауына, Үкіметтің, орталық атқарушы және өзге мемлекеттік органдардың және лауазымды тұлғалардың актілерінің Конституцияға, ел заңдарына, Президент актілеріне сәйкестігіне бақылау жасауды жүзеге асырады. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі жүргізетін тексерулердің нәтижелері мен олар бойынша жасалынған қорытындылар ұдайы Қазақстан Республикасының Президентіне баяндалып отырады. Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық-талдау тұрғысында қамтамасыз етуді жүзеге асыра отырып: * ішкі және сыртқы саяси ахуалға талдау жүргізеді; * Қазақстан Республикасының Президентінің БАҚ-пен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді; * мемлекет басшысының қарауына республикадағы мемлекеттік қызметтің заңдары мен жүйесін жетілдіру, кадрларды іріктеу және орналастыру жөнінде ұсыныстар енгізеді, қызметке тағайындау және қызметтен босату кезінде материалдарды рәсімдейді. Президенттің өзге өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында: * Президенттің азаматтық, саяси баспана беру мәселелері жөніндегі шешімдерінің жобаларын әзірлейді; * Президентке мемлекеттік наградалармен марапаттау әрі құрметті, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді беру жөнінде ұсыныстар енгізеді; * Президенттің азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асыруын қамтамасыз етеді; * Президент бекітетін мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге қатысады. Президент әкімшілігі Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы кеңесші органдарға тапсырмалар беруге хақылы, көзделген өкілеттіктерін іске асыру үшін мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен өзге материалдарды сұратуға және алуға хақысы бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Құрылымы == Президент Әкімшілігінің құрамына Президент Әкімшілігінің Басшысы және оның орынбасарлары, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары, Президент Кеңсесінің бастығы, Президент көмекшілері және кеңесшілері, Президент Әкімшілігінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары, өзге де қызметкерлер кіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture Президент Әкімшілігінің құрылымы]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ <center>'''2026 жылғы басшылық құрамы'''</center> ! Лауазымы !! Аты-жөні !! Қызметке тағайындалды |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің Басшысы]] || [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] || 5 мамыр 2026 |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]] || [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]] || 10 желтоқсан 2025 |- | Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары || [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] || 3 маусым 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|көмекшілері]]}}'''</center> |- | Президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі | ''бос орын'' || – |- | Президент көмекшісі || [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]] || 9 қыркүйек 2025 |- | Президенттің халықаралық инвестиция және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекшісі | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || 26 қыркүйек 2025 |- | Президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі || [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] || 25 наурыз 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|кеңесшілері]]}}'''</center> |- | Президент кеңесшісі || [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров|Бауыржан Омаров]] || 8 сәуір 2019 |- | Президент кеңесшісі || [[Мәлік Нұржанұлы Отарбаев|Мәлік Отарбаев]] || 27 сәуір 2022 |- | Президент кеңесшісі || [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]] || 13 ақпан 2025 |- | Президент кеңесшісі — Президенттің Протокол қызметінің бастығы | [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] || 9 қыркүйек 2025 |- | Президент кеңесшісі || [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] || 25 қыркүйек 2025 |- | Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] || 29 қыркүйек 2025 |- | Президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] || 14 қазан 2025 |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің Баспасөз хатшысы]] || [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] || 29 қаңтар 2026 |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің]] төрағасы || [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] || 2 ақпан 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері|Президент Әкімшілігінің бөлім басшылары]]}}'''</center> |- | Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімінің меңгерушісі || Ержан Сейітқұлов || 1 тамыз 2024 |- | Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі || Рақымжан Ерназар || 2 сәуір 2025 |- | Жалпы бөлім меңгерушісі || Ринат Мұхаметқали || 31 тамыз 2026 |- | Инвестициялар және сауда бөлімінің меңгерушісі || Мейіржан Байғонысов || 1 сәуір 2026 |- | Коммуникациялар бөлімінің меңгерушісі || Қанат Құлшыманов || 11 наурыз 2025 |- | Көлік-логистика саласын дамыту бөлімінің меңгерушісі || Азамат Кескінбаев || 23 желтоқсан 2025 |- | Құқық қорғау жүйесі бөлімінің меңгерушісі || Дәурен Ерғарин || 17 ақпан 2025 |- | Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі || Әлихан Жамсатов || 25 қыркүйек 2025 |- | Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі || Айдар Жарылғанов || 6 қаңтар 2023 |- | Мемлекеттік қызмет бөлімінің меңгерушісі || Руслан Тұрғаналы || 1 қыркүйек 2023 |- | Өңірлік даму мониторингі бөлімінің меңгерушісі || — || — |- | Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі || Бақыт Есімова || 10 тамыз 2026 |- | Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі || Жандос Иманалиев || 15 қазан 2025 |- | Цифрландыруды дамыту бөлімінің меңгерушісі || Қуат Сандалов || 1 тамыз 2024 |- | Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 9 ақпан 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Басқалары}}'''</center> |- | Президент Кеңсесінің бастығы || [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] || 14 маусым 2022 |- | Президенттің Баспасөз хатшысы || Айбек Смадияров || 29 қаңтар 2026 |- | Президенттің Протокол қызметінің бастығы || Марат Әшім || 15 наурыз 2023 |- | Президенттің Құрылтайдағы өкілдігінің басшысы || Мұрат Қайырбек || 3 қыркүйек 2026 |- | Президент Әкімшілігі Басшысы хатшылығының меңгерушісі || Данияр Құсайынов || 6 мамыр 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесінің]] басшылығы}}'''</center> |- | Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының орынбасары || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] || 31 тамыз 2026 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының бірінші орынбасары || [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] || 30 маусым 2025 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары || [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] || 1 қыркүйек 2023 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары || [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] || 28 сәуір 2022 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Ахуалдық орталығының меңгерушісі || Арман Әбдірәсілов || 8 тамыз 2025 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімінің меңгерушісі || Марат Аймашев || 17 қаңтар 2024 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімінің меңгерушісі || Расул Оразғұлов || 1 қыркүйек 2023 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Талдау бөлімінің меңгерушісі || Александр Суханов || 24 қаңтар 2018 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігіне қарасты мекеме басшылары}}'''</center> |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві|Президент Архивінің]] директоры || Әлия Мұстафина || 18 ақпан 2022 |- | Орталық коммуникациялар қызметінің директоры | [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || 2 қыркүйек 2022 |- | [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының]] директоры | [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] || 16 маусым 2025 |} == Басшылары == {{толық мақала|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет басшыларының кеңсесі]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] opreen9ungildvl9jyhahf8ca73zjjr 0 56501 3650653 3434277 2026-09-03T17:33:07Z Eldar Rakhatov 185299 /* Семьясы */ 3650653 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2008 жылдың қаңтарынан [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] hpwbo7kmqltd4n12dn5qd1mzegu4vic 3650659 3650653 2026-09-03T17:40:12Z Eldar Rakhatov 185299 /* Семьясы */ 3650659 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2008 жылдың қаңтарынан [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] efuu202ls2ln2hs6vw0dibhej48bkee 3650673 3650659 2026-09-03T20:01:37Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650673 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2008 жылдың қаңтарынан 2013 жылға дейін [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] r8c3as4r192750mvnrckga9bzl6uyv0 3650674 3650673 2026-09-03T20:03:34Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650674 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз, [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2008 жылдың қаңтарынан 2013 жылға дейін [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] hee9df4ty7hewfbl2oan663p7me2g5q 3650675 3650674 2026-09-03T20:04:23Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650675 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == [[Ұлы жүз, [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2008 жылдың қаңтарынан 2013 жылға дейін [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] ou2sg8pucwvwoljom0ls7od0dxtx5sh 3650676 3650675 2026-09-03T20:05:02Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650676 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == [[Ұлы жүз[] [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2008 жылдың қаңтарынан 2013 жылға дейін [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] 8ooijli4ccy0jhw3c6fnhuoy55fmj2m 3650677 3650676 2026-09-03T20:05:35Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650677 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2008 жылдың қаңтарынан 2013 жылға дейін [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] t1jokxmmgbk9d6xgwy2xqguekapt75e 3650678 3650677 2026-09-03T20:09:12Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650678 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің бас Редакторвның орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] p5idmzzj3ti8rm6bzusbn991gnh34zz 3650679 3650678 2026-09-03T20:09:46Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650679 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің бас Редакторыныңорынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] jg1tk24z42bmlm333iblzv9dmzr4b7c 3650680 3650679 2026-09-03T20:10:31Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650680 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің бас Редакторының орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] cbf3lf2pwucwr1tag6i91vqnh0n9f57 3650681 3650680 2026-09-03T20:11:29Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650681 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің Бас редакторының орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] 9vmigrudz843ulyekcig75bq0fspm6p 3650682 3650681 2026-09-03T20:13:06Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650682 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің Бас редакторының орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", “Қасиетті Қонаев” атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] 2adgy3ltt31wzb0045flon30ak18adb 3650683 3650682 2026-09-03T20:22:30Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650683 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің Бас редакторының орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары), “Алақандай әңгімелер”, "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", “Қасиетті Қонаев” атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] 4v3nlezd86yy2db8s9h0n67m11hsca8 3650684 3650683 2026-09-03T20:23:38Z Eldar Rakhatov 185299 /* Қызмет жолы */ 3650684 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағатұлы Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = |Мансабы = журналист, жазушы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағатұлы Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз, [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің Бас редакторының орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары), “Алақандай әңгімелер”, "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", “Қасиетті Қонаев” атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] gfuy3zcwj9lf4ujfezneh3n1f23fbwn 3650685 3650684 2026-09-03T20:27:16Z Eldar Rakhatov 185299 /* */ 3650685 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = қазақ |Мансабы = журналист, жазушы, публицист |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз, [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің Бас редакторының орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары), “Алақандай әңгімелер”, "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", “Қасиетті Қонаев” атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] nspeuqkes1funh951qkj26w5arn8rmu 3650686 3650685 2026-09-03T20:28:32Z Eldar Rakhatov 185299 /* */ 3650686 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = қазақ |Мансабы = журналист, жазушы, публицист |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз, [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің Бас редакторының орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары), “Алақандай әңгімелер”, "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", “Қасиетті Қонаев” атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] 7edqxzlh1d40y51tj4irfb6q0lz05h4 3650687 3650686 2026-09-03T20:36:33Z Eldar Rakhatov 185299 /* Семьясы */ 3650687 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = қазақ |Мансабы = журналист, жазушы, публицист |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз, [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің Бас редакторының орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары), “Алақандай әңгімелер”, "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", “Қасиетті Қонаев” атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы, қаржы саласының маманы, зейнеткер; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, магистр, PhD; * Немерелері - Адия, Асия, Аркен, Еснұр, Заңғар, Амир; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] 7x14edkk7k4529es70p8emmk9jxew9v 3650688 3650687 2026-09-03T20:41:50Z Eldar Rakhatov 185299 /* Семьясы */ 3650688 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = қазақ |Мансабы = журналист, жазушы, публицист |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз, [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің Бас редакторының орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары), “Алақандай әңгімелер”, "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", “Қасиетті Қонаев” атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * Астана" * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы, қаржы саласының маманы, зейнеткер; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, магистр, PhD; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] t1tyce87v9s63defhgtiy1aqcret4bx 0 103266 3650638 3650419 2026-09-03T17:16:10Z Casserium 68287 3650638 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев | Шынайы есімі = | Суреті = Ersaiyn Nağaspaev in July 2025.jpg | Сурет ені = | Атауы = Нағаспаев, 2025 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және құрылыс министрі]] | Ту = Эмблема МПС РК.png | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 28 ақпан 2025 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Қанат Бисимбайұлы Шарлапаев|Қанат Шарлапаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Астана әкімі]]нің орынбасары | Ту_2 = Flag of Astana, Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Astana.svg | Басқара бастады_2 = қаңтар 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = қараша 2014 | тақырыпша2_2 = Әкімі | мәтін2_2 = [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] | Титулы_3 = [[Шахтинск]] әкімі | Ту_3 = Шахтинск.png | Ту2_3 = Coat of Arms of Karagandy Province.svg | Басқара бастады_3 = қаңтар 2011 | Басқаруын аяқтады_3 = қаңтар 2013 | Премьер_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | тақырыпша2_3 = | мәтін2_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | тақырыпша2_4 = | мәтін2_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | тақырыпша2_5 = | мәтін2_5 = | Туған күні = 28.07.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 2<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31325999 |title=Нагаспаев Ерсайын Каиргазиевич (персональная справка) |language=ru |work=online.zakon.kz|accessdate=2025-02-28}}</ref> | Азаматтығы = | Партиясы = | Білімі = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] (2001) | Мамандығы = халықаралық экономикалық қатынастар (2001) | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|https://www.gov.kz/memleket/entities/mps?lang=kk}} | Commons = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = }} '''Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев'''<ref name="kursivmin" /> ([[28 шілде]] [[1980 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық экономист және саясаткер, 2025 жылғы ақпаннан бергі [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Қазақстан Өнеркәсіп және құрылыс министрі]].<ref name="zakonkz" /> Халықаралық экономикалық қатынастарды оқыған Нағаспаев бұрын [[Астана әкімі]]нің орынбасары (2013–2014), [[Шахтинск]] әкімі (2011–2013) лауазымдарына ие болған. == Мансабы == Еңбек жолын Нағаспаев 2001 жылы [[Теміртау]] әкімі аппаратының бас маманы ретінде бастады.<ref name="zakonkz" /> 2002 жылдан 2003 жылға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]] [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті|Инвестиция комитеті]]нің [[атташе]]сі, министрліктің атташесі болды. 2003–2006 жылдары ол [[Қазақстанның Ресейдегі Елшілігі|Ресейдегі елшілік]]тің атташесі, кейін үшінші хатшысы еді. 2006 жылдан бастап Нағаспаев [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрлігі]]ндегі жұмысын бастады: 2007 жылға дейін ол министрліктің көлік саясаты және халықаралық ынтымақтастық департаментіндегі бөлім басшысы, департамент директорының орынбасары болды. 2007 және 2009 жылдар аралығында ол «Ақтау теңіз халықаралық сауда айласы» республикалық мемлекеттік кәсіпорны аппараты басшысының орынбасары, аппаратының басшысы еді. Сол жылы ол, оған қоса, [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрлігі]] әкімшілік жұмыс және мемлекеттік жұмыс және мемлекеттік сатыпалым департаменті директорының орынбасары бола тұрды.<ref name="zakonkz" /> Нағаспаев 2009 жылғы сәуірден қарашаға дейін [[Қазақстан премьер-министрі]] орынбасарының кеңесшісі еді. Сол жылғы желтоқсаннан 2010 жылғы желтоқсанға дейін ол [[Қарағанды]] қаласы [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] әкімінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылғы желтоқсаннан 2011 жылғы қаңтарға дейін ол [[Қарағанды облысы]] әкімінің кеңесшісі бола тұрды. Бұдан кейін, 2013 жылғы қаңтарға дейін ол [[Шахтинск]] қаласының әкімі болды. 2013 жылғы қаңтардан 2014 жылғы қарашаға дейін<ref name="zakonkz" /> Нағаспаев [[Астана әкімі]]нің экономика және қаржы жөніндегі орынбасары<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/ersajyn-nagaspaev-onerkasip-zhane-kurylys-ministri-lauazymyna-tagajyndaldy-131062/ |title=Ерсайын Нағаспаев өнеркәсіп және құрылыс министрі лауазымына тағайындалды |language=kk |work=kaz.orda.kz |last=Алдаяр |first=Аиша |date=2025-02-28 |accessdate=2025-02-28}}</ref> еді. Дәл осы жылдары әкімдік [[Астана LRT|Астана жеңіл метрополитені]] құрылысына шетелдік консультант іздеп жатыр еді де, метрополитен құрылысы кейін даулы болып, Нағаспаевтың есімі сот ісінде аталған.<ref>{{Cite web|url=https://orda.kz/lrt-kuriroval-v-sude-figuriroval-ersajyn-nagaspaev-vozglavil-minprom-398675/ |title=ЛРТ курировал, в суде фигурировал: Ерсайын Нагаспаев возглавил Минпром |language=ru |work=orda.kz |last=Прилепская |first=Анастасия |date=2025-02-28 |accessdate=2025-02-28}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол «Астана» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы болды. Бұл лауазымға ол 2016 жылға дейін ие болды. Бұдан кейін, 2020 жылға дейін ол «Новострой Астана» ЖШС стратегиялық даму бойынша директорының орынбасары еді. 2021 жылғы сәуірде Нағаспаев [[Қазақстан темір жолы]]нда жұмыс істейтін болды: 2022 жылғы қаңтарға дейін ол «ҚТЖ» ҰҚ» АО қамтамасыздандыру жөніндегі атқарушы директоры болса, кейін 2025 жылғы 28 ақпанға дейін ол «ҚТЖ» ҰҚ» АО жаңа жобалар жөніндегі атқарушы директор міндетін атқарушысы еді.<ref name="zakonkz" /> 2025 жылғы 28 ақпанда [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығы арқылы Нағаспаевты [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Қазақстан Өнеркәсіп және құрылыс министрі]] етіп тағайындады.<ref name="kursivmin">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-02-28/mtzh-ersaiyn-nagaspaev/ |title=ҚТЖ-ның топ-менеджері Өнеркәсіп және құрылыс министрі болып тағайындалды |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Бакелекова |first=Үмітжан |date=2025-02-28 |accessdate=2025-02-28}}</ref> == Өз өмірі == Нағаспаев үйленген, екі баласы бар.<ref name="zakonkz" /> Ұлты — қазақ.<ref>{{кітап|тақырыбы=Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық |орны=Алматы |жыл=2011 |isbn=978-601-278-473-2}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Нағаспаев, Ерсайын Қайырғазыұлы}} [[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан индустрия министрлері]] 8mywtw2r4n9y8cxcorrkjet7onpsvzs 0 103322 3650637 3650491 2026-09-03T17:15:08Z Casserium 68287 3650637 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев | Шынайы есімі = | Суреті = Nurlybek Nalibaev 16 December 2025 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Нәлібаев, 2025 жыл | Титулы = [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің бірінші орынбасары]] | Ту = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 6 мамыр 2026 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қызылорда облысы]]ның 10-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қызылорда облысы|әкімі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Kyzylorda province seal.svg | Басқара бастады_2 = 7 сәуір 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 6 мамыр 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]] | Ізбасары_2 = [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] | Титулы_3 = [[Қызылорда]] қаласының 11-[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Қызылорда|әкімі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Kyzylorda coat-of-arms.png | Басқара бастады_3 = 14 ақпан 2013 | Басқаруын аяқтады_3 = 2 сәуір 2021 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Мархабат Жайымбетұлы Жайымбетов|Мархабат Жайымбетов]] | Ізбасары_3 = [[Ғанибек Қонысбекұлы Қазантаев|Ғанибек Қазантаев]] | Титулы_4 = [[Шиелі ауданы]]ның әкімі | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Kyzylorda province seal.svg | Басқара бастады_4 = 8 ақпан 2008 | Басқаруын аяқтады_4 = 13 ақпан 2013 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_4 = [[Ерлан Төлегенұлы Мұстафаев|Ерлан Мұстафаев]] | Ізбасары_4 = [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] | Туған күні = 13.10.1976 | Туған жері = {{туғанжері|Жаңақорған ауданы|Жаңақорған ауданында}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті]] |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|Экономист-менеджер|заңгер}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Парасат ордені}} }} }} '''Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев''' ([[13 қазан]] [[1976]], [[Жаңақорған ауданы]], [[Қызылорда облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, экономист, заңгер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің бірінші орынбасары]]. Нәлібаев — [[Қызылорда облысы]]ның бұрынғы әкімі (2022—2026) және белгілі мемлекет қайраткері [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаевтың]] туған інісі.<ref>[https://www.inbusiness.kz/kz/last/bir-ujden-bireu-berdibek-saparbaev-ketip-tugan-inisi-akim-boldy Бердібек Сапарбаев кетіп, туған інісі әкім болды]</ref> == Өмірбаяны == Әкесі — Нәлібаев Машбек Сапарбайұлы (1926–2004), «Өзгент» кеңшарының бригадирі және басқарушысы болып жұмыс істеген. Анасы — Нәлібаева Бибіш Нұрманқызы (1933–2004). Нұрлыбек Нәлібаев [[Қоңырат]] тайпасы [[Жаманбай]] руы [[Қараша (Орта жүз)|Қараша]] бұтағынан шыққан. Қазақ мемлекеттік аграрлық университетін (1997) «Экономика және менеджмент» мамандығы бойынша; [[Қызылорда гуманитарлық заң университеті]]н (2003) «Заңғылымы» мамандығы бойынша бітірген. «[[Нұр Отан ХДП|Нұр Отан]]» ХДП мүшесі (2006 жылдан). 1997 жылдан - «Қазақойл-коммерция» [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]] мұнай өндіру бойынша сарапшысы. 1998 жылдан - «Бұлақ» ЖШС директорының орынбасары. 1999 жылдан - «Стандарт Ойл Бейс» ЖШС директоры. 2001 жылдың наурызынан - «Стандарт Ойл» ЖШС директоры. 2001 жылдың кыгжуйегінен - «Станлаот Ойл Трейдинг» ЖШС директоры. 2002 жылдан - «Харрикейн Ойл Продактс» ЖАҚ Қызылорда филиалының директоры. 2002 жылдың қазанынан - «Қызылорда Мұнай Сервис» ЖШС бас директоры 2005 жылдың тамызынан - Қызылорда қаласы әкімінің орын- басары, қала әкімінің міндетін уақытша атқарушы. 2005 жылдың қазанынан - [[Қызылорда қаласы]] әкімінің орынбасары. 2007 жылдан - [[Қызылорда облысы]]ның әкімі аппаратының жетекшісі. 2008 жылдан бері - Қызылорда облысы Шиелі ауданының әкімі. Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы «[[Нұр Отан ХДП|Нұр Отан]]» ХДП филиалының төрағасы (2008 жылдан). 2013-2021 жж. – Қызылорда облысы, Қызылорда қаласының әкімі. 2021 жылғы 1 сәуірден бастап Қазақстан Республикасы премьер-министрі Кеңсесінің Өңірлік даму бөлімінің меңгерушісі. 2022 жылғы 7 сәуірден бастап Қызылорда облысының әкімі.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nurlyibek-nalbaev-kyizyilorda-oblyisyinyin-akm-bolyip-336475/ Нұрлыбек Нәлібаев Қызылорда облысының әкімі болып тағайындалды. tengrinews.kz]</ref> 2026 жылғы 6 мамырдан бастап ол — Премьер-министрдің бірінші орынбасары.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/nm-nalibaev-turaly-642459 Н.М. Нәлібаев туралы]</ref> Әскери атағы — [[аға лейтенант]]. Діни көзқарасы — [[ислам]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы — «Еліміздің табысты дамуы үшін қажеттінің бәрі бар - ауқымды аумақ, бай минералдық ресурстар. Халыктың демографиялық дамуы, қазірде барынша қалпына келтіріліп жатқан қуатты өндірістік және ауылшаруашылық базасы».<ref name="kimkim" /> Хоббиі — спорт (волейбол), домбыра шерту, ән айту, атқа салт міну, автомобильмен жылдам жүру. Сүйіп оқитын әдебиеті — тарихи және классикалық жанрлар.<ref name="kimkim" /> == Отбасы == Үйленген. Жұбайы — Мәлика Мұстафақызы Сыздықова. Ұлы — Назарбек Машбек (2002 жылы туған); қыздары — Айя Машбекова (2004 жылы туған) мен Аруна Машбекова (2010 жылы туған).<ref name="kimkim">Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> Ағасы [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаев]] (1953–2023) әр жылдары Үкімет аппаратын, бірнеше облысты, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігін, Кеден комитетін басқарған, Премьер-министрдің орынбасары болған. * Немере інісі Жансұлтан Сапарбаев (1991 жылы туған) 2019–2024 жылдары Астана қалалық Көлік және жол-көлік инфрақұрылымы басқармасының басшысы болған. Тағы бір ағасы Пазылбек Нәлібаев (1966 жылы туған) — 2022 жылдан бастап Арал-Сырдария облысаралық бассейндік балық шаруашылығы инспекциясының басшысы. * Немере інісі [[Әзімбек Пазылбекұлы]] (1991 жылы туған) — 2024 жылдан бастап [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласының әкімі. == Марапаттар == * [[Құрмет ордені]] (2011) * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011) * [[Парасат ордені]] (2016) * Қазақстанның құрметті құрылысшысы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Нәлібаев, Нұрлыбек Машбекұлы}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Шиелі ауданы әкімдері]] [[Санат:Қызылорда әкімдері]] [[Санат:Қызылорда облысының әкімдері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері]] lrrbuitq5e9ftidv3n6vmyxrauc1w64 0 104353 3650672 2103032 2026-09-03T19:58:11Z ~2026-47943-39 185303 Бөлшек валюта саудасындағы брокерлер туралы бөлім толықтырылып, дереккөз рәсімделді 3650672 wikitext text/x-wiki '''Валюта нарығы''' шет ел [[валюта]]сымен (сатып алу, сату, айырбастау) және шетел валюталарындағы төлем құжаттарымен (чектер, вексельдер, телеграф және пошта аударылымдары, аккредитивтер) жасалатын операциялардың жүзеге асырылуына байланысты экономикалық қарым-қатынастардың айрықша саласы. Түрлі елдер [[банк]]терінің арасындағы корреспонденттік байланыстар арқылы құрылатын валюта рыноктары солардың көмегімен сыртқы саудаға, [[инвестиция]]ларға, [[туризм]]ге, басқа да қатынастарға байланысты халықаралық ақша есеп айырысуы жүргізілетін тұтқа болып табылады. ==Валюталық нарықтың қатысушылары== Валюталық нарықтың негiзгi қатысушыларымен болып табылады: *Орталық [[банк]] *[[Сауда]] банктері *[[Фирма]]лар, сыртқы сауда операцияларың орындайтын *Халықаралық [[инвестиция]]лық серiктестiктер, [[зейнетақы]] және қорлар, сақтандыру компаниясының хеджевыесi. *Валюталық [[биржа]]лар *Валюталық делдалдар *Жеке тұлғалар <ref>Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9 </ref> === Бөлшек валюта саудасындағы брокерлер === Жеке тұлғалар электрондық сауда платформаларын ұсынатын брокерлер арқылы бөлшек валюта саудасына қатыса алады. Бір брокер бірнеше сауда платформасын қатар ұсынып, тапсырыстарды орындаудың бірнеше моделін қолдануы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://investinglive.com/directory/brokers/roboforex |title=RoboForex брокеріне шолу (roboforex.com): платформалар, алымдар, қауіпсіздік және басқа мәліметтер |author=Zaki Hasan |date=2026-08-27 |website=InvestingLive |access-date=2026-09-02 |language=en}}</ref> [[File:USDJPY 20081003-20081024.svg|thumb|Валюта нарығы]]'''Валюта нарығы''', [[Валюта]] рыногі — 1) сұраным мен ұсыным негізінде қалыптасқан [[валюта]] курсына сай валюталарды сатып алу-сату шоғырланған ресми орталық; 2) шет ел валюталарын және шет ел валютасымен төленетін төлем құжаттарын сатып алу-сату жөніндегі тұрақты экон. және ұйымдық қатынастар жүйесі. Бұған еуродепозиттер нарығы, еурокредиттер нарығы, еурооблигациялар нарығы енеді. Биржалық валюта нарығы, биржадан тыс (банкаралық) валюта нарығы түрлеріне бөлінеді. Дүниежүзілік аса ірі валюта нарығы [[АҚШ|АҚШ-та]], [[Ұлыбритания]]да, [[Франция]]да, [[Швейцария]]да, [[Жапония]]да, [[Сингапурда]] орналасқан. Валюта нарығына операциялардың екі түрі: “спот” (валютаны тез жеткізу), “форвард” (келісілген курс бойынша уағдалы уақыттан бір ай және одан көп уақыт кейін жеткізу) қолданылады. Валюта нарығы экономиканы мемл. реттеуге бағытталған валюта саясатын жүргізуге мүмкіндік береді. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Нарықтар]] [[Санат:Экономика]] p3ttdkxqtmajpbvq88y4an6j464jh0m 0 118308 3650649 3650377 2026-09-03T17:27:59Z Casserium 68287 3650649 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Ерлан Нысанбаев (54390) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Нысанбаев, 2024 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті = | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Ізашары = [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] | Ізбасары = [[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров|Әлібек Қуантыров]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология, геология және табиғи ресурстар министрі]]нің орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 29 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 21 мамыр 2021 | Премьер_2 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | тақырыпша2_2 = Министрі | мәтін2_2 = [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]]нің орынбасары | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = 13 тамыз 2014 | Басқаруын аяқтады_3 = 29 шілде 2019 | Премьер_3 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | тақырыпша2_3 = Министрі | мәтін2_3 = [[Асылжан Сарыбайұлы Мамытбеков|Асылжан Мамытбеков]]<br>[[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]]<br>[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]<br>[[Сапархан Кесікбайұлы Омаров|Сапархан Омаров]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Қоршаған ортаны қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = ақпан 2013 | Басқаруын аяқтады_4 = тамыз 2014 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | тақырыпша2_4 = Министрі | мәтін2_4 = [[Нұрлан Жамбылұлы Қаппаров|Нұрлан Қаппаров]] | Титулы_5 = [[Астана қалалық мәслихаты]]ның депутаты | Ту_5 = Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg | Ту2_5 = Emblem of Astana (latin).svg | Басқара бастады_5 = 2007 | Басқаруын аяқтады_5 = 2009 | тақырыпша2_5 = [[Астана әкімі|Әкімі]] | мәтін2_5 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br>[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] | Туған күні = 11.8.1961 | Туған жері = [[Қырғызсай|Подгорное]], {{туғанжері|Ұйғыр ауданы|Ұйғыр ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Лейла Төлегенова<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31152435&pos=1;-16#pos=1;-16|title=Нысанбаев Ерлан Нуралиевич (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-06}}</ref><ref name="kimeken">Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> | Балалары = 3<ref name="zakonkz" /> | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = [[Қазақ ауыл шаруашылығы институты]] (1983)<br>[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] (2008) | Мамандығы = орман шаруашылығының инженері (1983)<br>қаржыгер (2008) | Ғылыми дәрежесі = Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Атағы = запастағы [[аға лейтенант]]<ref name="zakonkz" /> | Қызмет еткен жылдары = ? | Құрамында болды = ? | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар|{{Құрмет ордені}}|{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}|{{Астанаға 10 жыл медалі}}}} }} '''Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев'''<ref name="forestnews">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/forest/press/news/details/613628?lang=kk|title=Ерлан Нысанбаев ҚР Экология және табиғи ресурстар министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрлігі]] Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің ресми сайты|date=2023-09-05|accessdate=2023-09-06}}</ref> (кей дереккөзде '''Нұрәлиұлы'''<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/persons_directory/nysanbaev-erlan-n-rali-ly/|title=Нысанбаев Ерлан Нұрәлиұлы|lang=kk|publisher=BAQ.kz|accessdate=2023-09-06}}</ref><ref name="majilis">{{Cite web|url=https://parlam.kz/kk/mazhilis/news-details/id50479/1/1|title=Мәжіліс Экология және табиғи ресурстар министрінің кандидатурасына келісім берді|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің ресми сайты|date=2023-09-05|accessdate=2023-09-06}}</ref> немесе '''Нұралыұлы'''<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/nysanbaev|title=Экология және табиғи ресурстар министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-09-06}}</ref>; [[11 тамыз]] [[1961 жыл]], [[Ұйғыр ауданы]], [[Алматы облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты және 2023 жылдан<ref name="forestnews" /> 2026 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]]. == Жастық шағы және білімі == Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев [[1961 жыл]]ғы [[11 тамыз]]да, [[Алматы облысы]]ның [[Ұйғыр ауданы]]ндағы [[Қырғызсай|Подгорное]] ауылында дүниеге келген. Ерлан Нысанбаев 1983 жылы [[Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]нда орман шаруашылығының инженері мамандығы бойынша және 2008 жылы Абай атындағы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде қаржыгер мамандығы бойынша білім алған. == Мансабы == === Саясатқа дейінгі мансабы (1983–2009) === 1983–2009 жылдары аралығында Ерлан Нысанбаев түрлі компанияларда маман және директор сынды қызметтерінде болған: * 1983 жылдан [[Ұйғыр ауданы]] орман шаруашылығының шебері. * 1984 жылдан Ұйғыр аудандық комсомол комитетінің нұсқаушысы. * 1986 жылдан ұйымдастыру бөлімі меңгерушінісінің орынбасары. * 1989 жылдан Алматы облыстық комсомол комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы. * 1990 жылдан ауыл шаруашылығы бөлімінің сектор меңгерушісінің орынбасары. * 1991 жылдан «КРАМДС-Агро» ғылыми-өндірістік фирмасының бас маманы. * 1992 жылдан «Ақжол-ИМПЭКС» сыртқы сауда фирмасының директоры. * 1994 жылдан «Нысана» шаруа қожалығының төрағасы. * 1996 жылдан «Сельхозэнерго» АӨБ бастығы. * 2000 жылдан [[Атырау облысы]] [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Атырау облысы|әкімі]]нің аппараты «ШБ» КМҚК әкімшілік-шаруашылық қызметі департаментінің бастығы. * 2002 жылдан «Лейер» ЖІЖ директоры. * 2003 жылдан «Автоцентр ЖШС директоры. * 2005 жылдан «Жасылқұрылыс» ҚКК директоры. * 2006 жылдан 2009 жылға дейін «Астана-Жасылқұрылыс» АҚ бас директоры. === Саяси мансабы (2009–2023) === 2009 жылғы шілдеден тамызына дейін Ерлан Нысанбаев [[Қарағанды облысы]]ның [[Бұқар жырау ауданы]] [[Тұзды ауылдық округі]]нің әкімі қызметінде болды. 2009 жылғы тамыздан 2013 жылғы қаңтарға дейін Ерлан Нысанбаев [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]] Орман және аңшылық шаруашылығы комитетінің төрағасы болған. Сол жылғы ақпанда ол [[Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Қоршаған ортаны қорғау вице-министрі]] лауазымына тағайындалған болатын. Бұл қызметін ол 2014 жылға дейін жалғастырды.<ref name="zakonkz" /> 2014 жылғы 13 тамыздан 2019 жылғы 29 шілдеге дейін ол [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]]нің орынбасары қызметінде болды. Орынбасарлығы аяқталған күні ол [[Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология, геология және табиғи ресурстар министрі]] [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]]тің орынбасары қызметіне тағайындалды. Бұл лауазымдағы жұмысы 2021 жылғы 21 мамырда аяқталды. 2021 жылғы мамырдан 2023 жылғы наурызға дейін Нысанбаев [[Сәкен Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті]] Басқарма төрағасының стратегиялық даму және халықаралық байланыстар жөніндегі орынбасары лауазымының иесі болған. Бұл қызметі аяқталғанынан кейін, 2023 жылғы 5 қыркүйекке дейін ол [[Астана әкімі]]нің кеңесшісі болды.<ref name="zakonkz" /> === Экология министрі (2023 бері) === [[Сурет:Нысанбаевтың кандидатурасын талқылау барысы (44965).jpg|нобай|оңға|[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттарының Нысанбаевтың [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] кандидатурасына келісім беруі. Оң жақтан сол жаққа: Мәжіліс аппаратының басшысы [[Ренат Құрметжанұлы Айтаев|Ренат Айтаев]], Ерлан Нысанбаев, жазушы [[Ермек Әмірханұлы Аманшаев|Ермек Аманшаев]], депутат [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин|Еділ Жаңбыршин]] және [[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі|Мәжіліс төрағасы]]ның орынбасары [[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]] және басқалары]] 2023 жылғы 5 қыркүйекте [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрі]] болып тағайындалды.<ref name="premyer" /><ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/en-nysanbaevty-tagayyndau-turaly-58134|title=Е.Н. Нысанбаевты тағайындау туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2023-09-05|accessdate=2023-09-06}}</ref> Бұған дейін, 4 қыркүйек күні, [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|депутаттары]] оның сол лауазымға кандидаттығына келісім берген еді.<ref name="majilis" /> 2024 жылғы 6 ақпандағы [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Әлихан Смайылов үкіметі]]нің отставкасынан кейін Ерлан Нысанбаев Экология және табиғи ресурстар министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.astanatv.kz/kz/news/104221/ |title= Ерлан Нысанбаев Экология және табиғи ресурстар министрі болып қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= Astana TV |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-06}}</ref> 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы кезінде Нысанбаев лауазымынан босатылды. == Ғылыми еңбектері == Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «[[Астана]] қаласын көгалдандырудың экологиялық-ағаш өсіру проблемалары».<ref name="kimeken" /> == Марапаттары және атақтары == Ерлан Нысанбаевтың марапаттар тізімі:<ref name="zakonkz" /> * [[Құрмет ордені]]; * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2007); * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008). Нысанбаевтың әскери атағы — запастағы аға лейтенант.<ref name="zakonkz" /> == Жеке өмірі == Ерлан Нысанбаевтың әкесі — Нысанбаев Нұрәлі Еркебұланұлы және анасы — Нысанбаева Арзангүл. Ерлан Төлегенова Ләйлә Жұмажанқызына (1963 жылы туған) үйленген. Екі ұлы, Ердан (1984 жылы туған), Ерлан Райымұлы (2003 жылы туған) Нұрәлиндер және бір қызы Анар Нұрәлина (1985 жылы туған) бар.<ref name="kimeken" /> Ерлан Нысанбаев [[Қазақ тілі|қазақ]] және [[Орыс тілі|орыс]] тілдерін меңгерген.<ref name="zakonkz" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Нысанбаев, Ерлан Нұрәліұлы}} [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан аға лейтенанттары]] [[Санат:Қазақстан экология министрлері]] nvsiolln19eqpey6s3ay4hyqkzb9r61 0 120109 3650571 3386305 2026-09-03T12:11:46Z Импала2026 185287 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3650571 wikitext text/x-wiki {{Кәсіпкер | Есімі = Медғат Құлжанов | Шынайы есімі = {{lang-ru|Медгат Каримович Кульжанов}} | Сурет = Medgat Kulzhanov 2024.png | Сурет тақырыбы = Медғат Құлжанов, 2023 | Туған күні = 24.12.1946 | Туған жері = Сергиополь ауылы, [[Аягөз ауданы]], [[Семей облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] }} '''Медға́т Кәрі́мұлы Құлжа́нов''' ({{lang-ru|Медгат Каримович Кульжанов}}; [[24 желтоқсан]] [[1946]] жылы туған, Сергиополь ауылы, [[Аягөз]] маңы, қазіргі [[Абай облысы]]) — қазақстандық кәсіпкер, құрылыс инженері және меценат. Қазақстандағы алғашқы жеке кәсіпкерлердің бірі: 1988 жылы «Монолит» құрылыс кооперативін, 1992 жылы «Қуат» холдингтік компаниясын, 1994 жылы «ҚуатАмлонМұнай» қазақстандық-британдық бірлескен мұнай өндіру кәсіпорнын құрды, оны 2009 жылы сатылғанға дейін басқарды<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] мен [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]] мұрасын насихаттау жобаларының бастамашысы әрі демеушісі ретінде танымал, соның ішінде британдық композитор [[Карл Дженкинс]]тің «Шәкәрім» симфониясы (2010)<ref name="azattyq"/><ref name="kp2015"/>. [[Парасат ордені|«Парасат»]] және [[«Құрмет» ордені|«Құрмет»]] ордендерінің иегері<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. == Өмірбаяны == === Тегі және ерте жылдары === Сергиополь ауылында, Аягөз маңында (қазіргі Абай облысы) дүниеге келген<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. Әкесі, Мұхаметкәрім Құлжанов, [[Ұлы Отан соғысы]]ның қатысушысы, басына жарықшақ тиіп, майданнан мүгедек болып оралған; ол Абай мен Шәкәрімнің туған жері — Шыңғыстау төңірегінен шыққан және, ұлының естеліктері бойынша, сол кезде тыйым салынған Шәкәрімнің әндерін есік жабық бөлмеде орындаған<ref name="azattyq"/><ref name="kp2015"/>. Анасы, Қазира, мектеп кітапханашысы болып жұмыс істеген<ref name="book2026"/>. Отбасында алты бала болған; үлкені, Мұрат, қазақ салты бойынша ата-әжесінің тәрбиесінде өскен. Інісі — Мақсұт Құлжанов (1949 ж. т.), медицина ғылымдарының докторы, 1992—1997 жылдары Қазақстанның денсаулық сақтау вице-министрі<ref name="maksut"/>. Әкесі 45 жасында қайтыс болды, ол кезде Медғатқа енді ғана 18 толған еді; отбасында қалған ұлдардың үлкені ретінде ол бала кезінен жұмыс істеп, анасына көмектесті<ref name="book2026"/>. Сергиополь орта мектебін күміс медальмен бітірді<ref name="book2026"/>. Мақалада 24 желтоқсан 1946 жыл қабылданған; biografia.kz анықтамалығында (el.kz порталы қайталаған) 24 желтоқсан 1953 жыл көрсетілген. Бұл күн басқа деректермен үйлеспейді: інісі Мақсұт 1949 жылы туған<ref name="maksut"/>, ал өмірбаян кітабында (2026) Құлжанов өзінің 75 жылдығы туралы айтады<ref name="book2026"/>. === Білімі === Туысының кеңесімен [[Қ. И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті|В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] құрылыс мамандығына түсіп, оны «құрылыс инженері» мамандығы бойынша бітірді<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. Кейін Алматы сәулет-құрылыс институтының аспирантурасында оқып, жылу электр орталығының күлін құрылыс материалдарында жеңіл толтырғыш ретінде пайдалану тақырыбымен айналысты; ғылыми жетекшісі Мәскеу құрылыс-инженерлік институтының (МИСИ) профессоры Клара Гладких болды. Құлжанов бірнеше мақала жариялап, өнертабысқа авторлық куәлік алды, алайда диссертация қорғамады және, өз сөзіне қарағанда, тең авторлықты талап еткен басшылықпен кикілжіңге байланысты институттан кетті<ref name="book2026"/>. Анықтамалық дерек бойынша, 1975—1983 жылдары ҚазПТИ мен Алматы сәулет-құрылыс институтында оқытушы және аға ғылыми қызметкер болып есептелген<ref name="elkz"/>. Өнертабыстарға куәліктері мен патенттері бар<ref name="elkz"/>. === Құрылыстағы жұмысы (1971—1988) === 1971—1975 жылдары «Алматыпромстрой» тресінің СМУ-24-інде шебер және учаске бастығы болып жұмыс істеді<ref name="elkz"/> (естеліктері бойынша — алдымен СМУ-19-да шебер, кейін СМУ-24-те прораб)<ref name="book2026"/>. Аспирантурадан кеткеннен кейін Қазақ КСР Ауыр құрылыс министрлігі жанындағы «Оргтехстрой» жобалау институтында бөлім бастығы, содан соң Ауыл құрылысы министрлігінде бөлім бастығының орынбасары болды<ref name="book2026"/>. 1983—1985 жылдары — «Талдықорғансельстрой» тресінің Лепсі кентіндегі жылжымалы механикаландырылған колоннасының (ПМК) бас инженері<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. 1985—1987 жылдары — [[Екібастұз]]дағы «Экибастузэнергострой» тресі ПМК-сының бастығы<ref name="elkz"/>. Құлжановтың естеліктеріне қарағанда, ол бітпеген нысанды тапсыру туралы құжаттарға қол қоюдан бас тартқаннан кейін бөлімше басшысы болып тағайындалған; кейін жергілікті партия басшылығымен кикілжің, «Звезда Прииртышья» облыстық газетіндегі сыни мақала және басқарма кеңсесіндегі өрт тергеуге әкелді, тергеу «қылмыс құрамының жоқтығына байланысты» тоқтатылды, содан кейін ол жұмыстан шығып, Алматыға оралды<ref name="book2026"/>. Құлжанов [[КОКП]] мүшесі болған жоқ<ref name="book2026"/>. 1987 жылы — «Қазоргтехстрой» институтының бөлім бастығы<ref name="elkz"/>. Сол жылы [[Теңіз (кен орны)|Теңіз кен орны]] маңындағы Гурьев облысында «Монолитстрой» құрылыс басқармасын басқарды, онда республикада алғашқылардың бірі болып монолитті үй құрылысын енгізді; 1987 жылғы қазан—қарашада тапсырылған нысандарды КСРО құрылыс министрі Ю. П. Баталин мен Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н. Ә. Назарбаев]] бастаған делегация қабылдады<ref name="book2026"/>. === «Монолит» кооперативі (1988—1992) === 1988 жылдың көктемінде Алматыдағы біліктілікті арттыру курстарында жүргенде Құлжанов кооперация туралы заңнаманы пайдаланып, өз кәсіпорнын құруға бел буды. Министрліктен бір жыл мерзімге 100 мың рубль несие алып, 1988 жылғы мамырда Алматы облысының [[Қапшағай]] қаласында «Монолит» құрылыс кооперативін тіркеді, оның төрағасы болып 1992 жылға дейін қалды<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. Монолитті технология мен кесімді еңбекақыны қолданған кооператив алғашқы көпқабатты жатақхананы мерзімінен бұрын салып, несиені мерзімінен бұрын қайтарды; содан кейін «Сельстрой» тапсырыстарын орындады (Қапшағай маңында жиырма коттедж) және Өзбекстан мен Түрікменстанда жұмыс істеді<ref name="book2026"/>. 1989 жылы кооператив нысандарын Қазақстан КП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Н. Ә. Назарбаев аралады<ref name="book2026"/>. Құлжановтың өзі «Монолитті» Қазақстандағы алғашқы жеке компания деп атайды<ref name="book2026"/>. === «Қуат» холдингтік компаниясы === 1992 жылы «Монолит» негізінде «Қуат» холдингтік компаниясы құрылды (ірі панельді үй құрылысы зауыты және құрылыс компаниясы); 1992—1994 жылдары Құлжанов оның төрағасы, кейін директорлар кеңесінің төрағасы болды<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. Оның айтуынша, «холдинг» сөзі сол кезде қазақстандық іскерлік айналымда алғаш рет естілді<ref name="book2026"/>. === «ҚуатАмлонМұнай» (1994—2009) === 1990-жылдардың басында Құлжанов мұнай өндірумен айналысуға бел буды. Геолог Райымбек Шақабаевтың ұсынысымен ол [[Қызылорда облысы]]ның Сырдария ауданындағы кеңестік бағалау бойынша аз перспективалы Қоныс және Бектас кен орындарына тоқталып, облыс әкімі Сейілбек Шаухамановтың қолдауын алды<ref name="book2026"/>. Инвестор британдық Amlon тобы болды; 1993 жылы Лондонда тең құқықты негізде бірлескен кәсіпорын құру туралы шартқа қол қойылды, мұнда қаржыландыруды британдық тарап өз мойнына алды, ал бас және қаржы директорлары болып Құлжановтың талабымен Қазақстан азаматтары тағайындалды<ref name="book2026"/>. «ҚуатАмлонМұнай» (ҚАМ) бірлескен кәсіпорны Қазақстан Республикасы үкіметімен жасалған келісімшарт негізінде 1994 жылы құрылып, [[Қызылорда]]да тіркелді<ref name="orgpage"/>; 1994 жылдан Құлжанов — оның бас директоры<ref name="elkz"/>. Баспасөзде кәсіпорынды қазақстандық-американдық деп те атаған<ref name="caravan"/>. Дайындық жұмыстары 1995—1996 жылдарды алды; алғашқы мұнай бұрқағы 1997 жылы алынды<ref name="caravan"/><ref name="book2026"/>. 2003 жылғы желтоқсанда БК алғашқы миллион тонна мұнай өндірді; орташа өндіру деңгейі жылына 400—450 мың тонна болды, 40-тан астам ұңғыма бұрғыланып, өз теміржол терминалы салынды<ref name="caravan"/><ref name="orgpage"/>. Компания [[Құмкөл]] инфрақұрылымы арқылы магистральға қосылу үшін 70 шақырымдық мұнай құбырын төседі, бұл Қытайға экспорт жолын ашты<ref name="book2026"/><ref name="kuat"/>. Холдинг мұрагерінің деректері бойынша, 2009 жылға қарай өндіру тәулігіне шамамен 15 мың баррельге жетті; 1995—2009 жылдары кен орындарында 150 ұңғыма бұрғыланып, кәсіпшілік база, 55 км жол, мұнай дайындау қондырғысы және газтурбиналы электр станциясы салынды<ref name="kuat"/>. 2005 жылы, компанияның он жылдығында, Құлжанов серіктестеріне істен шегінетінін мәлімдеді; британдық акционерлер жобадан шықты — Amlon Trading-ке тиесілі ҚАМ-ның 50 %-ын [[CNPC]] қатысқан консорциум сатып алды<ref name="energyintel"/><ref name="book2026"/>. 2009 жылы Құлжанов кәсіпорынды қытайлық Zhenhua Oil және CNPC компанияларының консорциумына сатты<ref name="kuat"/><ref name="woodmac"/><ref name="book2026"/>. Қоныс пен Бектастағы өндіру шыңы (тәулігіне шамамен 17 мың баррель) жаңа иелері тұсында, 2013 жылы жетті<ref name="woodmac"/>. БК Арал өңірінде елеулі әлеуметтік бағдарлама жүргізді: 2003 жылға қарай әлеуметтік салаға 5 млн доллардан астам қаржы салынды<ref name="caravan"/>; 1998 жылғы мамырда Қызылордада төрт жұлдызды «Самал» қонақ үйі салынды, оның ашылуына президент Назарбаев қатысты<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>; 1999 жылдан компания республиканың бірнеше мәрте чемпионы «Сейхун-ҚАМ» әйелдер гандбол командасының бас демеушісі болды; ҚАМ Қызылорда ЖЭО-дағы аварияны жоюға және Аралды құтқару қорына қаражат аударған алғашқылардың бірі болды, облыс әкімдігі оны жылдың үздік демеушісі деп атап өтті<ref name="elkz"/>. Құлжановтың естеліктеріне қарағанда, 2000-жылдары кен орындарында анаэробты бактерияларды пайдаланатын американдық мұнай бергіштігін арттыру технологиясын қолдану әрекеті депутаттар тобының премьер-министр [[Қасым-Жомарт Тоқаев|Қ. Қ. Тоқаев]]қа жұмыстарды тоқтатуды талап еткен үндеуіне әкелді; Вирусология институты мен Республикалық санитарлық-эпидемиологиялық орталықтың оң қорытындыларынан кейін кінәраттар алынды, бірақ компания технологиядан бас тартты<ref name="book2026"/>. === Басқа жобалар === «Қуат» холдингі арқылы Құлжанов басқа жобаларды да жүргізді. 1997 жылы Қызылордадағы президентпен кездесуде ол 500 млн доллар салуға дайын швейцариялық инвестордың қатысуымен заманауи мұнай-химия зауытын салуды ұсынды, алайда жоба қолдау таппады<ref name="book2026"/>. Тарбағатай тауларындағы алтын өндіру, мал шаруашылығы және шарап жасау жобалары сәтсіз аяқталды<ref name="book2026"/>. Құлжановтың Қазақстандағы соңғы ірі жобасы Шығыс Қазақстан облысының [[Зайсан ауданы]]нда барлау лицензиясын алған «Тарбағатай Мұнай» компаниясын құру болды; әріптес болып қытайлық кәсіпкер Сунь Гуансинь шықты, ол пайданың жартысы мен қытай жағында өңдеу зауытын салуға айырбас ретінде қаржыландыруды өз мойнына алды<ref name="book2026"/><ref name="kursiv2024"/>. Компания Сарыбұлақ газ кен орнын ашып, шекараға дейін газ құбырын салды; 2012 жылы Сарыбұлақ — Зимунай газ құбыры туралы үкіметаралық келісімге қол қойылды<ref name="neftegaz"/>. Құлжановтың айтуынша, осыған орай Зайсан ауданының жақын ауылдары газдандырылды<ref name="book2026"/>. 2005 жылдан «Қуат» холдингі «Семей-ҚУАТ» ерлер волейбол командасының бас демеушісі болды<ref name="elkz"/>. ҚАМ сатылғаннан кейін холдингті жеті жыл бойы Құлжановтың ұлы Шыңғыс басқарды<ref name="crunchbase"/>. === Лондондағы өмірі және оралуы === 2009 жылы «ҚуатАмлонМұнай» сатылғаннан кейін Құлжанов отбасымен [[Лондон]]ға көшті, онда, өз сөзіне қарағанда, биржалық сауда мен қаржы технологияларын зерттеумен айналысты<ref name="azattyq"/><ref name="book2026"/>. Кейін ол ауылдан [[Алматы]]ға әкелген анасының қасында болу үшін Қазақстанға оралды<ref name="book2026"/>. Шыңғыстау етегіндегі атамекен Ардашы қонысында үй салды, онда оның отбасы жыл сайын бас қосады<ref name="book2026"/>. == Меценаттығы == === Абай мен Шәкәрім мұрасы === 1990-жылдардың ортасынан Құлжанов Абай мен Шәкәрім шығармаларының кітаптары мен дыбысжазбаларын шығаруды қаржыландырады<ref name="azattyq"/>. Абайдың мемлекеттік мерейтойлары заң бойынша 25 жылда бір рет аталып өтетіндіктен, ақынның 2005 жылғы 160 жылдығын ол өз бетінше ұйымдастырды: толық шығармалар жинағын қайта бастырды, деректі фильмді қаржыландырды, [[Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нде ғылыми-практикалық конференция және Астанада салтанатты концерт өткізді, онда Абайдың бұрын беймәлім «Май түні» музыкалық шығармасы алғаш рет орындалды<ref name="book2026"/><ref name="elkz"/><ref name="kp2015"/>. Шәкәрімнің 150 жылдығына (2008) Құлжанов Астанада оның шығармаларының екі томдығын шығарып, музыка кешін өткізді<ref name="kp2015"/>. Ол Абайдың серігі әнші Алмағамбеттің ұлы Ниязбек Алдамжаровтың ескі магнитофон жазбаларын қалпына келтіріп, цифрлауды төледі және алматылық студияда Шәкәрім мұрасын жинаушы семейлік Келденбай Өлмесековтың орындауында Шәкәрімнің жиырма әнін жазды, оған емделу мен баспанаға да көмектесті<ref name="kp2015"/><ref name="book2026"/>. Оның қолдауымен Шәкәрім туралы «Мен — жау емеспін» төрт сериялы деректі фильмі түсірілді<ref name="book2026"/>. 1990-жылдардың соңында Құлжанов Алматыдағы [[Мұхтар Әуезов]] үй-мұражайының төбесін жөндеуді төледі<ref name="book2026"/>. 2019 жылы ол алматылық халық музыкалық аспаптары мұражайына аңыз бойынша Шәкәрім тартқан домбыраны тапсырды<ref name="orlova"/>. Ол ұсынған Астанадағы Абай мен Шәкәрім мұрасын тереңдетіп оқытатын Абай атындағы мектеп, Сарыарқа даңғылындағы Шәкәрім ескерткіші және лондондық [[Ковент-Гарден]]де қазақ классикасы сюжетіне опера қою жобалары жүзеге аспады<ref name="book2026"/>. === Карл Дженкинстің симфониялары === Құлжановтың ең ауқымды мәдени жобасы Карл Дженкинстің Абай мен Шәкәрім тақырыптарындағы шығармалары болды<ref name="kp2015"/>. Дженкинстің қазақ әуендеріне арналған «Тлеп» (2006) дискісімен танысқан Құлжанов ұлы Шыңғыс пен скрипкашы Марат Бисенғалиев арқылы композиторға Шәкәрім әндерінің жазбалары мен ноталарын жеткізіп, симфониялық шығармаға тапсырыс берді<ref name="kp2015"/><ref name="azattyq"/>. Қатар ол «Шәкәрім» симфониясын қазақстандық композитор Серік Еркімбековке де тапсырды; ол 2010 жылғы 1 қазанда Астанада Қазақ ұлттық музыка академиясының студенттер оркестрінің орындауында шырқалды<ref name="azattyq"/>. Дженкинстің тамақ әншісі, соло скрипка, хор және оркестрге арналған «Шәкәрім» сюитасы Abbey Road студиясында жазылды, ал оның әлемдік премьерасы 2010 жылғы 31 қазанда лондондық Royal Festival Hall-да Philharmonia оркестрі, Ұлыбританияның ұлттық жастар хоры және қазақ фольклор музыканттарының автордың дирижерлігімен орындауында өтті<ref name="boosey"/><ref name="kp2015"/>. Құлжанов жобаны толық қаржыландырды, оның ішінде гонорарлар, жазбалар және музыканттардың сапарлары<ref name="kp2015"/>. Қазақстандық премьера 2012 жылғы қазанда Алматыда өтті<ref name="azh"/>; 2014 жылғы 11 сәуірде шығарма алғаш рет [[Өскемен]]де шырқалды<ref name="vesti"/>. Содан кейін Құлжановтың тапсырысымен Дженкинс екінші сюита — «Абай» жазды<ref name="kp2015"/>. 2015 жылы Құлжанов кейінгі орындауларда, оның ішінде Карнеги-холлда, тапсырыс берушінің аты аталмағанына және концерт атауларынан Абай мен Шәкәрім есімдері жоғалып кеткеніне өкініш білдірді<ref name="kp2015"/>. === Туған өлкеге көмегі === 2013—2014 жылдары Медғат пен Шыңғыс Құлжановтар Абай ауданының Қарауыл ауылында «Шыңғыстау» спорт кешенін салуға 120 млн теңге бөлді, ол 2014 жылғы сәуірде Шығыс Қазақстан облысының әкімі Бердібек Сапарбаевтың қатысуымен ашылды<ref name="vesti"/>. Сергиопольде әкесі Мұхаметкәрім Құлжановтың атымен көше аталып, мемориалдық тақта орнатылған<ref name="book2026"/>. == Марапаттары == * «Парасат» ордені<ref name="book2026"/> * «Құрмет» ордені<ref name="elkz"/> * Мәдени және гуманитарлық саладағы қайырымдылық және демеушілік қызметі үшін Қазақстан Республикасы Президентінің құрмет грамотасы<ref name="elkz"/> == Отбасы == Жұбайы — Айгүл. Балалары: ұлдары Шыңғыс, Мирас және Ильяс, қыздары Әйгерім мен Айша; немерелері бар<ref name="book2026"/>. Баспасөзде Құлжанов Шәкәрімнің тікелей ұрпағы ретінде аталады<ref name="orlova"/>; отбасының атамекені Шыңғыстау етегіндегі Ардашы қонысында, онда Абай, Шәкәрім және Кеңгірбай би жерленген<ref name="book2026"/>. == Кітаптары == * Құлжанов М. ''Айтарым көп''. — Алматы: Алгорифм, 2023. — 156 б. — ISBN 978-601-06-9142-1.<ref name="book2023"/> * Кульжанов М. ''Искренне о главном'' / қаз. тілден әдеб. ауд. Е. Турсунова. — Алматы: RUAN, 2026. — 232 б. — ISBN 978-601-7087-99-9.<ref name="book2026"/> == Бұқаралық мәдениетте == * 2011 жылы режиссер Қалила Умаров «Шәкәрім симфониясы және Медғат Құлжанов» деректі фильмін түсірді (киностудия KalilaFilm.kz, Лондон). * 2026 жылы режиссер Мұрат Есжан «Қара алтын» көркем фильмін түсірді (продюсер Айсәуле Әбілда) — авторлардың мәлімдеуінше, Қазақстандағы алғашқы жеке мұнай компаниясының құрылуы туралы нақты оқиғаға негізделген мотивациялық бизнес-драма. Бас кейіпкер кәсіпкер Қасым Исағалиевті Қуандық Қыстықбай сомдады; сюжет құрылыс кооперативінен «болашағы жоқ» деп есептелген кен орнын игеруге көшуді, британдық инвестор тартуды және қазақ даласынан лондондық сахнаға дейінгі жолды қамтиды. Кинопремьера — 2026 жылғы 10 қыркүйек<ref name="kursiv2026"/>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2|refs= <ref name="elkz">{{cite web |url=https://el.kz/content-24433_15348/ |title=Кульжанов Медгат Каримович |website=el.kz |date=2013-08-28 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="book2026">{{Кітап |авторы=Кульжанов М. |тақырыбы=Искренне о главном |жауапты=лит. пер. с каз. Е. Турсунова |орны=Алматы |баспасы=RUAN |жыл=2026 |барлық беті=232 |isbn=978-601-7087-99-9}}</ref> <ref name="book2023">{{Кітап |авторы=Құлжанов М. |тақырыбы=Айтарым көп |орны=Алматы |баспасы=Алгорифм |жыл=2023 |барлық беті=156 |isbn=978-601-06-9142-1}}</ref> <ref name="azattyq">{{cite web |url=https://rus.azattyq.org/a/shakarim_symphony_kulzhanov_sponsor/2220267.html |title=Британский композитор Дженкинс посвятил симфонию Шакариму — после идеи казахского бизнесмена |last=Батырхан |first=С. |website=Радио Азаттық |date=2010-11-15 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="kp2015">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/prodvigaya-kazahskuyu-kulturu/ |title=Продвигая казахскую культуру |last=Соколов |first=Л. |website=Казахстанская правда |date=2015-06-18 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="maksut">{{cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31215101 |title=Кульжанов Максут Каримович |website=ИС «Параграф» |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="orgpage">{{cite web |url=https://kz.orgpage.ru/kyizyilorda/kuatamlonmunay-too-5251529.html |title=Куатамлонмунай, ТОО (Қызылорда) |website=OrgPage |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="caravan">{{cite web |url=https://www.caravan.kz/news/sp-kuatamlonmunajj-kam-razrabatyvayushhee-dva-neftyanykh-mestorozhdeniya-v-kyzylordinskojj-oblasti-poluchilo-pervyjj-mln-tonn-nefti-192066/ |title=СП «КуатАмлонМунай» (КАМ) Қызылорда облысындағы екі мұнай кен орнын игеріп, алғашқы млн тонна мұнай алды |website=Караван / Kazakhstan Today |date=2003-12-13 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="kuat">{{cite web |url=https://kuatenergy.com/ |title=KUAT Energy Group |website=kuatenergy.com |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="energyintel">{{cite web |url=https://www.energyintel.com/0000017b-a7a6-de4c-a17b-e7e6db6e0000 |title=Kazakhstan: Chinese Swoop For Second Kyzl-Orda Field |website=Energy Intelligence |date=2005-02-16 |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="woodmac">{{cite web |url=https://www.woodmac.com/reports/upstream-oil-and-gas-kuatamlonmunai-area-551051/ |title=Kuatamlonmunai Area Report |website=Wood Mackenzie |date=2026-04-22 |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="kursiv2024">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2024-06-25/zhnb-tarbagataimunaioilpunkt/ |title=Сарыбұлақта «Тарбағатай Мұнай» не істемек |website=Курсив |date=2024-06-25 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="neftegaz">{{cite web |url=https://neftegaz.ru/news/transport-and-storage/738467-kazakhstan-priostanovil-eksport-prirodnogo-gaza-v-kitay-iz-zaysanskogo-rayona/ |title=Казахстан приостановил экспорт природного газа в Китай из Зайсанского района |website=Neftegaz.ru |date=2022-05-24 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="crunchbase">{{cite web |url=https://www.crunchbase.com/person/shyngys-kulzhanov |title=Shyngys Kulzhanov |website=Crunchbase |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="orlova">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/na-ney-igral-shakarim/ |title=На ней играл Шакарим |last=Орлова |first=И. |website=Казахстанская правда |date=2019-03-18 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="boosey">{{cite web |url=https://www.boosey.com/cr/music/Karl-Jenkins-Shakarim/58208 |title=Karl Jenkins — Shakarim |website=Boosey & Hawkes |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="azh">{{cite web |url=https://azh.kz/en/news/view/217 |title=British Karl Jenkins' symphony «Shakarim» is presented in Almaty |website=azh.kz / BNews.kz |date=2012-10 |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="vesti">{{cite web |url=https://vestisemey.kz/891/s-lyubovyu-k-rodnoy-zemle.html |title=С любовью к родной земле |last=Рысакова |first=Ш. |author2=Какишев Н. |website=Вести Семей |date=2014-04-17 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="kursiv2026">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/qara-altyn-alghashqy-zheke-munaj-kompaniyasy-qalaj-quryldy/ |title=«Қара алтын»: Қазақстандағы алғашқы жеке мұнай компаниясы қалай құрылды |last=Бакелекова |first=Ү. |website=Курсив |date=2026-08-19 |access-date=2026-09-03 |lang=kk}}</ref> }} == Сілтемелер == * [https://kuatenergy.com/ KUAT Energy Group сайты] {{DEFAULTSORT:Құлжанов, Медғат Кәрімұлы}} [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:24 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]] [[Санат:Қазақстан меценаттары]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[ru:Кульжанов, Медгат Каримович]] ==Дереккөздер== <References/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] [[Санат:1946 жылы туғандар]] 0rq37h4bgoq367pw2x9ijqa1cfnkwqr 0 198394 3650635 2980875 2026-09-03T15:20:04Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3650635 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = ПостФинанс Арена |толық атауы = |шынайы атауы = |бұрынғы атаулары = Альменд мұз сарайы, Берн-Арена |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = PostFinance-Arena Luftbild 2011.jpg |ені = |сурет атауы = |lat_dir = N|lat_deg = 46.958618|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 7.468611|lon_min = |lon_sec = |region = CH-BE |CoordScale = |санат = |орналасуы = [[Берн]], [[Швейцария]] |қаланғаны = |салынған = |жаңартылған = 1969, 2007–2009 |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = [[1967]] |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = [[SC Bern]] |сыйымдылығы = 17 031 |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = PostFinance-Arena |позициялық карта = Швейцария |карта ені = }} '''ПостФинанс Арена''' ({{lang-de|PostFinance-Arena}}) (алғашқы атауы '''Альменд мұз сарайы''' ({{lang-de|Eisstadion Allmend}}) және '''Берн Арена''' ({{lang-de|Bern Arena}}) — [[швейцария]]лық [[Берн]]дегі арена. Көбінесе шайбалы хоккейден қолданылады және СК Берн үй аренасы болып табылады. [[1967 жыл]]ы ашылып, қазіргі кезде оның сыйымдылығы 16789 адам. ПостФинанс Арена — [[Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2009|2009 жылдың шайбалы хоккейден әлем чемпионатының]] негізгі аренасы болған және ''Виктория Кубогінің'' алғашғы жарысын өткізген. == Көрермендер == ПостФинанс Арена жалпы еуропалық рекордты ұстап тұр — 2006/2007 маусымындағы орташа көрермендер саны 15993.<ref>{{cite web|url=http://www.iihf.com/index.php?id=1270|title=Attendance figures in European hockey leagues 2007-2008|accessdate=2008-07-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/66YEbzXqT|archivedate=2012-03-30}}</ref> [[Сурет:PostFinanceArenaFans.jpg|thumb|none|200px|ПостФинанс Арена трибуналарының бірі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.postfinancearena.ch Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730212721/http://www.postfinancearena.ch/ |date=2012-07-30 }} [[Санат:Швейцария стадиондары]] onekwfs5hazqyjslwqfctv2llwwec76 10 199802 3650743 3631669 2026-09-04T04:32:01Z ShadZ01 56180 3650743 wikitext text/x-wiki <includeonly> {| class="infobox" style="width: 24em; font-size: 87%;" |- style="text-align: center;" !style="background: {{{Түс|khaki}}};" colspan=3|{{#if:{{{Атауы|}}}|'''{{{Атауы|}}}'''|'''{{PAGENAME}}'''}} |- style="text-align:center;" |colspan=3|{{#if:{{{Тыс|}}}|[[Сурет:{{{Тыс}}}|220px|Сингл]]}} |- style="text-align:center;" !style="background: {{{Түс|khaki}}};" colspan=3|{{{Орындаушы}}} [[сингл]]і {{#if: {{{Альбом}}}| <br />«{{{Альбом}}}» альбомынан}} {{#if:{{{Шығарылған|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}} '''Шығарылған''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Шығарылған}}} }} {{#if:{{{Формат|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}} '''Формат''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Формат}}} }} {{#if:{{{Б жағы|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}} '''Б жағы''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Б жағы}}} }} {{#if:{{{Жазылған|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}} '''Жазылған''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Жазылған}}} }} {{#if:{{{Жанр|{{{Жанрлар|{{{Жанры|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}}}}| {{!}}- {{!}} '''Жанры''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Жанр|{{{Жанрлар|{{{Жанры}}}}}}}}} }} {{#if:{{{Тілі|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}} '''Тілі''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Тілі}}} }} {{#if:{{{Өлең авторы|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}} '''Өлең авторы''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Өлең авторы}}} }} {{#if:{{{Сазгері|{{{Композиторы|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}| {{!}}- {{!}} '''[[Сазгер]]і''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Сазгері|{{{Композиторы}}}}}} }} {{#if:{{{Ұзақтығы|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}} '''Ұзақтығы''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Ұзақтығы}}} }} {{#if:{{{Лейблі|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}} '''Лейблі''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Лейблі}}} }} {{#if:{{{Продюсері|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}} '''[[Продюсер]]і''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Продюсері}}} }} {{#if:{{{Сертификация|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}} '''Сертификация''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Сертификация}}} }} |- style="text-align:center;" {{#if: {{{Чарттар|}}} | {{1 cell table row | attributes = style="background: {{{Түс|khaki}}}; text-align:center" colspan="3" | data = '''Чарттардағы айлар'''}}}} |- {{#if: {{{Чарттар|}}} | {{1 cell table row | attributes = colspan="3" style="line-height: 1.25" | data = {{{Чарттар}}}}}}} |- style="text-align:center;" {{#if: {{{Шолулар|}}} | {{1 cell table row | attributes = style="background: {{{Түс|khaki}}}; text-align:center" colspan="3" | data = '''Кәсіби шолулар'''}}}} |- {{#if: {{{Шолулар|}}} | {{1 cell table row | attributes = colspan="3" style="line-height: 1.25" | data = {{{Шолулар}}}}}}} |- {{#if: {{{Алдыңғы|}}}{{{Келесі|}}}{{{Жыл|}}} | {{1 cell table row | attributes = style="background: {{{Түс|khaki}}}; text-align:center" colspan="3" | data = '''{{{Орындаушы}}}''' синглдерінің хронологиясы}}}} |- {{#if: {{{Алдыңғы|}}}{{{Келесі|}}} | {{!}}- style="text-align:center;" {{!}}style="width: 33%; line-height: 1.25" {{!}}{{#if:{{{Алдыңғы|}}}|«{{{Алдыңғы}}}»<br />}}{{#if:{{{Алд_жыл|}}}|({{{Алд_жыл}}})}} {{!}}style="width: 33%; line-height: 1.25" {{!}}'''«{{{Атауы}}}»'''<br />({{{Жыл}}}) {{!}}style="width: 33%; line-height: 1.25" {{!}}{{#if:{{{Келесі|}}}|«{{{Келесі}}}»<br />}}{{#if:{{{Кел_жыл|}}}|({{{Кел_жыл}}})}} }} {{#if: {{{Аудио|}}} |''({{Audio|{{{Аудио}}}|тыңдау}})''}} |- {{#if: {{{Басқа|}}} | {{{Басқа}}} }} |}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша синглдер]]}}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша әндер]]}}</includeonly> <noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Музыка|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jb3e6u8g2c3snjbcyw24ormfodf503f 0 203071 3650826 3625668 2026-09-04T10:22:34Z StarDeg 13992 /* Прогрессивті партия */ 3650826 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс =мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Томислав Николич | Шынайы есімі = {{lang-sr|Томислав Николић}} | Суреті = Tomislav Nikolić, official portrait.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Сербия]]ның 4-ші Президенті | Ту = Flag of the President of Serbia.svg | Ту2 = Coat of arms of Serbia.svg | Басқара бастады = [[31 мамыр]] [[2012 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[31 мамыр]] [[2017 жыл]] | Премьер = [[Мирко Цветкович]]<br>[[Ивица Дачич]]<br>[[Ана Брнабич]] | Ізашары = [[Борис Тадич]] | Ізбасары = [[Александр Вучич]] | Титулы_2 = Ұлттық Ассамблеясының Президенті | Ту_2 = Standard of the President of the National Assembly of Serbia.svg | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[8 мамыр]] [[2007 жыл]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[13 мамыр]] [[2007 жыл]] | Ізашары_2 = [[Борко Вучич]] (Міндетін атқарушы) | Ізбасары_2 = [[Милютин Мрконич]] (Міндетін атқарушы) | Титулы_3 = Югославияның Премьер-Министрінің орынбасары | Ту_3 = Emblem of SFR Yugoslavia.svg | Ту2_3 = Flag of Serbia.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[12 тамыз]] [[1999 жыл]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[9 қазан]] [[2000 жыл]] | Премьер_3 =[[Момир Булатович]] | Ізашары_3 = [[Вук Драшкович]] | Ізбасары_3 = [[Миролюб Лабус]] | Титулы_4 = Сербия Премьер-Министрінің орынбасары | Ту_4 =Flag of Serbia.svg | Ту2_4 = Coat of arms of Serbia.svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 =[[24 наурыз]] [[1998 жыл]] | Басқаруын аяқтады_4 = [[12 тамыз]] [[1999 жыл]] | Премьер_4 =[[Мирко Марьянович]] | Ізашары_4 = [[Драган Томич]] | Ізбасары_4 = [[Небойша Чович]] | Туған күні = 15.02.1952 | Туған жері =[[Сербия Социалистік Республикасы|Сербия СР]] [[Югославияның Социалистік Федералды Республикасы|Югославия]] [[Сербия]] [[Крагуевац]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Сербия православ шіркеуі]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = [[Драгица Николич]] | Балалары = Радомир, Бранислав | Партиясы = [[Серб озық партиясы]] Сербияның радикалды партиясы Тәуелсіз кандидат | Білімі = | Қолтаңбасы = Signature Tomislav Nikolic.png | Commons = Томислав Николич | Марапаттары ={{Достық ордені}} [[Сурет:Noribbon.svg|35px]] [[Сурет:By-order friendship of nations rib.png|35px]] [[Сурет:PRT Order of Prince Henry - Knight BAR.svg|30px]] [[Сурет:National Order of Merit - Athir v.1 (Algeria) - ribbon bar.gif|35px]] [[Сурет:Ribbon jose marti.png|35px]] [[Сурет:Ribbon bar of Order of Glory.png|35px]] [[Сурет:GRE Order Redeemer 1Class.png|35px]] [[Сурет:Ukraine-zaslug1.png|35px]] [[Сурет:CYP Order of Makarios III ribbon.svg|35px]] | Сайты = [http://www.tomislavnikolic.org/ Official website] }} '''То́мислав Ни́колич''' ({{lang-sr|Томислав Николић}}; [[15 ақпан]] [[1952 жыл]], [[Крагуевац]], [[Югославияның Социалистік Федералды Республикасы|Югославия]]) — [[сербия]]лық экс-саясаткер, Сербияның 2012–2017 жылдары аралығында<ref>{{Cite web|url=http://www.ria.ru/world/20120520/653998947.html|title=Тадич признал своё поражение на президентских выборах в Сербии|lang=ru|access-date=2023-01-26|publisher=РИА Новости}}</ref>. [[Сербия президенті]], [[Серб озық партиясы|Сербияның прогрессивтік партиясының]] негізін қалаушы. [[Сербиядағы президент сайлауы (2012)|2012 жылғы президенттік сайлау]]да ол екінші раундта президент ретінде бес жылдық мерзімге сайланды. [[Крагуевац]]та туған Николич ұзақ уақытқа созылған [[Сербия радикалды партиясы]]ның (SRS) мүшесі болды. 1998 жылдан бастап 1999 жылға дейін [[Сербия премьер-министрі]]нің орынбасары және 1999 жылдан 2000 жылға дейін коалициялық үкімет құрамында [[ФР Югославия]]ның вице-премьері болды. Николич [[2003 жыл]]дан бастап Радикал партиясы төрағасының орынбасары болды және ол қысқа мерзімде [[Сербия Ұлттық жиналыс]]ының төрағасы болды және [[2008 жыл]]ы ол партиялық көшбасшы [[Воислав Шешель]]ден Сербияның [[Еуропа Одағы]]мен қарым-қатынасы туралы келіспеушіліктерден кейін отставкаға кетті. Николич Сербияның ЕО-на кіруіне қол жеткізгеніне қарамастан, Шешельге және оның фракциясына қатты қарсы болды. Николич сербиялық Прогрессивтік партияны құрды<ref>{{Cite news|title=Serb opposition leader resigns|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7602499.stm|publisher=BBC News|accessdate=28 July 2008|date=7 September 2008}}</ref>, ол бірнеше СРС мүшелері қосылды. Николич [[2000 жыл]]ғы сайлауда Югославия Президентіне жүгіріп, үшінші орынға ие болды. Ол сондай-ақ Сербия президенті үшін төрт рет (2003, 2004, 2008 және 2012 жж. Сайлау). 2003 жылы ол ең көп дауыс жинады, бірақ сайлау [[2004 жыл]]-жылы және [[2008 жыл]]ы Борис Тадичтен екінші орынға шықты. 2012 жылы ол Тадичке Сербия президенті болуға дайын{{citation needed|date=April 2015}}. == Ерте өмірі == Томислав Николич Крагуйевада туды. Оның әкесі Радомир жұмысшы болды, ал оның інісі Живадинка (інокиович) үй шаруасындағы әйел болатын. Жастық шағында ол жеңіл атлетикамен айналысты. Крагуйевак орта мектебін бітірді. Оның алғашқы жұмыс орны зираттың жетекшісі болды<ref name="gj-2000"/><ref>[https://www.nytimes.com/2012/05/21/world/europe/serbian-presidential-elections.html?_r=2&ref=europe Nationalist Declares Victory in Serbian Presidential Runoff] New York Times</ref>. 1971 жылы «Жеграп» құрылыс компаниясымен жұмыс істей бастады, ал 1978 жылы Крагуйевада «22 желтоқсан» компаниясында Инвестициялық-техникалық қызмет көрсету бөлімінің бастығы болып жұмыс істеді, сондай-ақ Крагуйвак қаласындағы Utility Services компаниясының техникалық директоры болды. Ол және оның әйелі Dragica (туған Нинковичтін) екі ұлы бар<ref name="gj-2000"/>.<ref name="gj-2000">{{cite web|url=http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/08/16/srpski/P00081509.shtm|title=Ko je ovaj čovek? Tomislav Nikolić|accessdate=4 February 2008|publisher=Glas Javnosti|author=Zorica Vulić|date=15 August 2000|language=Serbian}}</ref>. == Саяси мансап == === Радикалды партия === Николич өзінің саяси мансабын Халықтық Радикал партиясының вице-президенті ретінде бастады. Оның бастамасы бойынша Халықтық Радикал партиясы сербиялық радикалды партияны қалыптастыру үшін Воислав Шешелдің серб ұлттық жаңаруымен біріктірілді. Шешель жаңа партияның президенті және Николич вице-президент болып сайланды. [[1991 жыл]]дан бері Сербия Ұлттық Ассамблеясының депутаты, сол жылдан бері жалғыз сайланған. [[1993 жыл]]ы Воислав Шешель Николайға воевод четниковдеп атағын берді<ref>{{citation|url=http://www.b92.net/info/izbori2012/kandidati.php?yyyy=2012&mm=04&dd=20&nav_id=602360|title=Tomislav Nikolić – kandidat SNS-a|publisher=B92.net|accessdate=28 July 2012}}</ref>. Слободан Милошевич пен Сербия социалистік партиясы астында ол және Шешель үш айға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді, ол Гнйиланда қызмет етті. Алайда{{citation needed|date=May 2012}}, [[1998 жыл]]ғы наурызда Сербияның радикалды партиясы Социалистік партиямен бірге коалиция құрды, содан кейін ол Сербия Үкіметінің вице-президенті болды және [[1999 жыл]]дың соңына қарай Югославия Федеративтік Республикасы Үкіметінің вице-президенті болды{{citation needed|date=April 2015}}. [[2000 жыл]]ы ол Сербияның бірінші президенті лауазымына кірісті. [[2000 жыл]]ы [[Сербия және Черногория|Югославияда]] өткен президенттік сайлауда Воислав Коштуница мен Слободан Милошевичтің артынан үшінші орынды иеленді. Содан кейін ол [[2003 жыл]]ы Сербияда өткен президенттік сайлауда бірінші орынды иеленді (46,23%), Драголюб Мишунович алды, бірақ нәтижесі жарамсыз деп танылды 38,8%. Николич [[2004 жыл]]ғы президенттік сайлаудағы төрағалыққа тағы бір ұсыныс жасады. Бірінші турда ол 30,1% дауыс алды және Борис Тадич 27,3% алды. 27 маусымда өткен екінші турда Николич Тадичке 53,7% -дан 45,4% -ға дейін жеңіліп қалды. [[2003 жыл]]дың [[23 ақпан]]ында ол Воислав Шешель БЮБХТ-ке өз еркімен барғаннан кейін партия көшбасшысының орынбасары болды. Партияның басшылығымен Николич партияны күштеп ұлтшылдыққа емес, кедейлік пен жұмыссыздық сияқты экономикалық және әлеуметтік мәселелерге назар аударуға ынталандырды{{citation needed|date=January 2013}}. Николич [[2007 жыл]]ғы [[8 мамыр]]да Парламенттің спикері болып сайланды, Демократиялық партияның Милена Милошевичті парламенттің 244 депутатынан 142-ден 99-ға дейін жояды. Сербияның Демократиялық партиясы оны қолдады. [[Косово]]<ref>{{cite web|url=http://www.birn.eu.com/en/82/15/2826|title=Kosovo Condemns Nikolić Appointment|accessdate=9 May 2007|publisher=Balkan Investigative Reporting Network|date=9 May 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070512031214/http://www.birn.eu.com/en/82/15/2826/|archivedate=12 May 2007|df=dmy-all}}</ref>. Демократиялық Партиясының Хайрелин Кучи, Реформисттік партия ОРР-нің президенті Ильи Хохха және Косово үкіметінің мүшесі Агим Чеку Николяны «Косово үшін зиянсыз және қауіпті» деп айыптады. [[9 мамыр]]да Николич [[Ресей|Ресей Федерациясының]] елшісі Александр Алексеевпен кездесті және ол [[Сербия]]ны [[Белорусь]]-[[Ресей]] супер мемлекетінің бір бөлігіне айналдыруды қолдайтын парламентке сөз сөйледі. Олар «Америка мен Еуропалық Одақтың гегемонияларына қарсы тұру» туралы айтады<ref>{{cite web|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/5/D272D5D8-F93D-4337-A490-C1A723B00483.html|title=Serbian Parliament Speaker Calls For Closer Russia Ties|accessdate=9 May 2007|publisher=Radio Free Europe|date=9 May 2007}}</ref>. Ол Демократиялық партия мен Сербияның Демократиялық партиясы коалиция үкіметіне дайындық бойынша алдын ала одақ құрғаннан кейін [[15 мамыр]]да спикер лауазымынан босатылды. Николич Демократиялық партияларға Косовоның тәуелсіздігін «бейбіт жолмен» қабылдайтын болса, «Радикал» партиясы «тыныш және күте алмайды» деді<ref name="speaker">{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200705/08/eng20070508_372871.html|title=Nikolic elected as Serbian parliament speaker|accessdate=9 May 2007|publisher=People's Daily Online|author=Xinhua|date=8 May 2007}}</ref><ref name="resign">{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/NR/exeres/E6FC6B3F-7BAE-4024-B811-6F8A75D73295.htm |title=Serb radical quits as speaker |accessdate=13 May 2007 |publisher=Al Jazeera |date=13 May 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070515050933/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/E6FC6B3F-7BAE-4024-B811-6F8A75D73295.htm |archivedate=15 May 2007 }}</ref> [[2008 жыл]]ы ол [[2008 жыл]]ы өтетін президенттік сайлауға қайта сайланды. Оның ұраны барлық жүрекпен болды ({{lang-sr|Свим свитер}}, Свим срема). [[2008 жыл]]дың [[20 қаңтар]]ында Николич 39,99 пайыз дауыспен бірінші турда жеңіске жетті. Николич пен қазіргі Борис Тадич 35,39% дауыс жинап, 3 ақпанда өтетін сайлауда бір-бірін қарсы алды. Николай жоғалып, 2,197,155 немесе 47,97% дауысқа ие болды. Николич [[2008 жыл]]дың [[6 қыркүйек|6 қыркүйегінде]] Радикал партиясы басшылығынан кенеттен отставкаға кеткен болатын. Сербиялық БАҚ Николич пен Радикал партиясы иерархиясының басқа мүшелері, әсіресе партия жетекшісі Воислав Шешилидің партиялардың Сербияға ұсынылған [[Еуропа одағы|Еуропалық одаққа]] мүшелікке қалай әрекет ету керектігі туралы айырмашылықтарды келтірді<ref>{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gSODx7lXC9y_DIgjBstHpJG7IW2w |title=Top Serbian ultra-nationalist quits posts over EU: report |publisher=AFP |date=6 September 2008 |accessdate=6 September 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110520165715/http://afp.google.com/article/ALeqM5gSODx7lXC9y_DIgjBstHpJG7IW2w |archivedate=20 May 2011 |df=dmy }}</ref>. Кейінгі күндерде Николич Радикал партиясының «Forward, Serbia»<ref>{{cite news |url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2008&mm=09&dd=08&nav_id=53304 |title=Nikolić forms own parliamentary club |publisher=B92 |date=8 September 2008 |accessdate=8 September 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080909234938/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2008&mm=09&dd=08&nav_id=53304 |archivedate=9 September 2008 |df=dmy }}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.mtsmondo.com/news/vesti/text.php?vest=108927 |title=Da li će otcepljeni radikali skinuti bedževe? |publisher=Mtsmondo |date=10 June 2010 |accessdate=8 May 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013140920/http://www.mtsmondo.com/news/vesti/text.php?vest=108927 |archivedate=13 October 2008 |df=dmy }}</ref> (Форвард, Сербия) атты бірнеше радикалды партиясы бар парламенттік топ құрды. Николич баспасөзге «ескі Сербияның радикалды партиясы енді жоқ» деп айтты<ref>{{cite web|url=http://www.srs.org.yu/index.php?a=183 |title=Писмо др Војислава Шешеља 11.9.2008 |accessdate=2008-09-13 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913045949/http://www.srs.org.yu/index.php?a=183 |archivedate=13 September 2008 |df=dmy }}. srs.org.yu</ref>. [[2008 жыл]]ғы [[11 қыркүйек]]те Шешелж барлық радикалды партия мүшелеріне хат жолдады. Ол Николич пен оның тобын «сатқын, батыстық қуыршақтар мен агенттер» деп атады. Ол сондай-ақ барлық СҚҚ мүшелеріне «серб ұлтшылығы, анти-глобализм және ресейшіл саясат»<ref>{{cite web|url=http://www.mtsmondo.com/news/vesti/text.php?vest=109274|title=Nikolić ejected from the Radical Party|publisher=Mtsmondo.com|date=10 June 2010|accessdate=8 May 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927035707/http://www.mtsmondo.com/news/vesti/text.php?vest=109274|archivedate=27 September 2008|df=dmy-all}}</ref> идеологиясына адал болып қалуға шақырды. [[2008 жыл]]ғы [[12 қыркүйек]]те Николич және оның тобы ресми түрде Радикал партиясынан шығарылды. Николич өз партиясын құратыны туралы жариялады<ref>{{cite web|url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/newsbriefs/setimes/newsbriefs/2008/09/12/nb-05|title=Nikolić states he will form his own party|publisher=Setimes.com|date=31 May 2011|accessdate=8 May 2012}}</ref>. == Прогрессивті партия == [[Сурет:Nikolić & Vučić 2008.jpg|250px|нобай|солға|Томислав Николич және Александер Вучич SNS-ның негізін қалаушы монастырында]] [[2008 жыл]]ғы [[24 қыркүйек]]те ол өзінің жаңа партиясының атауы [[Серб озық партиясы|Сербия прогрессивтік партиясы]] болатынын және бірінші конвенция 21-қазанда өткізілетінін жариялады<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2008&mm=09&dd=24&nav_category=11&nav_id=320312|title=Nikolićeva Srpska napredna stranka|publisher=[[B92]]|date=24 September 2008|accessdate=8 May 2012}}</ref>. Жаңа партияның құрылтай съезі [[2008 жыл]]дың [[21 қазан]]ында өтті. [[2011 жыл]]ғы [[5 ақпан]]да Ұлттық жиналыс алдында Николич және оның саяси қайраткерлері - Миланка Карич (Сербия қозғалысының күші, Велемир Ильич (Жаңа Сербия), Александр Вулин (Социалистер қозғалысы) және Александр Вучич парламенттік сайлауды талап етті Сербия полициясының ресми мәліметіне сәйкес, 55 мыңға жуық адам бар, [[2011 жыл]]дың [[16 сәуір]]інде Николич сол өтінішпен үлкен наразылық тудырды, сол күні таңертең шөлдеп, аштық жариялады, сосын ұлттық парламентке көшті. Сербияның бұрынғы Сербия үкіметін (Борис Тадич бастаған) мәжбүрлеп парламенттік сайлау өткізуге мәжбүрлеп<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2011&mm=04&dd=16&nav_id=73833 |title=B92 16 April |publisher=B92.net |accessdate=8 May 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121104212138/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2011&mm=04&dd=16&nav_id=73833 |archivedate=4 November 2012 |df=dmy }}</ref> , 17-ші сәуірде Тадич Николич-ке парламент палаталарына келіп, Николичқа соққысын тоқтатуды ұсынды, Николичтың жағдайы нашарлады жекеменшік ауруханаға жатқызылған.Сербияның БАҚ-ы оның жағдайы туралы жиі хабардар етті<ref name="day 2">{{cite web|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=04&dd=18&nav_category=11&nav_id=506742|title=Vesti – Nikolića u bolnici obišao ministar|publisher=B92|date=18 April 2011|accessdate=8 May 2012}}</ref>, сол түнде оның артериялық шиеленісі жоғары болды (150/100 mmHg), бірақ ол ішілік емдеуге немесе дәріге барудан бас тартты. Аштық ереуілі қалаған нәтижеге әкелмейтінін түсінген кезде, Николай Пасханы тастаған болатын{{Citation needed|date=July 2012}}. Николич партияны [[2012 жыл]]ғы парламенттік сайлауда басқарып, [[2012 жыл]]ғы президенттік сайлауда президент лауазымына аттанды. Оның ұраны «Сербияның қозғалысын алайық» ({{lang-sr|Покренимо Србију}}, {{lang|sr|Pokrenimo Srbiju}})). Акция барысында оның білім алу мәселесі көтерілді, себебі оппозиция Николячтың жекеменшік мектепте күмәнді жағдайлар бойынша магистр дәрежесін алды деп мәлімдеді. Николич күнделікті «Блиц» және «Курир» газеттеріне өтемақы ретінде 4 миллион еуро төлеуді талап етіп жауап берді<ref>[http://www.kurir-info.rs/nuns-zabrinut-zbog-tuzbi-nikolica-clanak-221650 NUNS zabrinut zbog tužbi Nikolića] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622125238/http://www.kurir-info.rs/nuns-zabrinut-zbog-tuzbi-nikolica-clanak-221650 |date=2012-06-22 }}, Kurir-info.rs (11 May 2012); retrieved 27 March 2013.</ref>. [[2012 жыл]]дың [[6 мамыр]]ында Николич 25.05% дауыспен бірінші турды жоғалтты. Николич пен қазіргі Борис Тадич 25,31% дауыс жинады, [[20 мамыр]]да өтетін сайлауда бір-бірімен қарсы алды. Николич сайлау учаскелерінің 70% дауыс беру кезінде 49,4% дауыс жинады. Борис Тадич, оның сайлаудағы қарсыласы, оны жеңісімен құттықтап, Сербия Николичтың қолындағы жетістіктерді жалғастыратынына үміт білдірді<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18134955|title=Tomislav Nikolić "victory" over Tadić in Serbia run-off|accessdate=20 May 2012|publisher=BBC News|date=20 May 2012}}</ref>. Николич [[2012 жыл]]дың [[24 мамыр]]ында сербиялық Прогрессивтік партияның көшбасшысы қызметінен босатылды және бір мезгілде Сербияның барлық азаматтарының президенті болуға ниет білдіре отырып, партияға мүшелігін тоқтатты<ref>{{cite news|url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2012&mm=05&dd=24&nav_id=80417|title=Serbia's new president quits as party leader|publisher=B92|date=24 May 2012|accessdate=28 July 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221121000/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2012&mm=05&dd=24&nav_id=80417|archivedate=21 February 2014|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.jura.kg.ac.rs/index.php/sr/7l3.htm|title=Inkompatibilitet funkcije predsednika Republike Srbije|journal=Glasnik prava/Herald of Law|publisher=Kragujevac Faculty of Law|last=Đorđević|first=Srđan|language=Serbian}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.politika.rs/rubrike/Politika/Sme-li-Nikolic-javno-da-navija-za-SNS.lt.html|title=Sme li Nikolić javno da navija za SNS|publisher=Politika.rs|date=31 January 2014|language=Serbian}}</ref>. [[2013 жыл]]дың қыркүйек айының соңында Сербия полициясы Сербия православ шіркеуінің оң қанатының топтары мен өтініштері бойынша күштірек қатерлерден кейінгі үшінші жыл қатарынан Белградтық гей-махаббат шеруіне тыйым салды. Шеруге шыққанға дейін Дачич гомосексуальды мінез-құлықтың «ненормальды»<ref>{{cite web|publisher=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/03/serbia-bans-gay-pride-march|title=Serbia bans gay pride march| date=3 October 2013|accessdate=4 October 2013}}</ref> екенін және Сербиядағы гомосексуалдардың «халықтың көпшілігінің тілегін құрметтеуге» мұқтаж екенін айтқан мәлімдеме жасады, егер «көпшілік тілегі шеруге қатыспайтын болса орын. «Николич кейіннен «келесі жылдың шеруін ұйымдастыру туралы жұмысты дереу бастауға» шақырды<ref>{{cite web |publisher=Tanjug |url=http://www.tanjug.rs/videodet.aspx?galID=105042&videoID=606461 |title=Dačić:S približavanjem parade bezbedonosne procene različite |date=24 September 2013 |accessdate=4 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131001161155/http://www.tanjug.rs/videodet.aspx?galID=105042&videoID=606461 |archivedate=1 October 2013 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Politika|url=http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/politika/aktuelno.289.html:456483-Nikolic-Vec-danas-poceti-pripreme-za--Paradu-ponosa-dogodine|title=Nikolić: Već danas početi pripreme za Paradu ponosa dogodine|date=30 September 2013|accessdate=4 October 2013}}</ref>. === Сербия Президенті === Сергей Николич [[2012 жыл]]ғы [[11 маусым]]да Сербияның Президенті лауазымына тағайындалды. Еуроодақтың кеңею жөніндегі комиссары Штефан Фюлле қатысқан ең жоғары лауазымды тұлға болды және басқа елдердің көптеген елшілері де болды. [[Хорватия]], [[Босния және Герцеговина]], [[Словения]] және [[Македония]]ның басшылары Сребреницада геноцидті мойындамағандықтан Вуковарға наразылық білдіріп, ұлықтау рәсіміне бойкот жариялады<ref>{{cite news|title=Neighbors boycott Serb president's inauguration|url=http://www.foxnews.com/world/2012/06/11/neighbors-boycott-serb-president-inauguration|newspaper=Fox News|date=11 June 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=Serbian President Nikolic Inaugurated Amid Boycott|url=http://www.rferl.org/content/serbian-president-nikolic-inaugurated/24611045.html|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=11 June 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=Balkan neighbours boycott Serbia’s presidential inauguration|url=http://www.euronews.com/2012/06/11/balkan-neighbours-boycott-serbias-presidential-inauguration/|newspaper=Euronews|date=11 June 2012}}</ref>. == Қайшылықтар == === Четник воевод === Сербияның радикалды партиясы [[1991 жыл]]ы Воислав Шешельдің президенті және Томислав Николичпен вице-президент ретінде құрылған. Бұл кейде [[Неофашизм|неофафашизмге]] бағдарланған және Сербияның аумақтық кеңеюіне ұмтылған Четник партиясы ретінде сипатталды. Четниктер Югославияда Ұлы Отан соғысы болды, ол Драга Михайловичтің басшылығымен, ол оккупациялау күштерімен және соғыс қылмыстарымен ынтымақтастықта айыпталды. [[1993 жыл]]ы Босния соғысы кезінде Николич Романья тауында салтанатты рәсімде Шешелидің «Четник войвод» деп жарияланды<ref>{{cite news|url=http://www.balkaninsight.com/rs/article/seselj-inspired-serbs-to-fight-in-croatia/1656/4|title=Vojislav Seselj ‘Inspired Serbs to Fight Croats’|publisher=balkaninsight.com|date=15 May 2013|accessdate=16 February 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.telegraf.rs/vesti/politika/220790-nekad-bilo-proglasenje-tome-nikolica-za-cetnickog-vojvodu-video|title=Proglašenje Tome Nikolića za četničkog vojvodu!|publisher=telegraf.rs|date=24 May 2012|accessdate=16 February 2017}}</ref>. === Үлкен Сербия === [[1990]] және [[2008 жыл]]дар аралығында Николич бірнеше мәрте Ұлы Сербияны құруды талап етті<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/05/22/world/europe/newly-elected-serb-affirms-course-on-european-union.html|title=Newly Elected, Serb Affirms Commitment to Joining European Union|publisher=The New York Times|date=22 May 2012|accessdate=22 May 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2012/may/20/serbia-president-eu?newsfeed=true|title=Former extreme nationalist becomes Serbian president|publisher=The Guardian|date=22 May 2012|accessdate=22 May 2012}}</ref>. Николич [[2004 жыл]]ы Загреб газетіне Вируситика-Карловак-Карлобаг желісі бойындағы Үлкен Сербия шекарасы империалистік саясаттың бір бөлігі болмағанын<ref>{{cite web|url=http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/aktuelno.69.html:158897-Ne-odustajemo-od-Velike-Srbije|title=Ne odustajemo od Velike Srbije|publisher=Novosti.rs|date=16 June 2004|accessdate=24 May 2012}}</ref> He also said that he would not have diplomatic relations with Croatia because they are "occupying Serbian land".<ref>{{cite web |url=http://www.nacional.hr/clanak/10840/grobar-politickih-reformi-u-srbiji |title=Grobar političkih reformi u Srbiji |publisher=[[Nacional (weekly)|Nacional]] |date=6 January 2004 |accessdate=24 May 2012 |language=Croatian |trans-title=Gravedigger for political reforms in Serbia |author=Davor Pašalić |archivedate=1 July 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/68pYcs7Rc?url=http://www.nacional.hr/clanak/10840/grobar-politickih-reformi-u-srbiji |df=dmy }}</ref>, бірақ ол үшін және басқа да радикалды көшбасшылар үшін «арман» болып қала беретіндігін айтты. Ол сондай-ақ, Хорватиямен дипломатиялық қарым-қатынас болмайтынын айтты, өйткені олар «Сербияның жерін иеленеді». 2007 жылы Николич Сербияның радикалды партиясындағы саяси әрекеттің негізі [[Сербия]]ның, [[Черногория]]ның және [[Сербия]]ның Кражина Республикасын бір Балқан мемлекетінде біріктіруі болды деп мәлімдеді. Бірақ [[2012 жыл]]ғы сайлаудан бірнеше күн бұрын Николич Frankfurter Allgemeine Zeitung сұхбатында көршілес елдердің аумақтық тұтастығына күмән келтіре алмайтындығын және оның бұрынғы пікірлері күшінен айырылғанын айтты<ref>{{cite web|url=http://doznajemo.com/2012/05/24/tomislav-nikolic-ne-stidim-se-sto-sam-bio-cetnik|title=TOMISLAV NIKOLIĆ: Ne stidim se što sam bio četnik!|publisher=Doznajemo online magazin|date=24 May 2012|accessdate=24 May 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107215824/http://doznajemo.com/2012/05/24/tomislav-nikolic-ne-stidim-se-sto-sam-bio-cetnik|archivedate=7 January 2016|df=dmy-all}}</ref>. Бұл ұстанымның өзгертілгені туралы сұрағанда, ол француз философына: «Тек ақымақ өз пікірін өзгертпейді» дейді. === Косоволық Албандар === 90-жылдары Николич Минимакс телеарнасындағы барлық косоволық албандарды Албанияға шығаратыны туралы айтты<ref>https://www.youtube.com/watch?v=IIM0q1JSLpY</ref>. [[1999 жыл]]ы Косово соғысы кезінде Сербия полициясы мен Югославия әскерінің Косоводан 800 мыңнан астам Косово албандары Сербияның вице-премьері болған Николич болған. === Джинджич және Журювия === Сербияның премьер-министрі Зоран Джинджич жарақат алған аясындағы ескертуде Николич [[2003 жыл]]дың [[28 ақпан]]ында былай деп жазды: «Егер сендерден кім, келесі айда немесе екеуінде Зоран інгенчті бір жерде көретін болса<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=05&dd=08&nav_category=418&nav_id=245466|title=Vesti – Biografija Tomislava Nikolića|publisher=B92|date=8 May 2007|accessdate=8 May 2012}}</ref> , оның алдында Титода да аяғы бар өлім «. Екі аптадан аз уақыт бұрын Джинджич Белградта өлтірілді. Николич кейінірек оның өтініші үшін кешірім сұрады, ол не болатынын білмегенін ешқашан айтпайтын еді. Джинджичті айырмашылығы Николич бірнеше рет «Славко Курвиджаның өлтірілгеніне өкінбеймін» деп кешірім сұраудан бас тартты (Журналист Славко Курювия 1999 жылы 11 сәуірде ғимаратының есігінің алдында өлтірілді<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/intervju/eng/2004/nikolic.php|title=Interview with Tomislav Nikolic|publisher=B92.net|date=May 2004|accessdate=24 May 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pressonline.rs/page/stories/sr.html?view=story&id=47954|title=Press Online :: Napredni Toma|language=Serbian|publisher=Pressonline.rs|date=27 September 2008|accessdate=8 May 2012}}</ref>.) === Білім беру === [[2012 жыл]]ы Николич Нови Сад басқару факультетінің магистр дәрежесін бір классқа немесе емтиханға қатыспастан сатып алуға айыптады. Бұл айыптаулар оның дипломының мөрі жоқ екеніне және басқа оқушылар сабақтарға немесе емтихандарға қатыспағанын еске салғанына негізделген<ref>[http://www.vesti-online.com/Vesti/Srbija/250851/Nikolic-ipak-na-sudu-zbog-diplome "Nikolić ipak na sudu zbog diplome"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201083336/http://www.vesti-online.com/Vesti/Srbija/250851/Nikolic-ipak-na-sudu-zbog-diplome |date=2017-02-01 }}, [[Vesti online]]; accessed 31 August 2012.</ref><ref>[http://www.kurir-info.rs/istina-o-diplomi-tome-nikolica-clanak-220818 "Istina o diplomi Tome Nikolića!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423170203/http://www.kurir-info.rs/istina-o-diplomi-tome-nikolica-clanak-220818 |date=2014-04-23 }}, Kurir-info.rs; accessed 11 May 2012.</ref>. === Вуковардың мәлімдемелері === [[2012 жыл]]дың мамыр айындағы сұхбатында Николич Frankfurter Allgemeine Zeitung сөзін «Вуковар Сербия болды, ал Хорваттар Хорваттарға ешқашан оралмайды» деп айтқан<ref>[http://www.jutarnji.hr/novi-srbijanski-predsjednik-tomislav-nikolic--vukovar-je-bio-srpski-grad-i-hrvati-se-nemaju-zasto-vracati-u-njega/1030326 "Novi srbijanski predsjednik Tomislav Nikolić: Vukovar je bio srpski grad i Hrvati se nemaju zašto vraćati u njega"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107215824/http://www.jutarnji.hr/novi-srbijanski-predsjednik-tomislav-nikolic--vukovar-je-bio-srpski-grad-i-hrvati-se-nemaju-zasto-vracati-u-njega/1030326 |date=2016-01-07 }}, Jutarnji.hr, 24 May 2012; retrieved 27 March 2013.</ref>. Хорватия президенті Иво Йосипович Николичті осы мәлімдемеге сынға алды және Николичтың өтінішті алып тастау жөніндегі болашақтағы ынтымақтастығына байланысты болды<ref>[http://www.pressonline.rs/sr/vesti/vesti_dana/story/222509/Josipovi%C4%87%3A+Saradnja+mogu%C4%87a+ako+Nikoli%C4%87+promeni+stavove.html "Josipović: 'Saradnja moguća ako Nikolić promeni stavove'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116063134/http://www.pressonline.rs/sr/vesti/vesti_dana/story/222509/Josipovi%C4%87%3A+Saradnja+mogu%C4%87a+ako+Nikoli%C4%87+promeni+stavove.html |date=2018-11-16 }}, Pressonline.rs, 26 May 2012; retrieved 27 March 2013.</ref>. Келесі күні Николичтың кеңсесі Николич ешқашан осындай мәлімдеме жасамаған және оны «қасақана өтірік деп атаған» деген мәлімдеме жасады. Дегенмен, Frankfurter Allgemeine Zeitung журналисті Майкл Мартенс кейін Николичтың бұл мәлімдемені жасағанын көрсететін дыбыстық жазбаны жариялады. === Сребреница қырғыны туралы пікірлер === 2012 жылғы 2 маусымда Николич Черногория теледидарында «Сребреницада ешқандай геноцид болмады: Сребреницада ауыр соққылар жасалды, кейбір сербдер табылды, оларды іздестірді және жазаланды» [...] біреуі сот ісін дәлелдеп, оқиға ретінде геноцид ретінде таниды »деп мәлімдеді. Николич Сребреницадағы қаскүнемдіктерді еске түсіруге қатыспайды деп мәлімдеді: «Сербия президенті әрқашан Сребреницаға бара жатқанын сұрамаңыз, менің бұрынғы президентім сол жерде болған және құрметті марапатқа ие болды, неге әрбiр президент осылай жасайды?»<ref name=Guardian>{{cite news|title=Serbian president denies Srebrenica genocide|url=http://www.genocidewatch.org/images/Serbia_12_06_02_Serbian_president_denies_Srebrenica_genocide.pdf|newspaper=The Guardian|date=2 June 2012}}</ref>. [[Босния және Герцеговина]]дағы төрағалығының мүшесі Бәкир Изетбеговичтің айтуынша, Николиктің пікірлері аман қалғандарды қорлады. Ол «Сребреницада геноцидге жол бермеу аймақтағы ынтымақтастық пен татуласу жолын ашпайды, керісінше, жаңа түсініспеушіліктер мен шиеленістерді тудыруы мүмкін» деді. Еуропалық Одақтың сыртқы саясат бөлімінің басшысы Кэтрин Эштон «ЕО тарихты қайта жазу туралы кез келген ниетінен мүлдем бас тартады» деп мәлімдеді<ref name="TWP">{{cite news|title=Serbia’s new president revives Balkan tensions by denying Srebrenica massacre was genocide|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/serbias-new-president-revives-balkan-tensions-by-denying-srebrenica-massacre-was-genocide/2012/06/04/gJQAtstIDV_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120613052832/http://www.washingtonpost.com/world/europe/serbias-new-president-revives-balkan-tensions-by-denying-srebrenica-massacre-was-genocide/2012/06/04/gJQAtstIDV_story.html|dead-url=yes|archive-date=13 June 2012|newspaper=The Washington Post|date=4 June 2012}}</ref>. [[АҚШ мемлекеттік департаменті|Америка Құрама Штаттарының Мемлекеттік департаменті]] Николичтың мәлімдемесіне наразылық білдірді және оларды негізсіз және жемқорлық деп санады<ref>{{cite news|last=Toner|first=Mark C.|title=Serbian President Nikolic Denies Srebrenica Genocide|url=https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2012/06/191831.htm?goMobile=0|newspaper=U.S. State Department|date=5 June 2012}}</ref>. [[2013 жыл]]ғы [[25 сәуір]]де Николич Сербия атынан кез-келген жеке адам жасаған қылмыстар үшін кешірім сұрады, атап айтқанда, Сребреницада жасалған қылмыстар үшін<ref name="BBC apology">[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089 Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'], ''[[BBC News]]'', 25 April 2013.</ref><ref name="Al Jazeera apology">[http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/04/2013425102523848273.html Serbia president 'apologises' for massacre], ''[[Al Jazeera]]'', 25 April 2013.</ref><ref>[http://www.abc.net.au/news/2013-04-26/serbia-president-apologises-for-srebrenica-massacre/4652032 Serbian president apologises for Srebrenica massacre], ''[[ABC News (Australia)|ABC News]]'', 26 April 2013.</ref>. Кешірім Николай [[2012 жыл]]ы өткен президенттік сайлауда «Сребреницада ешқандай геноцид болмады» деп сынға түскеннен кейін келді, дегенмен бұл оның предшественникі Тадичпен мойындады. Алайда, [[Босния және Герцеговина]]дағы БАҚ-да жаңалықтар толық түсініксіз және Николичқа Сребреницаны өлтіруді геноцид деп таныған жоқ{{clarify|date=April 2015}}. === Пайғамбарлық туралы және Қытай халқына «сары адамдар» === [[2015 жыл]]дың [[18 желтоқсан]]ында Николич Белградта, Қытай Халық Республикасының Премьер-Министрі Ли Кэцянмен кездесті. Ол былай деді: «200 жыл бұрын елімізде бір адам болған және ол пайғамбар болған және Қытай туралы ешқашан естімеген, бірақ ол:» Адамдар шығыстан шығады - сары адамдар мен әлемді басқарады, және Морава өзенінен су ішуді талап етеді. «Бұл мәлімдеме кейбір серб газеттерінің қорлауы ретінде сипатталды және бұл сатиралық телешоудың тақырыбы болды<ref>{{cite web|url=http://www.kurir.rs/vesti/politika/nikolic-uvredio-premijera-kine-liju-kecengu-citirao-tarabice-i-nazvao-ga-zutim-clanak-1640663|title=NIKOLIĆ UVREDIO PREMIJERA KINE: Liju Kećengu citirao Tarabiće i nazvao ga žutim!|publisher=Kurir|date=19 December 2014|accessdate=11 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y3maXpJO0zI|title=24 minuta sa Zoranom Kesićem - 40. epizoda (21. decembar 2014.)|publisher=24 minuta sa Zoranom Kesićem - Official YouTube channel|date=27 December 2014|accessdate=11 February 2017}}</ref>. === «Серб гендерінің» қорғау туралы пікірлері === [[2016 жыл]]дың 25-ші қаңтарында Николай өзінің туған қаласы Крагуйвац Университетінің «Педагогикалық шеберлік орталығы» үшін іргетас қаланды. мекемеде бағаналы жасуша зерттеу бөлімі болады. Никольич «Stem Cell Bank» «серб халқының ең маңызды және ең әдемі сипаттамаларын сақтауға» және «Сербияның генетикалық материалы, Сербия кодексі, сербтің өткендігі және Сербиялық болашағы бар жерде осында туылуы керек» деп мәлімдеді. Бұл маған қолдау көрсетуге бағыттады »<ref name="Nikolic criticized">{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2016&mm=01&dd=26&nav_id=96814|title=Nikolic criticized for statement at research center ceremony|publisher=B92|date=25 January 2016|accessdate=9 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.balkaneu.com/nikolic-urges-protection-serbian-genes/|title=Nikolic urges protection of “Serbian genes”|publisher=balkaneu.com|date=27 January 2016|accessdate=9 February 2017}}</ref>. Сербияның [[омбудсмен]]і Саша Джанкович осыған байланысты Twitter-де« бұл мәлімдемеге өкінген »деп жауап берді және Конституцияның бірінші бабында« Сербия Республикасы - Сербия тұрғындары мен онда тұратын барлық азаматтар. «Войводина социал-демократтар лигасы (ВСДЛ) президентке» Конституцияны бұзған «нацистік мәлімдеме жасады деп мәлімдеді және оны отставкаға кетуге шақырды. === Омар әл-Баширді құрметтеу === Николай мемлекеттік және шетел азаматтарының көпшілігін Мемлекеттік күніне орай безендірді. [[2016 жыл]]ы ол Суданның президенті Омар ал-Баширді құрметтеді, себебі бұл ел [[Косово]]ның тәуелсіздігін танудан бас тартты. Халықаралық қылмыстық сотқа арналған [[Нью-Йорк]]тегі Коалиция Николичке Судан президентін берген Медияны қайтарып алуға шақырды, себебі Баширді Халықаралық қылмыстық сот (ХҚС) тарапынан іздестірілуде және адамзатқа қарсы қылмыстардың бесеуі<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2016&mm=04&dd=06&nav_category=11&nav_id=1116853|title=Zašto je Nikolić odlikovao optuženog za genocid|publisher=B92|date=6 April 2016|accessdate=9 February 2017}}</ref>, екі соғыс есебі бар қылмыстар мен геноцидтің үш есебі Дарфурда жасалған<ref>{{cite web|url=http://www.balkaninsight.com/mk/article/world-ngos-slam-nikolic-for-honoring-sudan-dictator-04-06-2016/1431/48|title=Serbia President Criticised for Honouring Wanted Sudan Leader|publisher=balkaninsight.com|date=6 April 2016|accessdate=9 February 2017}}</ref>. === Гинекология және әйелдер туралы пікірлер === [[2016 жыл]]дың қыркүйек айында Сербия, Черногория және Сербия республикаларының гинекологтар мен акушерлік ассоциацияларының симпозиумының ашылуында Николич: «Гинекология әйел туралы білім, егер кімде бар болса, сол білім бар деп айтуға мәжбүрлеу керек» деді<ref>{{cite web|url=http://www.blic.rs/vesti/politika/predsednik-nikolic-ginekologija-je-znanje-o-zeni-ako-iko-sme-da-se-usudi-da-kaze-da/f0qcz5f|title=Predsednik Nikolić: Ginekologija je znanje o ženi, ako iko sme da se usudi da kaže da ga poseduje|publisher=Blic|date=18 September 2015|accessdate=11 February 2017}}</ref>. Войводина (ВСДЛ) социал-демократтар лигасының мүшесі Майя Седляревич Николич әйелдерді ренжіткенін, сондай-ақ ол білмейтін, оқымайтын және үстірт екенін айтты<ref>{{cite web|url=http://www.informer.rs/vesti/politika/32435/LSV-Tomislav-Nikolic-je-uvredio-zene|title=LSV: Tomislav Nikolić je uvredio žene!|publisher=Informer|date=18 September 2015|accessdate=11 February 2017}}</ref>. == Библиографиясы == Николай он үш кітап шығарған: *''Ни победа ни пораз – Жеңіс те, жеңіліс те емес'' *''Све за Косово и Метохију – Косово мен Метохия үшін барлығын'' *''Отета победа – Ұрланған жеңіс'' *''Шешеља за председника – Шешель президент болсын'' *''Кроз медијски мрак – БАҚ қараңғылығы'' *''Писмо са адресом – Адресі бар хат'' *''У канџама мржње – Ашудың құрсауында'' *''Говорио сам – Өзім айттым'' *''Скупштински ход по мукама – Азаптау үстіндегі парламенттік серуен'' *''Неокомунистички парламент – Нео-коммунистік парламент'' *''Од почетка – Басынан бастап'' *''Кад падне влада Милошевић пада – Үкімет құлағанда, Милошевич те құлайды'' *''Ровови у Народној скупштини – Ұлттық жиналыстағы траншеялар'' ==Құрмет және марапаттар== {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! colspan=2 | Сыйлық немесе декорация !! Ел !! Күні !! Орны |- | [[Сурет:CYP Order of Makarios III ribbon.svg|80px]] || Макариос III бұйрығы<ref>{{cite news|title=Serbian, Cypriot leaders exchange state decorations |url=http://www.b92.net/eng/news/society.php?yyyy=2013&mm=01&dd=30&nav_id=84416 |newspaper=b92 |date=11 October 2014 |accessdate=28 February 2015}}</ref> || {{CYP}} || 13 Қаңтар 2013 || [[Белград]] |- | [[Сурет:Ukraine-zaslug1.png]] || Құрмет ордені<ref>{{cite news|title=KONAČNO! I Toma Nikolić dobio orden! |url=http://www.pressonline.rs/info/politika/275603/konacno-i-toma-nikolic-dobio-orden.html |newspaper=pressonline |date=6 June 2013 |accessdate=6 June 2013}}</ref> || {{UKR}} || 6 Маусым 2013 || [[Белград]] |- | [[Сурет:GRE Order Redeemer 1Class.png|80px]] || Құтқарушы ордені<ref>{{cite news|title=Predsednik Nikolić ponovo odlikovan!|url=http://www.pressonline.rs/info/politika/276840/predsednik-nikolic-ponovo-odlikovan.html |newspaper=pressonline |date=18 June 2013|accessdate=18 June 2013}}</ref> || {{GRC}} || 18 Маусым 2013 || [[Белград]] |- | [[Сурет:Ribbon bar of Order of Glory.png|80px]] || Даңқ ордені<ref>{{cite news|title=President Serzh Sargsyan Meets Serbian President Tomislav Nikolic |url=http://armenpress.am/eng/news/779743/president-serzh-sargsyan-meets-serbian-president-tomislav-nikolic.html |newspaper=Armenpress |date=11 October 2014 |accessdate=28 February 2015}}</ref> || {{ARM}} || 11 Қазан 2014 || [[Ереван]] |- | [[Сурет:Ribbon jose marti.png|80px]] || Хосе Мартидің ордені<ref>{{cite news|title=Nikolić dobio najviše odlikovanje na Kubi |url=http://rs.n1info.com/a61682/Vesti/Nikolic-dobio-najvise-odlikovanje-na-Kubi.html |newspaper=N1 |date=19 May 2015 |accessdate=19 May 2015}}</ref> || {{CUB}} || 19 Мамыр 2015 || [[Гавана]] |- | [[Сурет:National Order of Merit - Athir v.1 (Algeria) - ribbon bar.gif|80px]] || Құрмет Ұлттық ордені<ref>{{cite web|url=http://www.algerianembassy.org/press/Bouteflika-decorated-Order-Republic-Serbia.html |title=Embassy of Algerie in the United-States of America &#124; Algerian Consular Affairs, Economic Affairs, Foreign Affairs, Algeria Us relations |website=Algerianembassy.org |date=2016-05-17 |accessdate=2016-09-15}}</ref> || {{DZA}} || 17 Мамыр 2016 || [[Алжир]] |- | [[Сурет:Order Dostik 1kl rib.png|80px]] || [[Достық ордені]]<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/predsednikrs/photos/pcb.1152118924834817/1152118634834846/?type=3&theater |title=Tomislav Nikolić - Timeline |publisher=[[Facebook]] |date= |accessdate=2016-09-15}}</ref> || {{KAZ}} || 24 Тамыз 2016 || [[Белград]] |- | [[Сурет:PRT Order of Prince Henry - Knight BAR.svg|80px]] || Князь Генридің ордені<ref>{{cite news|title=Serbian and Portuguese presidents exchange decorations |url=http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2017&mm=01&dd=25&nav_id=100336 |newspaper=B92 |date=25 Қаңтар 2017|accessdate=28 Қаңтар 2017}}</ref> || {{PRT}} || 25 Қаңтар 2017 || [[Лиссабон]] |- | [[Сурет:By-order friendship of nations rib.png|80px]] || Халықтар достығы ордені<ref>{{cite news|title=Devetnaesto odlikovanje za Tomislava Nikolića |url=http://www.politika.rs/sr/clanak/380818/Devetnaesto-odlikovanje-za-Tomislava-Nikolica |newspaper=Politika |date=20 May 2017|accessdate=28 Қаңтар 2017}}</ref> || {{BEL}} || 20 Мамыр 2017 || [[Минск]] |- | [[Сурет:Noribbon.svg|80px]] || Сербия Республикасының ордені<ref>{{cite news|title=Milorad Dodik uručio Orden Tomislavu Nikoliću |url=http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/11/region/2996799/dan-republike-srpske.html |date=9 January 2018|accessdate=9 January 2018}}</ref> || {{BIH}} {{SRB}} || 9 Қаңтар 2018 || [[Баня-Лука]] |} === Құрметті азаматтық === {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- !| Ел !! Қала !! Жыл |- |{{SRB}} || Құрметті азаматы [[Чачак]]<ref>{{cite web|author= |url=http://www.blic.rs/Vesti/Politika/428192/Nikolic-pocasni-gradjanin-Cacka-protest-Dveri |title=Nikolić počasni građanin Čačka, protest Dveri |website=Blic.rs |date= |accessdate=2016-09-15}}</ref> || 2013 |- |[[Сурет:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] [[Сурет:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] [[Босния және Герцеговина]] ([[Сербия Республикасы]]) || Құрметті азаматы [[Требине]]<ref>{{cite web |url=http://mojahercegovina.com/tomislav-nikolic-pocasni-gradanin-trebinja/ |title=Archived copy |accessdate=2015-07-27 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130914093536/http://mojahercegovina.com/tomislav-nikolic-pocasni-gradanin-trebinja/ |archivedate=14 September 2013 |df=dmy }}</ref> || 2013 |- |{{MNE}} || Құрметті азаматы [[Беране]]<ref>{{cite web|author=Srna, Blic |url=http://www.blic.rs/Vesti/Politika/576715/Nikolic-od-danas-pocasni-gradjanin-Berana |title=Nikolić od danas počasni građanin Berana |website=Blic.rs |date= |accessdate=2016-09-15}}</ref> || 2015 |- |{{CHL}} || Құрметті азаматы [[Бейжің]]<ref>{{cite web|author=Srna, Blic |url=http://www.blic.rs/Vesti/Politika/576715/Nikolic-od-danas-pocasni-gradjanin-Berana |title=Nikolić od danas počasni građanin Pekinga |website=Blic.rs |date= |accessdate=2017-03-30}}</ref> || 2017 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Tomislav Nikolić}} *[http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=05&dd=08&nav_category=418&nav_id=245466 Biography by B92/BETA, 8 May 2007] *{{YouTube|N2Z3G0D3x4E|Зоран Джинджич туралы мәлімдеме, 23 Ақпан 2003}} *{{YouTube|8mG_ycqKtps|Борис Тадичке қатысты мәлімдеме}} *{{YouTube|eNZEclITgpw|Үлкен Сербия туралы мәлімдеме}} *[http://www.balkaninsight.com/en/article/tomislav-nikolic-wins-serbian-presidency/ Tomislav Nikolic: New President of Serbia] by [[Balkan Insight]] *[https://gadebate.un.org/67/serbia Statement by Tomislav Nikolić, President of Serbia] to the [[Sixty-seventh session of the United Nations General Assembly]], 25 September 2012 *[http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=04&dd=17&nav_category=11&nav_id=506658] [[Санат:Сербия президенттері]] [[Санат:Крагуевацеде туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша туғандар]] m71mkamofx36pcsgaymbctfbzoqry0l 0 206910 3650709 2809494 2026-09-04T00:24:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3650709 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Родинг |шынайы атауы = Roding |сурет = Roding Oberpfalz.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Roding COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=12 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=31 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кам |кестедегі аудан = Кам (аудан){{!}}Кам |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 17 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Франц Райхольд |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 113,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 369 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11574 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 094 61 |пошта индексі = 93426 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CHA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 3 72 153 |ортаққордағы санаты = Roding |сайты = http://www.roding.de |сайт тілі = de }} '''Родинг''' ({{lang-de|Roding}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Кам (аудан)|Кам]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11574 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 113,8 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 3 72 153''. Қаланың басшысы — Франц Райхольд. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 17 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.roding.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427043218/http://www.roding.de/ |date=2012-04-27 }} {{Бавария аудандары}} {{Германия:Кам ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] 182lj6k89t7665qyryjgfhitopuwjm9 0 211284 3650714 3511487 2026-09-04T02:17:00Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Bendeleben.png]] → [[File:DEU Bendeleben (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG 3650714 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бенделебен |шынайы атауы = Bendeleben |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Bendeleben (Kyffhäuserland) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=22 |lat_sec=21 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=00 |lon_sec=23 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кифхойзер |кестедегі аудан = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Мартин Брюкнер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 22.42 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 698 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 034671 |пошта индексі = 99706 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KYF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 65 006 |ортаққордағы санаты = Bendeleben |сайты = |сайт тілі = de }} '''Бенделебен''' ({{lang-de|Bendeleben}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 698 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 22.42 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 006''. Муниципалитеттің басшысы — Мартин Брюкнер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] a6qibu6nf9o8zt6sbqiblttxwrmx8kq 0 230003 3650711 1833780 2026-09-04T01:01:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3650711 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Роккафорцата |шынайы атауы = Roccaforzata |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=26 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=17 |lon_min=24 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Апулия |кестедегі аймақ = Апулия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Таранто (провинция){{!}}Таранто |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Vincenzo Pastore |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 140 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1815 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 350 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 99 |пошта индексі = 74020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 073023 |ортаққордағы санаты = Roccaforzata |сайты = http://www.comune.roccaforzata.ta.it |сайт тілі = it }} '''Роккафорцата''' ({{lang-it|Roccaforzata}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Апулия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Таранто (провинция)|Таранто]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1815 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 350 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5 км² шамасында. Пошта индексі — 74020. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Madonna della Camera, S.Elia.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0995929243 * Электронды поштасы: comunediroccaforzata@libero.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.roccaforzata.ta.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215063732/http://www.comune.roccaforzata.ta.it/ |date=2012-02-15 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Таранто провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Апулия елді мекендері]] k72uj0notm4wvr0vx7yhda41gmg69jm 0 432621 3650846 2951391 2026-09-04T11:12:01Z Kontributor 2K 135972 елтаңба @common file 3650846 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Варни-ле-Гран |шынайы атауы = Wargnies-le-Grand |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Wargnies-le-Grand (Nord).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=50.3088888889 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=3.66111111111 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(1062)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Нор-Па-де-Кале |кестедегі аймақ = Нор-Па-де-Кале |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Нор |кестедегі аудан = Нор (департамент){{!}}Нор |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Авен-сюр-Ельп (округ){{!}}Авен-сюр-Ельп |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Кенуа-Уест (кантон)|Кенуа-Уест]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Catherine Morel ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,68 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 57—116 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1062 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 186,97 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 59144 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 59639 |ортаққордағы санаты = Wargnies-le-Grand |сайты = |сайт тілі = }} '''Варни-ле-Гран''' ({{lang-fr|Wargnies-le-Grand}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Нор (департамент)|Нор]] департаментінде орналасқан. [[Авен-сюр-Ельп (округ)|Авен-сюр-Ельп]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,68 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''59639'', [[пошта индексі]] — ''59144''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1062 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 186,97 адам/км². {{Демография/FRA/Wargnies-le-Grand}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=60 | барлығы=1036 | е0=48 | ә0=52 | е5=36 | ә5=40 | е10=44 | ә10=36 | е15=36 | ә15=28 | е20=24 | ә20=20 | е25=12 | ә25=20 | е30=48 | ә30=32 | е35=60 | ә35=60 | е40=24 | ә40=60 | е45=40 | ә45=16 | е50=28 | ә50=36 | е55=44 | ә55=32 | е60=44 | ә60=24 | е65=4 | ә65=8 | е70=4 | ә70=20 | е75=20 | ә75=20 | е80=0 | ә80=12 | е85=0 | ә85=4 }} == Тағы қараңыз == * [[Нор департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Wargnies-le-Grand|Варни-ле-Гран}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=59639-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025203815/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=59639-COM |date=2012-10-25 }} * [http://www.mapquest.com/?q=50.3088888889,3.66111111111&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Нор департаментінің коммуналары}} [[Санат:Нор департаментінің коммуналары]] h0st3pwy7nlnyd0i6txk70i0huixe46 10 480412 3650805 3470057 2026-09-04T06:48:50Z Nurken 111493 3650805 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Алматы облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Алматы облысы]] |сурет = [[Сурет:Герб Алматинской области.svg|100px|Алматы облысы Байрағы]] |үсті = Орталығы: '''[[Қонаев (қала)|Қонаев]]''' |бөлім1 = Аудандары |тізім1 = {{hlist| [[Балқаш ауданы|Балқаш]] | [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]] | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл]] | [[Кеген ауданы|Кеген]] | [[Қарасай ауданы|Қарасай]] | [[Райымбек ауданы|Райымбек]] | [[Талғар ауданы|Талғар]] | [[Ұйғыр ауданы|Ұйғыр]] | [[Іле ауданы|Іле]] }} |бөлім2 = Облыстық бағыныстағы қалалар |тізім2 = {{hlist| [[Қонаев (қала)|Қонаев]] | [[Алатау (қала)|Алатау]] }} }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Алматы облысы|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7zyzhje58osohawr0w77ky09is0j7b7 4 491233 3650820 3650428 2026-09-04T09:00:53Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3650820 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35576]||623||26||18||263||28||3||34431||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3045]||290||7||6||398||8||15||2305||0||6||10||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1192]||38||0||0||12||17||0||1113||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 496]||15||0||7||46||6||1||404||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] 641ps2f9bqdvn6orjsmi3g3e6bkrmf2 4 492279 3650570 3650206 2026-09-03T12:02:36Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3650570 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2812}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1002}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:402}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:378}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 5 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:334}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 7 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 8 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:279}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 9 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 10 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Айткүл}} |- | 11 || [[User:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] || [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|Жадыра Абибуллаевна}} |- | 12 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:89}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 13 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:85}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}} |- | 14 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 15 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 16 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}} |- | 17 || [[User:Mtdi20|Mtdi20]] || [[Special:Contributions/Mtdi20|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Mtdi20}} |- | 18 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 19 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Jako2588}} |- | 20 || [[User:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] || [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}} |- | 21 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 22 || [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] || [[Special:Contributions/НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}} |- | 23 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}} |- | 24 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}} |- | 25 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}} |- | 26 || [[User:Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] || [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Айнур Мырзабекова}} |- | 27 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}} |- | 28 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 29 || [[User:Нұрғазықызы Айгерім|Нұрғазықызы Айгерім]] || [[Special:Contributions/Нұрғазықызы Айгерім|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Нұрғазықызы Айгерім}} |- | 30 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}} |- | 31 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}} |- | 32 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}} |- | 33 || [[User:Садыкова Улболсын|Садыкова Улболсын]] || [[Special:Contributions/Садыкова Улболсын|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Садыкова Улболсын}} |- | 34 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Guka1996}} |- | 35 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}} |- | 36 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 37 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 38 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}} |- | 39 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 40 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 41 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 42 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}} |- | 43 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}} |- | 44 || [[User:Tansheber|Tansheber]] || [[Special:Contributions/Tansheber|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Tansheber}} |- | 45 || [[User:Мадикино|Мадикино]] || [[Special:Contributions/Мадикино|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Мадикино}} |- | 46 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 47 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}} |- | 48 || [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] || [[Special:Contributions/Мықтыбек Оразтайұлы|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Мықтыбек Оразтайұлы}} |- | 49 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 50 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 51 || [[User:Jommy3210|Jommy3210]] || [[Special:Contributions/Jommy3210|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Jommy3210}} |- | 52 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 53 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 54 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 55 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 56 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 57 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 58 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}} |- | 59 || [[User:Аянов|Аянов]] || [[Special:Contributions/Аянов|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Аянов}} |- | 60 || [[User:Қарақия ауданы|Қарақия ауданы]] || [[Special:Contributions/Қарақия ауданы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Қарақия ауданы}} |- | 61 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 62 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}} |- | 63 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 64 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 65 || [[User:Айгерім Нұрғазықызы|Айгерім Нұрғазықызы]] || [[Special:Contributions/Айгерім Нұрғазықызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айгерім Нұрғазықызы}} |- | 66 || [[User:Корлан Майдановна|Корлан Майдановна]] || [[Special:Contributions/Корлан Майдановна|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Корлан Майдановна}} |- | 67 || [[User:Бекзада Серікахметқызы|Бекзада Серікахметқызы]] || [[Special:Contributions/Бекзада Серікахметқызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Бекзада Серікахметқызы}} |- | 68 || [[User:Zafer|Zafer]] || [[Special:Contributions/Zafer|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zafer}} {{/end}} 140jsquv5frsafkqgscbk5li68oagc6 0 512711 3650655 3650426 2026-09-03T17:35:40Z Casserium 68287 /* Министрлер тізімі */ 3650655 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі |қысқартылған атауы = ҚР ТЖМ |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті ={{байрақ|Қазақстан}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = Mchs emblem.gif |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[2004 жыл]] (алғаш рет құрылды) <br/>[[2020 жыл]] (қайта құрылды) |ізашары1 = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]нің Төтенше жағдайлар комитеті |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Қазақстан, [[Астана]], Мәңгілік ел көшесі 8, 2-кіреберіс |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]] |басшылықтың лауазымы1 = Министр |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/emer?lang=kk gov.kz/memleket/entities/emer] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі''' — табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу мен оларды жою, азаматтық қорғаныс, өрт және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы салааралық үйлестіру, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және дамыту, төтенше жағдайлардың алдын алу мен оларды жою мемлекеттік жүйесін құруды және одан әрі дамытуды қамтамасыз ету, өрттің алдын алуды және сөндіруді ұйымдастыру саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруды жүзеге асыратын орталық атқарушы орган. == Құрылымы == ;Министрліктің құрамына кіретін комитеттер: * [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Азаматтық қорғаныс және әскери бөлімдер комитеті|ҚР ТЖМ Азаматтық қорғаныс және әскери бөлімдер комитеті]] * [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Мемлекеттік материалдық резервтер комитеті|ҚР ТЖМ Мемлекеттік материалдық резервтер комитеті]] * [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті|ҚР ТЖМ Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті]] * [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Өртке қарсы қызмет комитеті|ҚР ТЖМ Өртке қарсы қызмет комитеті]] * [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Төтенше жағдайлардың алдын алу комитеті|ҚР ТЖМ Төтенше жағдайлардың алдын алу комитеті]] ; ҚР ТЖМ ведомстволық бағынысты ұйымдары: * «Республикалық жедел құтқару жасағы» ММ * «Апаттар медицинасы орталығы» ММ * «Қазселденқорғау» ММ * «Мәлік Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы» ММ * «Селденқорғау құрылыс» ШЖҚ РМК * [[Қазавиақұтқару|«Қазавиақұтқару» АҚ]] * «Азаматтық қорғау саласындағы ұлттық ғылыми зерттеулер, даярлау және оқыту орталығы» АҚ * «Қызылорда теміржол ауруханасы» ЖШС * [[Сейсмологиялық байқау және зерттеу ұлттық ғылыми орталығы|«Сейсмологиялық байқау және зерттеу ұлттық ғылыми орталығы» ЖШС]] * «Теңіз жасағы» АҚ ; Аумақтық органдар * Облыстық және Алматы, Астана, Шымкент қалалық төтенше жағдайлар департаменттері ; Әскери бөлімдер # 28237 әскери бөлімі ([[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы) # 68303 әскери бөлімі ([[Семей]] қаласы) # 52859 әскери бөлімі ([[Қарағанды]] қаласы) # 20982 әскери бөлімі ([[Ақтөбе]] қаласы)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2000000701 Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің мәселелері]</ref> == Тарихы == Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 29 қыркүйектегі №1449 Жарлығымен Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар жөнiндегi агенттiгiнiң және Мемлекеттiк материалдық резервтер жөнiндегi агенттiгiнiң базасында Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлiгі құрылды. 2014 жылғы 6 тамызда министрлік таратылып, материалдық резерв және өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелерін қоспағанда, өкілеттіктері [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]не берілді. «Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігін құру туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2020 жылғы 9 қыркүйектегі № 408 Жарлығымен Төтенше жағдайлар органдары Қазақстан Республикасының Үкіметіндегі жеке ведомствоға қайта бөлінді. Үкіметтің 2020 жылғы 20 қазандағы № 680 қаулысымен Төтенше жағдайлар министрлігінің Өртке қарсы қызмет комитеті мен Азаматтық қорғаныс және әскери бөлімдер комитеті құрылды. == Министрлер тізімі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !№ !Суреті !Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Қызметі ! colspan="2"| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]] ![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]] |- | colspan="8" |'''Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комиссия төрағасы (1990–1995)'''<br>'''Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы (1995–1997)''' |- | rowspan="2"|1 | rowspan="2"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] | rowspan="2"|[[Николай Михайлович Макиевский|Николай Макиевский]]<br>{{small|(1941–2004)}} | rowspan="2"|1990 | rowspan="2"|1997 | bgcolor="AA0000" | |[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | rowspan="2"|[[Екінші Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов II]]<br>[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]<br>[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]] |- | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |- | colspan="8" |'''Төтенше жағдайлар комитетінің төрағасы (1997–1999)'''<br>'''Төтенше жағдайлар агенттігінің төрағасы (1999–2004)''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов|Шалбай Құлмаханов]]<br>{{small|(1946 туған)}} |16 маусым<br>1997 |19 мамыр<br>2001 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]<br>[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]] |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]]<br>{{small|(1944–2005)}} |мамыр<br>2001 |13 наурыз<br>2004 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]<br>[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]<br>[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |3 |[[Сурет:Nurakhmet bizhanov.jpg|99px]] |[[Нұрахмет Құсайынұлы Бижанов|Нұрахмет Бижанов]]<br>{{small|(1944 туған)}} |13 наурыз<br>2004 |30 қыркүйек<br>2004 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- | colspan="8" | '''Төтенше жағдайлар министрі (2004–2014)''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Мұхамбет Жұманазарұлы Көпеев|Мұхамбет Көпеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} |30 қыркүйек<br>2004 |11 тамыз<br>2005 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов|Шалбай Құлмаханов]]<br>{{small|(1946 туған)}} |11 тамыз<br>2005 |11 қаңтар<br>2007 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |3 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Виктор Вячеславович Храпунов|Виктор Храпунов]]<br>{{small|(1948 туған)}} |11 қаңтар<br>2007 |1 қараша<br>2007 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- |4 |[[Сурет:Vladimir Bozhko (2016-04-06) (cropped).jpg|99px]] |[[Владимир Карпович Божко|Владимир Божко]]<br>{{small|(1949 туған)}} |13 қараша<br>2007 |6 тамыз<br>2014 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]<br>[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]<br>[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]] |- | colspan="8" | '''[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br>Төтенше жағдайлар комитетінің төрағасы (2014–2020)''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Валерий Викторович Петров|Валерий Петров]]<br>{{small|(1951 туған)}} |25 тамыз<br>2014 |13 қаңтар<br>2016 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]] |- |2 |[[Сурет:Vladimir Bekker.jpg|99px]] |[[Владимир Робертович Беккер|Владимир Беккер]]<br>{{small|(1965 туған)}} |13 қаңтар<br>2016 |қыркүйек<br>2020 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]<br>[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]<br>[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]] |- | colspan="8" | '''Төтенше жағдайлар министрі (2020 жылдан бері)''' |- |5 |[[Сурет:Yuri Ilyin (29389) (cropped).jpg|99px]] |[[Юрий Викторович Ильин|Юрий Ильин]]<br>{{small|(1968 туған)}} |11 қыркүйек<br>2020 |10 маусым<br>2023 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]<br>[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]] |- |6 |[[Сурет:Sırım Şäriphanov (2023-10-11).jpg|99px]] |[[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]]<br>{{small|(1967 туған)}} |10 маусым<br>2023 |6 ақпан<br>2024 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]] |- |7 |[[Сурет:Шыңғыс Әрінов (51751).jpg|99px]] |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]]<br>{{small|(1983 туған)}} |6 ақпан<br>2024 |28 тамыз<br>2026 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]] |- |8 |[[Сурет:Мұрат Мұханов primeminister.kz.jpg|99px]] |[[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]]<br>{{small|(1985 туған)}} |3 қыркүйек<br>2026 |— | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]] |- |} == Ведомстволық наградалар == Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін кейбір мемлекеттік органдардың, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің, құқық қорғау органдарының, соттардың, Қарулы Күштердің, басқа да әскерлер мен әскери құралымдардың ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де Мемлекеттік рәміздері мен геральдикасы мәселелері туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 30 қыркүйектегі № 155 Жарлығына сәйкес Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Төтенше жағдайлар комитетінің ведомстволық наградалары: * Медальдар: ** «Өртте көрсеткен қайсарлығы үшін» ; ** «Мінсіз қызметі үшін» I, ІІ, III дәрежелері; ** «Суға батқандарды құтқарғаны үшін»; ** «Төтенше жағдайлардың алдын алуда және жоюда үздік шыққаны үшін». * Төсбелгілер: ** «Азаматтық қорғау органдарының құрметті қызметкері»; ** «Азаматтық қорғау жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін»; ** «Үздік өрт сөндіруші-құтқарушы»; ** «Үздік құтқарушы-жауынгер»; ** «Құтқару операцияларына белсенді қатысқаны үшін»; ** «Төтенше жағдайдағы ерлігі үшін»; ** «Құтқарушы» I, II, III дәрежелері; ** «Халықаралық дәрежелі құтқарушы». <gallery> Сурет:MedalSlujba1klass.jpg|1-дәрежелі «Мінсіз қызметі үшін» медалі Сурет:MedalSlujba2klass.jpg|2-дәрежелі «Мінсіз қызметі үшін» медалі Сурет:For faultless service 3.jpg|3-дәрежелі «Мінсіз қызметі үшін» медалі Сурет:Nagr mchs005 kaz.jpg|«Төтенше жағдайлардың алдын алу мен жоюдағы айырмашылығы үшін» медалі Сурет:KZ 20 KCHS.jpg|«ҚР ІІМ ТЖК 20 жыл» мерейтойлық медалі Сурет:KZ Honorary employee emergency authorities.jpg|«Азаматтық қорғау органдарының құрметті қызметкері» төсбелгісі Сурет:Index11.jpeg|«Азаматтық қорғау жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» төсбелгісі Сурет:KZ Best Warrior rescue.jpg|«Үздік жауынгер-құтқарушы» төсбелгісі Сурет:KZ Medal For active participation in rescue operations.jpg|«Құтқару операцияларына белсенді қатысқаны үшін» төсбелгісі Сурет:Index16.jpeg|«Төтенше жағдайлардағы героігі үшін» төсбелгісі Сурет:KZ Rescuer 1kl.jpg|1 дәрежелі «Құтқарушы» төсбелгісі Сурет:KZ Rescuer 2kl.jpg|2 дәрежелі «Құтқарушы» төсбелгісі Сурет:KZ Rescuer 3kl.jpg|3 дәрежелі «Құтқарушы» төсбелгісі Сурет:KZ Rescuer international class.jpg|«Халықаралық деңгейдегі құтқарушы» төсбелгісі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|Т]] [[Санат:Төтенше жағдайлар министрліктері]] [[Санат:Қазақстанның құқық қорғау органдары]] oqprs4ny8176n65q4okafzu3cba1eiu 3650656 3650655 2026-09-03T17:36:17Z Casserium 68287 /* */ 3650656 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі |қысқартылған атауы = ҚР ТЖМ |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті ={{байрақ|Қазақстан}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = Mchs emblem.gif |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[2004 жыл]] (алғаш рет құрылды) <br/>[[2020 жыл]] (қайта құрылды) |ізашары1 = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]нің Төтенше жағдайлар комитеті |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Қазақстан, [[Астана]], Мәңгілік ел көшесі 8, 2-кіреберіс |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]] |басшылықтың лауазымы1 = Министр |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/emer?lang=kk gov.kz/memleket/entities/emer] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі''' — табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу мен оларды жою, азаматтық қорғаныс, өрт және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы салааралық үйлестіру, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және дамыту, төтенше жағдайлардың алдын алу мен оларды жою мемлекеттік жүйесін құруды және одан әрі дамытуды қамтамасыз ету, өрттің алдын алуды және сөндіруді ұйымдастыру саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруды жүзеге асыратын орталық атқарушы орган. == Құрылымы == ;Министрліктің құрамына кіретін комитеттер: * [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Азаматтық қорғаныс және әскери бөлімдер комитеті|ҚР ТЖМ Азаматтық қорғаныс және әскери бөлімдер комитеті]] * [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Мемлекеттік материалдық резервтер комитеті|ҚР ТЖМ Мемлекеттік материалдық резервтер комитеті]] * [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті|ҚР ТЖМ Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті]] * [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Өртке қарсы қызмет комитеті|ҚР ТЖМ Өртке қарсы қызмет комитеті]] * [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Төтенше жағдайлардың алдын алу комитеті|ҚР ТЖМ Төтенше жағдайлардың алдын алу комитеті]] ; ҚР ТЖМ ведомстволық бағынысты ұйымдары: * «Республикалық жедел құтқару жасағы» ММ * «Апаттар медицинасы орталығы» ММ * «Қазселденқорғау» ММ * «Мәлік Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы» ММ * «Селденқорғау құрылыс» ШЖҚ РМК * [[Қазавиақұтқару|«Қазавиақұтқару» АҚ]] * «Азаматтық қорғау саласындағы ұлттық ғылыми зерттеулер, даярлау және оқыту орталығы» АҚ * «Қызылорда теміржол ауруханасы» ЖШС * [[Сейсмологиялық байқау және зерттеу ұлттық ғылыми орталығы|«Сейсмологиялық байқау және зерттеу ұлттық ғылыми орталығы» ЖШС]] * «Теңіз жасағы» АҚ ; Аумақтық органдар * Облыстық және Алматы, Астана, Шымкент қалалық төтенше жағдайлар департаменттері ; Әскери бөлімдер # 28237 әскери бөлімі ([[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы) # 68303 әскери бөлімі ([[Семей]] қаласы) # 52859 әскери бөлімі ([[Қарағанды]] қаласы) # 20982 әскери бөлімі ([[Ақтөбе]] қаласы)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2000000701 Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің мәселелері]</ref> == Тарихы == Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 29 қыркүйектегі №1449 Жарлығымен Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар жөнiндегi агенттiгiнiң және Мемлекеттiк материалдық резервтер жөнiндегi агенттiгiнiң базасында Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлiгі құрылды. 2014 жылғы 6 тамызда министрлік таратылып, материалдық резерв және өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелерін қоспағанда, өкілеттіктері [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]не берілді. «Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігін құру туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2020 жылғы 9 қыркүйектегі № 408 Жарлығымен Төтенше жағдайлар органдары Қазақстан Республикасының Үкіметіндегі жеке ведомствоға қайта бөлінді. Үкіметтің 2020 жылғы 20 қазандағы № 680 қаулысымен Төтенше жағдайлар министрлігінің Өртке қарсы қызмет комитеті мен Азаматтық қорғаныс және әскери бөлімдер комитеті құрылды. == Министрлер тізімі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !№ !Суреті !Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Қызметі ! colspan="2"| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]] ![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]] |- | colspan="8" |'''Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комиссия төрағасы (1990–1995)'''<br>'''Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы (1995–1997)''' |- | rowspan="2"|1 | rowspan="2"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] | rowspan="2"|[[Николай Михайлович Макиевский|Николай Макиевский]]<br>{{small|(1941–2004)}} | rowspan="2"|1990 | rowspan="2"|1997 | bgcolor="AA0000" | |[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | rowspan="2"|[[Екінші Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов II]]<br>[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]<br>[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]] |- | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |- | colspan="8" |'''Төтенше жағдайлар комитетінің төрағасы (1997–1999)'''<br>'''Төтенше жағдайлар агенттігінің төрағасы (1999–2004)''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов|Шалбай Құлмаханов]]<br>{{small|(1946 туған)}} |16 маусым<br>1997 |19 мамыр<br>2001 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]<br>[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]] |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]]<br>{{small|(1944–2005)}} |мамыр<br>2001 |13 наурыз<br>2004 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]<br>[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]<br>[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |3 |[[Сурет:Nurakhmet bizhanov.jpg|99px]] |[[Нұрахмет Құсайынұлы Бижанов|Нұрахмет Бижанов]]<br>{{small|(1944 туған)}} |13 наурыз<br>2004 |30 қыркүйек<br>2004 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- | colspan="8" | '''Төтенше жағдайлар министрі (2004–2014)''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Мұхамбет Жұманазарұлы Көпеев|Мұхамбет Көпеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} |30 қыркүйек<br>2004 |11 тамыз<br>2005 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов|Шалбай Құлмаханов]]<br>{{small|(1946 туған)}} |11 тамыз<br>2005 |11 қаңтар<br>2007 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |3 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Виктор Вячеславович Храпунов|Виктор Храпунов]]<br>{{small|(1948 туған)}} |11 қаңтар<br>2007 |1 қараша<br>2007 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- |4 |[[Сурет:Vladimir Bozhko (2016-04-06) (cropped).jpg|99px]] |[[Владимир Карпович Божко|Владимир Божко]]<br>{{small|(1949 туған)}} |13 қараша<br>2007 |6 тамыз<br>2014 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]<br>[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]<br>[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]] |- | colspan="8" | '''[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br>Төтенше жағдайлар комитетінің төрағасы (2014–2020)''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Валерий Викторович Петров|Валерий Петров]]<br>{{small|(1951 туған)}} |25 тамыз<br>2014 |13 қаңтар<br>2016 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]] |- |2 |[[Сурет:Vladimir Bekker.jpg|99px]] |[[Владимир Робертович Беккер|Владимир Беккер]]<br>{{small|(1965 туған)}} |13 қаңтар<br>2016 |қыркүйек<br>2020 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]<br>[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]<br>[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]] |- | colspan="8" | '''Төтенше жағдайлар министрі (2020 жылдан бері)''' |- |5 |[[Сурет:Yuri Ilyin (29389) (cropped).jpg|99px]] |[[Юрий Викторович Ильин|Юрий Ильин]]<br>{{small|(1968 туған)}} |11 қыркүйек<br>2020 |10 маусым<br>2023 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]<br>[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]] |- |6 |[[Сурет:Sırım Şäriphanov (2023-10-11).jpg|99px]] |[[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]]<br>{{small|(1967 туған)}} |10 маусым<br>2023 |6 ақпан<br>2024 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]] |- |7 |[[Сурет:Шыңғыс Әрінов (51751).jpg|99px]] |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]]<br>{{small|(1983 туған)}} |6 ақпан<br>2024 |28 тамыз<br>2026 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]] |- |8 |[[Сурет:Мұрат Мұханов primeminister.kz.jpg|99px]] |[[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]]<br>{{small|(1985 туған)}} |3 қыркүйек<br>2026 |— | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]] |- |} == Ведомстволық наградалар == Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін кейбір мемлекеттік органдардың, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің, құқық қорғау органдарының, соттардың, Қарулы Күштердің, басқа да әскерлер мен әскери құралымдардың ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де Мемлекеттік рәміздері мен геральдикасы мәселелері туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 30 қыркүйектегі № 155 Жарлығына сәйкес Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Төтенше жағдайлар комитетінің ведомстволық наградалары: * Медальдар: ** «Өртте көрсеткен қайсарлығы үшін» ; ** «Мінсіз қызметі үшін» I, ІІ, III дәрежелері; ** «Суға батқандарды құтқарғаны үшін»; ** «Төтенше жағдайлардың алдын алуда және жоюда үздік шыққаны үшін». * Төсбелгілер: ** «Азаматтық қорғау органдарының құрметті қызметкері»; ** «Азаматтық қорғау жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін»; ** «Үздік өрт сөндіруші-құтқарушы»; ** «Үздік құтқарушы-жауынгер»; ** «Құтқару операцияларына белсенді қатысқаны үшін»; ** «Төтенше жағдайдағы ерлігі үшін»; ** «Құтқарушы» I, II, III дәрежелері; ** «Халықаралық дәрежелі құтқарушы». <gallery> Сурет:MedalSlujba1klass.jpg|1-дәрежелі «Мінсіз қызметі үшін» медалі Сурет:MedalSlujba2klass.jpg|2-дәрежелі «Мінсіз қызметі үшін» медалі Сурет:For faultless service 3.jpg|3-дәрежелі «Мінсіз қызметі үшін» медалі Сурет:Nagr mchs005 kaz.jpg|«Төтенше жағдайлардың алдын алу мен жоюдағы айырмашылығы үшін» медалі Сурет:KZ 20 KCHS.jpg|«ҚР ІІМ ТЖК 20 жыл» мерейтойлық медалі Сурет:KZ Honorary employee emergency authorities.jpg|«Азаматтық қорғау органдарының құрметті қызметкері» төсбелгісі Сурет:Index11.jpeg|«Азаматтық қорғау жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» төсбелгісі Сурет:KZ Best Warrior rescue.jpg|«Үздік жауынгер-құтқарушы» төсбелгісі Сурет:KZ Medal For active participation in rescue operations.jpg|«Құтқару операцияларына белсенді қатысқаны үшін» төсбелгісі Сурет:Index16.jpeg|«Төтенше жағдайлардағы героігі үшін» төсбелгісі Сурет:KZ Rescuer 1kl.jpg|1 дәрежелі «Құтқарушы» төсбелгісі Сурет:KZ Rescuer 2kl.jpg|2 дәрежелі «Құтқарушы» төсбелгісі Сурет:KZ Rescuer 3kl.jpg|3 дәрежелі «Құтқарушы» төсбелгісі Сурет:KZ Rescuer international class.jpg|«Халықаралық деңгейдегі құтқарушы» төсбелгісі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|Т]] [[Санат:Төтенше жағдайлар министрліктері]] [[Санат:Қазақстанның құқық қорғау органдары]] ag0flmonyft5y4ekf2pbqvjyt058jjp 0 514776 3650830 3469993 2026-09-04T10:33:02Z Casserium 68287 /* */ 3650830 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Кеген ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 10 |lat_sec = 08 |lon_dir = E |lon_deg = 78 |lon_min = 50 |lon_sec = 56 |облысы = Алматы облысы |аудан орталығы = [[Кеген (ауыл)|Кеген]] |ауылдық округтер саны =12 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 34 |қалалар саны = |әкімі = |әкімдіктің мекенжайы = Кеген ауылы, Момышұлы көшесі, №19 |құрылған уақыты = [[31 наурыз]] [[2018 жыл]] |жер аумағы = 7 103<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G22DT45151M Кеген ауданы бойынша 2023-2024 жылдарға арналған жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі жоспарды бекіту туралы]</ref> |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 28 323<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (99,36%)}}, {{nobr|[[қырғыздар]] (0,45%)}}, {{nobr|басқалары (0,19%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі =041400-041432<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/02/17.html Қазақстан почталық индекстері]</ref> |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-kegen?lang=kk Кеген ауданының әкімдігі |карта = Kegen District‎ Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |ортаққордағы санаты = }} {{мағына|Кеген}} '''Кеген ауданы''' — [[Алматы облысы]]ның оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан әкімшілік бірлік. Орталығы – [[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылы. == Тарихы == Кеген ауданы 1930 жылы 17 желтоқсанда Қазақ АКСР құрамында бұрынғы [[Алматы округі]]нің [[Қарқара ауданы|Қарқара]] және жартылай [[Еңбекшіқазақ ауданы]]ның жерлерінен құрылған. 1932 жылы 20 ақпанда Кеген ауданы [[Алматы облысы]]ның құрамына енді. 1933 жылы 1 мамырға қарай Кеген ауданында Бірлік-Сүмбе, Бөдеті, Жалаңаш, Есекартқан, Қайнар, Қарабұлақ, Қарашығанақ, Кеген, Кеңбұлақ, Көкбел, Қақпақ, Көмірші, Мерке, Мұрап, Нарынқол, Отырықшы-Сүмбе, Пияздық, Подгорный, Сарыжаз, Таушілік, Текес, Тоғызбұлақ, Ұзынбұлақ, Өкірші және Шалкөде ауылдық кеңестері болды. 1934 жылы №336 кеңшар, №337 кеңшар, №50 жылқы зауыты кенттік кеңестері құрылды. Қарашығанақ ауылдық кеңесі таратылды. 1935 жылы Кеген ауданынан жаңа [[Ұйғыр ауданы]]на Бірлік-Сүмбе, Бөдеті, Пияздық, Подгорный, Тоғызбұлақ ауылдық кеңестері берілді. 1936 жылы Кеген ауданынан жаңа [[Райымбек ауданы|Нарынқол ауданы]]на Есекартқан, Қайнар, Көкбел, Қақпақ, Көмірші, Мұрап, Нарынқол, Отырықшы-Сүмбе, Сарыжаз, Текес, Өкірші және Шалкөде ауылдық кеңестері берілді. 1943 жылы Кеген ауданының орталығы Кегеннен [[Жалағаш (Алматы облысы)|Жалаңашқа]] көшірілді. 1954 жылы Кеңбұлақ және Мерке ауылдық кеңестері таратылды. 1957 жылы №50, №336, №337 кеңшарлардың кенттік кеңестері сәйкесінше Қарқаралы, Шырғанақ және Тасбұлақ болып өзгертілді. 1959 жылы Тасбұлақ ауылдық кеңесі Алғабас ауылдық кеңесі болып өзгертілді. 1963 жылы 2 қаңтарда Кеген ауданына таратылған Нарынқол ауданының Жамбыл, Қақпақ, Қызылшекара, Ленин, Нарынқол, Сарыжаз, Текес және Шалкөде ауылдық кеңестері қосылды. Сол жылы Кеген ауданының орталығы Кеген ауылына қайтарылды. 1965 жылы Кеген ауданында Тұйық қала типтес кенті құрылды. Жамбыл, Көкпақ, Қызылшекара, Ленин, Нарынқол, Сарыжаз, Текес және Шалкөде ауылдық кеңестері қалпына келтірілген Нарынқол ауданына берілді. 1973 жылы Таушілік ауылдық кеңесі таратылып, Тасашы ауылдық кеңесі құрылды. 1979 жылы Саты ауылдық кеңесі құрылды. 1981 жылы Жылысай және Бөлексаз ауылдық кеңестері құрылды. 1997 жылы 23 мамырда Кеген ауданы таратылып, аумағы [[Райымбек ауданы]]на берілді.<ref>{{cite web |url = http://www.tugan-olke.kz/index.php?id=52 |title = Алматы облысының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің тарихы бойынша анықтама (10 наурыз 1932 ж. — 1 қаңтар 2000 ж.) |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160806164824/http://www.tugan-olke.kz/index.php?id=52 |archivedate = 2016-08-06 }}</ref>. [[2018 жыл|2018]] жылы 31 наурызда жеке аудан болып қайта құрылды. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]], [[Ұйғыр ауданы|Ұйғыр]] аудандарымен, шығысында [[Райымбек ауданы]]мен, батысында [[Талғар ауданы|Талғар]], [[Қарасай ауданы|Қарасай]] аудандарымен, оңтүстігінде [[Қырғызстан]]мен шектеседі. Аудан [[Іле Алатауы|Іле]], [[Күнгей Алатау|Күнгей]], [[Теріскей Алатауы|Теріскей]] Алатауларының етегіндегі тау аралық аңғарда орналасқан. Аудан жерінде Аманжол, Көкжайлау, Саты, Қарақия, Қызыл-кезең, Сартасу (Шоқан асу) асулары бар. Таудан басталатын ағыны қатты Қарқара, Кеген, Талды, Шырғанақ, Иірсу, Кеңсу, Орта Мерке, Шет Мерке (бұлардың қосылуынан [[Шарын (өзен)|Шарын]] өзені құралады) Қарабұлақ , [[Шілік (өзен)|Шелек]], Қайыңды, [[Жіңішке (өзен, Алматы облысы)|Жіңішке]] өзендері бар. Көлдері – [[Қайыңды (көл)|Қайыңды]], Қарақия, [[Көлсай көлдері|Көлсай]]. Пайдалы қазындылардан қорғасын, мырыш, көмір және құрылыстық тас, құм, балшық кездеседі. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Климаты қоңыржай, континенттік. Қаңтардың орташа температурасы 13,7 градус, шілдеде 14,8 градус ( Кеген станциясында). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300-400 мм. Жері күлгін сұр, қиыршық тас аралас қоңыр, қара топырақты келеді. Шырша, қарағай, қайың, терек, үйеңкі, қарағаш, тобылғы, бозқараған, ақ селеу, бетеге, жусан т. б. өседі. Аңдардан сілеусін, түйебөрі, [[жабайы шошқа]], [[Кермарал|марал]], тау ешкісі (тау теке), [[Қарақұйрық|қарақұйрық,]] түлкі, қарсақ, [[суыр]], [[қасқыр]], борсық, [[Қояндар|қоян]]; құстардан ұлар, [[қаршыға]], ителгі, [[Бұлбұлдар|бұлбұл]], көкек, [[Қаздар|қаз]], [[үйрек]] т. б. кездеседі. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]</ref> !! 2021 |- | 13766 || {{өсім}}23639 || {{өсім}}39020 || {{өсім}}41682 || {{өсім}}43869 || {{құлдырау}}29003 |} Аудан халқының саны 32 415 адам ([[2019 жыл|2019]]), ұлттық құрамы: [[қазақтар]] (99,36%), басқалары (0,64%). == Әкімшілік бөлінісі == Аудандағы 34 елді мекен 12 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Алғабас ауылдық округі (Алматы облысы)|Алғабас ауылдық округі]] ||1640 ||{{құлдырау}}1090 ||66,5 ||827 ||{{құлдырау}}590 ||71,3 ||813 ||{{құлдырау}}500 ||61,5 |- | [[Бөлексаз ауылдық округі]] ||1377 ||{{құлдырау}}1012 ||73,5 ||708 ||{{құлдырау}}514 ||72,6 ||669 ||{{құлдырау}}498 ||74,4 |- | [[Жалағаш ауылдық округі]] ||5470 ||{{құлдырау}}4266 ||78 ||2706 ||{{құлдырау}}2199 ||81,3 ||2764 ||{{құлдырау}}2067 ||74,8 |- | [[Жылысай ауылдық округі]] ||2176 ||{{құлдырау}}1717 ||78,9 ||1097 ||{{құлдырау}}896 ||81,7 ||1079 ||{{құлдырау}}821 ||76,1 |- | [[Кеген ауылдық округі]] ||9630 ||{{құлдырау}}9087 ||94,4 ||4684 ||{{құлдырау}}4595 ||98,1 ||4946 ||{{құлдырау}}4492 ||90,8 |- | [[Қарабұлақ ауылдық округі (Алматы облысы)|Қарабұлақ ауылдық округі]] ||3188 ||{{құлдырау}}2062 ||64,7 ||1608 ||{{құлдырау}}1085 ||67,5 ||1580 ||{{құлдырау}}977 ||61,8 |- | [[Қарқара ауылдық округі]] ||2361 ||{{құлдырау}}1819 ||77 ||1201 ||{{құлдырау}}942 ||78,4 ||1160 ||{{құлдырау}}877 ||75,6 |- | [[Саты ауылдық округі (Алматы облысы)|Саты ауылдық округі]] ||1648 ||{{құлдырау}}1230 ||74,6 ||851 ||{{құлдырау}}632 ||74,3 ||797 ||{{құлдырау}}598 ||75 |- | [[Тасашы ауылдық округі]] ||1677 ||{{құлдырау}}1094 ||65,2 ||847 ||{{құлдырау}}578 ||68,2 ||830 ||{{құлдырау}}516 ||62,2 |- | [[Тұйық ауылдық округі]] ||1296 ||{{құлдырау}}1008 ||77,8 ||637 ||{{құлдырау}}500 ||78,5 ||659 ||{{құлдырау}}508 ||77,1 |- | [[Ұзынбұлақ ауылдық округі (Алматы облысы)|Ұзынбұлақ ауылдық округі]] ||3157 ||{{құлдырау}}2551 ||80,8 ||1621 ||{{құлдырау}}1352 ||83,4 ||1536 ||{{құлдырау}}1199 ||78,1 |- | [[Шырғанақ ауылдық округі]] ||3131 ||{{құлдырау}}2067 ||66 ||1554 ||{{құлдырау}}1058 ||68,1 ||1577 ||{{құлдырау}}1009 ||64 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||36751 ||{{құлдырау}}29003 ||78,9 ||18341 ||{{құлдырау}}14941 ||81,5 ||18410 ||{{құлдырау}}14062 ||76,4 |} ==Әкімдері== * 1928 жылы- Гайнуллин Уәли Нәбиұлы; * 1929жылы- Күзембаев Мысабек; * 1930 жылы- Жаңбыршин Кәдір; * 1931 жылы- Тәжібаев; * 1932 жылы - Жәрдемәлиев Кәдір; * 1933-1935 жылдары- [[Ораз Қыйқымұлы Жандосов|Ораз Жандосов]]; * 1936 жылы - Қожамбаев; * 1937 жылы - Сұлтанғалиев; * 1938 жылы - Үмбетәлиев Байнүсіп; * 1940 жылы - Мәжит; * 1941-1944 жылдары Әбдірахманов Байхан; * 1944-19946 жылдары - Мұқанбаев Хамит; * 1947-1950 жылдары - Бейсенбаев Сұмағұл; * 1951-1953 жылдары - Жұбандықов Сағидолла; * 1954 жылы - Ұрмұрзин Ғазиз; * 1955-1957 жылдары - Әбдішов Садыр; * 1958-1959 жылдары - Ибатыов Ғазиз; * 1959-1962 жылдары Әбілғожин Бекмұханбет; * 1962-1967 жылдары - Ақбаев Әбдіғани; * 1967-1677 жылдары Нұрғазиев Үмбетжан;(албан қыстық) * 1977-1983 жылдары- Серкебаев Сәдуақас; * 1983-1985 жылдары - Мыңбаев Зиядин; * 1985-1990 жылдары - Данышпанов Бексырға; * 1990-1991 жылдары Ұлдарбек Босатқан.<ref>https://vk.com/wall259802224_628</ref> * Талғат Ескендірұлы Байеділов 04.2018-03.2023 * [[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] 08.2023 бастап == Шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері 536,0 мың га (1972), оның ішінде егістік 56,5, тыңайған жер 1,1, шабындық 20,9 жайылым 457,5 мың га. 1971 жылғы егісі 72,5 мың га, оның 57,2 мыңына дәнді дақылдар егілді. Аудан негізінен мал шаруашылығымен шұғылданады. 1971 жылдың басында 20,9 мың мүйізді ірі қара, 267,9 мың қой мен ешкі, 10,5 мың жылқы, 86,5 мың құс болды. Қазақтың арқар-меринос қойының тұқымы осы ауданда шығарылған. Аудан автомобиль жолымен қатынасады. Кеген ауданында 37 мектеп, 7 клуб, 47 кітапхана, 35 кино қондырғы, 9 аурухана бар. Қазақ тілінде (1931) «Коммунизм нұры» газеті шығарылады. Орта ғасырлық 36 тас және топырақ қорғандарының, мазарлардың орны сақталған. Бірнеше жерден мыс, қорғасын қорытқан ошақтар мен тасқа түсірілген жазулар табылды.<ref>Аубакиров Ж. А., Алма-Атинская область. (Экономико-географическая характеристика), Алма-Атинская, 1959;</ref><ref>Археологическая карта Казахстана, Алма-Ата, 1960.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Алматы облысы}} {{Кеген ауданы елді мекендері}} [[Санат:Кеген ауданы]] buc4bti1cs6fiyjyjy4jf98w8e37793 0 532015 3650819 3623842 2026-09-04T08:34:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3650819 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Сарез |Төл атауы = tg/Кӯли Сарез |Сурет = Usoi.jpg |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 38.25/72.6167 |CoordScale = 500000 |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 3255 |Ұзындығы = 65—75 |Ені = 3,3 |Ауданы = 80 |Көлемі = 17 |Жағалау сызығының ұзындығы = |Тереңдігі = 505 |Орташа тереңдігі = 185 |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = 15755 |Құятын өзендер = Бартанг |Шығатын өзендер = Бартанг |Ел = Тәжікстан |Аймақ = Таулы-Бадахшан автономды облысы |Аудан = Мурғоб ауданы |Позициялық карта = Тәжікстан |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Sarez Lake }} '''Сарез''' ({{lang-tg|кӯли Сарез}}) – [[Тәжікстан]]дағы [[Памир]]да орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 3239 метр биіктікте орналасқан. Ұзындығы 70,8&nbsp;км, ендірек жері 3,4 км, ең терек жері 500 м. 1911 жылы жер сілкіну кезінде Мургаб өзенінің аңғарының бөгелуінен пайда болған. Көлдің ауданы біртіндеп ұлғайып, 1946 жылы 86,5 кm² жетті. Суы тұщы. Қыс мезгілінде қатады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://spo.1september.ru/2003/21/3.htm Озеро-бомба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141120084920/http://spo.1september.ru/2003/21/3.htm |date=2014-11-20 }} * [http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=2077 НАСА фотосуреттері] * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1072584120 Красота — страшная сила. Сарезское озеро себя ещё покажет…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402113455/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1072584120 |date=2015-04-02 }} * [http://www.sarez.tj/ Озеро Сарез] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108143301/http://sarez.tj/ |date=2014-01-08 }} * [http://www.fergananews.com/article.php?id=5168 Мифы о снижении риска прорыва Сарезского озера и реальность] * [http://sarez.ferghana.ru/ Озеро Сарез на Памире: история, проблемы, решения…]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305065156/http://sarez.ferghana.ru/ |date=2016-03-05 }} * [http://erg.globalnet.uz/Rogun+Sarez.doc Гора к Магомету или Магомет к горе… (обсуждение проблем Рогунской ГЭС, Аральского моря и Сарезского озера)]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://erg.h17.ru/sarez/sarez+.html Сарез, Рогун, Арал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093158/http://erg.h17.ru/sarez/sarez+.html |date=2016-03-04 }} * ''Л. П. Папырин.'' [http://sarez-lake.ru Сарезская катастрофа: геофизический прогноз]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221134949/http://sarez-lake.ru/ |date=2015-02-21 }} [[Санат:Тәжікстан көлдері]] [[Санат:Памир]] 5o4wn6qc5sp03ziyy6e7h1tn8ukhxsh 4 537752 3650752 3650319 2026-09-04T05:00:49Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3650752 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96769" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 769] | data-sort-value="1109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1109] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="87150" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 87 150] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84060" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 060] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55566" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 566] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49356" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 356] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="36509" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 36 509] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="23229" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 23 229] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23000" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 000] | data-sort-value="229" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 229] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="20294" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 294] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17261" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 261] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13769" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11611" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 611] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10164" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 164] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8393" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8393] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8232" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8232] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7953" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7953] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7489" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4521" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4521] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4458" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4458] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3771" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3771] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3331" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3331] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3147" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3147] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2936" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2936] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2149" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2149] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1612" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1612] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1555" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1555] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1180" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1180] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1097" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1097] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1024" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1024] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 734] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="701" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="675" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 675] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="624" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 600] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 6nmiojkxpzi76036trdecsi0ggh8c5d 0 546037 3650710 3641483 2026-09-04T00:35:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3650710 wikitext text/x-wiki [[File:Rozabal.JPG|thumb|350px|Розабал кесенесі. Маңдайшасында – "Ziarati Hazrati Youza Asouph and Syed Nasir-u-Din" ("Бұл Хазреті Йуза Асаф пен Сайед Насир-у-диннің зираты") деп жазылған.]] '''Розабал''' немесе '''Рауза бал''', '''Роза-бал''' (кашмирше: रोज़ाबल немесе रौज़ाबल (деванагари), {{lang-ur|روضة بل}}) [[Кашмир]] штатының орталығы Сринагар қаласының Ханияр ауданында орналасқан киелі [[кесене]]. Жергілікті халықтың естелігінде бұл кесене «''Пайғамбардың зираты''» деген атауға ие.<ref>[https://fenomengpg9.wordpress.com/tag/%D1%8E%D0%B7-%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%84/ Разъяснительная газета «Вариант развития», № 3-4, май 2000 г. Статья: «Еще одна могила» – стр. 10]</ref> Бұл кесенеде дана Йузу Асаф (немесе Юз Асаф) пен мұсылмандық әулие Мир Сайед Насируддин жерленген. == Ғимараты == [[Кесене]] - төрт бұрышты аласа ғимарат етіліп салынған, айналасы темір шарбақпен қоршалған. Кесененің қазіргі ғимараты көне дәуірде тастан салынған ғимараттың үстіне тұрғызылған жаңа ғимарат. Жаңа ғимарат [[кірпіш]] пен [[ағаш]]тардан тұрғызылған. Ғимараттың ішіне ғимараттың шығыс жағына жапсарлас салынған құрылыс арқылы оңтүстік жақтан кіреді. Маңдайшасында - «Бұл Хазреті Йузу Асаф пен Сайед Насир-у-диннің зираты» деген жазуы бар. Ғимараттың солтүстік және оңтүстік жақтарында үш терезеден, батыс жағында бес терезе, шығыс жағында төрт терезесі бар. Барлық терезелердің жақтаулары ағаштан жасалып, сыртынан тормен көмкерілген. Ғимараттың ішінде ортанғы бөлігінде ағаштан жасалған тікбұрышты [[сағана]] орналасқан, ал оның ішінде ағаш табыт бар.<ref>[http://www.e-reading.club/chapter.php/146071/90/Hassnaiin_-_V_poiskah_istoricheskogo_Iisusa.html "В поисках исторического Иисуса". автор Фида Хасснайн. Гл.: Гробница Йузу Асафа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617192105/http://www.e-reading.club/chapter.php/146071/90/Hassnaiin_-_V_poiskah_istoricheskogo_Iisusa.html |date=2015-06-17 }}</ref> Сағананың ішінде Йузу Асафтың табан іздерін көрсететін тасқа қашалған жәдігер сақталған. Бұл белгі Йузу Асафтың табанында жарақаттар болғанын анық көрсетеді, өйткені табан іздерінде терең жарақаттың зақымдары көрсетілген. Зерттеуші [[ғалым]] Фида Хасснайнның айтуы бойынша, бұл белгі крестке (айқышқа) керілген адамның шегеленген аяқтарының зақымдары болса керек.<ref>[http://www.e-reading.club/chapter.php/146071/92/Hassnaiin_-_V_poiskah_istoricheskogo_Iisusa.html "В поисках исторического Иисуса". автор Фида Хасснайн. Гл.: Рельефное изображение стоп Иисуса Христа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617193526/http://www.e-reading.club/chapter.php/146071/92/Hassnaiin_-_V_poiskah_istoricheskogo_Iisusa.html |date=2015-06-17 }}</ref> Йузу Асафтың қабірі, ағаш табыттың астынғы қабатында ғимараттың жер асты бөлігінде, [[яһудилық]] дәстүрге сай шығыстан батысқа бағытталып жерленген.<ref>[http://www.omkara.ru/library/jesus Иисус жил в Индии. omkara.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618150756/http://www.omkara.ru/library/jesus |date=2015-06-18 }}</ref> Кесене бұрыннан бері жергілікті халықпен қастерленіп қорғалып келеді, қазіргі уақытта бұл кесене [[сүннет]]тік-мұсылмандардан тұратын кеңестін қамқорлығында.<ref>Three Testaments: Torah, Gospel, and Quran edited by Brian Arthur Brown 2012, ISBN 1442214929 Rowman & Littlefield page 196</ref> == Кесенеде жерленген екі әулие == === Йузу Асаф (Юз Асаф) === {{ external media | align = right | width = 550px | topic = Розабал кесенесі және исраил халқына келген Иса пайғамбар мен Йузу Асафтың бір адам екендігі жайындағы видеодеректер: | video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=PLUrDPDkXSY Деректі фильм: «Святыня Розабал – могила Иисуса Христа (Сринагар, Кашмир)»] | video2 = [https://www.youtube.com/watch?v=n5lkZmxRbk0 «Би-би-си» арнасы шығарған деректі фильм: «Вознесся ли Иисус на небеса?»] | video3 = [https://www.youtube.com/watch?v=lSodLcyUA2s Деректі фильм: «Иса Мәсіх айқышта өлді ме?»] | video4 = [https://www.youtube.com/watch?v=KbSv5ac9LXE Деректі фильм: «Иисус в Кашмире»] | video5 = [https://www.youtube.com/watch?v=nme36oBYAII Деректі фильм: «Иисус похоронен в Индии»] }} 19-шы ғасырдың аяғында алғашқылардың бірі болып мәлімдеме жасаған, [[Ислам]]дық [[Ахмадия жамағаты]]ның негізін құрған [[Мырза Ғұләм Ахмед]]тің айтуы бойынша, бұл [[зират]] негізінде [[исраил]] халқына келген [[Иса пайғамбар]]дың (ғ.с.) сүйегі жатқан жер болып табылады. Бұндай пікірді ол өзінің «Масих Хиндустан Мэйн» («Иса Үндістанда») атты кітабында біршама ғылыми, тарихи және діни кітаптардан деректер келтіріп қуаттайды.<ref>[https://books.google.kz/books?id=PiCFgkGcxRQC&pg=PA77&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f=false Jesus in India: Jesus' Deliverance from the Cross & Journey to India. By Hazrat Mirza Ghulam Ahmad]. Islam International, 2003.</ref> Бүгіндері бұл пікірді оның ізбасарларынан бөлек көптеген тәуелсіз ғалымдар, саяхатшы-зерттеушілер де қоштайды.<ref>Осы пікірді қолдайтын кейбір зерттеушілер: * [http://www.flip.kz/catalog?prod=6848 Хольгер Керстен. Иисус жил в Индии.]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Издательство: Эннеагон, 2007 г. * «Иисус умер в Кашмире». автор: Андреас Фабер-Кайзер. Публикация в 1976 г. * «Неизвестная жизнь Иисуса Христа». автор Николай Нотович. Публикация в 1894 г. * [http://www.e-reading.club/book.php?book=146071 «В поисках исторического Иисуса»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617193004/http://www.e-reading.club/book.php?book=146071 |date=2015-06-17 }}. автор Фида Хасснайн * В 1925 г. художник, философ и выдающийся ученый Николай Рерих начал экспедицию в Гималаи. После всех своих путешествий Рерих писал: «Нас поразило, насколько широко распространена история Иссы. Оставаясь загадкой для Запада, Исса живет в сердцах индийцев. Это реальность, которую нельзя игнорировать». * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1171057620 Искандер Аманжол: Генезис религий. В своем труде "Иисус в Индии"...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134831/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1171057620 |date=2016-03-04 }}, 9 ақпан 2007г. № 5 (733) * Басқа да тарихи [http://www.tombofjesus.com/index.php/en/book-store кітаптар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512175745/http://www.tombofjesus.com/index.php/en/book-store |date=2015-05-12 }} мен баспа көрген [http://www.tombofjesus.com/index.php/en/book-reviews мақалалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512181314/http://www.tombofjesus.com/index.php/en/book-reviews |date=2015-05-12 }}.</ref> [[Мырза Ғұләм Ахмед]]тің түсіндірмесі бойынша, [[Иса Мәсіх]] (ғ.с.) [[палестина]] жерінде крестке (айқышқа) керілгенімен, оның жаны крестте қиылып кетпеген.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lSodLcyUA2s "Иса Мәсіх айқышта өлді ме?"] Ақ Мұнара арнасы. youtube.com</ref> Есінен талған Иса (ғ.с.) кресттен тірі күйінде түсіріліп, денесі [[мазар]] іспетті жасалған үнгірге қойылған, сосын Иса бірер күннен кейін есіне келіп, сыртқа сау күйінде шыққан. Кресттегі оқиғадан кейін ол [[Исраил]]дің жоғалған тайпаларын іздеп табу үшін, шығысқа қарай бет алды.<ref>[https://www.alislam.org/library/jesusinkashmir.html Jesus in Kashmir.] A London Mosque Publication. alislam.org</ref> Тарихқа үнілетін болсақ, біздің дәуірден 5-6 ғасыр бұрын асириялықтардың шабуылдарынан көне Исраил патшалығы (немесе яһудилердің Солтүстік Патшалығы) тасталқан болған, ал оның халқы қазіргі [[Ауғанстан]], [[Пәкістан]] және Солтүстік [[Үндістан]] жаққа жер аударылған. Жер аударылған тайпалар (рулар) көне исраилдің 12 руының 10 руын құраған екен. Қалған екі ру оңтүстік Яһудия патшалығында өмір сүрген, олар да кейінірек [[бабыл]]дықтардың шапқыншылығына ұшырап, жерлерінен қудаланған. Алайда Парсы патшасы [[Кир]]дің заманында бабылдықтар құлдыққа әкеткен екі ру [[Палестина]] жеріне қайтып оралғанымен, бұрын жоғалған 10 ру сол күйі отандарына қайтып оралмаған. Сол уақыттан бері олар яһудилердің аңыз әдебиеттерінде «Исраилдің жоғалған он тайпасы», «Исраил үйінің құрдым болған қойлары» деген атауға ие болып келді.<ref name="jew-observer.com">[http://jew-observer.com/puti-i-sudby/pushtuny-poteryannoe-koleno-izrailya/#more-814 Пуштуны – потерянное колено Израиля?] «Еврейский Обозреватель» Александр Майстровой. Номер: 01/229 қаңтар 2012</ref> [[Иса Мәсіх]] (ғ.с.) исраилдің жоғалған тайпаларын тауып, оларға да өзінің ізгі хабарын жеткізу үшін осы сапарға аттанған. Кашмир жерінде Иса пайғамбар (ғ.с.) «Йузу» (Йусу) есімімен белгілі болған, ал «Асаф» сөзі - «(руларды) жинаушы, бақташы» деген мағынаны білдіреді.<ref>[http://www.e-reading.club/chapter.php/146071/86/Hassnaiin_-_V_poiskah_istoricheskogo_Iisusa.html "В поисках исторического Иисуса". автор Фида Хасснайн. Гл.: Имена Иисуса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617125048/http://www.e-reading.club/chapter.php/146071/86/Hassnaiin_-_V_poiskah_istoricheskogo_Iisusa.html |date=2015-06-17 }}</ref> Қасиетті [[Құран]] мен Киелі [[Інжіл]] бойынша, Иса Мәсіхтің (ғ.с.) пайғамбарлық міндеті тек [[исраил]] халқына арналған.<ref>Құран Кәрім: * "(Алла) оны (Исаны) Исраил ұрпақтарына елші қылады...". [Әле-Имран сүресі 3:49]; * "Сол уақытта Мәриям ұлы Иса айтты: “Әй Исраил ұрпақтары! Шын мәнінде мен, сендерге Алланың Елшісімін, алдымдағы Тәуратты растаушы... [Сафф сүресі 61:6]</ref> <ref>Киелі Інжіл: * "Иса айтты: — Мен тек Исраил үйінің құрдым болған қойларына (яғни, яһуди халқына) жіберілгенмін". [Матайдан, 15:24]; * "Осы он екі серіктесін Иса келесі тапсырмаларымен жіберді: — Басқа ұлт адамдарының жерлеріне бармаңдар, Самариялық қалаларға кірмеңдер; Тек Исраил үйінің құрдым болған қойларына (яғни, яһуди халқына) барыңдар". [Матайдан, 10:5-6]</ref> Осылайша ол жоғалған исраил тайпаларын іздеп тауып, өзіне жүктелген пайғамбарлық міндетін толық орындаған соң, [[Кашмир]] жерінде қартайған шағында қайтыс болған.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PLUrDPDkXSY Святыня Розабал - Могила Иисуса Христа (Кашмир, Сринагар)]. youtube.com</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nme36oBYAII Иисус похоронен в Индии! (фильм Эрих фон Дэникена)]. youtube.com</ref> Осы заманның кейбір зерттеушілерінің пікірі бойынша, қазіргі [[пуштундар]], [[кашмирліктер]] сол жоғалған [[Исраил]] тайпаларының тікелей ұрпақтары болып табылады.<ref name="jew-observer.com"/><ref>[http://cyclowiki.org/wiki/%D0%9F%D1%83%D1%88%D1%82%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%B8_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B8 Пуштуны и евреи.] cyclowiki.org</ref><ref>[http://my.mail.ru/community/ahmadiyya/039EBB16A7329136.html Афганцы и кашмирцы - потомки потерянных колен Израиля.] Исконный Ислам</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rTWKpxSkK0w Пуштуны - потомки Израиля.] youtube.com</ref> Тарихи деректер бойынша, Йузу Асаф біздің дәуіріміздің 1-ші ғасырында Гопадат патшаның заманында өмір сүрген. Ол Шам жерінен [[кашмирліктер|кашмир халқына]] [[пайғамбар]] ретінде келген. Ол дүниешілдіктен безген, өте ізгілікті, [[әулие]] адам болған. Ол уақытының көп бөлігін [[ғибадат]] етумен өткізіп, өмірінің соңына дейін Құдайдың Бірлігін уағыз еткен адам болған.<ref>[http://www.e-reading.club/chapter.php/146071/91/Hassnaiin_-_V_poiskah_istoricheskogo_Iisusa.html "В поисках исторического Иисуса". автор Фида Хасснайн. Гл.: Декрет от 1194 г. хиджры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617125716/http://www.e-reading.club/chapter.php/146071/91/Hassnaiin_-_V_poiskah_istoricheskogo_Iisusa.html |date=2015-06-17 }}</ref> === Мир Сайед Насируддин === [[Һижра]] бойынша 871 жылы Йузу Асафтың қасына, шиғалардың 8-ші имамы Мұса-Разаның ұрпағы сопы әулие Мир Сайед Насируддин жерленген.<ref>Bothe Op.cit. "In the year 871 A.H. Syed Nasir-ud-Din, a descendent of Imam Musa—Raza was also buried besides the grave of Yuz— Asaph."</ref> Кейбір деректерде ол осы киелі кесененің бұрынғы қараушысы болған делінеді. == Кесененің қазіргі жағдайы == Бертінге дейін, кесенеге Йузу Асафтың ұрпақтары қамқор болып келді. Қазіргі уақытта кесене сүннеттік-мұсылмандардан тұратын кеңестін қамқорлығында. Таяуда қайтыс болған Сахибзада Башарат Сәлим көп жылдар бойы кесененің қараушысы болған. Оның айтуы бойынша, ол Йузу Асафтың тікелей ұрпағы болған және Йузу Асафты ол Иса Мәсіхтің өзі деп білген.<ref>James Polster: Mystery of the Martyr’s Tomb. Yahoo! News, мамыр 15, 2006</ref> 2006 жылы Би-би-си арнасы Йузу Асафтың тарихы жайында «Иса қайтыс болған ба?» деген деректі фильм шығарды.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=acqgY04hhzM Jesus In India / Did Jesus Die - BBC - 4 Documentary]</ref> 2010 жылы діни толқулардың салдарынан Кашмир штатының үкіметі кесенені жаба тұруды ұйғарған.<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2010/04/30/n_1489603.shtml В Индии закрыт доступ к храму, где по одной из версий похоронен Христос.] gazeta.ru</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Тарих]] [[Санат:Кесенелер]] [[Санат:Үндістан]] j3nkev6slt49bwe8cbttudns9ruqqxh 0 550160 3650747 3649397 2026-09-04T04:34:50Z Nurken 111493 3650747 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада 1992 жылы Қазақстандағы облыстық атқару комитеттері таратылғаннан кейін тағайындалған [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облыс]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Сотталған әкімдер қызыл түспен белгіленген. == Абай облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | 1 | [[Сурет:Нұрлан Ұранхаев (2023-09-01).jpg|163x163px]] | [[Нұрлан Телманұлы Ұранхаев]]<br>{{small|(1965 туған)}} | 11 маусым<br>2022 | 14 ақпан<br>2025 |- | 2 | [[Сурет:Berik Uali (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Берік Уәли]]'''<br>{{small|(1977 туған)}} | 17 ақпан<br>2025 жылдан бастап | |- |} == Ақмола облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|163x163px]] | [[Андрей Георгиевич Браун]]<br>{{small|(1937–2022)}} |ақпан<br>1992 |шілде<br>1997 |- |2 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|163x163px]] | [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | шілде<br>1997 | желтоқсан<br>1997 |- | 3 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|163x163px]] | [[Владимир Карлович Гартман]]<br>{{small|(1947 туған)}} | желтоқсан<br>1997 | қыркүйек<br>1998 |- | 4 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|163x163px]] | [[Сергей Витальевич Кулагин]]<br>{{small|(1952 туған)}} | қыркүйек<br>1998 | 20 наурыз<br>2004 |- | 5 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|163x163px]] | [[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев]]<br>{{small|(1949 туған)}} | 20 наурыз<br>2004 | 23 қаңтар<br>2008 |- | 6 | [[Сурет:Albert Rau (2023-05-04).jpg|163x163px]] | [[Альберт Павлович Рау]]<br>{{small|(1960 туған)}} |23 қаңтар<br>2008 |13 наурыз<br>2010 |- | 7 | [[Сурет:Sergey Dyachenko Mazhilis Senate of Poland (cropped).JPG|163x163px]] | [[Сергей Александрович Дьяченко]]<br>{{small|(1952–2016)}} |13 наурыз<br>2010 |21 қаңтар<br>2012 |- | 8 | [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} |21 қаңтар<br>2012 |21 қаңтар<br>2013 |- | 9 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province Kz.png|163x163px]] | [[Қосман Қайыртайұлы Айтмұхаметов]]<br>{{small|(1963–2020)}} | 22 қаңтар<br>2013 | 27 мамыр<br>2014 |- |10 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province Kz.png|163x163px]] | [[Сергей Витальевич Кулагин]]<br>{{small|(1952 туған)}} | 27 мамыр<br>2014<ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/page_216882_ukaz- Указ «О назначении Кулагина С.В. акимом Акмолинской области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725144441/http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/page_216882_ukaz- |date=2015-07-25 }}</ref> | 14 наурыз<br>2017 |- |11 | [[Сурет:Мурзалин Малик (cropped).jpg|163x163px]] | [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин]]<br>{{small|(1971 туған)}} | 14 наурыз<br>2017 | 19 наурыз<br>2019 |- |12 | [[Сурет:Ermek Marjıqpaev (2023-09-02).jpg|163x163px]] | [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев]]<br>{{small|(1969 туған)}} |19 наурыз<br>2019 | 2 қыркүйек<br>2023 |- |13 | [[Сурет:Marat Ahmetjanov at a lectern in December 2023 (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Марат Мұратұлы Ахметжанов]]'''<br>{{small|(1964 туған)}} | 4 қыркүйек<br>2023 жылдан бастап | |- |} == Ақтөбе облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|163x163px]] | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]]<br>{{small|(1946 туған)}} |ақпан<br>1992 |қараша<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|163x163px]] | [[Савелий Тимофеевич Пачин]]<br>{{small|(1942 туған)}} |желтоқсан<br>1993 |қыркүйек<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Aslan Musin (2008-06-10).jpg|163x163px]] | [[Аслан Есболайұлы Мусин]]<br>{{small|(1954 туған)}} | қыркүйек<br>1995 | 3 сәуір<br>2002 |-style="background:#FFC3CD;" |4 | [[Сурет:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|163x163px]] | [[Ермек Жетпісбайұлы Имантаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} | 3 сәуір<br>2002 | 10 шілде<br>2004 |- |5 | [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 22 September 2008-10 (Eleusin Sagyndyqov cropped).jpg|163x163px]] | [[Елеусін Наурызбайұлы Сағындықов]]<br>{{small|(1947 туған)}} |10 шілде<br>2004 |22 шілде<br>2011 |- |6 | [[Сурет:Arkhimed_Mukhambetov.jpg|163x163px]] | [[Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов]]<br>{{small|(1972 туған)}}<ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/page_glava-gosudarstva-podpisal-ukaz-o-naznachenii-mukhambetova-a-b-akimom-aktyubinsk_1348722864 Глава государства подписал Указ "О назначении Мухамбетова А.Б. акимом Актюбинской области"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306085049/http://www.akorda.kz/ru/events/page_glava-gosudarstva-podpisal-ukaz-o-naznachenii-mukhambetova-a-b-akimom-aktyubinsk_1348722864 |date=2016-03-06 }}</ref> |22 шілде<br>2011 |11 қыркүйек<br>2015 |- | 7 | [[Сурет:Berdibek Saparbayev (29262) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]<br>{{small|(1953–2023)}} | 11 қыркүйек<br>2015 | 25 ақпан<br>2019<ref>{{Cite web|url= http://www.rikatv.kz/evrika/articles/kak-menyali-akimov.html |title= Как меняли акимов |lang= ru |work= rikatv.kz |date= 2015-09-16 |accessdate= 2024-06-05}}</ref> |- | 8 | [[Сурет:Ondassyn Urazalin (cropped).jpg|163x163px]] | [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин]]<br>{{small|(1963 туған)}} | 26 ақпан<br>2019 | 31 тамыз<br>2022 |- | 9 | [[Сурет:Eraly Toğjanov (2023-06-03).jpg|163x163px]] | [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} | 31 тамыз<br>2022 | 5 қыркүйек<br>2023 |- | 10 | [[Сурет:Askhat Shakharov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Асхат Берлешұлы Шахаров]]'''<br>{{small|(1978 туған)}} | 5 қыркүйек<br>2023 жылдан бастап<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/asxat-saxarov-aqtobe-oblysynyn-zana-akimi-bolyp-tagaiyndaldy|title=Асхат Шахаров Ақтөбе облысының жаңа әкімі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=informburo|date=2023-09-05|accessdate=2023-09-05}}</ref> | |} == Алматы облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:AEsimov2013.jpg|163x163px]] | [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов]]<br>{{small|(1950 туған)}} |ақпан<br>1992 |қазан<br>1994 |-style="background:#FFC3CD;" |2 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|163x163px]] | [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]]<br>{{small|(1947 туған)}} |қазан<br>1994 |наурыз<br>1996 |- |3 | [[Сурет:Serik Umbetov.jpg|163x163px]] | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]]<br>{{small|(1950 туған)}} |наурыз<br>1996 |желтоқсан<br>1997 |- |4 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|163x163px]] | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]<br>{{small|(1944–2005)}} | желтоқсан<br>1997 | мамыр<br>2001 |- |5 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|163x163px]] | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]]<br>{{small|(1946 туған)}} | 19 мамыр<br>2001 |11 тамыз<br>2005 |- |6 | [[Сурет:Serik Umbetov.jpg|163x163px]] | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]]<br>{{small|(1950 туған)}} |11 тамыз<br>2005 |13 сәуір<br>2011 |- |7 | [[Сурет:Anzar Musakhanov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов]]<br>{{small|(1966–2025)}} |13 сәуір<br>2011 |20 тамыз<br>2014<ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/page_glava-gosudarstva-podpisal-ukaz-o-naznachenii-musakhanova-a-t-akimom-almatinskoi_1348722899 Глава государства подписал Указ «О назначении Мусаханова А. Т. акимом Алматинской области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816010843/http://www.akorda.kz/ru/events/page_glava-gosudarstva-podpisal-ukaz-o-naznachenii-musakhanova-a-t-akimom-almatinskoi_1348722899 |date=2016-08-16 }}</ref> |- |8 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|163x163px]] | [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]]<br>{{small|(1952 туған)}} |20 тамыз<br>2014 |24 қараша<br>2021 |- |9 | [[Сурет:Kanat Bozymbayev (cropped).JPG|163x163px]] | [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]]<br>{{small|(1969 туған)}} |24 қараша<br>2021 |11 маусым<br>2022 |- |10 | [[Сурет:Marat Sultangaziev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]]<br>{{small|(1976 туған)}} |11 маусым<br>2022 |4 қыркүйек<br>2026<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-eleusizuly-sultangaziev-almaty-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-484933 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев Алматы облысының әкімі лауазымынан босатылды |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> |- |} == Атырау облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Sagat Tugelbayev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Сағат Қашкенұлы Түгелбаев]]<br>{{small|(1948 туған)}} | ақпан<br>1992 | қазан<br>1994 |- |2 | [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]] | [[Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} |қазан<br>1994 |ақпан<br>1999 |- |3 | [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} | 18 ақпан<br>1999 | 15 желтоқсан<br>2000 |- |4 | [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]] | [[Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]]<br>{{small|(1950 туған)}} | 18 желтоқсан<br>2000 | 3 сәуір<br>2002 |- |5 | [[Сурет:Aslan Musin (2008-06-10).jpg|163x163px]] | [[Аслан Есболайұлы Мусин]]<br>{{small|(1954 туған)}} | 3 сәуір<br>2002 | 4 қазан<br>2006 |-style="background:#FFC3CD;" |6 | [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]] | [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]]<br>{{small|(1967 туған)}} |4 қазан<br>2006 |15 тамыз<br>2012 |- |7 | [[Сурет:Baktykozha Izmukhambetov - May 2016 (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]]<br>{{small|(1948 туған)}} |15 тамыз<br>2012 |26 наурыз<br>2016 |- |8 | [[Сурет:Nurlan Nogaev (49622109937).jpg|163x163px]] | [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} |26 наурыз<br>2016 |18 желтоқсан<br>2019 |- |9 | [[Сурет:M.J. Dosmukhamedov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Махамбет Жолдасқалиұлы Досмұхамбетов]]<br>{{small|(1960 туған)}} |18 желтоқсан<br>2019 | 7 сәуір<br>2022 |- |10 | [[Сурет:Serik Şapkenov in April 2022 (cropped).jpg|163x163px]] | [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]]<br>{{small|(1979 туған)}} | 7 сәуір<br>2022 | 17 шілде<br>2026 |- |11 | [[Сурет:Bolat Aqsolaqov (P060844-387028) (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Болат Оралұлы Ақшолақов]]'''<br>{{small|(1971 туған)}} | 17 шілде<br>2026 жылдан бастап | |- |} == Батыс Қазақстан облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | 1 | [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|163x163px]] | [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев]]<br>{{small|(1941–2023)}} | ақпан<br>1992 | қаңтар<br>1993 |- | 2 | [[Сурет:Kabibulla Dzhakupov (2015-10-05) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов]]<br>{{small|(1949 туған)}} | қаңтар<br>1993 | 18 желтоқсан<br>2000 |- | 3 | [[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]]<br>{{small|(1955 туған)}} | 18 желтоқсан<br>2000 | қараша<br>2003 |- | 4 | [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|163x163px]] | [[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім]]<br>{{small|(1959 туған)}} | 18 қараша<br>2003 | 28 тамыз<br>2007 |- | 5 | [[Сурет:Baktykozha Izmukhambetov - May 2016 (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | 28 тамыз<br>2007 | қаңтар<br>2012 |- | 6 | [[Сурет:Nurlan Nogaev (49622109937).jpg|163x163px]] | [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} | 20 қаңтар<br>2012 | 26 наурыз<br>2016 |- | 7 | [[Сурет:Altai Kolginov (27829) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]]<br>{{small|(1978 туған)}} | 26 наурыз<br>2016 | 13 маусым<br>2019 |- | 8 | [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|163x163px]] | [[Ғали Нәжімеденұлы Есқалиев]]<br>{{small|(1970 туған)}} | 13 маусым<br>2019 | 2 желтоқсан<br>2022 |- | 9 | [[Сурет:Nariman Turegaliyev (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]]'''<br>{{small|(1964 туған)}} | 2 желтоқсан<br>2022 жылдан бастап | |- |} == Жамбыл облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | 1 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|163x163px]] | [[Өмірбек Бәйгелді]]<br>{{small|(1939–2024)}} | ақпан<br>1992 | қыркүйек<br>1995 |- | 2 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|163x163px]] | [[Амалбек Қозыбақұлы Тшанов]]<br>{{small|(1943 туған)}} | қыркүйек<br>1995 | қаңтар<br>1998 |- | 3 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|163x163px]] | [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949–2012)}} | қаңтар<br>1998 | ақпан<br>1999 |- | 4 | [[Сурет:Serik Umbetov.jpg|163x163px]] | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]]<br>{{small|(1950 туған)}} | ақпан<br>1999 | 14 мамыр<br>2004 |- | 5 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|163x163px]] | [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин]]<br>{{small|(1952 туған)}} | 14 мамыр<br>2004 | 30 қараша<br>2009 |- | 6 | [[Сурет:Kanat Bozymbayev (cropped).JPG|163x163px]] | [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]]<br>{{small|(1969 туған)}} | 30 қараша<br>2009 | 20 желтоқсан<br>2013 |-style="background:#FFC3CD;" | 7 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|163x163px]] | [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев]]<br>{{small|(1957 туған)}} | 30 желтоқсан<br>2013 | 18 қаңтар<br>2018 |- | 8 | [[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|163x163px]] | [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов]]<br>{{small|(1962 туған)}} | 18 қаңтар<br>2018 | 10 ақпан<br>2020 |- | 9 | [[Сурет:Berdibek Saparbayev (29262) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]<br>{{small|(1953–2023)}} | 10 ақпан<br>2020 | 7 сәуір<br>2022 |- | 10 | [[Сурет:Nurjan Nurjigitov (2023-09-04).png|163x163px]] | [[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]]<br>{{small|(1967 туған)}} | 7 сәуір<br>2022 | 5 қыркүйек<br>2023 |- | 11 | [[Сурет:Erbol Qaraşökeev (P060369-120872, cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]]'''<br>{{small|(1976 туған)}} | 5 қыркүйек<br>2023 жылдан бастап<ref>{{Cite web|url=http://ernur.kz/kazakstan/eks-ministr-zhambyl-oblysynyn-akimi-lauazymyna-taghaiyndaldy|title=Экс-министр Жамбыл облысының әкімі лауазымына тағайындалды|lang=kk|date=2023-09-05|accessdate=2023-09-05}}</ref> | |- |} == Жетісу облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Beibit Isabayev (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]]'''<br>{{small|(1962 туған)}} |11 маусым<br>2022 жылдан бастап | |- |} == Қарағанды облысы‎ == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|163x163px]] | [[Пётр Петрович Нефёдов]]<br>{{small|(1941–2021)}} |ақпан<br>1992 |шілде<br>1997 |- |2 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|163x163px]] | [[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев]]<br>{{small|(1949 туған)}} | шілде<br>1997 | қазан<br>1999 |- |3 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|163x163px]] | [[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | қазан<br>1999 |19 қаңтар<br>2006 |- |4 | [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 09 (cropped).jpg|163x163px]] | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]]<br>{{small|(1962 туған)}} |19 қаңтар<br>2006 |19 қараша<br>2009 |-style="background:#FFC3CD;" |5 | [[Сурет:Serik Ahmetov.jpg|163x163px]] | [[Серік Нығметұлы Ахметов]]<br>{{small|(1958 туған)}} |19 қараша<br>2009 |20 қаңтар<br>2012 |- |6 | [[Сурет:Кусаинов (2012).jpg|163x163px]] | [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов]]<br>{{small|(1952 туған)}} |20 қаңтар<br>2012 |28 қаңтар<br>2013 |-style="background:#FFC3CD;" |7 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|163x163px]] | [[Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев]]<br>{{small|(1968 туған)}} |29 қаңтар<br>2013 |20 маусым<br>2014 |- |8 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|163x163px]] | [[Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков]]<br>{{small|(1961 туған)}} | 20 маусым<br>2014 | 14 наурыз<br>2017 |- |9 | [[Сурет:Erlan Qoşanov (2018-02-12) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]<br>{{small|(1962 туған)}} | 14 наурыз<br>2017 | 18 қыркүйек<br>2019 |- |10 | [[Сурет:Жеңіс Қасымбек, сәуір 2017.jpg|163x163px]] | [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]<br>{{small|(1975 туған)}} | 18 қыркүйек<br>2019 | 8 желтоқсан<br>2022 |- |11 | [[Сурет:Yermaganbet Bulekpayev (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]]'''<br>{{small|(1975 туған)}} | 8 желтоқсан<br>2022 жылдан бастап | |- |} == Қостанай облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|163x163px]] | [[Кенжебек Үкіұлы Үкин]]<br>{{small|(1940–2024)}} |ақпан<br>1992 |желтоқсан<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|163x163px]] | [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} |желтоқсан<br>1993 |қыркүйек<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|163x163px]] | [[Тоқтарбай Қадамбайұлы Қадамбаев]]<br>{{small|(1944 туған)}} |қыркүйек<br>1995 |тамыз<br>1998 |- |4 | [[Сурет:Umirzak Shukeyev (8539926478) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} | тамыз<br>1998 | наурыз<br>2004 |- |5 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|163x163px]] | [[Сергей Витальевич Кулагин]]<br>{{small|(1952 туған)}} |20 наурыз<br>2004 |20 қаңтар<br>2012 |- |6 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|163x163px]] | [[Нұралы Мұстафаұлы Сәдуақасов]]<br>{{small|(1964 туған)}} |20 қаңтар<br>2012 |11 қыркүйек<br>2015 |- | 7 | [[Сурет:Arkhimed_Mukhambetov.jpg|163x163px]] | [[Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов]]<br>{{small|(1972 туған)}} | 11 қыркүйек<br>2015 | 1 желтоқсан<br>2022 |- | 8 | [[Сурет:Kumar Aksakalov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]]'''<br>{{small|(1965 туған)}} | 1 желтоқсан<br>2022 жылдан бастап | |- |} == Қызылорда облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.png|163x163px]] | [[Сейілбек Шаухаманұлы Шаухаманов]]<br>{{small|(1939–2018)}} |ақпан<br>1992 |қыркүйек<br>1995 |- |2 | [[Сурет:Berdibek Saparbayev (29262) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]<br>{{small|(1953–2023)}} |қыркүйек<br>1995 |шілде<br>1999 |- |3 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.png|163x163px]] | [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]]<br>{{small|(1956 туған)}} |28 шілде<br>1999 |5 сәуір<br>2004 |- |4 | [[Сурет:Ikram Adyrbekov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков]]<br>{{small|(1950 туған)}} | 5 сәуір<br>2004 | 11 қаңтар<br>2007 |- |5 | [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|163x163px]] | [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед]]<br>{{small|(1960 туған)}} | 11 қаңтар<br>2007 | 12 наурыз<br>2008 |- |6 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.png|163x163px]] | [[Болатбек Баянұлы Қуандықов]]<br>{{small|(1969 туған)}} |12 наурыз<br>2008 |17 қаңтар<br>2013 |- |7 | [[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]]<br>{{small|(1955 туған)}} |17 қаңтар<br>2013 |28 маусым<br>2019 |-style="background:#FFC3CD;" |8 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.png|163x163px]] | [[Қуанышбек Досмайылұлы Ысқақов]]<br>{{small|(1968 туған)}} |28 маусым<br>2019 |27 сәуір<br>2020 |- |9 | [[Сурет:Gulshara Abdykhalikova (2019-11-04) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова]]<br>{{small|(1965 туған)}} |28 сәуір<br>2020 | 7 сәуір<br>2022 |- |10 | [[Сурет:Нұрлыбек Нәлібаев (cropped).jpg|163x163px]] | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]<br>{{small|(1976 туған)}} | 7 сәуір<br>2022 | 6 мамыр<br>2026 |- |11 | [[Сурет:Murat Ergeşbaev (2023-10-05).jpg|163x163px]] | '''[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]'''<br>{{small|(1966 туған)}} | 8 мамыр<br>2026 жылдан бастап | |- |} == Маңғыстау облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Фёдор Афанасьевич Новиков]]<br>{{small|(1935–2002)}} |ақпан<br>1992 |қараша<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]]<br>{{small|(1949 туған)}} |қараша<br>1993 |қараша<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Вячеслав Леонидович Левитин]]<br>{{small|(1949 туған)}} | қараша<br>1995 | қазан<br>1997 |- |4 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Николай Иванович Баев]]<br>{{small|(1945 туған)}} | қазан<br>1997 |ақпан<br>1999 |- |5 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]]<br>{{small|(1949 туған)}} |18 ақпан<br>1999 |20 ақпан<br>2002 |- |6 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов]]<br>{{small|(1961 туған)}} | 20 ақпан<br>2002 | 24 қаңтар<br>2006 |- |7 | [[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]]<br>{{small|(1955 туған)}} |24 қаңтар<br>2006 |22 желтоқсан<br>2011 |- |8 | [[Сурет:Bauyrzhan Mukhamedzhanov.jpg|163x163px]] | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов]]<br>{{small|(1960 туған)}} |22 желтоқсан<br>2011 |18 қаңтар<br>2013 |- |9 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Алик Серікұлы Айдарбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} |18 қаңтар<br>2013 |14 наурыз<br>2017 |- |10 | [[Сурет:Eraly Tugjanov (2016-04-06).jpg|163x163px]] | [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} |14 наурыз<br>2017 |13 маусым<br>2019 |- |11 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]<br>{{small|(1964 туған)}} |13 маусым<br>2019 | 7 қыркүйек<br>2021 |- |12 | [[Сурет:Nurlan Nogaev (49622109937).jpg|163x163px]] | [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} | 7 қыркүйек<br>2021 |16 мамыр<br>2024 |- |13 | [[Сурет:Nurdaulet Kilybay (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]'''<br>{{small|(1978 туған)}} | 17 мамыр<br>2024 жылдан бастап | |- |} == Павлодар облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Coat of Arms of Pavlodar Province.png|163x163px]] | [[Асығат Әсиұлы Жабағин]]<br>{{small|(1948–2023)}} |ақпан<br>1992 |қаңтар<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Daniyal Akhmetov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]<br>{{small|(1954 туған)}} |қаңтар<br>1993 |желтоқсан<br>1997 |-style="background:#FFC3CD;" |3 | [[Сурет:Zhakiyanov Galymzhan.jpg|163x163px]] | [[Ғалымжан Баділжанұлы Жақиянов]]<br>{{small|(1963 туған)}} | желтоқсан<br>1997 | 21 қараша<br>2001 |- |4 | [[Сурет:Daniyal Akhmetov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]<br>{{small|(1954 туған)}} |21 қараша<br>2001 |13 маусым<br>2003 |- |5 | [[Сурет:Coat of Arms of Pavlodar Province.png|163x163px]] | [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов]]<br>{{small|(1957 туған)}} |14 маусым<br>2003 |30 қыркүйек<br>2008 |- |6 | [[Сурет:Bakhytzhan Sagintayev (2018-07-04) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} | 30 қыркүйек<br>2008 |20 қаңтар<br>2012 |-style="background:#FFC3CD;" |7 | [[Сурет:Coat of Arms of Pavlodar Province.png|163x163px]] | [[Ерлан Мұхтарұлы Арын]]<br>{{small|(1961 туған)}} |20 қаңтар<br>2012 |20 желтоқсан<br>2013 |- |8 | [[Сурет:Kanat Bozymbayev (cropped).JPG|163x163px]] | [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]]<br>{{small|(1969 туған)}} |20 желтоқсан<br>2013 |25 наурыз<br>2016 |-style="background:#FFC3CD;" |9 | [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|163x163px]] | [[Болат Жұмабекұлы Бақауов]]<br>{{small|(1971 туған)}} |25 наурыз<br>2016 |21 қаңтар<br>2020<ref>[http://365info.kz/2016/03/akimom-pavlodarskoj-oblasti-naznachen-bulat-bakauov/ Акимом Павлодарской области назначен Булат Бакауов – 365info.kz<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |- |10 | [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|163x163px]] | [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Ысқақов]]<br>{{small|(1974 туған)}} |21 қаңтар<br>2020 | 1 желтоқсан<br>2022 |- |11 | [[Сурет:Asain Baikhanov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Асайын Қуандықұлы Байханов]]'''<br>{{small|(1977 туған)}} | 7 желтоқсан<br>2022 жылдан бастап | |- |} == Солтүстік Қазақстан облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | 1 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.svg|163x163px]] | [[Владимир Карлович Гартман]]<br>{{small|(1947 туған)}} | ақпан<br>1992 | желтоқсан<br>1997 |- | 2 | [[Сурет:Daniyal Akhmetov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]<br>{{small|(1954 туған)}} | желтоқсан<br>1997 | қазан<br>1999 |- | 3 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.svg|163x163px]] | [[Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов]]<br>{{small|(1948–2022)}} | қазан<br>1999 | 17 мамыр<br>2002 |- | 4 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.svg|163x163px]] | [[Анатолий Владимирович Смирнов]]<br>{{small|(1946 туған)}} | 17 мамыр<br>2002 | 24 желтоқсан<br>2003 |- | 5 | [[Сурет:Tair Mansurov RN MOW 04-2011.jpg|163x163px]] | [[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров]]<br>{{small|(1948 туған)}} | 24 желтоқсан<br>2003 | 9 қазан<br>2007 |- | 6 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.svg|163x163px]] | [[Серік Сұлтанғазыұлы Біләлов]]<br>{{small|(1958 туған)}} | 9 қазан<br>2007 | қаңтар<br>2013 |-style="background:#FFC3CD;" | 7 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.svg|163x163px]] | [[Самат Сапарбекұлы Ескендіров]]<br>{{small|(1966 туған)}} | 22 қаңтар<br>2013 | 27 мамыр<br>2014 |- | 8 | [[Сурет:Erik Sultanov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Ерік Хамзаұлы Сұлтанов]]<br>{{small|(1956 туған)}} | 27 мамыр<br>2014 | 14 наурыз<br>2017 |- | 9 | [[Сурет:Kumar Aksakalov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]]<br>{{small|(1965 туған)}} | 14 наурыз<br>2017 | 1 желтоқсан<br>2022 |- | 10 | [[Сурет:Aydarbek Saparov (2023-09-04).jpg|163x163px]] | [[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров]]<br>{{small|(1966 туған)}} | 1 желтоқсан<br>2022 | 4 қыркүйек<br>2023 |- | 11 | [[Сурет:Gauez Nurmukhambetov.jpg|163x163px]] | '''[[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]]'''<br>{{small|(1968 туған)}} | 23 қыркүйек<br>2023 жылдан бастап | |- |} == Түркістан облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | colspan="5" | '''Оңтүстік Қазақстан облысы (1992–2018)''' |- | 1 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|163x163px]] | [[Марс Фазылұлы Үркімбаев]]<br>{{small|(1939–2012)}} | ақпан<br>1992 | желтоқсан<br>1993 |- | 2 | | [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков]]<br>{{small|(1951 туған)}} | желтоқсан<br>1993 | желтоқсан<br>1997 |- | 3 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|163x163px]] | [[Қалық Абдуллаұлы Абдуллаев]]<br>{{small|(1942–2020)}} | желтоқсан<br>1997 | шілде<br>1999 |- | 4 | [[Сурет:Berdibek Saparbayev (29262) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]<br>{{small|(1953–2023)}} | шілде<br>1999 | 29 тамыз<br>2002 |- | 5 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|163x163px]] | [[Болат Әбжапарұлы Жылқышиев]]<br>{{small|(1957 туған)}} | 31 тамыз<br>2002 | 20 қыркүйек<br>2006 |- | 6 | [[Сурет:Omirzaq Shokeev (2010, cropped).jpg|163x163px]] | [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 20 қыркүйек<br>2006 | 28 тамыз<br>2007 |- | 7 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|163x163px]] | [[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім]]<br>{{small|(1959 туған)}} | 28 тамыз<br>2007 | 4 наурыз<br>2009 |- | 8 | [[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|163x163px]] | [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов]]<br>{{small|(1962 туған)}} | 4 наурыз<br>2009 | 8 тамыз<br>2015 |- | 9 | [[Сурет:Beibut Atamkulov (32843882837).jpg|163x163px]] | [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 8 тамыз<br>2015 | 7 қазан<br>2016 |- | colspan="5" | '''Түркістан облысы (2018 бері)''' |- | 10 | [[Сурет:Жансеит Кансеитович (cropped 2).jpg|163x163px]] | [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]]<br>{{small|(1958 туған)}} | 7 қазан<br>2016 | 26 ақпан<br>2019 |- | 11 | [[Сурет:Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg|163x163px]] | [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 26 ақпан<br>2019 | 31 тамыз<br>2022 |- | 12 | [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|163x163px]] | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]<br>{{small|(1974 туған)}} | 31 тамыз<br>2022 | 6 қаңтар<br>2025 |- |- | 13 | [[Сурет:Nuralkhan Kusherov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]'''<br>{{small|(1984 туған)}} | 6 қаңтар<br>2025 жылдан бастап | |- |} == Ұлытау облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Берік Әбдіғалиұлы (cropped, 2024-01-08).jpg|163x163px]] | [[Берік Әбдіғалиұлы]]<br>{{small|(1971 туған)}} |11 маусым<br>2022 |9 қазан<br>2024 |- |2 | [[Сурет:Dastan Ryspekov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Дастан Адайұлы Рыспеков]]<br>{{small|(1984 туған)}} |9 қазан<br>2024 |17 шілде<br>2026 |- |3 | [[Сурет:Eset Bayken (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Есет Берікұлы Байкен]]'''<br>{{small|(1986 туған)}} |17 шілде<br>2026 жылдан бастап | |- |} == Шығыс Қазақстан облысы‎ == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Амангелді Иманақышұлы Бектемісов]]<br>{{small|(1945–2001)}} | ақпан<br>1992 |17 маусым<br>1994 |- |2 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Юрий Иванович Лавриненко]]<br>{{small|(1945 туған)}} |17 маусым<br>1994 | 30 қараша<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Леонид Васильевич Десятник]]<br>{{small|(195? туған)}} | 30 қараша<br>1995 |17 наурыз<br>1996<ref>[https://www.neweurasia.info/archive/2000/dialog/08_04_Who0678.htm Дон Кихот Усть-Каманский]</ref> |- |4 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов]]<br>{{small|(1948–2022)}} |10 сәуір<br>1996 |17 сәуір<br>1997 |- |5 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Виталий Леонидович Метте]]<br>{{small|(1947–2003)}} |17 сәуір<br>1997 |26 ақпан<br>2003 |- |6 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Талғатбек Жәмшитұлы Абайділдин]]<br>{{small|(1948 туған)}} |27 ақпан<br>2003 | 8 желтоқсан<br>2004 |- |7 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Виктор Вячеславович Храпунов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | 8 желтоқсан<br>2004 |11 қаңтар<br>2007 |- |8 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | 11 қаңтар<br>2007 | 7 мамыр<br>2008 |- |9 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Әділғазы Сәдуақасұлы Бергенев]] <br>{{small|(1958 туған)}} | 7 мамыр<br>2008 | 4 наурыз<br>2009 |- |10 | [[Сурет:Berdibek Saparbayev (29262) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]<br>{{small|(1953–2023)}} | 4 наурыз<br>2009 |11 қараша<br>2014<ref>[http://www.akimvko.gov.kz/ru/akim-vko/rukovoditeli-oblasti/ Руководители области | официальный сайт акима ВКО]</ref> |- |11 | [[Сурет:Daniyal Akhmetov (2018-10-12).jpg|163x163px]] | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]<br>{{small|(1954 туған)}} |11 қараша<br>2014<ref>[http://www.zakon.kz/4667228-chem-zapomnilsja-berdybek-saparbaev-na.html Чем запомнился Бердыбек Сапарбаев на посту акима ВКО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180208085853/http://www.zakon.kz/4667228-chem-zapomnilsja-berdybek-saparbaev-na.html |date=2018-02-08 }}</ref> |15 маусым<br>2023 |- |12 | [[Сурет:Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев]]<br>{{small|(1965 туған)}} |16 маусым<br>2023 |14 ақпан<br>2025<ref>{{Cite web|lang=kz|url=https://www.akorda.kz/kz/eb-kosherbaev-turaly-165300|title=Е.Б. Көшербаев туралы — Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты|website=Akorda.kz|access-date=2023-06-16}}</ref> |- |13 | [[Сурет:Nurymbet Saktaganov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов]]'''<br>{{small|(1970 туған)}} |17 ақпан<br>2025 жылдан бастап | |- |} == Таратылған облыстардың әкімдері == === Жезқазған облысы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Григорий Петрович Юрченко]]<br>{{small|(1937 туған)}} | ақпан<br>1992 | маусым<br>1994 |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Альберт Гергардович Саламатин]]<br>{{small|(1941 туған)}} | маусым<br>1994 | тамыз<br>1994 |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов]]<br>{{small|(1948–2022)}} | тамыз<br>1994 | сәуір<br>1996 |- |4 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Ерлан Байкенұлы Смаилов]]<br>{{small|(1951 туған)}} | сәуір<br>1996 | наурыз<br>1997 |} === Көкшетау облысы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | ақпан<br>1992 | қаңтар<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев]]<br>{{small|(1941–2023)}} | қаңтар<br>1993 | желтоқсан<br>1993 |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев]]<br>{{small|(1943 туған)}} | желтоқсан<br>1993 | маусым<br>1996 |- |4 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Досбол Баянұлы Жаңғалов]]<br>{{small|(1955 туған)}} | маусым<br>1996 | мамыр<br>1997 |} === Семей облысы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Вячеслав Фёдорович Чернов]]<br>{{small|(1939 туған)}}<ref>[http://personize.ru/view/8161 Чернов Вячеслав Федорович - биография - кто такой Чернов Вячеслав Федорович?<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504124609/http://personize.ru/view/8161 |date=2016-05-04 }}</ref> | ақпан<br>1992 | маусым<br>1994 |-style="background:#FFC3CD;" |2 | [[Сурет:Zhakiyanov Galymzhan.jpg|163x163px]] | [[Ғалымжан Баділжанұлы Жақиянов]]<br>{{small|(1963 туған)}} | маусым<br>1994 | наурыз<br>1997 |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Виталий Леонидович Метте]]<br>{{small|(1947–2003)}} | 10 наурыз<br>1997 | 17 сәуір<br>1997 |} === Талдықорған облысы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов]]<br>{{small|(1946 туған)}} | ақпан<br>1992 | сәуір<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Серік Шаяхметұлы Ақымбеков]]<br>{{small|(1949 туған)}} | сәуір<br>1993 | наурыз<br>1996 |-style="background:#FFC3CD;" |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]]<br>{{small|(1947 туған)}} | наурыз<br>1996 | сәуір<br>1997 |} === Торғай облысы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Сергей Витальевич Кулагин]]<br>{{small|(1952 туған)}} | ақпан<br>1992 | маусым<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Жақан Қосабайұлы Қосабаев]]<br>{{small|(1941–2007)}} | 22 маусым<br>1993 | 5 қазан<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Виталий Алексеевич Брынкин]]<br>{{small|(1944 туған)}} | қазан<br>1995 | сәуір<br>1997 |} == Республикалық маңызы бар қалалар== === Астана === {{main|Астана әкімі}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | colspan="5" | '''Ақмола қаласы (1992–1998)''' |- |1 | [[Сурет:Coat of arms of Astana (1998–2008).svg|163x163px]] | [[Аманжол Қуанышұлы Бөлекпаев]]<br>{{small|(1941–2013)}} |ақпан<br>1992 |желтоқсан<br>1997 |- | colspan="5" | '''Астана қаласы (1998–2019)''' |- |2 | [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|163x163px]] | [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} | 10 желтоқсан<br>1997 | 16 маусым<br>2003 |- |3 | [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|163x163px]] | [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов]]<br>{{small|(1949–2021)}} | 16 маусым<br>2003 | 20 наурыз<br>2004 |- |4 | [[Сурет:Omirzaq Shukeev, April 2013.jpg|163x163px]] | [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 20 наурыз<br>2004 | 20 қыркүйек<br>2006 |- |5 | [[Сурет:Askar Mamin (2007, cropped).jpg|163x163px]] | [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин]]<br>{{small|(1965 туған)}} | 21 қыркүйек<br>2006 | 4 сәуір<br>2008 |- |6 | [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} | 4 сәуір<br>2008 |22 қазан<br>2014 |- |7 | [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|163x163px]] | [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} |22 қазан<br>2014 |21 маусым<br>2016 |- |8 | [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Әсет Өрентайұлы Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} |21 маусым<br>2016 |10 қыркүйек<br>2018 |- |9 | [[Сурет:Bakhyt Sultanov (08.2016) (cropped).png|163x163px]] | [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов]]<br>{{small|(1971 туған)}} |10 қыркүйек<br>2018 |13 маусым<br>2019 |- | colspan="5" | '''Нұр-Сұлтан қаласы (2019–2022)''' |- |10 | [[Сурет:Altai Kolginov (27829) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]]<br>{{small|(1978 туған)}} |13 маусым<br>2019 | 8 желтоқсан<br>2022 |- | colspan="5" | '''Астана қаласы (2022 жылдан бері)''' |- |11 | [[Сурет:Zhenis Kassymbek (08.2016) (cropped).png|163x163px]] | '''[[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]'''<br>{{small|(1975 туған)}} | 8 желтоқсан<br>2022 жылдан бастап | |- |} === Алматы === {{main|Алматы әкімі}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Soviet Coat of arms of Almaty.gif|163x163px]] | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]<br>{{small|(1944–2005)}} |8 ақпан<br>1992 |20 маусым<br>1994 |- |2 | [[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|163x163px]] | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]]<br>{{small|(1946 туған)}} |20 маусым<br>1994 |16 маусым<br>1997 |- |3 | [[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|163x163px]] | [[Виктор Вячеславович Храпунов]]<br>{{small|(1948 туған)}} |16 маусым<br>1997 | 9 желтоқсан<br>2004 |- |4 | [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} | 9 желтоқсан<br>2004 | 4 сәуір<br>2008 |- |5 | [[Сурет:AEsimov2013.jpg|163x163px]] | [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов]]<br>{{small|(1950 туған)}} | 4 сәуір<br>2008 | 9 тамыз<br>2015 |- |6 | [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек]]<br>{{small|(1974 туған)}} | 9 тамыз<br>2015 |28 маусым<br>2019 |- |7 | [[Сурет:Bakhytzhan Sagintayev (2018-07-04) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} |28 маусым<br>2019 | 31 қаңтар<br>2022 |- |8 | [[Сурет:Erbolat Dosaev (2018-05-10) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]]<br>{{small|(1970 туған)}} | 31 қаңтар<br>2022 | 24 мамыр<br>2025 |- | 9 | [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]'''<br>{{small|(1974 туған)}} | 24 мамыр<br>2025 жылдан бастап | |- |} === Шымкент === {{main|Шымкент әкімі}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Амалбек Қозыбақұлы Тшанов]]<br>{{small|(1943 туған)}} |21 ақпан<br>1992 |15 қараша<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Сейіт Қуандықұлы Белгібаев]]<br>{{small|(1949 туған)}} |15 қараша<br>1993 |16 қазан<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Анарбек Оңғарұлы Орман]]<br>{{small|(1952 туған)}} |16 қазан<br>1995 |14 желтоқсан<br>1997 |- |4 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Қылышбек Сатылғанұлы Ізбасханов]]<br>{{small|(1953 туған)}} |14 қараша<br>1997 |14 мамыр<br>1999 |- |5 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Төретай Тұңғышұлы Бекжігітов]] |14 мамыр<br>1999 |17 қаңтар<br>2001 |- |6 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Болат Әбжапарұлы Жылқышиев]]<br>{{small|(1957 туған)}} |15 наурыз<br>2001 | тамыз<br>2002 |- |7 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Ғалым Құралбекұлы Жұмжаев]]<br>{{small|(1958 туған)}} |10 қыркүйек<br>2002 |17 ақпан<br>2006 |- |8 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Анарбек Оңғарұлы Орман]]<br>{{small|(1952 туған)}} |27 қыркүйек<br>2006 |19 ақпан<br>2008 |- |9 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]] | [[Арман Шәріпбайұлы Жетпісбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}} |19 ақпан<br>2008 |24 сәуір<br>2012 |- |10 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]] | [[Қайрат Құсейінұлы Молдасейітов]]<br>{{small|(1967 туған)}} |24 сәуір<br>2012 |27 мамыр<br>2013 |- |11 | [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|163x163px]] | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]<br>{{small|(1974 туған)}} |27 мамыр<br>2013 |19 тамыз<br>2015 |- |12 | [[Сурет:Gabidulla Abdrakhimov.jpg|163x163px]] | [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов]]<br>{{small|(1975 туған)}} |19 тамыз<br>2015 | 31 қазан<br>2017<ref>[https://www.nur.kz/288704-chem-proslavilis-12-akimov-shymkenta.html Чем прославились 12 акимов Шымкента?]</ref> |- |13 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]] | [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} | 7 қараша<br>2017 |20 маусым<br>2018 |- |14 | [[Сурет:Gabidulla Abdrakhimov.jpg|163x163px]] | [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов]]<br>{{small|(1975 туған)}} |20 маусым<br>2018 | 30 шілде<br>2019 |- |15 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]] | [[Ерлан Қуанышұлы Айтаханов]]<br>{{small|(1971 туған)}} | 30 шілде<br>2019 |21 қаңтар<br>2020 |- |16 | [[Сурет:Murat Aitenov 2023.jpg|163x163px]] | [[Мұрат Дүйсенбекұлы Әйтенов]]<br>{{small|(1981 туған)}} | 21 қаңтар<br>2020 | 5 қыркүйек<br>2023 |- |17 | [[Сурет:Gabyt Syzdykbekov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]'''<br>{{small|(1980 туған)}} | 5 қыркүйек<br>2023 жылдан бастап<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/gabit-syzdykbekov-shymkent-kalasynyn-akimi-boldy_a4108279|title=Ғабит Сыздықбеков Шымкент қаласының әкімі болды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|date=2023-09-05|accessdate=2023-09-05}}</ref> | |- |} === Байқоңыр === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|163x163px]] | [[Виталий Алексеевич Брынкин]]<br>{{small|(1944 туған)}} |17 ақпан<br>1992 |23 желтоқсан<br>1994<ref>[http://inform.kz/rus/article/2664088 Имя и значение Байконура навсегда вписаны в историю Казахстана — ровесник космодрома Е.Нургалиев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200033/http://inform.kz/rus/article/2664088 |date=2016-03-04 }}</ref> |- |2 | [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|163x163px]] | [[Геннадий Дмитриевич Дмитриенко]]<br>{{small|(1950–2020)}} |23 желтоқсан<br>1994 |16 мамыр<br>2002<ref>[http://www.fkrus.ru/kosmodromy-tsentry/gorod-bajkonur/glavy-administratsii Главы администрации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208164943/http://fkrus.ru/kosmodromy-tsentry/gorod-bajkonur/glavy-administratsii |date=2015-02-08 }}</ref> |- |3 | [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|163x163px]] | [[Александр Фёдорович Мезенцев]]<br>{{small|(1949–2013)}} |16 мамыр<br>2002 |10 қыркүйек<br>2013 |- |м.а. | rowspan="2" |[[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|163x163px]] | rowspan="2" |[[Анатолий Павлович Петренко]]<br>{{small|(1945 туған)}} | 16 қыркүйек<br>2013 | 9 шілде<br>2015 |- |4 | 9 шілде<br>2015 | 30 мамыр<br>2017 |- |5 | [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|163x163px]] | '''[[Константин Дмитриевич Бусыгин]]'''<br>{{small|(1965 туған)}} | 30 мамыр<br>2017 жылдан бастап | |- |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] * [[Әкім]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} [[Санат:Қазақстан облыстарының әкімдері|*]] iywk7wvbn2bzh5oz0ye08967mi69rqj 3650783 3650747 2026-09-04T06:03:22Z Nurken 111493 3650783 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада 1992 жылы Қазақстандағы облыстық атқару комитеттері таратылғаннан кейін тағайындалған [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облыс]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Сотталған әкімдер қызыл түспен белгіленген. == Абай облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | 1 | [[Сурет:Нұрлан Ұранхаев (2023-09-01).jpg|163x163px]] | [[Нұрлан Телманұлы Ұранхаев]]<br>{{small|(1965 туған)}} | 11 маусым<br>2022 | 14 ақпан<br>2025 |- | 2 | [[Сурет:Berik Uali (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Берік Уәли]]'''<br>{{small|(1977 туған)}} | 17 ақпан<br>2025 жылдан бастап | |- |} == Ақмола облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|163x163px]] | [[Андрей Георгиевич Браун]]<br>{{small|(1937–2022)}} |ақпан<br>1992 |шілде<br>1997 |- |2 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|163x163px]] | [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | шілде<br>1997 | желтоқсан<br>1997 |- | 3 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|163x163px]] | [[Владимир Карлович Гартман]]<br>{{small|(1947 туған)}} | желтоқсан<br>1997 | қыркүйек<br>1998 |- | 4 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|163x163px]] | [[Сергей Витальевич Кулагин]]<br>{{small|(1952 туған)}} | қыркүйек<br>1998 | 20 наурыз<br>2004 |- | 5 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|163x163px]] | [[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев]]<br>{{small|(1949 туған)}} | 20 наурыз<br>2004 | 23 қаңтар<br>2008 |- | 6 | [[Сурет:Albert Rau (2023-05-04).jpg|163x163px]] | [[Альберт Павлович Рау]]<br>{{small|(1960 туған)}} |23 қаңтар<br>2008 |13 наурыз<br>2010 |- | 7 | [[Сурет:Sergey Dyachenko Mazhilis Senate of Poland (cropped).JPG|163x163px]] | [[Сергей Александрович Дьяченко]]<br>{{small|(1952–2016)}} |13 наурыз<br>2010 |21 қаңтар<br>2012 |- | 8 | [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} |21 қаңтар<br>2012 |21 қаңтар<br>2013 |- | 9 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province Kz.png|163x163px]] | [[Қосман Қайыртайұлы Айтмұхаметов]]<br>{{small|(1963–2020)}} | 22 қаңтар<br>2013 | 27 мамыр<br>2014 |- |10 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province Kz.png|163x163px]] | [[Сергей Витальевич Кулагин]]<br>{{small|(1952 туған)}} | 27 мамыр<br>2014<ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/page_216882_ukaz- Указ «О назначении Кулагина С.В. акимом Акмолинской области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725144441/http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/page_216882_ukaz- |date=2015-07-25 }}</ref> | 14 наурыз<br>2017 |- |11 | [[Сурет:Мурзалин Малик (cropped).jpg|163x163px]] | [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин]]<br>{{small|(1971 туған)}} | 14 наурыз<br>2017 | 19 наурыз<br>2019 |- |12 | [[Сурет:Ermek Marjıqpaev (2023-09-02).jpg|163x163px]] | [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев]]<br>{{small|(1969 туған)}} |19 наурыз<br>2019 | 2 қыркүйек<br>2023 |- |13 | [[Сурет:Marat Ahmetjanov at a lectern in December 2023 (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Марат Мұратұлы Ахметжанов]]'''<br>{{small|(1964 туған)}} | 4 қыркүйек<br>2023 жылдан бастап | |- |} == Ақтөбе облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|163x163px]] | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]]<br>{{small|(1946 туған)}} |ақпан<br>1992 |қараша<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|163x163px]] | [[Савелий Тимофеевич Пачин]]<br>{{small|(1942 туған)}} |желтоқсан<br>1993 |қыркүйек<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Aslan Musin (2008-06-10).jpg|163x163px]] | [[Аслан Есболайұлы Мусин]]<br>{{small|(1954 туған)}} | қыркүйек<br>1995 | 3 сәуір<br>2002 |-style="background:#FFC3CD;" |4 | [[Сурет:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|163x163px]] | [[Ермек Жетпісбайұлы Имантаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} | 3 сәуір<br>2002 | 10 шілде<br>2004 |- |5 | [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 22 September 2008-10 (Eleusin Sagyndyqov cropped).jpg|163x163px]] | [[Елеусін Наурызбайұлы Сағындықов]]<br>{{small|(1947 туған)}} |10 шілде<br>2004 |22 шілде<br>2011 |- |6 | [[Сурет:Arkhimed_Mukhambetov.jpg|163x163px]] | [[Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов]]<br>{{small|(1972 туған)}}<ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/page_glava-gosudarstva-podpisal-ukaz-o-naznachenii-mukhambetova-a-b-akimom-aktyubinsk_1348722864 Глава государства подписал Указ "О назначении Мухамбетова А.Б. акимом Актюбинской области"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306085049/http://www.akorda.kz/ru/events/page_glava-gosudarstva-podpisal-ukaz-o-naznachenii-mukhambetova-a-b-akimom-aktyubinsk_1348722864 |date=2016-03-06 }}</ref> |22 шілде<br>2011 |11 қыркүйек<br>2015 |- | 7 | [[Сурет:Berdibek Saparbayev (29262) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]<br>{{small|(1953–2023)}} | 11 қыркүйек<br>2015 | 25 ақпан<br>2019<ref>{{Cite web|url= http://www.rikatv.kz/evrika/articles/kak-menyali-akimov.html |title= Как меняли акимов |lang= ru |work= rikatv.kz |date= 2015-09-16 |accessdate= 2024-06-05}}</ref> |- | 8 | [[Сурет:Ondassyn Urazalin (cropped).jpg|163x163px]] | [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин]]<br>{{small|(1963 туған)}} | 26 ақпан<br>2019 | 31 тамыз<br>2022 |- | 9 | [[Сурет:Eraly Toğjanov (2023-06-03).jpg|163x163px]] | [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} | 31 тамыз<br>2022 | 5 қыркүйек<br>2023 |- | 10 | [[Сурет:Askhat Shakharov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Асхат Берлешұлы Шахаров]]'''<br>{{small|(1978 туған)}} | 5 қыркүйек<br>2023 жылдан бастап<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/asxat-saxarov-aqtobe-oblysynyn-zana-akimi-bolyp-tagaiyndaldy|title=Асхат Шахаров Ақтөбе облысының жаңа әкімі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=informburo|date=2023-09-05|accessdate=2023-09-05}}</ref> | |} == Алматы облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:AEsimov2013.jpg|163x163px]] | [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов]]<br>{{small|(1950 туған)}} |ақпан<br>1992 |қазан<br>1994 |-style="background:#FFC3CD;" |2 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|163x163px]] | [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]]<br>{{small|(1947 туған)}} |қазан<br>1994 |наурыз<br>1996 |- |3 | [[Сурет:Serik Umbetov.jpg|163x163px]] | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]]<br>{{small|(1950 туған)}} |наурыз<br>1996 |желтоқсан<br>1997 |- |4 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|163x163px]] | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]<br>{{small|(1944–2005)}} | желтоқсан<br>1997 | мамыр<br>2001 |- |5 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|163x163px]] | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]]<br>{{small|(1946 туған)}} | 19 мамыр<br>2001 |11 тамыз<br>2005 |- |6 | [[Сурет:Serik Umbetov.jpg|163x163px]] | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]]<br>{{small|(1950 туған)}} |11 тамыз<br>2005 |13 сәуір<br>2011 |- |7 | [[Сурет:Anzar Musakhanov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов]]<br>{{small|(1966–2025)}} |13 сәуір<br>2011 |20 тамыз<br>2014<ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/page_glava-gosudarstva-podpisal-ukaz-o-naznachenii-musakhanova-a-t-akimom-almatinskoi_1348722899 Глава государства подписал Указ «О назначении Мусаханова А. Т. акимом Алматинской области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816010843/http://www.akorda.kz/ru/events/page_glava-gosudarstva-podpisal-ukaz-o-naznachenii-musakhanova-a-t-akimom-almatinskoi_1348722899 |date=2016-08-16 }}</ref> |- |8 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|163x163px]] | [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]]<br>{{small|(1952 туған)}} |20 тамыз<br>2014 |24 қараша<br>2021 |- |9 | [[Сурет:Kanat Bozymbayev (cropped).JPG|163x163px]] | [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]]<br>{{small|(1969 туған)}} |24 қараша<br>2021 |11 маусым<br>2022 |- |10 | [[Сурет:Marat Sultangaziev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]]<br>{{small|(1976 туған)}} |11 маусым<br>2022 |4 қыркүйек<br>2026<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-eleusizuly-sultangaziev-almaty-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-484933 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев Алматы облысының әкімі лауазымынан босатылды |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> |- |11 | [[Сурет:Шыңғыс Әрінов (51751).jpg|163x163px]] | '''[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]'''<br>{{small|(1983 туған)}} |4 қыркүйек<br>2026 жылдан бастап<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/shs-arinovti-tagayyndau-turaly-483116 |title=Ш.С. Әріновті тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> | | |- |} == Атырау облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Sagat Tugelbayev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Сағат Қашкенұлы Түгелбаев]]<br>{{small|(1948 туған)}} | ақпан<br>1992 | қазан<br>1994 |- |2 | [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]] | [[Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} |қазан<br>1994 |ақпан<br>1999 |- |3 | [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} | 18 ақпан<br>1999 | 15 желтоқсан<br>2000 |- |4 | [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]] | [[Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]]<br>{{small|(1950 туған)}} | 18 желтоқсан<br>2000 | 3 сәуір<br>2002 |- |5 | [[Сурет:Aslan Musin (2008-06-10).jpg|163x163px]] | [[Аслан Есболайұлы Мусин]]<br>{{small|(1954 туған)}} | 3 сәуір<br>2002 | 4 қазан<br>2006 |-style="background:#FFC3CD;" |6 | [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]] | [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]]<br>{{small|(1967 туған)}} |4 қазан<br>2006 |15 тамыз<br>2012 |- |7 | [[Сурет:Baktykozha Izmukhambetov - May 2016 (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]]<br>{{small|(1948 туған)}} |15 тамыз<br>2012 |26 наурыз<br>2016 |- |8 | [[Сурет:Nurlan Nogaev (49622109937).jpg|163x163px]] | [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} |26 наурыз<br>2016 |18 желтоқсан<br>2019 |- |9 | [[Сурет:M.J. Dosmukhamedov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Махамбет Жолдасқалиұлы Досмұхамбетов]]<br>{{small|(1960 туған)}} |18 желтоқсан<br>2019 | 7 сәуір<br>2022 |- |10 | [[Сурет:Serik Şapkenov in April 2022 (cropped).jpg|163x163px]] | [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]]<br>{{small|(1979 туған)}} | 7 сәуір<br>2022 | 17 шілде<br>2026 |- |11 | [[Сурет:Bolat Aqsolaqov (P060844-387028) (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Болат Оралұлы Ақшолақов]]'''<br>{{small|(1971 туған)}} | 17 шілде<br>2026 жылдан бастап | |- |} == Батыс Қазақстан облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | 1 | [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|163x163px]] | [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев]]<br>{{small|(1941–2023)}} | ақпан<br>1992 | қаңтар<br>1993 |- | 2 | [[Сурет:Kabibulla Dzhakupov (2015-10-05) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов]]<br>{{small|(1949 туған)}} | қаңтар<br>1993 | 18 желтоқсан<br>2000 |- | 3 | [[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]]<br>{{small|(1955 туған)}} | 18 желтоқсан<br>2000 | қараша<br>2003 |- | 4 | [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|163x163px]] | [[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім]]<br>{{small|(1959 туған)}} | 18 қараша<br>2003 | 28 тамыз<br>2007 |- | 5 | [[Сурет:Baktykozha Izmukhambetov - May 2016 (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | 28 тамыз<br>2007 | қаңтар<br>2012 |- | 6 | [[Сурет:Nurlan Nogaev (49622109937).jpg|163x163px]] | [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} | 20 қаңтар<br>2012 | 26 наурыз<br>2016 |- | 7 | [[Сурет:Altai Kolginov (27829) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]]<br>{{small|(1978 туған)}} | 26 наурыз<br>2016 | 13 маусым<br>2019 |- | 8 | [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|163x163px]] | [[Ғали Нәжімеденұлы Есқалиев]]<br>{{small|(1970 туған)}} | 13 маусым<br>2019 | 2 желтоқсан<br>2022 |- | 9 | [[Сурет:Nariman Turegaliyev (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]]'''<br>{{small|(1964 туған)}} | 2 желтоқсан<br>2022 жылдан бастап | |- |} == Жамбыл облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | 1 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|163x163px]] | [[Өмірбек Бәйгелді]]<br>{{small|(1939–2024)}} | ақпан<br>1992 | қыркүйек<br>1995 |- | 2 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|163x163px]] | [[Амалбек Қозыбақұлы Тшанов]]<br>{{small|(1943 туған)}} | қыркүйек<br>1995 | қаңтар<br>1998 |- | 3 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|163x163px]] | [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949–2012)}} | қаңтар<br>1998 | ақпан<br>1999 |- | 4 | [[Сурет:Serik Umbetov.jpg|163x163px]] | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]]<br>{{small|(1950 туған)}} | ақпан<br>1999 | 14 мамыр<br>2004 |- | 5 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|163x163px]] | [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин]]<br>{{small|(1952 туған)}} | 14 мамыр<br>2004 | 30 қараша<br>2009 |- | 6 | [[Сурет:Kanat Bozymbayev (cropped).JPG|163x163px]] | [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]]<br>{{small|(1969 туған)}} | 30 қараша<br>2009 | 20 желтоқсан<br>2013 |-style="background:#FFC3CD;" | 7 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|163x163px]] | [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев]]<br>{{small|(1957 туған)}} | 30 желтоқсан<br>2013 | 18 қаңтар<br>2018 |- | 8 | [[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|163x163px]] | [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов]]<br>{{small|(1962 туған)}} | 18 қаңтар<br>2018 | 10 ақпан<br>2020 |- | 9 | [[Сурет:Berdibek Saparbayev (29262) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]<br>{{small|(1953–2023)}} | 10 ақпан<br>2020 | 7 сәуір<br>2022 |- | 10 | [[Сурет:Nurjan Nurjigitov (2023-09-04).png|163x163px]] | [[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]]<br>{{small|(1967 туған)}} | 7 сәуір<br>2022 | 5 қыркүйек<br>2023 |- | 11 | [[Сурет:Erbol Qaraşökeev (P060369-120872, cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]]'''<br>{{small|(1976 туған)}} | 5 қыркүйек<br>2023 жылдан бастап<ref>{{Cite web|url=http://ernur.kz/kazakstan/eks-ministr-zhambyl-oblysynyn-akimi-lauazymyna-taghaiyndaldy|title=Экс-министр Жамбыл облысының әкімі лауазымына тағайындалды|lang=kk|date=2023-09-05|accessdate=2023-09-05}}</ref> | |- |} == Жетісу облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Beibit Isabayev (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]]'''<br>{{small|(1962 туған)}} |11 маусым<br>2022 жылдан бастап | |- |} == Қарағанды облысы‎ == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|163x163px]] | [[Пётр Петрович Нефёдов]]<br>{{small|(1941–2021)}} |ақпан<br>1992 |шілде<br>1997 |- |2 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|163x163px]] | [[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев]]<br>{{small|(1949 туған)}} | шілде<br>1997 | қазан<br>1999 |- |3 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|163x163px]] | [[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | қазан<br>1999 |19 қаңтар<br>2006 |- |4 | [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 09 (cropped).jpg|163x163px]] | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]]<br>{{small|(1962 туған)}} |19 қаңтар<br>2006 |19 қараша<br>2009 |-style="background:#FFC3CD;" |5 | [[Сурет:Serik Ahmetov.jpg|163x163px]] | [[Серік Нығметұлы Ахметов]]<br>{{small|(1958 туған)}} |19 қараша<br>2009 |20 қаңтар<br>2012 |- |6 | [[Сурет:Кусаинов (2012).jpg|163x163px]] | [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов]]<br>{{small|(1952 туған)}} |20 қаңтар<br>2012 |28 қаңтар<br>2013 |-style="background:#FFC3CD;" |7 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|163x163px]] | [[Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев]]<br>{{small|(1968 туған)}} |29 қаңтар<br>2013 |20 маусым<br>2014 |- |8 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|163x163px]] | [[Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков]]<br>{{small|(1961 туған)}} | 20 маусым<br>2014 | 14 наурыз<br>2017 |- |9 | [[Сурет:Erlan Qoşanov (2018-02-12) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]<br>{{small|(1962 туған)}} | 14 наурыз<br>2017 | 18 қыркүйек<br>2019 |- |10 | [[Сурет:Жеңіс Қасымбек, сәуір 2017.jpg|163x163px]] | [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]<br>{{small|(1975 туған)}} | 18 қыркүйек<br>2019 | 8 желтоқсан<br>2022 |- |11 | [[Сурет:Yermaganbet Bulekpayev (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]]'''<br>{{small|(1975 туған)}} | 8 желтоқсан<br>2022 жылдан бастап | |- |} == Қостанай облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|163x163px]] | [[Кенжебек Үкіұлы Үкин]]<br>{{small|(1940–2024)}} |ақпан<br>1992 |желтоқсан<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|163x163px]] | [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} |желтоқсан<br>1993 |қыркүйек<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|163x163px]] | [[Тоқтарбай Қадамбайұлы Қадамбаев]]<br>{{small|(1944 туған)}} |қыркүйек<br>1995 |тамыз<br>1998 |- |4 | [[Сурет:Umirzak Shukeyev (8539926478) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} | тамыз<br>1998 | наурыз<br>2004 |- |5 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|163x163px]] | [[Сергей Витальевич Кулагин]]<br>{{small|(1952 туған)}} |20 наурыз<br>2004 |20 қаңтар<br>2012 |- |6 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|163x163px]] | [[Нұралы Мұстафаұлы Сәдуақасов]]<br>{{small|(1964 туған)}} |20 қаңтар<br>2012 |11 қыркүйек<br>2015 |- | 7 | [[Сурет:Arkhimed_Mukhambetov.jpg|163x163px]] | [[Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов]]<br>{{small|(1972 туған)}} | 11 қыркүйек<br>2015 | 1 желтоқсан<br>2022 |- | 8 | [[Сурет:Kumar Aksakalov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]]'''<br>{{small|(1965 туған)}} | 1 желтоқсан<br>2022 жылдан бастап | |- |} == Қызылорда облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.png|163x163px]] | [[Сейілбек Шаухаманұлы Шаухаманов]]<br>{{small|(1939–2018)}} |ақпан<br>1992 |қыркүйек<br>1995 |- |2 | [[Сурет:Berdibek Saparbayev (29262) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]<br>{{small|(1953–2023)}} |қыркүйек<br>1995 |шілде<br>1999 |- |3 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.png|163x163px]] | [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]]<br>{{small|(1956 туған)}} |28 шілде<br>1999 |5 сәуір<br>2004 |- |4 | [[Сурет:Ikram Adyrbekov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков]]<br>{{small|(1950 туған)}} | 5 сәуір<br>2004 | 11 қаңтар<br>2007 |- |5 | [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|163x163px]] | [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед]]<br>{{small|(1960 туған)}} | 11 қаңтар<br>2007 | 12 наурыз<br>2008 |- |6 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.png|163x163px]] | [[Болатбек Баянұлы Қуандықов]]<br>{{small|(1969 туған)}} |12 наурыз<br>2008 |17 қаңтар<br>2013 |- |7 | [[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]]<br>{{small|(1955 туған)}} |17 қаңтар<br>2013 |28 маусым<br>2019 |-style="background:#FFC3CD;" |8 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.png|163x163px]] | [[Қуанышбек Досмайылұлы Ысқақов]]<br>{{small|(1968 туған)}} |28 маусым<br>2019 |27 сәуір<br>2020 |- |9 | [[Сурет:Gulshara Abdykhalikova (2019-11-04) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова]]<br>{{small|(1965 туған)}} |28 сәуір<br>2020 | 7 сәуір<br>2022 |- |10 | [[Сурет:Нұрлыбек Нәлібаев (cropped).jpg|163x163px]] | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]<br>{{small|(1976 туған)}} | 7 сәуір<br>2022 | 6 мамыр<br>2026 |- |11 | [[Сурет:Murat Ergeşbaev (2023-10-05).jpg|163x163px]] | '''[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]'''<br>{{small|(1966 туған)}} | 8 мамыр<br>2026 жылдан бастап | |- |} == Маңғыстау облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Фёдор Афанасьевич Новиков]]<br>{{small|(1935–2002)}} |ақпан<br>1992 |қараша<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]]<br>{{small|(1949 туған)}} |қараша<br>1993 |қараша<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Вячеслав Леонидович Левитин]]<br>{{small|(1949 туған)}} | қараша<br>1995 | қазан<br>1997 |- |4 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Николай Иванович Баев]]<br>{{small|(1945 туған)}} | қазан<br>1997 |ақпан<br>1999 |- |5 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]]<br>{{small|(1949 туған)}} |18 ақпан<br>1999 |20 ақпан<br>2002 |- |6 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов]]<br>{{small|(1961 туған)}} | 20 ақпан<br>2002 | 24 қаңтар<br>2006 |- |7 | [[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]]<br>{{small|(1955 туған)}} |24 қаңтар<br>2006 |22 желтоқсан<br>2011 |- |8 | [[Сурет:Bauyrzhan Mukhamedzhanov.jpg|163x163px]] | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов]]<br>{{small|(1960 туған)}} |22 желтоқсан<br>2011 |18 қаңтар<br>2013 |- |9 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Алик Серікұлы Айдарбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} |18 қаңтар<br>2013 |14 наурыз<br>2017 |- |10 | [[Сурет:Eraly Tugjanov (2016-04-06).jpg|163x163px]] | [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} |14 наурыз<br>2017 |13 маусым<br>2019 |- |11 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|163x163px]] | [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]<br>{{small|(1964 туған)}} |13 маусым<br>2019 | 7 қыркүйек<br>2021 |- |12 | [[Сурет:Nurlan Nogaev (49622109937).jpg|163x163px]] | [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} | 7 қыркүйек<br>2021 |16 мамыр<br>2024 |- |13 | [[Сурет:Nurdaulet Kilybay (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]'''<br>{{small|(1978 туған)}} | 17 мамыр<br>2024 жылдан бастап | |- |} == Павлодар облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Coat of Arms of Pavlodar Province.png|163x163px]] | [[Асығат Әсиұлы Жабағин]]<br>{{small|(1948–2023)}} |ақпан<br>1992 |қаңтар<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Daniyal Akhmetov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]<br>{{small|(1954 туған)}} |қаңтар<br>1993 |желтоқсан<br>1997 |-style="background:#FFC3CD;" |3 | [[Сурет:Zhakiyanov Galymzhan.jpg|163x163px]] | [[Ғалымжан Баділжанұлы Жақиянов]]<br>{{small|(1963 туған)}} | желтоқсан<br>1997 | 21 қараша<br>2001 |- |4 | [[Сурет:Daniyal Akhmetov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]<br>{{small|(1954 туған)}} |21 қараша<br>2001 |13 маусым<br>2003 |- |5 | [[Сурет:Coat of Arms of Pavlodar Province.png|163x163px]] | [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов]]<br>{{small|(1957 туған)}} |14 маусым<br>2003 |30 қыркүйек<br>2008 |- |6 | [[Сурет:Bakhytzhan Sagintayev (2018-07-04) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} | 30 қыркүйек<br>2008 |20 қаңтар<br>2012 |-style="background:#FFC3CD;" |7 | [[Сурет:Coat of Arms of Pavlodar Province.png|163x163px]] | [[Ерлан Мұхтарұлы Арын]]<br>{{small|(1961 туған)}} |20 қаңтар<br>2012 |20 желтоқсан<br>2013 |- |8 | [[Сурет:Kanat Bozymbayev (cropped).JPG|163x163px]] | [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]]<br>{{small|(1969 туған)}} |20 желтоқсан<br>2013 |25 наурыз<br>2016 |-style="background:#FFC3CD;" |9 | [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|163x163px]] | [[Болат Жұмабекұлы Бақауов]]<br>{{small|(1971 туған)}} |25 наурыз<br>2016 |21 қаңтар<br>2020<ref>[http://365info.kz/2016/03/akimom-pavlodarskoj-oblasti-naznachen-bulat-bakauov/ Акимом Павлодарской области назначен Булат Бакауов – 365info.kz<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |- |10 | [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|163x163px]] | [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Ысқақов]]<br>{{small|(1974 туған)}} |21 қаңтар<br>2020 | 1 желтоқсан<br>2022 |- |11 | [[Сурет:Asain Baikhanov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Асайын Қуандықұлы Байханов]]'''<br>{{small|(1977 туған)}} | 7 желтоқсан<br>2022 жылдан бастап | |- |} == Солтүстік Қазақстан облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | 1 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.svg|163x163px]] | [[Владимир Карлович Гартман]]<br>{{small|(1947 туған)}} | ақпан<br>1992 | желтоқсан<br>1997 |- | 2 | [[Сурет:Daniyal Akhmetov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]<br>{{small|(1954 туған)}} | желтоқсан<br>1997 | қазан<br>1999 |- | 3 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.svg|163x163px]] | [[Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов]]<br>{{small|(1948–2022)}} | қазан<br>1999 | 17 мамыр<br>2002 |- | 4 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.svg|163x163px]] | [[Анатолий Владимирович Смирнов]]<br>{{small|(1946 туған)}} | 17 мамыр<br>2002 | 24 желтоқсан<br>2003 |- | 5 | [[Сурет:Tair Mansurov RN MOW 04-2011.jpg|163x163px]] | [[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров]]<br>{{small|(1948 туған)}} | 24 желтоқсан<br>2003 | 9 қазан<br>2007 |- | 6 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.svg|163x163px]] | [[Серік Сұлтанғазыұлы Біләлов]]<br>{{small|(1958 туған)}} | 9 қазан<br>2007 | қаңтар<br>2013 |-style="background:#FFC3CD;" | 7 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.svg|163x163px]] | [[Самат Сапарбекұлы Ескендіров]]<br>{{small|(1966 туған)}} | 22 қаңтар<br>2013 | 27 мамыр<br>2014 |- | 8 | [[Сурет:Erik Sultanov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Ерік Хамзаұлы Сұлтанов]]<br>{{small|(1956 туған)}} | 27 мамыр<br>2014 | 14 наурыз<br>2017 |- | 9 | [[Сурет:Kumar Aksakalov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]]<br>{{small|(1965 туған)}} | 14 наурыз<br>2017 | 1 желтоқсан<br>2022 |- | 10 | [[Сурет:Aydarbek Saparov (2023-09-04).jpg|163x163px]] | [[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров]]<br>{{small|(1966 туған)}} | 1 желтоқсан<br>2022 | 4 қыркүйек<br>2023 |- | 11 | [[Сурет:Gauez Nurmukhambetov.jpg|163x163px]] | '''[[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]]'''<br>{{small|(1968 туған)}} | 23 қыркүйек<br>2023 жылдан бастап | |- |} == Түркістан облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | colspan="5" | '''Оңтүстік Қазақстан облысы (1992–2018)''' |- | 1 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|163x163px]] | [[Марс Фазылұлы Үркімбаев]]<br>{{small|(1939–2012)}} | ақпан<br>1992 | желтоқсан<br>1993 |- | 2 | | [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков]]<br>{{small|(1951 туған)}} | желтоқсан<br>1993 | желтоқсан<br>1997 |- | 3 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|163x163px]] | [[Қалық Абдуллаұлы Абдуллаев]]<br>{{small|(1942–2020)}} | желтоқсан<br>1997 | шілде<br>1999 |- | 4 | [[Сурет:Berdibek Saparbayev (29262) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]<br>{{small|(1953–2023)}} | шілде<br>1999 | 29 тамыз<br>2002 |- | 5 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|163x163px]] | [[Болат Әбжапарұлы Жылқышиев]]<br>{{small|(1957 туған)}} | 31 тамыз<br>2002 | 20 қыркүйек<br>2006 |- | 6 | [[Сурет:Omirzaq Shokeev (2010, cropped).jpg|163x163px]] | [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 20 қыркүйек<br>2006 | 28 тамыз<br>2007 |- | 7 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|163x163px]] | [[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім]]<br>{{small|(1959 туған)}} | 28 тамыз<br>2007 | 4 наурыз<br>2009 |- | 8 | [[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|163x163px]] | [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов]]<br>{{small|(1962 туған)}} | 4 наурыз<br>2009 | 8 тамыз<br>2015 |- | 9 | [[Сурет:Beibut Atamkulov (32843882837).jpg|163x163px]] | [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 8 тамыз<br>2015 | 7 қазан<br>2016 |- | colspan="5" | '''Түркістан облысы (2018 бері)''' |- | 10 | [[Сурет:Жансеит Кансеитович (cropped 2).jpg|163x163px]] | [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]]<br>{{small|(1958 туған)}} | 7 қазан<br>2016 | 26 ақпан<br>2019 |- | 11 | [[Сурет:Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg|163x163px]] | [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 26 ақпан<br>2019 | 31 тамыз<br>2022 |- | 12 | [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|163x163px]] | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]<br>{{small|(1974 туған)}} | 31 тамыз<br>2022 | 6 қаңтар<br>2025 |- |- | 13 | [[Сурет:Nuralkhan Kusherov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]'''<br>{{small|(1984 туған)}} | 6 қаңтар<br>2025 жылдан бастап | |- |} == Ұлытау облысы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Берік Әбдіғалиұлы (cropped, 2024-01-08).jpg|163x163px]] | [[Берік Әбдіғалиұлы]]<br>{{small|(1971 туған)}} |11 маусым<br>2022 |9 қазан<br>2024 |- |2 | [[Сурет:Dastan Ryspekov (cropped).jpg|163x163px]] | [[Дастан Адайұлы Рыспеков]]<br>{{small|(1984 туған)}} |9 қазан<br>2024 |17 шілде<br>2026 |- |3 | [[Сурет:Eset Bayken (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Есет Берікұлы Байкен]]'''<br>{{small|(1986 туған)}} |17 шілде<br>2026 жылдан бастап | |- |} == Шығыс Қазақстан облысы‎ == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Амангелді Иманақышұлы Бектемісов]]<br>{{small|(1945–2001)}} | ақпан<br>1992 |17 маусым<br>1994 |- |2 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Юрий Иванович Лавриненко]]<br>{{small|(1945 туған)}} |17 маусым<br>1994 | 30 қараша<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Леонид Васильевич Десятник]]<br>{{small|(195? туған)}} | 30 қараша<br>1995 |17 наурыз<br>1996<ref>[https://www.neweurasia.info/archive/2000/dialog/08_04_Who0678.htm Дон Кихот Усть-Каманский]</ref> |- |4 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов]]<br>{{small|(1948–2022)}} |10 сәуір<br>1996 |17 сәуір<br>1997 |- |5 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Виталий Леонидович Метте]]<br>{{small|(1947–2003)}} |17 сәуір<br>1997 |26 ақпан<br>2003 |- |6 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Талғатбек Жәмшитұлы Абайділдин]]<br>{{small|(1948 туған)}} |27 ақпан<br>2003 | 8 желтоқсан<br>2004 |- |7 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Виктор Вячеславович Храпунов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | 8 желтоқсан<br>2004 |11 қаңтар<br>2007 |- |8 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | 11 қаңтар<br>2007 | 7 мамыр<br>2008 |- |9 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|163x163px]] | [[Әділғазы Сәдуақасұлы Бергенев]] <br>{{small|(1958 туған)}} | 7 мамыр<br>2008 | 4 наурыз<br>2009 |- |10 | [[Сурет:Berdibek Saparbayev (29262) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]<br>{{small|(1953–2023)}} | 4 наурыз<br>2009 |11 қараша<br>2014<ref>[http://www.akimvko.gov.kz/ru/akim-vko/rukovoditeli-oblasti/ Руководители области | официальный сайт акима ВКО]</ref> |- |11 | [[Сурет:Daniyal Akhmetov (2018-10-12).jpg|163x163px]] | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]<br>{{small|(1954 туған)}} |11 қараша<br>2014<ref>[http://www.zakon.kz/4667228-chem-zapomnilsja-berdybek-saparbaev-na.html Чем запомнился Бердыбек Сапарбаев на посту акима ВКО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180208085853/http://www.zakon.kz/4667228-chem-zapomnilsja-berdybek-saparbaev-na.html |date=2018-02-08 }}</ref> |15 маусым<br>2023 |- |12 | [[Сурет:Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев]]<br>{{small|(1965 туған)}} |16 маусым<br>2023 |14 ақпан<br>2025<ref>{{Cite web|lang=kz|url=https://www.akorda.kz/kz/eb-kosherbaev-turaly-165300|title=Е.Б. Көшербаев туралы — Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты|website=Akorda.kz|access-date=2023-06-16}}</ref> |- |13 | [[Сурет:Nurymbet Saktaganov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов]]'''<br>{{small|(1970 туған)}} |17 ақпан<br>2025 жылдан бастап | |- |} == Таратылған облыстардың әкімдері == === Жезқазған облысы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Григорий Петрович Юрченко]]<br>{{small|(1937 туған)}} | ақпан<br>1992 | маусым<br>1994 |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Альберт Гергардович Саламатин]]<br>{{small|(1941 туған)}} | маусым<br>1994 | тамыз<br>1994 |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов]]<br>{{small|(1948–2022)}} | тамыз<br>1994 | сәуір<br>1996 |- |4 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Ерлан Байкенұлы Смаилов]]<br>{{small|(1951 туған)}} | сәуір<br>1996 | наурыз<br>1997 |} === Көкшетау облысы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов]]<br>{{small|(1948 туған)}} | ақпан<br>1992 | қаңтар<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев]]<br>{{small|(1941–2023)}} | қаңтар<br>1993 | желтоқсан<br>1993 |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев]]<br>{{small|(1943 туған)}} | желтоқсан<br>1993 | маусым<br>1996 |- |4 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Досбол Баянұлы Жаңғалов]]<br>{{small|(1955 туған)}} | маусым<br>1996 | мамыр<br>1997 |} === Семей облысы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Вячеслав Фёдорович Чернов]]<br>{{small|(1939 туған)}}<ref>[http://personize.ru/view/8161 Чернов Вячеслав Федорович - биография - кто такой Чернов Вячеслав Федорович?<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504124609/http://personize.ru/view/8161 |date=2016-05-04 }}</ref> | ақпан<br>1992 | маусым<br>1994 |-style="background:#FFC3CD;" |2 | [[Сурет:Zhakiyanov Galymzhan.jpg|163x163px]] | [[Ғалымжан Баділжанұлы Жақиянов]]<br>{{small|(1963 туған)}} | маусым<br>1994 | наурыз<br>1997 |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Виталий Леонидович Метте]]<br>{{small|(1947–2003)}} | 10 наурыз<br>1997 | 17 сәуір<br>1997 |} === Талдықорған облысы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов]]<br>{{small|(1946 туған)}} | ақпан<br>1992 | сәуір<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Серік Шаяхметұлы Ақымбеков]]<br>{{small|(1949 туған)}} | сәуір<br>1993 | наурыз<br>1996 |-style="background:#FFC3CD;" |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]]<br>{{small|(1947 туған)}} | наурыз<br>1996 | сәуір<br>1997 |} === Торғай облысы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Сергей Витальевич Кулагин]]<br>{{small|(1952 туған)}} | ақпан<br>1992 | маусым<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Жақан Қосабайұлы Қосабаев]]<br>{{small|(1941–2007)}} | 22 маусым<br>1993 | 5 қазан<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|163x163px]] | [[Виталий Алексеевич Брынкин]]<br>{{small|(1944 туған)}} | қазан<br>1995 | сәуір<br>1997 |} == Республикалық маңызы бар қалалар== === Астана === {{main|Астана әкімі}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- | colspan="5" | '''Ақмола қаласы (1992–1998)''' |- |1 | [[Сурет:Coat of arms of Astana (1998–2008).svg|163x163px]] | [[Аманжол Қуанышұлы Бөлекпаев]]<br>{{small|(1941–2013)}} |ақпан<br>1992 |желтоқсан<br>1997 |- | colspan="5" | '''Астана қаласы (1998–2019)''' |- |2 | [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|163x163px]] | [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} | 10 желтоқсан<br>1997 | 16 маусым<br>2003 |- |3 | [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|163x163px]] | [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов]]<br>{{small|(1949–2021)}} | 16 маусым<br>2003 | 20 наурыз<br>2004 |- |4 | [[Сурет:Omirzaq Shukeev, April 2013.jpg|163x163px]] | [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 20 наурыз<br>2004 | 20 қыркүйек<br>2006 |- |5 | [[Сурет:Askar Mamin (2007, cropped).jpg|163x163px]] | [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин]]<br>{{small|(1965 туған)}} | 21 қыркүйек<br>2006 | 4 сәуір<br>2008 |- |6 | [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} | 4 сәуір<br>2008 |22 қазан<br>2014 |- |7 | [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|163x163px]] | [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} |22 қазан<br>2014 |21 маусым<br>2016 |- |8 | [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|163x163px]] | [[Әсет Өрентайұлы Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} |21 маусым<br>2016 |10 қыркүйек<br>2018 |- |9 | [[Сурет:Bakhyt Sultanov (08.2016) (cropped).png|163x163px]] | [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов]]<br>{{small|(1971 туған)}} |10 қыркүйек<br>2018 |13 маусым<br>2019 |- | colspan="5" | '''Нұр-Сұлтан қаласы (2019–2022)''' |- |10 | [[Сурет:Altai Kolginov (27829) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]]<br>{{small|(1978 туған)}} |13 маусым<br>2019 | 8 желтоқсан<br>2022 |- | colspan="5" | '''Астана қаласы (2022 жылдан бері)''' |- |11 | [[Сурет:Zhenis Kassymbek (08.2016) (cropped).png|163x163px]] | '''[[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]'''<br>{{small|(1975 туған)}} | 8 желтоқсан<br>2022 жылдан бастап | |- |} === Алматы === {{main|Алматы әкімі}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Soviet Coat of arms of Almaty.gif|163x163px]] | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]<br>{{small|(1944–2005)}} |8 ақпан<br>1992 |20 маусым<br>1994 |- |2 | [[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|163x163px]] | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]]<br>{{small|(1946 туған)}} |20 маусым<br>1994 |16 маусым<br>1997 |- |3 | [[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|163x163px]] | [[Виктор Вячеславович Храпунов]]<br>{{small|(1948 туған)}} |16 маусым<br>1997 | 9 желтоқсан<br>2004 |- |4 | [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} | 9 желтоқсан<br>2004 | 4 сәуір<br>2008 |- |5 | [[Сурет:AEsimov2013.jpg|163x163px]] | [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов]]<br>{{small|(1950 туған)}} | 4 сәуір<br>2008 | 9 тамыз<br>2015 |- |6 | [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек]]<br>{{small|(1974 туған)}} | 9 тамыз<br>2015 |28 маусым<br>2019 |- |7 | [[Сурет:Bakhytzhan Sagintayev (2018-07-04) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} |28 маусым<br>2019 | 31 қаңтар<br>2022 |- |8 | [[Сурет:Erbolat Dosaev (2018-05-10) (cropped).jpg|163x163px]] | [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]]<br>{{small|(1970 туған)}} | 31 қаңтар<br>2022 | 24 мамыр<br>2025 |- | 9 | [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]'''<br>{{small|(1974 туған)}} | 24 мамыр<br>2025 жылдан бастап | |- |} === Шымкент === {{main|Шымкент әкімі}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Амалбек Қозыбақұлы Тшанов]]<br>{{small|(1943 туған)}} |21 ақпан<br>1992 |15 қараша<br>1993 |- |2 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Сейіт Қуандықұлы Белгібаев]]<br>{{small|(1949 туған)}} |15 қараша<br>1993 |16 қазан<br>1995 |- |3 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Анарбек Оңғарұлы Орман]]<br>{{small|(1952 туған)}} |16 қазан<br>1995 |14 желтоқсан<br>1997 |- |4 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Қылышбек Сатылғанұлы Ізбасханов]]<br>{{small|(1953 туған)}} |14 қараша<br>1997 |14 мамыр<br>1999 |- |5 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Төретай Тұңғышұлы Бекжігітов]] |14 мамыр<br>1999 |17 қаңтар<br>2001 |- |6 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Болат Әбжапарұлы Жылқышиев]]<br>{{small|(1957 туған)}} |15 наурыз<br>2001 | тамыз<br>2002 |- |7 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Ғалым Құралбекұлы Жұмжаев]]<br>{{small|(1958 туған)}} |10 қыркүйек<br>2002 |17 ақпан<br>2006 |- |8 | [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]] | [[Анарбек Оңғарұлы Орман]]<br>{{small|(1952 туған)}} |27 қыркүйек<br>2006 |19 ақпан<br>2008 |- |9 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]] | [[Арман Шәріпбайұлы Жетпісбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}} |19 ақпан<br>2008 |24 сәуір<br>2012 |- |10 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]] | [[Қайрат Құсейінұлы Молдасейітов]]<br>{{small|(1967 туған)}} |24 сәуір<br>2012 |27 мамыр<br>2013 |- |11 | [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|163x163px]] | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]<br>{{small|(1974 туған)}} |27 мамыр<br>2013 |19 тамыз<br>2015 |- |12 | [[Сурет:Gabidulla Abdrakhimov.jpg|163x163px]] | [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов]]<br>{{small|(1975 туған)}} |19 тамыз<br>2015 | 31 қазан<br>2017<ref>[https://www.nur.kz/288704-chem-proslavilis-12-akimov-shymkenta.html Чем прославились 12 акимов Шымкента?]</ref> |- |13 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]] | [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} | 7 қараша<br>2017 |20 маусым<br>2018 |- |14 | [[Сурет:Gabidulla Abdrakhimov.jpg|163x163px]] | [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов]]<br>{{small|(1975 туған)}} |20 маусым<br>2018 | 30 шілде<br>2019 |- |15 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]] | [[Ерлан Қуанышұлы Айтаханов]]<br>{{small|(1971 туған)}} | 30 шілде<br>2019 |21 қаңтар<br>2020 |- |16 | [[Сурет:Murat Aitenov 2023.jpg|163x163px]] | [[Мұрат Дүйсенбекұлы Әйтенов]]<br>{{small|(1981 туған)}} | 21 қаңтар<br>2020 | 5 қыркүйек<br>2023 |- |17 | [[Сурет:Gabyt Syzdykbekov (cropped).jpg|163x163px]] | '''[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]'''<br>{{small|(1980 туған)}} | 5 қыркүйек<br>2023 жылдан бастап<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/gabit-syzdykbekov-shymkent-kalasynyn-akimi-boldy_a4108279|title=Ғабит Сыздықбеков Шымкент қаласының әкімі болды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|date=2023-09-05|accessdate=2023-09-05}}</ref> | |- |} === Байқоңыр === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! Суреті ! Аты-жөні ! colspan="2" | Қызметі |- |1 | [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|163x163px]] | [[Виталий Алексеевич Брынкин]]<br>{{small|(1944 туған)}} |17 ақпан<br>1992 |23 желтоқсан<br>1994<ref>[http://inform.kz/rus/article/2664088 Имя и значение Байконура навсегда вписаны в историю Казахстана — ровесник космодрома Е.Нургалиев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200033/http://inform.kz/rus/article/2664088 |date=2016-03-04 }}</ref> |- |2 | [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|163x163px]] | [[Геннадий Дмитриевич Дмитриенко]]<br>{{small|(1950–2020)}} |23 желтоқсан<br>1994 |16 мамыр<br>2002<ref>[http://www.fkrus.ru/kosmodromy-tsentry/gorod-bajkonur/glavy-administratsii Главы администрации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208164943/http://fkrus.ru/kosmodromy-tsentry/gorod-bajkonur/glavy-administratsii |date=2015-02-08 }}</ref> |- |3 | [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|163x163px]] | [[Александр Фёдорович Мезенцев]]<br>{{small|(1949–2013)}} |16 мамыр<br>2002 |10 қыркүйек<br>2013 |- |м.а. | rowspan="2" |[[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|163x163px]] | rowspan="2" |[[Анатолий Павлович Петренко]]<br>{{small|(1945 туған)}} | 16 қыркүйек<br>2013 | 9 шілде<br>2015 |- |4 | 9 шілде<br>2015 | 30 мамыр<br>2017 |- |5 | [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|163x163px]] | '''[[Константин Дмитриевич Бусыгин]]'''<br>{{small|(1965 туған)}} | 30 мамыр<br>2017 жылдан бастап | |- |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] * [[Әкім]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} [[Санат:Қазақстан облыстарының әкімдері|*]] 84uenvdjgo95di12gacwsh3bk3frs0h 0 558311 3650730 3573539 2026-09-04T04:27:03Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650730 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Қолданбалы ғылымдардың Берн университеті''' — Швейцарияның неміс бөлігі, Берн қаласында орналасқан университет. == Құрылымы == Қолданбалы ғылымдардың Берн университетінде мына бөлімдер бар: * [[Инженер]]лік және мәліметтік технологиялар; * Сәулет,ағаш өндеуі және құрылыс; * Қолданбалы экономика және жүргізуі, денсаулық сақтау, әлеуметтік жұмыс; * Өнерлік Берн колледжі; * Ауыл шаруашылығының колледжі; * Спорттық Магглинген институты. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] e5qywdurbl2qzrm15fdkhcvxwpo0rtd 3650731 3650730 2026-09-04T04:27:30Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650731 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Қолданбалы ғылымдардың Берн университеті''' — Швейцарияның неміс бөлігі, Берн қаласында орналасқан университет. == Құрылымы == Қолданбалы ғылымдардың [[Берн университеті]]нде мына бөлімдер бар: * [[Инженер]]лік және мәліметтік технологиялар; * Сәулет,ағаш өндеуі және құрылыс; * Қолданбалы экономика және жүргізуі, денсаулық сақтау, әлеуметтік жұмыс; * Өнерлік Берн колледжі; * Ауыл шаруашылығының колледжі; * Спорттық Магглинген институты. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] 7obu1qorj4soxn4ehty2wam0uuhh9m0 3650732 3650731 2026-09-04T04:27:49Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650732 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Қолданбалы ғылымдардың Берн университеті''' — Швейцарияның неміс бөлігі, Берн қаласында орналасқан университет. == Құрылымы == Қолданбалы ғылымдардың [[Берн университеті]]нде мына бөлімдер бар: * [[Инженер]]лік және мәліметтік технологиялар; * Сәулет,ағаш өндеуі және құрылыс; * Қолданбалы экономика және жүргізуі, денсаулық сақтау, әлеуметтік жұмыс; * Өнерлік [[Берн колледжі]]; * Ауыл шаруашылығының колледжі; * Спорттық Магглинген институты. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] py9f3sfb0c22fr9b8lsg5ixee5wi358 3650734 3650732 2026-09-04T04:28:15Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650734 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Қолданбалы ғылымдардың Берн университеті''' — [[Швейцария]]ның неміс бөлігі, Берн қаласында орналасқан университет. == Құрылымы == Қолданбалы ғылымдардың [[Берн университеті]]нде мына бөлімдер бар: * [[Инженер]]лік және мәліметтік технологиялар; * Сәулет,ағаш өндеуі және құрылыс; * Қолданбалы экономика және жүргізуі, денсаулық сақтау, әлеуметтік жұмыс; * Өнерлік [[Берн колледжі]]; * Ауыл шаруашылығының колледжі; * Спорттық Магглинген институты. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] 38l21jr87cgkjqfhyc20c07d8cecvhc 3650736 3650734 2026-09-04T04:29:04Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650736 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Қолданбалы ғылымдардың Берн университеті''' — [[Швейцария]]ның неміс бөлігі, Берн қаласында орналасқан университет. == Құрылымы == Қолданбалы ғылымдардың [[Берн университеті]]нде мына бөлімдер бар: * [[Инженер]]лік және мәліметтік технологиялар; * Сәулет,ағаш өндеуі және құрылыс; * Қолданбалы экономика және жүргізуі, денсаулық сақтау, әлеуметтік жұмыс; * Өнерлік [[Берн колледжі]]; * Ауыл шаруашылығының [[колледж]]і; * Спорттық Магглинген институты. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] psw2efnrnts2edxpt09on72you3j8h1 0 558317 3650739 2409089 2026-09-04T04:30:14Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650739 wikitext text/x-wiki '''Невшатель университеті '''— Швейцарияның француз бөлігі, Невшатель қаласында орналасқан университет == Құрылым == <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki><br> </div>Невшатель университетінде мына факультеттер бар Невшатель Университетінде келесі факультеттерде мынадай бар: * [[Гуманитарлық ғылымдар|Гуманитарлық]] ғылымдардың факультеті, * Нақты ғылымдардың факультеті, * Құқық мен экономикалық факультеті, * Теологиялық факультет. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] r3srf202rbxqmphwmqjawqrms7ruw4j 3650740 3650739 2026-09-04T04:30:38Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650740 wikitext text/x-wiki '''Невшатель университеті '''— Швейцарияның француз бөлігі, Невшатель қаласында орналасқан университет == Құрылым == <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki><br> </div>Невшатель университетінде мына факультеттер бар [[Невшатель университеті|Невшатель Университеті]]нде келесі факультеттерде мынадай бар: * [[Гуманитарлық ғылымдар|Гуманитарлық]] ғылымдардың факультеті, * Нақты ғылымдардың факультеті, * Құқық мен экономикалық факультеті, * Теологиялық факультет. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] ht3svf2831yabetvwxrvtcfu7w5xuqk 3650745 3650740 2026-09-04T04:32:44Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650745 wikitext text/x-wiki '''Невшатель университеті '''— [[Швейцария]]ның француз бөлігі, Невшатель қаласында орналасқан университет == Құрылым == <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki><br> </div>Невшатель университетінде мына факультеттер бар [[Невшатель университеті|Невшатель Университеті]]нде келесі факультеттерде мынадай бар: * [[Гуманитарлық ғылымдар|Гуманитарлық]] ғылымдардың факультеті, * Нақты ғылымдардың факультеті, * Құқық мен экономикалық факультеті, * Теологиялық факультет. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] be18zbjuzn6olwbmogyjxcffkfzlbcg 0 558332 3650787 2409696 2026-09-04T06:15:52Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650787 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> </div>'''Окленд университеті''' — [[Жаңа Зеландия]], Окленд қаласында орналасқан университет. Окленд университеті Жаңа Зеландияның ең ірі университеті. QS World University Rankings-ның ойынша, 2011 жылы Окленд университет әлемде 82-інші орын алды. Окленд университеті 1883 жылы орнаған. Қазіргі уақытта Окленд университетінде 8 факультет және 6 кампус бар. 2010 жылының мәліметтер бойынша, осы университетінде 39 940 студент оқып жатыр. </div> [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] r9rgwxrgw5mmf1o1v5lj0a0a7r4jqkp 3650788 3650787 2026-09-04T06:16:10Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650788 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> </div>'''Окленд университеті''' — [[Жаңа Зеландия]], [[Окленд Сити|Окленд]] қаласында орналасқан университет. Окленд университеті Жаңа Зеландияның ең ірі университеті. QS World University Rankings-ның ойынша, 2011 жылы Окленд университет әлемде 82-інші орын алды. Окленд университеті 1883 жылы орнаған. Қазіргі уақытта Окленд университетінде 8 факультет және 6 кампус бар. 2010 жылының мәліметтер бойынша, осы университетінде 39 940 студент оқып жатыр. </div> [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] pskmakw54f5bmldcl6m0k2j28zvsryx 3650790 3650788 2026-09-04T06:16:43Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650790 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> </div>'''Окленд университеті''' — [[Жаңа Зеландия]], [[Окленд Сити|Окленд]] қаласында орналасқан университет. Окленд университеті Жаңа Зеландияның ең ірі университеті. QS World University Rankings-ның ойынша, 2011 жылы Окленд университеті әлемде 82-інші орын алды. Окленд университеті 1883 жылы орнаған. Қазіргі уақытта Окленд университетінде 8 факультет және 6 кампус бар. 2010 жылының мәліметтер бойынша, осы университетінде 39 940 студент оқып жатыр. </div> [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] qey9cu1dfhkphiho8sfpg3wlagwm60r 3650791 3650790 2026-09-04T06:17:10Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650791 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> </div>'''Окленд университеті''' — [[Жаңа Зеландия]], [[Окленд Сити|Окленд]] қаласында орналасқан университет. Окленд университеті Жаңа Зеландияның ең ірі университеті. QS World University Rankings-ның ойынша, 2011 жылы [[Окленд университеті]] әлемде 82-інші орын алды. Окленд университеті 1883 жылы орнаған. Қазіргі уақытта Окленд университетінде 8 факультет және 6 кампус бар. 2010 жылының мәліметтер бойынша, осы университетінде 39 940 студент оқып жатыр. </div> [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] 6knr5egtp5p9pl5uof2zwf12vpxtrv9 0 558929 3650746 3035895 2026-09-04T04:34:49Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650746 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Шинуа́йр''' ([[Армян тілі|арм.]]<span contenteditable="false"> </span><span lang="hy" contenteditable="false">Շինուհայր</span>) — Сюникск облысындағы ауыл ([[Армения]]). Ауыл әкімі болып саналатын- Смбат Еремян<ref>[http://www.hhk.am/rus/lsg3.php Сюникский марз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501191543/http://www.hhk.am/rus/lsg3.php |date=2008-05-01 }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Географиясы == Бұл ауыл [[Горис]] қаласына оңтүстіктен 8 км арақашықтықта. Хот ауылына батыстан 1 км арақашықтықта, Селидзор ауылына солтүстік- шығыстан 2 км арақашықтықта және Барцраван ауылына шығыстан 3 км арақашықтықта орналасқан. == Тарихы == === Советке дейінгі заман === Ауылдың нақты жасы белгісіз, Осы күнге дейін қарастырылған жазбаларға сүйенсек, Х ғасырдан бері келе жатқан. Бірақта ауылдың негізгі аты- Шинуайр ("Тұрғындардың әкесі")- оның Сюниктегі ежелгілерінің бірі болғандығын кәлайды. === Совет кезіндегі заман === Совет кезіндегі заман бұл ауыл үшін берекелі болды. Себебі, жаңа өмірмен болашаққа деген алғашқы қадамдар жасалынды. 300 баспана, мектеп, аурухана, бала- бақша, кітапхана, музыка мектебі т.б жерлер ашылды, сонымен қатар, 1000 басқа жуық ірі қара болды. ауыл тұрғындарының арасында 100 отбасы көлікті болды. === Постсоветтік период === Әрине, Шинуайраның өмірі бұрынғы өмірімен салыстыруға келмейде және мұны барлық демократиялық тұрғыдан қарау керек. Резиналы аяқ киім зауыдының кесірінен 2700 адам жұмысынан айырылды. Осының әсерінен бала-бақша жабылып қалды. аурухананың жұмысы тоқтатылды. ауылдың өмір сүру жағдайы төмендеп кетті десекте болады. == Экономикасы == Караундж- Шинуайр станциясының басқаруымен өздігінен жер суару жұмысы жоспарланған. Ауылда полимерлы аяқ киім зауыды жұмыс істейді. == Ауылдың назар аударарлық жерлері == Ауылда сурб Степанос шіркеуі орналасқан. Ортағасырлық үңгірлі қоныс және хачкар. Ауылдың орталығында Азаматтық және Ұлы Отан соғысында қазақ болғандарға арнап ескерткіш тұрғызылған. Оның алдында Арцахск соғысында қаза болған шинуайрлықтарға арналған ескерткіш орнатылған.<span class="cx-segment" data-segmentid="251"></span> == Жалға берілетін егістіктер == * Товмасян, Сурен Акопович * Еремян, Смбат<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Иванян, Гурген Абелович<ref>[http://www.nv.am/2008/15nov/lica.htm Гурген Иванян, который мог стать первым армянином-космонавтом]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref><ref>[http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/09I/1104.shtml Биография на сайте ЦНИИ РТК Энциклопедия космонавтики]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> * Мануцян, Жора<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Хачатрян, Сос<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Барсегян, Хикар Акопович * Овсепян Мушег Генрикович<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] rb7hcfjh32260fp89qrb6pt6xffh6sg 3650748 3650746 2026-09-04T04:35:53Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650748 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Шинуа́йр''' ([[Армян тілі|арм.]]<span contenteditable="false"> </span><span lang="hy" contenteditable="false">Շինուհայր</span>) — Сюникск облысындағы ауыл ([[Армения]]). Ауыл әкімі болып саналатын- Смбат Еремян<ref>[http://www.hhk.am/rus/lsg3.php Сюникский марз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501191543/http://www.hhk.am/rus/lsg3.php |date=2008-05-01 }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Географиясы == Бұл ауыл [[Горис]] қаласына оңтүстіктен 8 км арақашықтықта. Хот ауылына батыстан 1 км арақашықтықта, Селидзор ауылына солтүстік- шығыстан 2 км арақашықтықта және Барцраван ауылына шығыстан 3 км арақашықтықта орналасқан. == Тарихы == === Советке дейінгі заман === Ауылдың нақты жасы белгісіз, Осы күнге дейін қарастырылған жазбаларға сүйенсек, Х ғасырдан бері келе жатқан. Бірақта ауылдың негізгі аты- Шинуайр ("Тұрғындардың әкесі")- оның Сюниктегі ежелгілерінің бірі болғандығын кәлайды. === Совет кезіндегі заман === Совет кезіндегі заман бұл ауыл үшін берекелі болды. Себебі, жаңа өмірмен болашаққа деген алғашқы қадамдар жасалынды. 300 баспана, мектеп, аурухана, бала- бақша, кітапхана, музыка мектебі т.б жерлер ашылды, сонымен қатар, 1000 басқа жуық ірі қара болды. ауыл тұрғындарының арасында 100 отбасы көлікті болды. === Постсоветтік период === Әрине, Шинуайраның өмірі бұрынғы өмірімен салыстыруға келмейде және мұны барлық демократиялық тұрғыдан қарау керек. Резиналы аяқ киім зауыдының кесірінен 2700 адам жұмысынан айырылды. Осының әсерінен бала-бақша жабылып қалды. аурухананың жұмысы тоқтатылды. ауылдың өмір сүру жағдайы төмендеп кетті десекте болады. == Экономикасы == Караундж- Шинуайр [[станция]]сының басқаруымен өздігінен жер суару жұмысы жоспарланған. Ауылда полимерлы аяқ киім зауыды жұмыс істейді. == Ауылдың назар аударарлық жерлері == Ауылда сурб Степанос шіркеуі орналасқан. Ортағасырлық үңгірлі қоныс және хачкар. Ауылдың орталығында Азаматтық және Ұлы Отан соғысында қазақ болғандарға арнап ескерткіш тұрғызылған. Оның алдында Арцахск соғысында қаза болған шинуайрлықтарға арналған ескерткіш орнатылған.<span class="cx-segment" data-segmentid="251"></span> == Жалға берілетін егістіктер == * Товмасян, Сурен Акопович * Еремян, Смбат<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Иванян, Гурген Абелович<ref>[http://www.nv.am/2008/15nov/lica.htm Гурген Иванян, который мог стать первым армянином-космонавтом]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref><ref>[http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/09I/1104.shtml Биография на сайте ЦНИИ РТК Энциклопедия космонавтики]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> * Мануцян, Жора<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Хачатрян, Сос<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Барсегян, Хикар Акопович * Овсепян Мушег Генрикович<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] 9tkyoxtfbetk6iwnnunx63eajjoj8c5 3650749 3650748 2026-09-04T04:38:40Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650749 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Шинуа́йр''' ([[Армян тілі|арм.]]<span contenteditable="false"> </span><span lang="hy" contenteditable="false">Շինուհայր</span>) — Сюникск облысындағы ауыл ([[Армения]]). Ауыл әкімі болып саналатын- Смбат Еремян<ref>[http://www.hhk.am/rus/lsg3.php Сюникский марз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501191543/http://www.hhk.am/rus/lsg3.php |date=2008-05-01 }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Географиясы == Бұл ауыл [[Горис]] қаласына оңтүстіктен 8 км арақашықтықта. Хот ауылына батыстан 1 км арақашықтықта, Селидзор ауылына солтүстік- шығыстан 2 км арақашықтықта және Барцраван ауылына шығыстан 3 км арақашықтықта орналасқан. == Тарихы == === Советке дейінгі заман === Ауылдың нақты жасы белгісіз, Осы күнге дейін қарастырылған жазбаларға сүйенсек, Х ғасырдан бері келе жатқан. Бірақта ауылдың негізгі аты- Шинуайр ("Тұрғындардың әкесі")- оның Сюниктегі ежелгілерінің бірі болғандығын кәлайды. === Совет кезіндегі заман === Совет кезіндегі заман бұл ауыл үшін берекелі болды. Себебі, жаңа өмірмен болашаққа деген алғашқы қадамдар жасалынды. 300 баспана, мектеп, аурухана, бала- бақша, кітапхана, музыка мектебі т.б жерлер ашылды, сонымен қатар, 1000 басқа жуық ірі қара болды. ауыл тұрғындарының арасында 100 отбасы көлікті болды. === Постсоветтік период === Әрине, Шинуайраның өмірі бұрынғы өмірімен салыстыруға келмейде және мұны барлық демократиялық тұрғыдан қарау керек. Резиналы аяқ киім зауыдының кесірінен 2700 адам жұмысынан айырылды. Осының әсерінен бала-бақша жабылып қалды. аурухананың жұмысы тоқтатылды. ауылдың өмір сүру жағдайы төмендеп кетті десекте болады. == Экономикасы == Караундж- Шинуайр [[станция]]сының басқаруымен өздігінен жер суару жұмысы жоспарланған. Ауылда полимерлы аяқ киім зауыды жұмыс істейді. == Ауылдың назар аударарлық жерлері == Ауылда сурб Степанос шіркеуі орналасқан. Ортағасырлық үңгірлі қоныс және хачкар. Ауылдың орталығында Азаматтық және Ұлы Отан соғысында қазақ болғандарға арнап ескерткіш тұрғызылған. Оның алдында Арцах соғысында қаза болған шинуайрлықтарға арналған ескерткіш орнатылған.<span class="cx-segment" data-segmentid="251"></span> == Жалға берілетін егістіктер == * Товмасян, Сурен Акопович * Еремян, Смбат<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Иванян, Гурген Абелович<ref>[http://www.nv.am/2008/15nov/lica.htm Гурген Иванян, который мог стать первым армянином-космонавтом]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref><ref>[http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/09I/1104.shtml Биография на сайте ЦНИИ РТК Энциклопедия космонавтики]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> * Мануцян, Жора<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Хачатрян, Сос<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Барсегян, Хикар Акопович * Овсепян Мушег Генрикович<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] lfiwn2lh5tnsnhzjyaewk6zas4wp27l 3650750 3650749 2026-09-04T04:39:40Z Aktolkynsauyrbay 185217 3650750 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Шинуа́йр''' ([[Армян тілі|арм.]]<span contenteditable="false"> </span><span lang="hy" contenteditable="false">Շինուհայր</span>) — Сюникск облысындағы ауыл ([[Армения]]). Ауыл әкімі болып саналатын- Смбат Еремян<ref>[http://www.hhk.am/rus/lsg3.php Сюникский марз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501191543/http://www.hhk.am/rus/lsg3.php |date=2008-05-01 }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Географиясы == Бұл ауыл [[Горис]] қаласына оңтүстіктен 8 км арақашықтықта. Хот ауылына батыстан 1 км арақашықтықта, Селидзор ауылына солтүстік- шығыстан 2 км арақашықтықта және Барцраван ауылына шығыстан 3 км арақашықтықта орналасқан. == Тарихы == === Советке дейінгі заман === Ауылдың нақты жасы белгісіз, Осы күнге дейін қарастырылған жазбаларға сүйенсек, Х ғасырдан бері келе жатқан. Бірақта ауылдың негізгі аты- Шинуайр ("Тұрғындардың әкесі")- оның Сюниктегі ежелгілерінің бірі болғандығын кәлайды. === Совет кезіндегі заман === Совет кезіндегі заман бұл ауыл үшін берекелі болды. Себебі, жаңа өмірмен болашаққа деген алғашқы қадамдар жасалынды. 300 баспана, мектеп, аурухана, бала- бақша, кітапхана, музыка мектебі т.б жерлер ашылды, сонымен қатар, 1000 басқа жуық ірі қара болды. ауыл тұрғындарының арасында 100 отбасы көлікті болды. === Постсоветтік период === Әрине, Шинуайраның өмірі бұрынғы өмірімен салыстыруға келмейде және мұны барлық демократиялық тұрғыдан қарау керек. Резиналы аяқ киім зауыдының кесірінен 2700 адам жұмысынан айырылды. Осының әсерінен бала-бақша жабылып қалды. аурухананың жұмысы тоқтатылды. ауылдың өмір сүру жағдайы төмендеп кетті десекте болады. == Экономикасы == Караундж- Шинуайр [[станция]]сының басқаруымен өздігінен жер суару жұмысы жоспарланған. Ауылда полимерлы аяқ киім зауыды жұмыс істейді. == Ауылдың назар аударарлық жерлері == Ауылда сурб Степанос шіркеуі орналасқан. Ортағасырлық үңгірлі қоныс және хачкар. Ауылдың орталығында Азаматтық және Ұлы Отан соғысында қазақ болғандарға арнап ескерткіш тұрғызылған. Оның алдында [[Таулы Қарабақ Республикасы|Арцах]] соғысында қаза болған шинуайрлықтарға арналған ескерткіш орнатылған.<span class="cx-segment" data-segmentid="251"></span> == Жалға берілетін егістіктер == * Товмасян, Сурен Акопович * Еремян, Смбат<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Иванян, Гурген Абелович<ref>[http://www.nv.am/2008/15nov/lica.htm Гурген Иванян, который мог стать первым армянином-космонавтом]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref><ref>[http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/09I/1104.shtml Биография на сайте ЦНИИ РТК Энциклопедия космонавтики]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> * Мануцян, Жора<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Хачатрян, Сос<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Барсегян, Хикар Акопович * Овсепян Мушег Генрикович<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] r121qcncp7nhdnzla4skii3f64xjd0s 0 558972 3650784 3647482 2026-09-04T06:04:02Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650784 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} [[Сурет:Paskha2.jpg|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|300x300px|Сүзбеден жасалынған пасха]] '''Па́сха''' (''сүзбелі пасха'') — орыс салты бойынша жылына бір рет Пасха мейрамында дайындалатын, сүзбеден жасалынатын ерекше тағам. Дәстүрлі түрде сүзбелі пасханы Ресейдің орталығында және оңтүстігінде жақсы дайындайды. Себебі, ол жерлерде пасха мейрамы тойланады.  == Дәстүр == Пасханың негізгі формасы — Гроб Господеньді білдіретін, қысқарған қызанақ. Дәстүрлі түрде пасханы жасау үшін арнайы өңделген ағаш формасындағы- құмсалғыш қолданылған. Біздің заманымызда жиі басқа да ыдыстарды қолданады. Ресейдегі сатылымда пластмасс құмсалғыштар бар. == Дайындалу тәсілі == Ағаш қалыптар тақтайшалардан жасалып, олардың ішкі жағына «ХВ» әріптері жазылады.. Олар «Христос Воскресе!» деген мағынада жасалынған.  == Қызықты мәліметтер == [[Сурет:Кулич_и_пасха.jpg|right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|200x200px|Пасханы имитровать ететін қоңыраухана, имитирующая пасху. Троицктағы шіркеу«Кулич и Пасха»]] * Санкт-Петербургте Пресвятой Троицы шіркеуі бар, бұл шіркеу он сегізінші ғасырдан «Кулич и пасха» деген атпен белгілі.  Шіркеудің өзі- собалақтың формасында, ал қоңыраухана- пасханың формасында. == Сілтемелер == * [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхальная кухня.] [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхи, творожные массы, куличи, крашенки] на сайте Православие.Ru * [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm Творожная пасха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417094603/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm |date=2014-04-17 }} // Российский Этнографический Музей [[Санат:Орыс асханасы]] pl01gb6ii8o8gzz17leo2tp4xyjykid 0 559226 3650777 3647487 2026-09-04T05:45:27Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650777 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Кино |Қазақша атауы = Даналық әліппесі |Шынайы атауы = სიბრძნის კარავი |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = комедия |Режиссёрі = Отар Коберидзе |Продюсері = |Сценарист = Ираклий Гоциридзе |Актерлер =Лия Элиава Зураб Лаперадзе Лаура Рекхвиашвили Иване Сакварелидзе |Операторы = Джимшер Кристесашвили |Композиторы = Джансуг Какидзе |Компания = Грузия-фильм |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = |Тілі = |Ұзақтығы = 63 мин. |Жыл = 1982 жыл |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = }} '''Даналық әліппесі''' ([[Грузин тілі|груз.]] სიბრძნის კარავი) — [[1982 жыл|1982 жылғы]], грузиялық телефильм, комедия, [[Грузия-фильм]] киностудиясында [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Гостелерадио тапсырысы бойынша түсірілген. Фильм [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – да шықты. Фильмді [[Отар Коберидзе]] түсірді. Басты рөлдерде [[Элгуджа Бурдули]], [[Лия Элиава]], [[Зураб Лаперадзе]], [[Лаура Рекхвиашвили]] және [[Иване Сакварелидзе]]. == Мазмұны == Фильмге «Қиял даналығы» кітабынан төрт нақыл алынды. Бұл кітапты [[Сулха́н-Са́ба Орбелиа́ни]] жазды. # Қожа мен күзетші; # Соқыр мен көретін; # Біздің қажетті нан; # Көмбе. == Рөлдерде == * Элгуджа Бурдули * Лия Элиава * Зураб Лаперадзе * Лаура Рекхвиашвили * Иване Сакварелидзе == Түсіру тобы == * Авторы - [[Ираклий Гоциридзе]] * Режисеры - [[Отар Коберидзе]] * Операторы - [[Джимшер Кристесашвили]] * Композиторы - [[Джансуг Какидзе]] == Техникалық мағұлматы == * КСРО, 1982 жыл * Грузия фильмі, КСРО Гостелерадио * Комедия,63 мин * Біртума тіл: Грузия тілі == Басқа атаулары == * Біртума атауы: სიბრძნის კარავი * Грузия атауы латын жазуында: Sibrdznis karavi * Орысша атауы: Азбука мудрости * Ағылшын атауы: The ABC of Wisdom == Дереккөздер == {{дереккөздер}} o6r19xfpybdfs959w99117g1q4qs87z 0 574051 3650765 3647986 2026-09-04T05:36:41Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650765 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Балтабек''' بالتابەك (қазақ. балта — балта) — қазақ ер есімі. Өзбек-ұйғыр Палта, хакас — Малта есімдерге сәйкес келеді. Балтабеков — кең таралған тек. Балтабек Мұқанұлы Қуандықов — ҰК "Қазақойл" президенті Балтабек Құмарұлы Мұқашев — "Чаралтын" компаниясының президенті. == Сілтемелер == [[Санат:Қазақ есімдері]] bwmctcfgyobnqrle6jybc3w3hxi4hi0 0 586185 3650575 3641561 2026-09-03T13:05:19Z Kaiyr 3134 /* Тұлғалары */ 3650575 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Нұра болысы |Шынайы атауы = Нұра болысы |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = [[Ресей Империясы]], [[КСРО]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Қарқаралы уезі]] |Енеді = 7 ауыл 1893 жылы<<ref name=autogenerated1>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003932150#?page=65 Просмотр документа - dlib.rsl.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |Астанасы = |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1878 |Таратылған уақыты = [[1923]] |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 5565<ref name=autogenerated1 /> |Санақ жылы = 1893 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] бұтағының Сарым руы |Конфессиялық құрамы = Мұсылмандар |Жер аумағы = 793 800 десятин<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003932150#?page=64 Просмотр документа - dlib.rsl.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Нұра болысы''' (Сарым болысы?) — [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы уезіндегі]]  қазақ болысы. == Тарихы == [[Әлтеке-Сарым болысы]]ның 1878 жыл Нұра және [[Тоқырауын болысы]] болып бөлінуінен пайда болды.<ref>[http://m.ekar.kz/?mod=news_read&id=15825 Краеведческими тропами. Что в имени твоем? - EKaraganda.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423075724/http://m.ekar.kz/?mod=news_read&id=15825 |date=2016-04-23 }}</ref>. Нұра болысына мынадай Сарым руының тармақтары енді: Байдәулет - 250, Айдабол - 307, Қоңырбай - 200, Деріпсалы - 200, Табын - 100 және Алшын - 100, барлығы-1157 киіз үй (шаруашылық). 1923 жылы Қазан айындағы КазАССР ОСК қаулысы негізінде 1923 жылы 5 шілдесінде [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау болысы]], [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]] және [[Шұлым болыстары]]мен [[Кедей болысы]]на біріктірілді.<ref>Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 -- декабрь 1936), Алма-Ата 1959</ref> == Басшылары == * Майлыбай Байғұттин 1878-1883 * Орынбай Иманов 1883-1899 * Боқай Сандыбаев 1899-1911 * Аманбек Тәтібеков 1911-1913 * Шайқы Жүсіпов 1913- === Шежіре === [[Арғын]] - [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] - Түйте - Майқы - Сарым: {{col-begin}}{{col-2}} ; Тоқсан # Байдәулет # Қоңырбай # Айдабол ## Дербісалы ## Шуаш ## Кенжебай {{col-2}} ; Өтеміс (Тоқырауын болысында) # Құлық (Жансары) # Көшкін (Құлсары) # Қожағұл {{col-end}} {{rodovid|509995}} == Халық == Халық саны негізінен [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руының Сарым бұтағынан құралған. Сарым атасы бөлімшелерінің киіз үй саны, 1884 жылы: * Байдәулет - 250 * Айдабол - 307 * Қоңырбай - 200 * Деріпсалы - 200 * Табын - 100 (Сарымға кірмейді, Кіші жүзден) * Алшын - 100 (Сарымға кірмейді, Кіші жүзден) * Барлығы 1157<ref>1901 Памятная книга Семипалатинской области 1902</ref> == Аумағы == [[Сурет:Карта_волостей_Семипалатинской_области_1893_года.gif|нобай|Семей облысы болыстарының картасы, 1893 жылғы]] Территориясы қазіргі Шет ауданының солтүстігінде болды. == Тұлғалары == Сарым руынан шыққан тұлғалар: {{Div col|2}} # [[Жалаңтөс батыр Құлықұлы]] (Құлық) # [[Жанқұтты Ботантайұлы]] (Шуаш) # [[Дербісалы батыр]] (Тоқсан) # [[Нүркен Әбдіров]] (Байдәулет) # [[Мәуен Хамзин]] (Қоңырбай) # [[Ағдарбек Ыбыраев]] (Өтеміс Тоқсары) # [[Сағадат Жапабайұлы Дүйсебеков]] (Өтеміс Жоламан) # [[Әсет Болғанбаев]] (Өтеміс Тоқсары) # [[Кеңес Нұрланов]] (Өтеміс Тоқсары Қалқаман) # [[Шабанбай Қалқаманұлы]] (Өтеміс Тоқсары Қалқаман) # [[Қуаныш Мақсұт]] (Өтеміс Шабанбай) # [[Рақымжан Омарұлы Шаяхметов]] # [[Болат Зейноллаұлы Байжасаров]] # [[Жеңіс Қашқынов]] (Өтеміс Тоқсары Жоламан) # [[Қайыржан Кәрімұлы Тілеубергенов]] Байдәулет # [[Махабат Рымқұлұлы Түсіпбеков]] Деріпсалы # [[Қанат Қартайұлы Ермекбаев]] Қоңырбай # [[Шонбай Балапанұлы]] (Өтеміс Шабанбай) # [[Сембіғали Абзалбекұлы Смағұлов]] (Құлық) # [[Қабылсаят Әзімбайұлы Әбішев]] Еламан # [[Жүніс Көрпебаев]] Құлық. 1 Жоғары кеңес депутаты. # [[Ләззат Таймырқызы Қожахмет]] депутат. {{Div col end}} == Әкімшілік бөлінуі == 8 әкімшілік ауылдан тұрды<ref>Е.А. Жартыбаев, Геронтократия және оның Орталық Қазақстан топонимдеріндегі көрінісі</ref>: {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ауылдың атауы ! Адам саны (1887) |- | 1 | 134 |- | 2 | 135 |- | 3 | 139 |- | 4 | 201 |- | 5 | 191 |- | 6 | 132 |- | 7 | 192 |- |8 |- | Барлығы | 1124 |} {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ауылдың атауы ! адам Саны(1887) ! шаруашылық ауылдардың саны |- | 1 || |32 |- | 2 || |35 |- | 3 || |42 |- | 4 || |64 |- | 5 || |55 |- | 6 || |47 |- | 7 || |88 |- |8 | |33 |- |9 | |33 |- |10 | |35 |- | Барлығы || | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == == Сілтемелер == [[Санат:Семей облысы болыстары]] [[Санат:Шет ауданы тарихы]] iu7jpnizatpqkldei9j9f4bsjnem0z2 0 588237 3650761 3647613 2026-09-04T05:27:59Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650761 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жедел жойылсын|26-03-2026}} Қытайдан оралған Шыңғыс хан назарын таяу батысқа тіктеуге тиісті болды. Себебі онда қарақытай державасын зұлымдықпен өзіне қаратқан қас жауы Күшлік хан билікте отырған болатын. Оның үстіне батыс жақтағы Алтайдан Оралға дейінгі кейбір халықты да әлі бағындырып үлгермеген еді. Шыңғыс хан бұл міндетті өзінің таңдаулы қолбасшылары Жебе мен Сүбедейге жүктеді. Жебе Күшліктің қол астындағы діни нанымы үшін қуғындалған мұсылмандардың наразылығын өзіне қарсы шебер қолдана отырып, оның империясын жоюға тиіс болды. Шыңғыс хан екінші тәжірибелі қолбасшысына- Жошыға «меркіттермен шайқасуға көмектес» деп тапсырған болатын. Жошы мен Сүбедей 1216 ж. Моңғолиядан аттанып кетті. Алтай тауының маңында оларға екі мыңдық жасағымен Тоғышар ноян келіп қосылды. Осыдан кейін моңғолдар жергілікті халықтың зәре-құтын қашыра, қыпшақ жеріне басып кірді. Батысқа қарай шегінген меркіттерді Ырғыз өзенінің жанында қуып жетудің сәті түсті. Меркіттер өздерінің уақытша тұрағын арбалармен бекіндіріп, ұрысқа дайындалды. Таң атысымен даланы дабылқағардың дыбысы кезіп, моңғол нөкерлері шабуылдауға көшті. Меркіттер талқандалып, көпшілігі тұтқындалды. Жеңімпаздардың ұрыс даласынан қашықтағаны сол екен, шолғыншылар соңдарына үлкен әскердің түскені туралы хабарлады. Сүбедей мен Жошы белгісіз әскер таяп қалған тұсқа барғанда адырлы далада олардың ізінен алты түмен салт атты(60 000) келе жатқанын көрді. Олардың нені көксегені түсінікті еді. Сүбедей арбалы керуенді тоқтатпастан, тұтқын меркіттерді мейлінше алысқа әкетуді бұйырды. Уақыт ұту және әскердің жауынгерлік сапқа қайта тұруына мүмкіндік беру үшін Жошы жаудың алдынан шықты(меркіттермен шайқасқа дейінгі моңғол әскерінің саны 30 000 адам болса, шайқастан кейін Жошының қол астында 25 000-нан сәл ғана асатын нөкер қалған болуы керек). Жақындап келген кезде, ол бастарына сәлде ораған сақалды жауынгерлерді көрді. Олардың басшылары хорезмшах Мұхаммед болатын. Осыны білген Жошы әкесі Шыңғыс ханның онымен соғыспауды бұйырғанын жеткізді. Бұған жауап ретінде Мұхаммед тәкаппарлықпен былай деп үн қатты:«Алла маған дінсіздерді қайда кезіктірсең де, өлтір деп бұйырған!». Бірі- қарқылдап, екіншілері- ысқыра маза қылған даңғаза топты Жошы тастай сала, кері қарай шауып кетті. Бұл уақытта Сүбедей әскерді сапқа тұрғызып үлгерген. Сосын шайқас басталды. Хорезмдіктер моңғолдардан үш есе көп еді. Оңай жеңістен дәмеленген олар шайқасты бірінші бастады. Бірақ төбелерінен жебелер жаңбырша жауды. Адамадар ыңырсып, аттар оқыранды, жер бетінде шақырлаған, заңылдаған дауысы тұрып алды. Моңғолдар Мұхаммед әскерінің сол жақ қанатын қуып тығып, майдан шебінің орталығын бұзды. Хорезмдіктердің Мұхаммед ұлы қолбасшылық еткен оң жақ қанаты моңғолдардң сол жақ қанатын талқандап, өзінің орталығы мен сол жақ қанатына көмектесті. Қараңғылық түскенде шайқас тоқтады. Түнде моңғолдар жауды шатастыру үшін көптеген оттарды жағып, шегініп кетті. Алайда олар өздерін ит етінен жек көретін хорезмдіктердің астамшыл менмендігін басып тастаған еді. Бұл шайқас Мұхаммедке үлкен әсер қалдырды. Ол:«Мен мұндай тамаша әскерді өмірімде көрген емеспін»,- деді. Моңғолдарды көз ұшынан жоғалтып алған Мұхаммед Бұхараға қайтты. Бұдан кейінгі уақытта моңғол-хорезм қатынастары шиеленісіп, оның соңы соғысқа тіреледі. Бұл жағдайдың формалды себебі «Отырар апаты» болды.<ref>"Көшпенділердің ұлы шайқастары" энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == <references/> 68m3n7daze9z29ma73ptqiyrlh5lxu9 0 593924 3650782 3642769 2026-09-04T06:02:21Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650782 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} [[Сурет:Complete neuron cell diagram en.svg|нобай|alt= Complete neuron cell diagram en.svg| Complete neuron cell diagram en.svg]] '''Перикарион''' (грек тілінен аударғанда περι-«жанында, айнала,қоршаулы» + κάρυον — «жаңғақ, ядро») — нейрон сомасы (денесі), формасы мен көлемі әр-түрлі бола алады. Ядросы мен оны қоршайтын цитоплазмасы бар өсінділері жоқ нейрон денесі. Перикарионнан шығатын жүйке импульстарының өсінділерін «аксон» деп атаймыз. Перикарионға жүйке импульстері дендрон арқылы жетеді. Перикарион - ол нейронның метаболитикалық орталығы. Перикарионда метаболизмге қажетті жасушалар орналасқан. Олар: нәруыз синтезіне қажетті эндоплазматикалық ретикулум, энергия көзі митохондрия, Гольджи аппараты және көптеген микротүтікшелер мен лизосомалар. Денедегі басқа нейрондардың синапсы перикарионмен байланысады.<ref>http://info-farm.ru/alphabet_index/p/perikarion.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007190020/http://info-farm.ru/alphabet_index/p/perikarion.html |date=2017-10-07 }}</ref> <ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/4185/%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%9D</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жүйке жасушалары]] 9695lwd3jj7u4qbfy4yav7erdx283n8 0 609928 3650671 3163641 2026-09-03T19:47:04Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3650671 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Раймундо Орси |толық аты = Раймундо Бибиан Орси |сурет = Raimundo Orsi Independiente.jpg |туған күні = 2.12.1901 |туған жері = {{туғанжері|Авельянеда|Авельянедада}}, [[Аргентина]] |қайтыс болған күні = 6.4.1986 |қайтыс болған жері ={{қайтысболғанжері|Сантьяго|Сантьягода}}, [[Чили]] |азаматтығы = {{flagicon|Аргентина|20 px}} [[Аргентина]]<br>{{flagicon| Италия|20px}} [[Италия]] |бойы = 169 |позиция = шабуылшы |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1916—1918|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Индепендьенте]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1918—1928|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Индепендьенте]]|249 (110) |1928—1935|{{flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|176 (77) |1935|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Индепендьенте]]|32 (9) |1936|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Бока Хуниорс]]|11 (0) |1937|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Платенсе (футбол клубы, Висенте-Лопес)|Платенсе]]|27 (10) |1937|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Альмагро (футбол клубы)|Альмагро]]|23 (13) |1938|{{flagicon|Уругвай|20px}} [[Пеньяроль]]|? (?) |1939—1940|{{flagicon|Бразилия|20 px}} [[Фламенго]]|11 (2)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1924—1928|{{футбол|Аргентина}}|13 (3) |1929—1935|{{футбол|Италия}}|35 (13) |1936|{{футбол|Аргентина}}|1 (0)|}} }} '''Раймундо Бибьяни Орси''' ({{lang-es|Raimundo Bibiani Orsi}}; [[2 желтоқсан]] [[1901 жыл|1901]], [[Авельянеда]] — [[6 сәуір]] [[1986 жыл|1986]], [[Сантьяго]]) — аргентиналық және италиялық футболшы, шабуылшы. 1934 жылғы әлем чемпионы. == Карьерасы == Карьерасын тарихи отанында бастап, «Индепендьенте» (1920—1928; 1935) командасында ұзақ уақыт ойнады. Бірақ Еуропаға келген соң ғана әлемге танылды, әсіресе "[[Ювентус|Ювентуста]]" ойнаған жылдары көптеген табыстарға қол жеткізді. 1928-35 жылдар аралығында туриндік клубта доп теуіп, қатарынан бес жыл Италия чемпионы атанды (1931-35). [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина құрамасында]] 1924 жылы 11 тамыз күні [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвайға]] қарсы ойында тұңғыш ойынын өткізді. Үш жылдан соң Аргентина сапында Америка кубогын ұтып алды. Ол кезде бір футболшының бірнеше құрамада ойнауына рұқсат берілгендіктен, 1929-35 жылдар аралығында [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]] сапында ойнап, 1934 жылы әлем чемпионы атанды. 1935 жылы Аргентинаға оралды да, туған клубы "Индепендьентеде" ойнай бастады. Бір жылдан соң Аргентина құрамасында бір кездесу өткізді. Карьерасының соңғы жылдарында Уругвай, Бразилия клубтарында ойнап, 1940 жылы футболмен қоштасты. [[1986 жыл|1986 жылы]] 84 жасында өмірден өтті. == Жетістіктері == === Командалық === * Аргетина чемпионы (2): 1922, 1926 * Америка кубогы: 1927 * Орталық Еуропа чемпионы: 1930, 1935 * Италия чемпионы: 1931, 1932, 1933, 1934, 1935 * Әлем чемпионы: 1934 * Чемпион Уругвая: 1938 * Рио-де-Жанейро штатының чемпионы: 1939 == Сілтемелер == * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/orsi-intlg.html Ұлттық құрамадағы матчтары] * [http://www.flamengo.com.br/flapedia/Raimundo_Bibiani_Orsi Профилі] * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/or/raimundo-orsi-1.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112233002/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/or/raimundo-orsi-1.html |date=2012-11-12 }} * [http://fanat.com.ua/info/people/orsi_rajmundo_bibian_2156.html fanat.com.ua сайтындағы мақала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210082830/http://www.fanat.com.ua/info/people/orsi_rajmundo_bibian_2156.html |date=2008-02-10 }} * [https://web.archive.org/web/20090805092350/http://www.elmundorojo.com.ar/idolos.htm elmundorojo.com.ar сайтындағы мақала] * [https://web.archive.org/web/20100820081320/http://www.postadelgufo.it/campioni/orsi.html postadelgufo.it сайтындағы мақала] * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/orsi.html storiedicalcio.altervista.org сайтындағы мақала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311121826/http://www.storiedicalcio.altervista.org/orsi.html |date=2016-03-11 }} * [http://ilpalloneracconta.blogspot.com/2007/12/raimundo-orsi.html blogspot.com сайтындағы мақала] [[Санат:2 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:6 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:Аргентина футболшылары]] [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Бока Хуниорс ФК ойыншылары]] [[Санат:Пеньяроль ФК ойыншылары]] [[Санат:Фламенго ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] fslcmbitu6g2v4wkrer8fkwnjhzj769 0 610000 3650702 3235389 2026-09-04T00:04:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3650702 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | сурет =Roberto Boninsegna - Rotterdam, 1974 (cropped).jpg |есімі = Роберто Бонинсенья |лақап аты = ''Бонимба'' |туған күні = 13.11.1943 |туған жері = {{туғанжері|Мантуя|Мантуяда}}, [[Италия]] |азаматтығы = {{flagicon|Италия|20px}} [[Италия]] |бойы = 178 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1962—1963|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1963—1964|{{flagicon|Италия|20px}} [[Прато (футбол клубы)|Прато]]|22 (1) |1964—1965|{{flagicon|Италия|20px}} [[Потенца (футбол клубы)|Потенца]]|32 (9) |1965—1966|{{flagicon|Италия|20px}} [[Варезе (футбол клубы)|Варезе]]|28 (5) |1966—1969|{{flagicon|Италия|20px}} [[Кальяри (футбол клубы)|Кальяри]]|83 (23) |1967|{{аренда}}{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Чикаго Мустангс]]|9 (11) |1969—1976|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|197 (113) |1976—1979|{{flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|58 (22) |1979—1980|{{flagicon|Италия|20px}} [[Эллас Верона|Верона]]|14 (3) |1980—1981|{{flagicon|Италия|20px}} Виадана|23 (8)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1967—1974|{{футбол|Италия}}|22 (9)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1989—1994|{{flagicon|Италия|20px}} Италия-19|көмекші |1994—1998|{{flagicon|Италия|20px}} Италия-20|көмекші |1998—2001|{{flagicon|Италия|20px}} Иташия-21|көмекші |2002—2003|{{flagicon|Италия|20px}} [[Мантова (футбол клубы)|Мантова]]|}} }} '''Роберто Бонинсенья''' ({{lang-it|Roberto Boninsegna}}; [[13 қараша]] [[1943 жыл]], [[Мантуя]]) — италиялық футболшы, шабуылшы. [[Италия Ұлттық футбол құрамасы]]нда ойнаған. 1970 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері. Италияның үш дүркін чемпионы. Кейін бапкерлікпен айналысып, Италияның бірнеше жастағы құрамаларын басқарды. [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970 жылғы әлем біріншілігінің]] финалында Бразилияның қақпасына 37-минутта гол соғып, есепті теңестірді. Бірақ Италия 1:4 есебімен ұтылып қалды. [[Футболдан 1974 жылғы әлем біріншілігі|1974 жылғы әлем чемпионатына]] да қатысты, бірақ бір ғана ойында алаңға шығып, гол соға алмады. Сол жылдың соңында құрамадағы карьерасын аяқтады. == Жетістіктері == === Командалық === * Италия чемпионы: 1971, 1977, 1978 * УЕФА кубогы: 1977 * Италия кубогы: 1979 === Жеке === * Италия чемпионатының үздік мергені: 1971 (24 гол), 1972 (22 гол) * Италия кубогының үздік мергені: 1972 (8 гол) == Сілтемелер == * [http://www.footballplayers.ru/players/Boninsegna-_Roberto-.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124190732/http://footballplayers.ru/players/Boninsegna-_Roberto-.html |date=2021-01-24 }} * [http://www.myjuve.it/players-juventus/roberto-boninsegna-127.aspx Профилі] * [https://web.archive.org/web/20090321234338/http://www.interfc.it/BONINSEGNA.asp Профилі] * [http://www.calciatori-online.com/calcio/20090221-roberto-boninsegna-unicita-del-derby-d-italia.php calciatori-online.com сайтындағы мақала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611083359/http://www.calciatori-online.com/calcio/20090221-roberto-boninsegna-unicita-del-derby-d-italia.php |date=2016-06-11 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/roberto_boninsegna.html altervista.org сайтындағы мақала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405204357/http://www.storiedicalcio.altervista.org/roberto_boninsegna.html |date=2016-04-05 }} [[Санат:13 қарашада туғандар]] [[Санат:Прато ФК ойыншылары]] [[Санат:Потенца ФК ойыншылары]] [[Санат:Варезе ФК ойыншылары]] [[Санат:Кальяри ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Эллас Верона ФК ойыншылары]] [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Италия футбол жаттықтырушылары]] a9vwy1nzvjvlmcb1ji2h0wncsz9uike 0 631028 3650636 3471420 2026-09-03T16:24:41Z LCont5 150191 3650636 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2014 (финал) | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2014]] | команда1 =[[Реал Мадрид]] | үйде = | команда2 =[[Сан-Лоренсо де Альмагро|Сан-Лоренцо]] | қонақ = | команда1ел = {{Flagicon|Испания}} | команда2ел ={{Flagicon|Аргентина}} | команда1есеп =2 | есеп1 = | үйде_барлығы = | команда2есеп = 0 | есеп2 = | қонақ_барлығы = | детальдар = | бірніші ойын = | команда1есеп1 = | команда2есеп1 = | дата =20 желтоқсан 2014 | стадион =«[[Марракеш (стадион)|Марракеш]]» | қала =[[Марракеш]] | 1аматч ойыншысытитул = | 1аматч ойыншысы = | 1бматч ойыншысытитул = | 1бматч ойыншысы = | арбитр = | көрермендер =45 240 | ауа райы = | алдыңғы =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2013 (финал)|2013]] | келесі =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2015 (финал)|2015]] }} ''Толық мақаласы: '''[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2014]]''''' '''Футболдан клубтар арасындағы 2014 жылғы әлем біріншілігінің''' финалы 20 желтоқсан күні [[Марракеш]] қаласында ([[Марокко]]) өтіп, "[[Реал Мадрид|Реал Мадрид"]] ([[Испания]]) 2:0 есебімен "[[Сан-Лоренсо де Альмагро|Сан-Лоренсо]]" ([[Аргентина]]) клубын ұтты. Бұл мадридтік клубтың турнир тарихындағы тұңғыш алтын жүлдесі. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = [[20 желтоқсан]] [[2014 жыл]]<br />19:30 |стадион = «[[Марракеш (стадион)|Марракеш]]», [[Марракеш]] |төреші = {{flagicon|Гватемала|20px}} Вальтер Лопес Кастельянос |көрермендер = 45 240 |команда1 = [[Реал Мадрид]] {{Flagicon|Испания}} |есеп= 2:0 (1:0)<ref>http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=259701/match=300298898/index.html#overview#nosticky</ref> |команда2 = {{flagicon|Аргентина}} [[Сан-Лоренсо де Альмагро|Сан-Лоренсо]] |голдар1 = [[Серхио Рамос]] {{гол|37}}<br/>[[Гарет Бейл|Гарет Бэйл]] {{гол|51}} }} {|width=92% |- |{{Football kit | pattern_la=_rmcf1415h | pattern_b=_rmcf1415h | pattern_ra=_rmcf1415h | pattern_sh=_rmcf1415h | pattern_so=_rmcf1415h | leftarm=FFFFFF | body=FFFFFF | rightarm=FFFFFF | shorts=FFFFFF | socks=FFFFFF | title=Реал Мадрид }} |{{Football kit|pattern_la=_sl14h|pattern_b=_sl2014h|pattern_ra=_sl14h|pattern_sh=_sl14h|pattern_so=_slorenzo1415h|leftarm=000088|body=000088|rightarm=000088|shorts=172442|socks=172442|title=Сан-Лоренсо}} |} {| width="100%" |valing="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" sellpadding="0" |colspan="4"|'''Реал Мадрид''' |- !width=30| !!width=25| |- |ҚҚ||'''1'''||{{flagicon|Испания}} [[Икер Касильяс]] (к) |- |ҚР||'''3'''||{{flagicon|Португалия}} [[Пепе (футболшы, 1983)|Пепе]] |- |ҚР||'''4'''||{{flagicon|Испания}} [[Серхио Рамос]] || {{СҚ|22}} || {{алаңнан|89}} |- |ҚР||'''12'''||{{flagicon|Бразилия}} [[Марсело Виейра|Марсело]] || || {{алаңнан|44}} |- |ҚР||'''15'''||{{flagicon|Испания}} [[Даниэль Карвахаль]] || {{СҚ|30}} || {{алаңнан|73}} |- |ЖҚ||'''8'''||{{flagicon|Германия}} [[Тони Кроос]] |- |ЖҚ||'''23'''||{{flagicon|Испания}} [[Иско]] |- |ЖҚ||'''10'''||{{flagicon|Колумбия}} [[Хамес Родригес]] |- |Ш||'''7'''||{{flagicon|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] |- |Ш||'''9'''||{{flagicon|Франция}} [[Кәрім Бензема]] |- |Ш||'''11'''||{{flagicon|Уэльс}} [[Гарет Бейл]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ҚР||'''2'''||{{flagicon|Франция}} [[Рафаэль Варан]] || || {{алаңға|89}} |- |ҚР||'''5'''||{{flagicon|Португалия}} [[Фабиу Коэнтрау|Фабио Коэнтрау]]|| || {{алаңға|44}} |- |ҚР||'''17'''||{{flagicon|Испания}} [[Альваро Арбелоа]] || || {{алаңға|73}} |- |colspan=3|'''Жаттықтырушы:''' |- |colspan=3|{{flagicon|Италия}} [[Карло Анчелотти]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan="4"|'''Сан-Лоренсо''' |- !width=30| !!width=25| |- |ҚҚ||'''12'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Себастьян Торрико]] |- |ҚР||'''3'''||{{flagicon|Колумбия}} [[Марио Йепес]] || || {{алаңнан|61}} |- |ҚР||'''14'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Вальтер Каннеманн]] |- |ҚР||'''21'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Эммануэль Мас]] |- |ЖҚ||'''5'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Хуан Мерсьер]] (К) |- |ЖҚ||'''7'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Жулио Буффарини]] || {{СҚ|55}} |- |ЖҚ||'''8'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Энцо Калински]] |- |ЖҚ||'''11'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Пабло Баррьентос]] || {{СҚ|16}} |- |ЖҚ||'''20'''||{{flagicon|Парагвай}} [[Нестор Ортигоса]] || {{СҚ|12}} |- |Ш||'''9'''||{{flagicon|Уругвай}} [[Мартин Каутеруччо]] || || {{алаңнан|68}} |- |Ш||'''30'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Гонсало Верон]] || || {{алаңнан|57}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ЖҚ||'''2'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Мауро Сетто]] || || {{алаңға|61}} |- |ЖҚ||'''10'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Леандро Романьоли]] || || {{алаңға|57}} |- |Ш||'''26'''||{{flagicon|Аргентина}} [[Мауро Матос]] || || {{алаңға|68}} |- |colspan=3|'''Жаттықтырушы:''' |- |colspan=3|{{flagicon|Аргентина}} [[Эдгардо Бауса]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.fifa.com/clubworldcup/index.html Турнирдің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111225041824/http://www.fifa.com/clubworldcup/index.html |date=2011-12-25 }} {{Футболдан клубтар әлем біріншілігі}} [[Санат:2014 жылғы футбол]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойындары]] [[Санат:Мароккодағы футбол]] [[Санат:Сан-Лоренсо де Альмагро ФК ойындары]] [[Санат:Футболдан клубтар әлем біріншілігінің финалдары]] s0u274fxkie6s97l62cpto7vre9z2ns 0 635492 3650757 3647415 2026-09-04T05:17:15Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650757 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Басқару формалары}} '''Өкілдік демократия''' — [[демократия]] типіндегі [[саяси режим]], онда [[халық]] [[билік]]<nowiki/>тің негізгі көзі ретінде танылады, бірақ мемлекетті басқару мүшелерін азаматтар сайлайтын әртүрлі өкілді органдарға беріледі. Қазіргі демократиялық қоғамда осы екі түр өзара бірін-бірі толықтырады. Заңды күші тұрғысынан басымдыққа тікелей демократия жолымен қабылданған шешімдер ие болады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Өкілдік демократияда халықтың еркі [[депутат]]тарға және биліктің өкілетті органдарына беріледі. Азаматтар өздерінің көзқарастарының, мақсаттарының, бағдарламаларының ниеттестігіне байланысты депутаттарды сайлайды, оларға өз мүдделерін қорғауды сеніп тапсырады. Қазіргі [[Қазақстан Республикасы]]нда демократиялық белгілер бар, қазір соны жүзеге асыру үшін көптенген жұмыстар жүргізілуде. Қазақстан Республикасы өзін егеменді, зайырлы, демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде деп жариялады. Қабылданып жатқан заңдарда адамдардың негізгі [[құқық]]тары мен бостандықтары көрсетіліп, заң мен сот алдында теңдестірілген. Әркім өзінің жанына жақын саяси мұраттарды ұстануға ерікті. [[Сөз бостандығы|Сөз және баспасөз бостандығы]], соның ішінде сынау құқығы да [[заң]] жүзінде бекітілген. Экономика саласында жеке мешікке үлкен жол ашылды. Халық демократиялық жағдайда өмір сүруге үйренуде. Дамыған батыс Еуропа елдеріндегі тарихи тәжірибелерін демократия орнату жолындағы рәсімдерін, тәртіп, қағидаларын енгізіп, тиімді және нысаналы пайдаланған абзал.<ref>https://kitaphana.kz/refkaz/238-sayasattanu/3272-demokratia.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Демократия]] [[Санат:Конституциялық құқық]] 3lmtnsqe74j28ger9ici8h6km384oqo 0 637897 3650778 3045976 2026-09-04T05:48:02Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650778 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Эндогендік эмболиялар''' — организмде кездесетін тіндер есебінен (май, тромб) дамитын эмболия. ===Тромбэмболия === Қан тамыры ішінде орналасқан қан қатпасының бір бөлшегі үзіліп, тромбэмболия дамуына әкелуі мүмкін. Мәселен, аяқтың көктамырлары қабынып, ішінде тромб пайда болғанда ([[Тромбофлебит|тромбофлебит]]), оның бір бөлшегі үзіліп оң жақ жүрекшеге, одан өкпе артерияларына түсу мүмкіншілігі болады. Содан [[Өкпе инфаркті|өкпе инфаркті]] дамиды, тыныс алу бұзылады. Оң жақ жүрекше мен қарынша аралық қақпақшалардан үзілген тромб өкпе артериясының, сол жақ жүрек қуысындағы ([[Эндокардит|эндокардит]], [[Аневризма|аневризма]] кездерінде) немесе артериялардағы тромбтар [[Үлкен қанайналым шеңбері|үлкен қанайналым шеңбері]] тамырларының эмболиясына әкеледі. ===Май эмболиясы === Май эмболиясы май талшықтарының қан тамырларына түсуінен дамиды. Бұл эмболия түтікті сүйектердің жаншылып сыну кезінде орын алады. Өйткені, [[Сүйек кемігі майы|сүйек кемігі майында]] қантамырлардың қабырғалары сүйек перделеріне жабысқан. Сондықтан олар жарақат кезінде жабылмайй ашық тұрады. Осы ашық тұрған тамыр саңылаулары арқылы кемік майы жеңіл өтіп кетеді. Май эмболиясы көктамырлардан өкпе артерияларына өтеді. Кейде майдың ұсақ тамшылары өкпе қылтамырларынан өтіп, [[Үлкен қанайналым шеңбері|үлкен қанайналым шеңберіне]] түседі. ===Тін эмболиясы === Қатты жаншылып, жарақаттанған ағзалардың тіндері, [[Қатерлі ісік|өспе жасушаларының]] тамыр ішіне түсуінен дамиды<ref>Патофизиология - Ә.Нұрмұхамбетұлы, Алматы, 2011 жыл</ref> ==Дереккөздер == [[Санат:Патологиялық физиология]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жүрек-тамыр жүйесі]] 2e0yk89ekcab3sus1s0g32f9vki8jz0 0 639948 3650768 3646754 2026-09-04T05:39:11Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650768 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} {{Музыкант|Толық аты=Сағатов, Айдос Мансұрұлы|Туған жері=Алма-Ата, Қазақ КСР, КСРО|Мемлекет=КСРО Қазақстан|Мамандықтары=Композитор, музыкант, күйсандық ойнаушысы, әнші, музыкалық педагог, музыкалық продюсер|Белсенділік жылдары=1997-қазіргі уақыт|Аспаптары=Пернелі музыкалық аспаптар|Жанрлары=Қазақ музыкасы, поп-музыкасы, рок-н-ролл, электрондық би музыкасы|Ұжымы="Уркер" поп-тобы}} '''Сағатов Айдос Мансурұлы''' ( {{Lang-kk|Айдос Мансұрұлы Сағатов}}, [[25 қараша]] [[1970 жыл|1970]] ; {{Туғанжері|Алма-Ата|в Алма-Ате}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ) - Қазақстан {{Әнші|Казахстана|XXI века}}-сі,вокалисті, композиторы, музыкалық педагог, күйсандық ойнатқышы және ән жазушы. [[Үркер (топ)|«Үркер»]] қазақстандық [[Үркер (топ)|эстрадалық тобының]] негізін қалаушы және солист (1994 ж. бастап). == Өмірбаяны == Сағатов Айдос Мансурұлы 1970 жылы 25 қарашада Алматы қаласында композитор, Қазақстанның халық әртісі [[Мансұр Сағатов|Мансұр Сағатовтың]] отбасында дүниеге келді. [[1988 жыл|1988 жылы]] арнайы музыкалық мектебін бітірді. Қ. Байсейітова «фортепиано» сыныбында оқыған. [[1993 жыл|1993 жылы]] [[Қазақ ұлттық консерваториясы|КНК]] [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы]] «композитор, теориялық пәндердің оқытушысы» бойынша бітірді. Композитор, КСРО халық әртісі, профессор [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|Жұбанова Г.]] [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|А]]-ның сыныбында камералық ансамблінің мамандығы солисі бойынша оқыды. [[1995 жыл|1995 жылы]] Құрманғазы атындағы КНК аспирантурасын «композитор, ұстаз» біліктілігімен бітірген. Композитор, Қазақ КСР халық әртісі, профессор [[ Бычков, Анатолий Владимирович|Бычков]] [[ Бычков, Анатолий Владимирович|А. Б.]] сыныбында болды. 1994-1996 жылдары - Республикалық Жүсіпбек Елібеков атындағы цирк колледжінің оқытушысы. 1996 ж. Бастап - Қазақ ұлттық Құрманғазы атындағы консерваториясының Аспаптық орындау факультеті, жалпы фортепиано кафедрасының аға оқытушысы. [[1997 жыл|1997]] жылдан бастап Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі. <ref>[https://tengrinews.kz/music/gruppa-aydosa-sagata-popala-v-mirovoy-chart-275903/ Группа Айдоса Сагата попала в мировой чарт]</ref> [[1994 жыл|1994]] жылы консерваторияда екінші курсында танымал « [[Үркер (топ)|Үркер» поп-тобын]] құрды. <ref>[http://www.kazmuz.kz/index.php?id=4269&lang=rus Казахская группа «U R K E R» (УРКЕР каз.- созвездие плеяд) образовалась в 1994 г. в Алматы.]</ref> Топтың репертуары қазақ және орыс тілдеріндегі жеке әндерінен тұрады. Топтың көптеген хиттері: Наурыз, Жаным, Саулемай, Мен жаныңда боламын, Махаббат Әні, Сен, Қасымда болатын жан және т.б. композитор Айдос Сағат ақындармен бірлесіп [[Германия]], [[Франция]], [[Түркия]], [[Түрікменстан|Түркіменстан]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], Ұлыбритания, Гонконг, Ресей, Қырғызстан, Түркіменстанда өнер көрсетті {{Clarify}} . Қазақ, орыс, ағылшын тілдерін біледі. Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының мүшесі. <ref>[https://tengrinews.kz/music/solist-gruppyi-urker-aydos-sagat-sozdal-gruppu-muzyikantami-272743/ Солист группы «Уркер» Айдос Сагат создал группу с музыкантами из Великобритании]</ref> [[2013 жыл|2013]] жылы БҰҰ-ның Қазақстандағы ізгі ниет елшісі болды. <ref>[https://tengrinews.kz/show/lider-gruppyi-urker-naznachen-poslom-dobroy-voli-agentstva-236449/ Лидер группы «Уркер» назначен послом доброй воли Агентства ООН по делам беженцев в Казахстане]</ref> == Музыкалық жетістіктер == * 1989 ж. - Орта Азия республикаларында (Қырғызстан) пианисттер байқауының лауреаты. * 1993 ж. - Қазақстанның музыка өнерін дамытуға қосқан зор үлесі үшін "Мәдениет арқылы Бейбітшілік" сыйлығының лауреаты. * 1994 ж. - «Жас қанат» республикалық эстрадалық байқауының лауреаты (Қазақстан) * 1998 ж. - Түркітілдес елдердің поп-музыкасы байқауының лауреаты (Түркия) * 2000 ж. - «Жылдың үздік поп-тобы» сыйлығының иегері (Қазақстан) * 2006 ж. - «Үздік кино композиторы» сыйлығының лауреаты. «Алтын батыр» халықаралық кинофорумы (Ресей) * 2008 ж. - EuroFolk байқауында European Champion of Folk сыйлығының лауреаты (Болгария) == Марапаттары == * Мәдениет және өнер саласындағы екі рет Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің стипендиясының иегері. * Қазақстан Республикасы Президентінің [[2018 жыл|2018]] [[5 желтоқсан|жылғы 5 желтоқсандағы]] жарлығымен өнер саласындағы қызметтері үшін [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] марапатталды. <ref>[http://nomad.su/?a=3-201812190039 Указ Президента Республики Казахстан от 5 декабря 2018 года № 798 О награждении государственными наградами Республики Казахстан]</ref> == Ескертпелер == [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]] [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Алфавит бойынша әншілер]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:1970 жж. туғандар]] [[Санат:25 қарашада туғандар]] [[Санат:XXI ғасыр әншілері]] 78fup1o5yj5bilf9uwngmeir6js69xg 0 647126 3650760 3647618 2026-09-04T05:24:58Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650760 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Теміржан Ерқасұлы Айтбаев''' ([[1 қараша]], [[1962 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Алакөл ауданы]]) — [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] академигі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы.<ref>[https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html Национальная академия наук Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812061305/https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html |date=2020-08-12 }}</ref> == Өмірбаяны == * [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]н тәмамдаған. Мамандығы бойынша - [[топырақтану]]шы-[[агрохимик]]. * Еңбек жолын [[Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда кіші ғылыми қызметкер болып бастаған. * Ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, ғалым-хатшы және 2004-2018 жж. аралығында аталған институт бас директоры қызметтерін атқарған.<ref>[http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70!.html КазНИИКО – 70 ЛЕТ !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508182513/http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70%21.html |date=2021-05-08 }}</ref> * Қазіргі таңда [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] КеАҚ "Көкөніс және бау шаруашылығы ғылыми орталығының директоры және "Жеміс-көкөніс және жаңғақ шаруашылығы" кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарады.<ref>[http://www.kaznau.kz/page/department/?name=zhemis_kokonis_zhane_zhangak_sharuashylygy&var=kafedra_mengerushisi_330&lang=kz Айтбаев Теміржан Ерқасұлы - Кафедра меңгерушісі]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * "Тәуелсіздікке 25 жыл" орденімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] gw31abfnvpbh6ymsr0x7ylp837fbdq7 0 647370 3650693 3104160 2026-09-03T22:31:54Z LCont5 150191 3650693 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы |атауы = Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1964 |турнир = [[Еуропа чемпиондары кубогы 1963/64]] |команда1 = [[Интернационале]] |команда1ел = {{ту|Италия}} |команда1есеп = 3 |команда2 = [[Реал Мадрид]] |команда2ел = {{ту|Испания}} |команда2есеп = 1 |дата = [[27 мамыр]] [[1964 жыл|1964]] |стадион = «[[Эрнст Хаппель (стадион)|Пратерштадион]]» |қала = [[Вена]] |арбитр = {{ту|Аустрия}} Йозеф Штолль |көрермендер = 71 333 |алдыңғы = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1963|1963]] |келесі = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1965|1965]] }} {{Толық мақала|Еуропа чемпиондары кубогы 1963/64}} '''Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1964''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''1964 European Cup Final'') — 1963-64 жылғы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Еуропа чемпиондары кубогының]] шешуші матчы. "[[Интернационале]]" мен "[[Реал Мадрид]]" футболшылары кездесіп, "[[Интернационале]]" 3:1 есебімен жеңіске жетті. Осылайша "Интернационале" өз тарихында тұңғыш рет турнир жеңімпазы атанды. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = [[27 мамыр]] [[1964 жыл]] |команда1 = [[Интернационале|Интер]] {{ту|Италия}} |есеп= 3:1 (1:0)<ref>https://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season=1963/matches/round=934/match=61978/index.html?iv=true</ref> |команда2 = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |голдар1 = [[Сандро Маццола]] {{гол|43||77}}<br>[[Аурелио Милани]] {{гол|61}} |голдар2 = [[Рафаэль Батиста Фело]] {{гол|70}} |стадион = [[Эрнст Хаппель (стадион)|Пратерштадион]], [[Вена]] |көрермендер = 72 000 |төреші = {{ту|Аустрия}} [[Йозеф Штолль]] }} {| width=92% |- |{{Футбол формасы | pattern_la =_inter64 | pattern_b =_inter64 | pattern_ra =_inter64 | pattern_sh = | pattern_so = _bluetop | leftarm = 3344CC | body = 3344CC | rightarm = 3344CC | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Интернационале }} |{{Футбол формасы | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Реал Мадрид }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"|'''Интернационале:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |SW ||'''6''' ||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] (к) |- |DF ||'''5''' ||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |RB ||'''2''' ||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |LB ||'''3''' ||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |DM ||'''4''' ||{{ту|Италия}} [[Карло Таньин]] |- |MF ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |MF ||'''8''' ||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |MF ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |RW ||'''7''' ||{{ту|Бразилия|1960}} [[Жаир да Коста]] |- |FW ||'''9''' ||{{ту|Италия}} [[Аурелио Милани]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |valign="top"| |style="vertical-align:top; width:50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Реал Мадрид:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ту|Испания}} [[Хосе Висенте]] |- |DF ||'''5''' ||{{ту|Испания}}{{ту|Уругвай}} [[Хосе Сантамария]] |- |DF ||'''6''' ||{{ту|Испания}} [[Игнасио Соко]] |- |RB ||'''2''' ||{{ту|Испания}} [[Исидро Санчес]] |- |LB ||'''3''' ||{{ту|Испания}} [[Пачин]] |- |MF ||'''4''' ||{{ту|Франция}} [[Люсьен Мюллер]] |- |LW ||'''11'''||{{ту|Испания}} [[Франсиско Хенто]] (к) |- |RW ||'''7''' ||{{ту|Испания}} [[Амаро Амансио]] |- |FW ||'''8''' ||{{ту|Испания}} [[Рафаэль Батиста Фело]] |- |FW ||'''10'''||{{ту|Испания}}{{ту|Мажарстан}} [[Ференц Пушкаш]] |- |FW ||'''9''' ||{{ту|Испания}}{{ту|Аргентина}} [[Альфредо Ди Стефано]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Испания}} [[Мигель Муньос]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/season=1963/matches/round=934/match=61978/postmatch/lineups/index.html УЕФА ресми сайтында] {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:1964 жылғы футбол]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] [[Санат:Интернационале ФК ойындары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойындары]] plg81us1qd76lo7bf7wk5wequs5j5vv 0 647504 3650588 3104146 2026-09-03T13:37:07Z LCont5 150191 3650588 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы |атауы = Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1965 |турнир = [[Еуропа чемпиондары кубогы 1966/67]] |команда1 = [[Селтик]] |команда1ел = {{ту|Шотландия}} |команда1есеп = 2 |команда2 = [[Интернационале]] |команда2ел = {{ту|Италия}} |команда2есеп = 1 |дата = [[25 мамыр]] [[1967 жыл|1967]] |стадион = «[[Ұлттық стадион (Лиссабон)|Ұлттық стадион]]» |қала = [[Лиссабон]] |алдыңғы = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1966|1966]] |келесі = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1968|1968]] }} '''Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1967''' — 1966/97 жылғы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|чемпиондар кубогының]] финалдық матчы, "[[Селтик]]" 2:1 есебімен "[[Интернационале|Интерді]]" ұтты. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = [[25 мамыр]] [[1967 жыл]] |команда1 = [[Селтик]] {{ту|Шотландия}} |есеп= 2:1 (0:1)<ref>http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1966/index.html</ref> |команда2 = {{ту|Италия}} [[Интернационале|Интер]] |голдар1 = [[Томми Геммелл]] {{гол|62}}<br>[[Стиви Чалмерс]] {{гол|85}} |голдар2 = [[Алессандро Маццола]] {{гол|7|пен.}} |стадион = [[Ұлттық стадион стадион (Лиссабон)|Ұлттық стадион]], [[Лиссабон]] |көремрмендер = 45 000 |төреші = {{ту|Германия}} [[Курт Ченшер]] }} {| width="92%" |{{Football kit|pattern_la=_celtic67h|pattern_b=_celtic67h|pattern_ra=_celtic67h|leftarm=FFFFFF|body=00A200|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Селтик}} |{{Football kit|pattern_la=_inter64|pattern_b=_inter67|pattern_ra=_inter64|pattern_so=_top_on_black|leftarm=3344CC|body=3344CC|rightarm=3344CC|shorts=000000|socks=000000|title=Интер}} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"|'''Селтик:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Шотландия}} [[Ронни Симпсон]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Шотландия}} [[Джим Крейг]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Шотландия}} [[Билли Макнилл]] ([[Капитан (футбол)|к]]) |- |қ ||'''6''' ||{{ту|Шотландия}} [[Джон Кларк]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Шотландия}} [[Томми Геммелл]] |- |ж ||'''4''' ||{{ту|Шотландия}} [[Бобби Мердок]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Шотландия}} [[Берти Олд]] |- |ш ||'''7''' ||{{ту|Шотландия}} [[Джимми Джонстон]] |- |ш ||'''8''' ||{{ту|Шотландия}} [[Вилли Уоллес]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Шотландия}} [[Стиви Чалмерс]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Шотландия}} [[Бобби Леннокс]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Шотландия}} [[Джок Стейн]] |} |valign="top"|[[сурет:Celtic-Internazionale 1967-05-25.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Интернационале:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||'''6''' ||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] ([[Капитан (футбол)|к]]) |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |ж ||'''4''' ||{{ту|Италия}} [[Джанфранко Бедин]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Италия}} [[Мауро Бичикли]] |- |ж ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |ш ||'''7''' ||{{ту|Италия}} [[Анджело Доменгини]] |- |ш ||'''8''' ||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола|Алессандро Маццола]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Италия}} [[Ренато Каппеллини]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/final/index.html Турнирдің ресми сайты] {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:1967 жылғы футбол]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] [[Санат:Селтик ФК ойындары]] [[Санат:Интернационале ФК ойындары]] ota4s2bjt7e34vv2676pkou2ot98hrl 0 647507 3650581 3485336 2026-09-03T13:21:12Z LCont5 150191 3650581 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы |атауы = Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1970 |турнир = [[Еуропа чемпиондары кубогы 1969/70]] |команда1 = [[Фейеноорд]] |команда1страна = {{ту|Нидерланд}} |команда1есеп = 2 |команда2 = [[Селтик]] |команда2ел = {{ту|Шотландия}} |команда2есеп = 1 |дата = [[6 мамыр]] [[1970 жыл|1970]] |стадион = «[[Джузеппе Меацца (стадион)|Сан Сиро]]» |қала = [[Милан]] |алдыңғы = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1969|1969]] |келесі = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1971|1971]] }} '''Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1970''' — Чемпиондар кубогының 1970 жылғы финалында "[[Фейеноорд]]" және "[[Селтик]]" клубтары кездесіп, "Фейеноорд" 2:1 есебімен жеңіске жетті. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = [[6 мамыр]] [[1970 жыл]] |команда1 = [[Фейеноорд]] {{ту|Нидерланд}} |есеп= 2:1 (1:1, 1:1)<ref>http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1969/matches/round=966/match=62801/index.html</ref> |команда2 = {{ту|Шотландия}} [[Селтик]] |голдар1 = [[Ринус Исраэл]] {{гол|32}}<br>[[Уве Чиндвалль]] {{гол|116}} |голдар2 = [[Томми Геммелл]] {{гол|30}} |стадион = {{ту|Италия}} [[Джузеппе Меацца (стадион)|Сан Сиро]], [[Милан]] |көрермендер = 53 187 |төреші = {{ту|Италия}} [[Кончетто Ло Белло]] }} {| width=92% |- |{{Футбол формасы | pattern_la = _redborder | pattern_b = _redhalf | pattern_ra = _whiteborder | pattern_so = _redtop_2whitestripes | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FF0000 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Фейеноорд }} |{{Футбол формасы | pattern_la = _celtic67h | pattern_b = _celtic67h | pattern_ra = _celtic67h | leftarm = FFFFFF | body = 00A200 | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Селтик }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"|'''Фейеноорд:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Эдди Питерс Графланд]] |- |RB ||'''2''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Пит Ромейн]] || || {{алаңнан|106}} |- |CB ||'''4''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Тео Ласеромс]] |- |CB ||'''3''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Ринус Исраэл]] ([[Капитан (футбол)|к]]) |- |LB ||'''5''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Тео ван Дёйвенбоде]] |- |CM ||'''6''' ||{{ту|Аустрия}} [[Франц Хазил]] |- |RM ||'''7''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Вим Янсен]] |- |LM ||'''10''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Виллем ван Ханегем|Вим ван Ханегем]] |- |RF ||'''8''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Хенк Вери]] |- |CF ||'''9'''||{{ту|Швеция}} [[Уве Чиндвалль]] |- |LF ||'''11'''||{{ту|Нидерланд}} [[Кун Маулейн]] |- |colspan=3|'''Алаңға:''' |- |MF ||'''15'''||{{ту|Нидерланд}} [[Гус Гак]] || || {{алаңға|106}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аустрия}} [[Эрнст Хаппель]] |} |valign="top"|[[сурет:Feyenoord-Celtic 1970-05-06.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Селтик:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ту|Шотландия}} [[Эван Уильямс]] |- |RB ||'''2''' ||{{ту|Шотландия}} [[Дэвид Хей]] |- |LB ||'''3''' ||{{ту|Шотландия}} [[Томми Геммелл]] |- |CM ||'''4''' ||{{ту|Шотландия}} [[Бобби Мердок]] |- |CB ||'''5''' ||{{ту|Шотландия}} [[Билли Макнилл]] ([[Капитан (футбол)|к]]) |- |CB ||'''6''' ||{{ту|Шотландия}} [[Джим Броган]] |- |RF ||'''7''' ||{{ту|Шотландия}} [[Джимми Джонстон]] |- |CF ||'''8''' ||{{ту|Шотландия}} [[Джон Хьюз]] |- |CF ||'''9''' ||{{ту|Шотландия}} [[Вилли Уоллес]] |- |CM ||'''10'''||{{ту|Шотландия}} [[Берти Олд]] || || {{алаңнан|77}} |- |LF ||'''11'''||{{ту|Шотландия}} [[Бобби Леннокс]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |MF ||'''12'''||{{ту|Шотландия}} [[Джордж Коннелли]] || || {{алаңға|77}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Шотландия}} [[Джок Стейн]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:1970 жылғы футбол]] [[Санат:Фейеноорд ФК ойындары]] [[Санат:Селтик ФК ойындары]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] 7vbe2xntf2ss41jcuakd2ftsa7h5igq 0 650642 3650762 3647621 2026-09-04T05:29:25Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650762 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Көкжиек тұстарының бағыттары.png|250px|right|thumb|Көкжиек тұстарының бағыттары]] [[География|Географияда]] '''көкжиек тұсы''' дегеніміз негізгі төрт бағыттың бірі ([[солтүстік]], оңтүстік, [[батыс]], [[шығыс]]). == Көкжиек тұстарын анықтау == Солтүстік пен оңтүстік бағыттары [[Географиялық полюс|Жердің полюстерімен]], ал шығысы мен батысы (ғаламшардың өз шеңберінің айналасында айналуымен байланысты) аспан денелерінің айқын көтерілуі мен төмендеуімен анықталады. Ежелгі дәуірден бастап адам оңтүстік бағытты - күннің шарықтау шегінде орналасуымен, шығысты - шығатын жерімен, ал батысты - күн бататын жермен анықтады; ал солтүстік бағыты (солтүстік жарты шарда) Поляр жұлдызымен анықталды. Қазіргі карталарда солтүстік жағы әдетте жоғарғы жағында, оңтүстік төменгі жақта, батыс сол жақта, шығыс оң жақта орналасқан. Ескі карталарда оңтүстігі немесе шығысы жоғарғы жақ ретінде көрсетілуі мүмкін. Жұлдызды аспан карталары, ереже бойынша жер бетінің карталарынан айырмашылығы, аспанда (аспан сферасы) бақылаушының астында емес, оның үстінде көрінетін етіп бейнеленген. Бұл жағдайда аспан экваторының бағытына қарап тұрған бақылаушы үшін оңтүстік алдыңғы, солтүстік артқы, шығыс сол жақта және батыста оң жақта болады. Адамды кеңістікке бағдарлау кезінде төрт жақ принципі де қолданылады: «алдыңғы жақ», «артқы жақ», «сол жақ», «оң жақ». Бұл жағдайда бағыттар бекітілмейді және адамның өзіне қатысты таңдалады. Қоршаған әлемді танудағы адам үшін жер бетінде төрт бағытты бағдарлау қағидасы маңызды кезең болды. '''Төрт қағидасы''' фольклорда, әдет-ғұрыпта, көптеген халықтардың, соның ішінде славяндықтардың діни жораларында көрінеді: *«Төрт жағыңа бар»; («пойти на все четыре стороны») *Төрт бөліктен тұратын трипильдік құрбандықтар төрт крестпен кардинальды нүктелерге дәл бағытталды, тіпті егер бұл бағыт үйдің қабырғаларының бағытынан өзгеше болса да, т.б. Шеңберді төрт бағытқа - солтүстік, оңтүстік, батыс, шығысқа бөлуден басқа, бағдарлау мәселелері дамыған сайын, аралық бағыттары бар қосымша бөлімдер енгізілді: солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс, оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс; барлығы сегіз бағыт болды. Кейінірек келесі аралық бөлімдер енгізілді: бағыттар санын 16-ға дейін жеткізетін солтүстік-солтүстік-батыс, батыс-солтүстік-батыс және т.б. === Негізгі нүктелерді бейнелейтін түстер === Магнитті солтүстікке бағытталған компас инесінің дәстүрлі түсі қызыл. == Шартты белгі == Негізгі нүктелерді белгілеу үшін 4 латын әрпі жиі қолданылады: '''''N, S, E, W''''', (бұл ағылшын тіліндегі негізгі нүктелер атауларының бірінші әріптеріне сәйкес келеді - Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс, Батыс) немесе ''С, О, Ш, Б'' қазақ тіліндегі негізгі нүктелер атауларының әріптері - Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс, Батыс). Сонымен қатар, ресейлік теңіз навигациясы тарихында ұзақ уақыт бойы неміс тілдерінің негізгі нүктелері жиі қолданылған (олар бүгінгі күнге дейін де қолданылып келеді) - Nord, Süd, Ost, West (Норд, Зюд, Ост, Вест). Бұл Петр дәуірінде - Ресей империясының әскери-теңіз күштері дүниеге келген 18 ғасырдың басында - орыс тіліне көптеген терминдер голланд тілінен енген болатын, және негізгі нүктелер үндес болатын келесі атауларлармен аталды. Оларға қатысты неміс тілі: N — noord (норд), O — oost (ост), Z — zuid (зюйд), W — west (вест). == Тағы қараңыз == # [[Жел өрнегі]] # [[Жел өрнегі (мағыналары)]] [[Санат:География]] [[Санат:Желдер]] 6lnde47uvig2xvfo2mj72xqkzgutrud 0 651958 3650666 3650302 2026-09-03T18:23:17Z LCont5 150191 3650666 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы |атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1984 |турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] |команда1 = [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |команда1ел = {{ту|Англия}} |команда1есеп = 0 |команда2 = [[Индепендьенте]] |команда2ел = {{ту|Аргентина}} |команда2есеп = 1 |дата = [[9 желтоқсан]] [[1984 жыл|1984]] |стадион = [[Олимпиада стадионы (Токио)|Олимпиада стадионы]] |қала = {{ту|Жапония}} [[Токио]] |арбитр = {{ту|Бразилия}} [[Ромуалдо Фильо]] |көрермендер = 62 000 |алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1983|1983]] |келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1985|1985]] }} '''Футболдан құрлықаралық кубок 1984''' ({{lang-en|Intercontinental Cup 1984}}) — Құрлықаралық кубоктың 23-ші жарысы, 1984 жылы [[Еуропа чемпиондары кубогы 1983/84|Чемпиондар кубогында]] озып шыққан "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]" ([[Англия]]) мен сол жылы [[Либертадорес Кубогы|Либертадорес кубогында]] жеңімпаз атанған "[[Индепендьенте]]" ([[Аргентина]]) өзара кездесті. Ойын тағдырын алтыншы минутта "Индепендьенте" ойыншысы Хосе Перчудани соққан жалғыз гол шешті<ref>https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/61690/</ref>. Аргентиналық клуб тарихында екінші рет топ жарды. Сондай-ақ Перчудани матчтың үздік ойыншысы атанды. == Матч == === Детальдар === {{footballbox|date='''Мерзімі:''' [[8 желтоқсан]] [[1984 жыл|1984]]<br> '''Басталуы:''' 12:00 |team1=[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] {{ту|Англия}} |score=0:1 |team2={{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |report= |goals1= |goals2=[[Перчудани, Хосе Альберто|Перчудани]] {{гол|6}} |stadium='''Стадион:'''[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]]<br> '''Көрермендер:''' =62&nbsp;000<br> '''Төреші:'''{{ту|Бразилия}} [[Ромуалдо Фильо]]}} {| width="92%" |{{Football kit|pattern_la=_liverpool8184a|pattern_b=_liverpool8184a|pattern_ra=_liverpool8184a|leftarm=FFF200|body=FFF200|rightarm=FFF200|shorts=FFF200|socks=FFF200|pattern_sh=_red_sides}} |{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_Independiente1984|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=191970|socks=191970}} |} {| width="100%" | valign="top" width="50%" | {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" | colspan="4" | |- ! width="25" | ! width="25" | |- |қ |'''1''' |{{ту|Зимбабве}} [[Брюс Гроббелар]] |- |қ |'''2''' |{{ту|Англия}} [[Фил Нил]] {{капитан спорт}} |- |қ |'''6''' |{{ту|Шотландия}} [[Алан Хансен]] |- |қ |'''15''' |{{ту|Шотландия}} [[Гари Гиллеспи]] |- |қ |'''3''' |{{ту|Англия}} [[Алан Кеннеди]] |- |ж |'''10''' |{{ту|Англия}} [[Крейг Джонсон]] |- |ж |'''11''' |{{ту|Шотландия}} [[Джон Уорк]] | |{{алаңнан|76}} |- |ж |'''8''' |{{ту|Дания}} [[Ян Мёльбю]] | |{{СҚ|}} |- |ж |'''5''' |{{ту|Шотландия}} [[Стив Никол]] |- |ж |'''7''' |{{ту|Шотландия}} [[Кенни Далглиш]] |- |ш |'''9''' |{{ту|Уэльс}} [[Иан Раш]] |- | colspan="3" |'''Алаңға шыққандар''' |- |ж |'''12''' |{{ту|Ирландия}} [[Ронни Уилан]] | |{{алаңға|76}} |- | colspan="3" |'''Бапкер''' |- | colspan="4" |{{ту|Англия}} [[Джо Фэган]] |} | valign="top" | | valign="top" width="50%" | {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" | colspan="4" | |- ! width="25" | ! width="25" | |- |ққ |'''1''' |{{ту|Уругвай}} [[Карлос Гойен]] |- |қ |'''4''' |{{ту|Аргентина}} [[Нестор Клаусен]] | |{{СҚ|}} |- |қ |'''2''' |{{ту|Аргентина}} [[Уго Вильяверде]] | |{{алаңнан|74}} |- |қ |'''6''' |{{ту|Аргентина}} [[Энсо Троссеро]] {{капитан спорт}} |- |қ |'''3''' |{{ту|Аргентина}} [[Карлос Энрике]] |- |ж |'''8''' |{{ту|Аргентина}} [[Рикардо Джусти]] |- |ж |'''5''' |{{ту|Аргентина}} [[Клаудио Марангони]] |- |ж |'''7''' |{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Бурручага]] |- |ж |'''10''' |{{ту|Аргентина}} [[Рикардо Бочини]] |- |ш |'''11''' |{{ту|Аргентина}} [[Алехандро Барберон]] |- |ш |'''9''' |{{ту|Аргентина}} [[Хосе Перкудани]] |- | colspan="3" |'''Алаңға шыққандар''' |- |ж |'''13''' |{{ту|Аргентина}} [[Педро Монсон]] | |{{алаңға|74}} |- | colspan="3" |'''Бапкер''' |- | colspan="4" |{{ту|Аргентина}} [[Хосе Пасториса]] |} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20080306222947/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/matchreport/newsid%3D512088.html FIFA Article] * [http://www.lfchistory.net/SeasonArchive/Game/1432 Match Report] {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат:Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1984 жылғы футбол]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойындары]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] enbmyicjme5b3jvocrt49vl3a3s18nt 0 653498 3650763 3640663 2026-09-04T05:31:37Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650763 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орталық зират''' — көрнекті қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғалар жерленген жер. == Сипаттамасы == Орталық зираттағы алғашқы жерлеу [[Алматы]] [[20 ғасыр]]дың аяғында пайда болды. Орталық зират бұрынғы Иверско-Серафим қыздар монастырінің орнында пайда болды. Қазіргі уақытта Орталық зират Алматы қаласының орталығындағы Райымбек (бұрынғы Ташкент) көшесінің бойында орналасқан. == Жерленген тұлғалар == Орталық зиратта [[Ұлы Отан соғысы]] [[майдангерлер]]і, соғыстың түрлі зардаптарынан және госпитальда қайтыс болған жауынгерлер мен тыл ардагерлері, сондай-ақ әйгілі әнші [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]], қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері [[Мұқан Төлебаев]], қазақтың ұлы жазушысы, ғұлама ғалым [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]], минералогия ғылымдарының докторы, профессор, академик, [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]], ақын, әнші-композитор, домбырашы Иса Байзақов, қазақтың әйгілі актері, режиссер, КСРО Халық әртісі Шәкен Кенжетайұлы Айманов, актер, қазақ ұлттық кәсіби театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі, КСРО Халық әртісі [[Қалыбек Қуанышбаев]], мемлекет және қоғам қайраткері Жұмабай Шаяхметов, қазақ музыкасын зерттеуші көрнекті ғалым, әйгілі композитор, дирижер Ахмет Қуанұлы Жұбанов, революционер [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]], әйгілі әнші [[Әміре Қашаубаев]], атақты күйші [[Дина Нұрпейісова]] және басқа да Қазақстанға еңбегі сіңген мәдениет және қоғам қайраткерлері жерленген.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы зираттары]] tm45azt2yjym0jvr3y37oj2meqz9h2z 0 654744 3650753 3600123 2026-09-04T05:10:11Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650753 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Farming Simulator (18879002431).jpg|нобай]] {{cleanup}} {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Компьютерлік ойын | тақырып = Farming Simulator | сурет = Farming Simulator Logo.png | түсінік = | жасаушы = Giants Software | баспагер = Focus Home Interactive | локализатор = | композиторы = | серия = | анонс күні = | шығарылған күні = | жанр = Симулятор | қозғалтқыш = | режимдер = | лицензия = | жас шектеуі = | платформалар = [[IOS]], [[Android]], [[Kindle]], [[Microsoft Windows]], [[Mac OS]], [[PlayStation 3]], [[PlayStation Vita]], [[Xbox 360]], [[Nintendo 3DS]], [[PlayStation 4]], [[Xbox One]], [[Nintendo Switch]], [[Commodore 64]], [[Stadia]] | тасымалдайтын құрылғылар = | жүйелік талаптар = | рейтингтер = | басқару құрылғылары = | сайт = }}'''''Farming Simulator''''' — бұл Giants Software компаниясы жасаған және Focus Home Interactive басылымы шығарған ауылшаруашылық симуляторы, компьютерлік ойындар сериясы. Орындар американдық және еуропалық ортаға негізделген. Ойыншылар егін егуге, мал өсіруге, егін өсіруге және егіншіліктен алынған активтерді сатуға қабілетті. Ойындар 25 миллион данадан астам сатылды, сондай-ақ 90 миллион мобильді жүктеулер болды.<ref>{{cite web|title=Giants Software on the quiet, surprising success of Farming Simulator|publisher=[[VentureBeat]]|url=https://venturebeat.com/2020/01/10/giants-software-on-the-quiet-surprising-success-of-farming-simulator/|date=January 10, 2020 |access-date=May 4, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.farming-simulator.com/ Farming Simulator ресми сайты] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Farming Simulator]] cjjo8hl8lqyyjf94qdk959ala7rhwn2 0 655419 3650755 3648167 2026-09-04T05:13:29Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650755 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі=Пьетро Масканьи |Сурет=Pietro Mascagni 2.jpg |ені=260px |Сурет атауы=Пьетро Масканьи, 1903 жылы |Туған күні=7.12.1863 |Қайтыс болған күні=2.08.1945 |Туған жері=[[Ливорно]] |Қайтыс болған жері=[[Рим]] |Ұлты=[[Италия|итальяндық]] |Мансабы=[[музыкант]], [[дирижер]], [[композитор]] |Әкесі=Доменико Масканьи |Анасы=Эмилия Масканьи |Жұбайы=Лина Карбоньяни |Балалары=Доменико Масканьи, Дино Масканьи, Эми Масканьи |Марапаттары= |Басқалары= |Commons=}} '''Пье́тро Маска́ньи''' ({{lang-it|Pietro Mascagni}}; [[7 желтоқсан]] [[1863]] жылы, [[Ливорно]] — [[2 тамыз]] [[1945]] жылы, [[Рим]]) — [[Италия|итальяндық]] опера [[композитор]]ы. == Өмірбаяны == Пьетро Масканьи [[1863]] жылы [[7 желтоқсан]]да [[Ливорно]] қаласында дүниеге келген және наубайхананы басқарған Доменико мен Эмилия Масканьидің екінші ұлы болған. Баласының музыкалық қабілеттерін байқаған әкесі, жинаған қаражатын аямастан, Пьетроға мұғалім реітнде [[баритон]] [[Эмилио Бьянки]]ды жалдады, ол баланы [[Луиджи Керубини]] атындағы музыкалық [[лицей]]де оқуға дайындады. Ал [[1876]] ​​жылы бала [[Альфредо Соффедини]]ден (Alfredo Soffredini) сабақ ала бастады. Небәрі 3 жылдан кейін Пьетро бірнеше [[классика]]лық шығармалар жазды: 'Sinfonia in do minore', 'Elegia', 'Kyrie', 'Gloria' және ең әйгілі - 'Ave Maria'. Пьетроның алғашқы [[кантата]]сы [[Istituto Cherubini]] қабырғаларында [[1881]] жылы [[9 ақпан]]да музыкалық жарыстардың бірінде орындалды. Жұмысы қазылар алқасы мүшелері мен көрермендерге қатты ұнағандықтан, Пьетро бас жүлдені алды. [[1882]] жылы жас [[композитор]] сол жылдың қазан айында [[Милан]] [[консерватория]]сына түсуге көмектескен "Cantata alla gioia" [[опера]]сын жазды. [[Милан]]да оқығанда Пьетро алдымен шығармашылығына үнемі үлкен қызығушылықпен назар аударған әрі аты аңызға айналған [[Джакомо Пуччини]]мен кездесті. Бір жылдан кейін Пьетроның туған қарындасы Мария қайтыс болғандықтан, жас [[музыкант]] қатты күйзеліске ұшырап, көп жазды. Нәтижесінде, кейбір шығармалары жойылғанымен, кейбіреулері әлі күнге дейін аман қалды: [[тенор]] мен [[фортепиано]]мен орындалатын 'Ballata', 'M'ama non m'ama' және 'Messagio d 'amore'. [[1885]] жылы сөзін [[Италия|итальяндық]] ақын және аудармашы [[Андреа Маффей]] жазған 'Il Re a Napoli in Cremona' [[романс]]ының авторы болды. Көп ұзамай Пьетро оқуын аяқтамай, [[Милан]]нан кетті. Ол бірнеше жыл бойы елдің [[опера]] [[театр]]ларында, сондай-ақ танымал [[композитор]]лардың [[труппа]]ларында жұмыс істеді. [[1886]] жылы ол [[Луиджи Мареска]]мен танысып, желтоқсан айында оның компаниясына қосылды. Сонымен қатар, осы жылдары Пьетро болашақ әйелі Лина Карбоньянимен кездесті. Олардың үйлену тойы [[1889]] жылы [[3 ақпан]]да өтіп, келесі күні бірінші ұлы дүниеге келді, ол [[композитор]]дың әкесі Доменико есімімен аталды. Екінші ұлы Дино [[1891]] жылы [[3 қаңтар]] айында, қызы Эми [[1892]] жылы дүниеге келді. [[1890]] жылдардың аралығында Пьетро [[Рим]]де және [[Италия]]ның басқа қалаларында концерт берді. Белгілі композитор ретінде Масканьи елдің әр түрлі қалаларында: [[Флоренция]]да, [[Неаполь]]де, [[Венеция]]да және [[Палермо]]да тыңдаушыларға толы [[театр]] залдарын жинады. [[Композитор]]дың ең сәтті шығармаларының бірі - 'Дос Фриц' [[опера]]сы [[1891]] жылы жазылып, [[1892]] жылы [[31 қазан]]да [[Рим]]дегі [[Teatro Costanzi]] [[театр]]ында қойылды. Алайда [[композитор]]ға [[1890]] жылы өзі жазған «Ауылдық намыс» [[опера]]сы әкелген танымалдылықты басқа ешбір туынды әкеле алмады. [[Опера]]ның [[премьера]]сы [[1890]] жылы [[17 мамыр]]да [[Рим]]дегі [[dell'Opera di Roma]] [[театр]]ында өтті. [[1890]] жылдардың аяғы Пьетро үшін өте сәтті болды, ол 'Zanetto', 'Silvano' и 'Guglielmo Ratcliff' секілді бірнеше [[опера]]ларды және 'A Giacomo Leopardi' [[симфония]]лық [[поэма]]ны шығарумен ерекшеленді. [[1900]] жылы Пьетро [[Ресей]]де [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында бірнеше [[концерт]] берді. Бірнеше айдан кейін Масканьидің ең танымал туындыларының бірі - үш [[акт]]ілі [[опера]]сы «Le maschere» шықты. Бірден 6 [[театр]]да [[дебют]] жасай отырып, ол бірнеше ай бойы өте танымал болды. Сонымен қатар, Пьетро [[АҚШ]] пен [[Канада]]да бірнеше [[концерт]] берді, бірақ қаржылық жағынан [[тур]] нәтижелер әкелмеді, тек [[Сан-Франциско]]да өткізілген [[концерт]] ұйымдастырушылардың үмітін ақтады. Келесі жылдары Пьетро Масканьи жұмыс істеуді және әлемді аралауды тоқтатпады: бірнеше рет [[Бразилия]]да және [[Еуропа]]да [[концерт]]тер берді. Соңғы рет Пьетро [[1943]] жылдың сәуірінде [[концерт]] берді. [[1945]] жылы [[2 тамыз]]да Пьетро Масканьи «Hotel Plaza di Roma» қонақ үйінің бөлмесінде қайтыс болды. Екі күннен кейін, [[1945]] жылы [[4 тамыз]]да оның жерлеу рәсімі өтті, оған композитордың ең жақын достары мен туыстары ғана қатысты. Соғыстан кейін, [[1951]] жылы оның денесі туған қаласы - [[Ливорно]]ға қайта жерленді. <ref>[https://www.peoples.ru/art/music/composer/mascagni/index1.html/ Пьетро Масканьи]</ref> == Шығармашылығы == Масканьидің "Ауылдық намыс" [[опера]]сы жаңа бағыт - [[веризм]]нің негізін қалады. [[Веризм]] [[драма]]лық [[экспрессия]]ның және сезімдердің әсерін тудыратын, қала мен ауыл кедейлерінің өмірін түрлі-түсті бейнелеуге ықпал ететін көркем тілдің құралдарын қарқынды пайдаланды. Жоғары сезімталдық атмосферасын құру үшін Масканьи [[опера]] тарихында бірінші болып, «айқай [[ария]]сын» қолданды. [[1891]] жылы [[опера]] [[Ла Скала]] сахнасында қойылды, ал [[Джузеппе Верди]] айтқан болатын: «Мен енді өмірден уайымдамай кеше аламын - [[Италия|итальяндық]] [[опера]]ның өмірін жалғастыратын адам бар». Масканьидің құрметіне бірнеше [[медаль]] шығарылды, ал [[король]]дің өзі [[композитор]]ға «Тәж серісі» құрметті атағын берді. Сонымен, [[1895]] жылы [[Ла Скала]]да «Уильям Ратклифф» музыкалық [[трагедия]]сы қойылды және «Сильвано» [[лирика]]лық [[опера]]сының [[премьера]]сы жасалды. [[1898]] жылы [[Костанци]] [[театр]]ында "Ирис" және [[1901]] жылы [[Ла Скала]] [[театр]]ында "Маска" [[опера]]лары таныстырылды. [[1911]]-[[1917]] жылдары "Изабо", "Паризина", "Бозторғай" [[опера]]лары шығарылды. Ал [[1919]] және [[1932]] жылдары "Иә" және "Пинотта" [[оперетта]]лары жарық көрді. <ref>[https://www.belcanto.ru/mascagni.html/ Пьетро Масканьи шығармашылығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418050255/https://www.belcanto.ru/mascagni.html |date=2021-04-18 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Итальяндық композиторлар]] [[Санат:Музыканттар]] m9qb7qpv0arww95yix748eqr9ny69kd 0 656314 3650756 3647042 2026-09-04T05:15:17Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650756 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сармиза '''немесе''' Сармисегетуза не Сармиса Билеску''' кейінірек Билеску-Алиманистану; (''27 сәуір 1867 – 26 тамыз 1935'')<ref>[https://journals.openedition.org/clio/437 Une nouvelle figure de la jeune fille sous la IIIe République : l'étudiante]</ref> – румын елінің заңгері , [[Париж]] университетінде заң докторы дәрежесін([[PhD-доктор|PhD]]) алған алғашқы еуропалық әйел, сонымен қатар өз елінде алғашқы заң тәжірибешісі болуға [[Лицензия|лицензия]] алған тұлға<ref>https://journals.openedition.org/clio/437</ref>. {{Тұлға|Есімі=Сармиза немесе Сармиса Билеску |Сурет=Sarmiza Bilcescu.jpg|Толық есімі=Сармиза немесе Сармисегетуза не Сармиса Билеску |Туған күні=27 сәуір 1867 |Қайтыс болған күні=26 тамыз 1935 |Азаматтығы=[[Румындар|Румын]]}} == Өмірбаяны == Сармиса Билеску Ион Брутианумен тығыз байланысты болған отбасынан шыққан<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Сармизаны Францияға жетелеген феминистік көзқарасты алдыға тартқан, қолдаған туған анасы. == Оқудағы қызықтары == Сармиса Билеску 1884 жылы университетке түседі. Бірақ, өкінішке орай, Билеску университеттік ортада, яғни факультетке әдеттегідей қабылданбады. Азаматтық құқық негіздерінің [[Профессор|профессоры]], Эдмон Луи Арман Кольме Де Сантеррдің айтуынша, ''"Біз амфитеатрларды қорғауға тура келеді деп қорқып, мисс Билеске қажетті рұқсатты беруден тартындық"''<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Ақырында Билеска жоғарғы оқу орнына қабылданды, дегенмен де оның студент ретіндегі құқықтары өрескел бұзылды. Мәселен, оны қабылдағаннан кейін, университет залына кіруге рұқсат бермеді. “Liberté, égalité, fraternité motto” ұранына қайшы келетінін айтты”<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Алайда, бірінші оқу жылын аяқтағаннан кейін, Билескуға арнайы алғысын айтып, мадақтау айтқан Колмет Де Сантеррдің іс-әрекеті құрметке лайық. Ол студенттер корпусына бет бұрып, ер студенттерге Сармисаны қарындас ретінде қарсы алғандары, жақсы қарым-қатынаста болғандары үшін алғысын айтты. Сондай-ақ, Билескенің өз ісіне деген адалдығы және үлгілі мінез-құлқын атап өтіп, мадақтап қайтты. == Жұмыстағы қызықтары == Сармиса Билеску заң саласында тәжірибемен айналысу рұқсатын, яғни лицензиясын 1887 жылы алған. 1890 жылдары Францияда жоғарғы оқу орнында оқып жүрген студенттердің 71%-ы шетелдік азаматтар болған, соның ішінде, Сармиса да бар<ref>[https://riien.univ-littoral.fr/ University of the Littoral Opal Coast]</ref>. Ол 1888 жылы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD,_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8 Мари Попелин]нен кейін заң ғылымдарының докторы кандидатын қорғаған және заң ғылымдарының докторы атанған еуропалық әйелдердің бірі болды. Оның докторлық жұмысының тақырыбы “De la condition légale de la mère”, яғни «Ананың құқықтық жағдайы туралы» жазылған болатын<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. 1891 жылы Константин Диссескудың компаниясындағы жұмысынан кейін, Сармисаның жолы ашылып, Бухарестің құрамына кіретін Илфов адвокаттар коллегиясына демде қабылданды<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Сол уақытта Илфов адвокаттар коллегиясын атақты заңгер, саясаткер Таке Ионеску басқарған<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Бұл оқиға тек Францияда бірінші рет емес, бүкіл Еуропаның көптеген елдерінде орын алмаған, бұрын-соңды болмаған жағдай. Бұл шараны бельгиялық заңгер және либерал саясаткер Луи Франк ерекше құптап, «үлкен жаңалық» деп санады<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Адвокатуралық жолы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>. Сармиза Билеску жұмысқа қабылданғаннан кейін алты жылдан кейін білікті инженер, Константин Алиманистянға тұрмысқа шықты. Сол жылдардан кейін, анасының ұстанымын ұстап, феминистік үйірмелерде белсенді бола отырып,сонымен қатар, [https://www.rador.ro/etichete/societatea-domnisoarelor-romane/ Societatea Domnişoarelor Române], яғни Румынияның жас ханымдар қоғамының құрылтайшыларының қатарында бола отырып, өз кәсібіне байланысты зейнеткерлікке шықты. Ана Харетпен, Сабина Кантацузиномен және Мария Н. Филипескумен бірге ол Мари патша басқарған комитет құрған<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Феминистік үйірмелерге бейімділігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>, 1915 жылы біраз уақытқа дейін жоғары білім алуға рұқсат етілмеген әйелдерге қосымша білім беруді қолдайтын ұйымын құру сәтсіздікпен аяқталды. 1935 ж. 26 тамыз Сармиса Билеску дүниеден озды. == Дереккөздер == [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Румыния мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:1935 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1867 жылы туғандар]] [[Санат:Феминистер]] dpmcgdud1w82jd227aietrsu9zk7ha0 0 656650 3650758 3584202 2026-09-04T05:18:41Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650758 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала |date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Эва Йоханна Анден|Сурет=Eva_Johanna_Andén.png|Сурет атауы=Эва Анден|Туған күні=23.04.1886|Қайтыс болған күні=26.03.1970|Туған жері=[[Швеция]]|Әкесі=Хериберт Анден|Мансабы=Заңгер|Анасы=Элин Форссман}} '''Эва Йоханна Анден''' (23 сәуір [[1886]] — 26 наурыз [[1970]]) — Швед заңгері.1918 жылы 14 наурызда Швеция адвокаттар алқасының алғашқы әйел мүшесі болды<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Svenskt_kvinnobiografiskt_lexikon</ref>. == Өмірбаяны == Эва Анден — саудагер Хериберт Анден мен Элин Форссманнан туған. [[1907]] жылы Эва Уппсала заң университетіне түсіп,сыныбындағы жалғыз әйел мүшесі бар заңгер студент болды.[[1912]] жылы университетті бітірді. [[1912]]–[[1913]] жылдары [[Швеция]]ны аралап,Ұлттық әйелдер қауымдастығы атынан заңдық [[Сайлау құқығы]] (Швеция) жайлы дәрістерді оқыды; [[1913]]–[[1914]] жылдары Фалун заң сотында [[нотариус]] болып жұмыс істеді, ал [[1914]]–[[1915]] жылдары Швеция адвокаттар алқасының хатшысы Йохан Тьернелдтің фирмасында адвокатурамен айналысты.[[1915]] жылы Эва Стокгольмдағы Анна Петтерссон заң фирмасын басқарды. Швециядағы екінші әйел заңгер Матильда Стаель фон Гольштейн [[1919]]–[[1923]] жылдары Эваның өз фирмасында тәжірибе жасады. Эва Анден қайтыс болғанға дейін табысты мансапқа ие болды, әсіресе ажырасу, жәрдемақы және әйелдер мен балаларға қатысты басқа істермен айналысқан. Барро Альвинг, [[Сельма_Лагерлеф|Сельма Лагерлеф]] және [[Астрид_Линдгрен|Астрид Линдгрен]] оның клиенттері болды. Эва әйелдерге және балаларға қатысты заң реформаларында үкіметке кеңес берген үкіметтің мемлекеттік заң комитетінің мүшесі болды, Эва әйелдердің сайлау құқығы енгізілген жылы үлкен [[реформа]]лар жүргізді және балалардың [[құқық]]тары жүзеге асырылған [[реформа]]ларға үлес қосты некеге тұру күшейтілді ([[1917]] ж.) және реформаланған неке заңы, онда некеде тұрған әйелдер [[1920]]–[[1921]] жылдары күйеулерінің заңды қамқорлығынан босатылды. Баспасөз беттерінде заңдар мен әйелдердің құқықтары, [[неке]], [[мұрагерлік]], [[аборт]] және [[жезөкшелік]] мәселелеріне қатысты мақалаларын жиі жариялады. [[1920]]-[[1930]] жылдары Эва либералды феминистік апталық журналдың тұрақты қатысушысы болды<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Hjördis_Levin</ref>. Эва ешқашан үйленбеді, бірақ ұзақ жылдар бойы заң хатшысы Лиза Экедахл мен бірге тұрды. Эваның көптеген достары болды, олардың арасында Александра Коллонтай, Каролина Оливия Видерстрём және Эллен Фрис болды.<br> ==Дереккөздер== [[Санат:1886 жылы туғандар]] [[Санат:1970 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Заңгерлер]] [[Санат:Феминистер]] [[Санат:Швеция]] [[Санат:Әйел ғалымдар]] [[Санат:Журналистер]] 69d24nzuijteqpsffeurh075bt6xxtw 0 662852 3650633 3528528 2026-09-03T15:01:13Z Орел Карл 81620 /* Қоқан хандығын жою */ 3650633 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері |бөлім = |сурет = KarazinNN VstRusVoyskGRM.jpg |сурет атауы = Орыс әскерлерінің [[Самарқан]]ға кіруі |дата = 1853—1895 |орын = [[Орта Азия]] |себеп = |нәтиже = [[Ресей империясы|Ресей]]дің жеңісі |өзгерістер = Орталық Азия Ресейге қосылды |қарсылас1 = {{flagicon|Ресей}} [[Ресей империясы]]<br />Ресейшіл тайпалар |қарсылас2 = {{flagicon image|Flag of the Kazakh Khanate.svg|border}} [[Қазақ хандығы]]<br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Қоқан хандығы]]<br />{{flagicon image|Flag of Emirate of Bukhara-Buxoro Amirligi Bayrog'i.svg|border}} [[Бұхара әмірлігі]]<br />{{flagicon image|Bandera de Khiva abans 1917.svg|border}} [[Хиуа хандығы]]<br />[[Түрікмендер|Түрікмен]] тайпалары<br />{{flagicon image|White Banner of National Liberation.svg|border}} [[Қырғыздар|Қырғыз]] тайпалары<br>[[Іле сұлтандығы]]<br /> {{flagicon image|Flag of Afghanistan (1880–1901).svg|border}} [[Ауғанстан әмірлігі]]<br />''жанама:''<br>{{flagicon image|Flag of China (1889–1912).svg|border}} [[Цинь империясы]]<br />{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg|border}} [[Британ империясы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{flagicon image|Russian Imperial Standard 1834.png|border}} [[I Николай]]<br>{{flagicon image|Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|border}} {{flagicon|Ресей}} [[II Александр (Ресей)|II Александр]]<br>{{flagicon image|Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|border}} {{flagicon|Ресей}} [[III Александр (Ресей)|III Александр]]<br>{{flagicon image|Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|border}} {{flagicon|Ресей}} [[II Николай]]<br>{{flagicon|Ресей}} [[Константин Петрович Кауфман|Константин Кауфман]]<br />{{flagicon|Ресей}} [[Михаил Дмитриевич Скобелев|Михаил Скобелев]]<br />{{flagicon|Ресей}} [[Герасим Алексеевич Колпаковский|Герасим Колпаковский]]<br />{{flagicon|Ресей}} [[Михаил Григорьевич Черняев|Михаил Черняев]] |командир2 = {{flagicon image|Flag of the Kazakh Khanate.svg|border}} [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]] {{белгілер|†}}<br />{{flagicon image|Flag of the Kazakh Khanate.svg|border}} [[Исатай Тайманұлы]] {{белгілер|†}}<br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Құдаяр хан]]<br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Әлімқұл]]<br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}}[[Әбдірахман аутобашы]] {{берілу}}<br />{{flagicon image|Flag of Emirate of Bukhara-Buxoro Amirligi Bayrog'i.svg|border}} [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар хан]] <br />{{flagicon image|Bandera de Khiva abans 1917.svg|border}} [[II Мұхаммет Рахим хан]]<br /> [[Алахан сұлтан]] {{берілу}} |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері''' — бұл атаумен Ресей империясының құрамына енетін қазіргі [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]] жерлері, яғни, [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]], [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу]], [[Ферғана облысы (Ресей империясы)|Ферғана]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]], [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан]] және [[Күнгей Каспий облысы|Күнгей Каспий]] облыстары, сондай-ақ автономиясының сол немесе басқа дәрежесін сақтап қалған [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Хиуа хандығы]]н айтады. Осы шектерде Орталық Азия иеліктеріне 7 721 684 тұрғыны (1897) тұратын 3 751 510 км² (3 076 628 шаршы шақырым) кірді. Кейде [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]] мен [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола]] облыстары [[Сібір]] деп саналды. [[XIX ғасыр]]да Ресейдің Орталық Азияға кеңеюі Ресейдің аймақты отарлауын оның [[Британдық Үндістан|Үндістандағы]] үстемдігіне қауіп төндіретін қауіп ретінде қараған ең ірі отарлық держава — [[Британ империясы|Англияның]] қарсыласуымен (дипломатиялық және басқа да әскери емес) кездесті. Осы қарсыласу шеңберінде XIX ғасырдан бастап Ресейдің ықпал ету аймағы Ресейдің Орта Азиясы деп атала бастады. == Алғышарты == {{Толық мақала|Ресей империясы жерінің қалыптасуы}} [[Сурет:KartaZemelSlblrskogoLineynogoKW 1858.jpg|thumb|right|300px|Сібір әскери шебінің картасы]] Ресей мемлекетінің Орталық Азия мемлекеттерімен алғашқы байланыстары XVI ғасырдан басталады. 1589 жылы [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] Мәскеумен сауда қатынастарын орнатуды қалап, достыққа ұмтылды. Патша [[Михаил Федорович]]тің кезінен бастап орыстар Орта Азияға өз саудагерлеріне базар ашу мақсатында елшілер жібере бастады; 1620 жылы Иван Данил Хохловты Бұхараға жіберді; 1669 жылы Хиуаға — Федотов және Бұхарда — екі ағайынды Пазухиндер; 1675 жылы Бұхарада — Василий Даудов. Бұл елшіліктерде нақты саяси нәтижелер берген жоқ, бірақ «[[Үлкен сызба кітабы]]на» енгізілген Орталық Азия туралы ақпараттың кеңеюіне ықпал етті. 1700 жылы [[I Петр|Ұлы Петрге]] хиуалық [[Шаһнияз хан]]нан елші келіп, Ресей бодандығына қабылдауды сұрады. 1713-1714 жылдары екі экспедиция өтті: [[Алтышаһар|Кіші Бұхараға]] — Бухгольц және Хиуаға — Бекович-Черкасский. 1718 жылы I Петр Флорио Беневиниді Бұхараға жіберді, ол 1725 жылы оралып, Орта Азия туралы көптеген мәліметтер жеткізді. Ұлы Петрдің осы елде бекіну нәтижесіз аяқталды. Осыған қарамастан, егер Бекович Черкасскийдің Хиуаға жорығы мүлдем сәтсіз болса (4 мыңдық жасақтан бірнеше ондаған [[Орал казактары|Жайық казактары]] ғана оралды, қалғандары өлтірілді немесе тұтқынға алынды), онда Бухгольц экспедицияларының нәтижесінде Ертіс және [[Алтай таулары|Алтай]] Ресейдің қол астына өтті. 1755-1758 жж. Қытай империясы [[Жоңғар хандығы]]н талқандап, оның халқын толықтай жойған кезде, Ресейде Қытай экспансиясына кедергі келтірген [[Сібір шебі|Ертіс, Тобыл-Есіл және Коливано-Кузнецк әскери шептері]] болды. Петрден кейін, XIX ғасырдың басына дейін Ресей үкіметінің қатынастары бағынышты [[қазақтар]]мен ғана шектелді. [[Сурет:Medal of Battle for Russian Turkestan.jpg|thumb|150px|«Орта Азиядағы жорықтары үшін» медалі]] 1801 жылы [[Павел I|I Павел]] [[Наполеон Бонапарт]]тың [[Үндістан]]ға бірлескен жорығы туралы идеясын қолдауға шешімді қабылдады. Павелдің алдына қойған міндеттері нақты белгілі емес, бірақ соған қарамастан қаңтарда 20 мың адамнан тұратын казактардың жасағы атаман Платовтың басшылығымен жорыққа аттанды. Наурызға қарай жасақ [[Ырғыз]]дың жоғарғы ағысына ([[Сарытау губерниясы]]ның атырабы) жетті. Мұнда оларға I Павелдің қайтыс болғаны және таққа отырған [[I Александр]]дың тез қайту туралы бұйрығы жетті. 1819 жылы «Түрікменстан мен Хиуаға саяхатты» (М., 1822) жазған [[Николай Николаевич Муравьев-Карский|Николай Муравьев]] Хиуаға жіберілді, бұл оның елшілігінің жалғыз нәтижесі болды. 1841 жылы Ауғанстанмен соғысқан ағылшындардың маңдайшептері [[Әмудария]]ның сол жағалауына жақындағаннан кейін Ресейден Бұхара әмірінің шақыруымен Бұхараға Тау-кен инженерлері корпусының майоры Бутенев К.Ф. (бастық), [[шығыстану]]шы [[Николай Владимирович Ханыков|Ханыков]], табиғат зерттеушісі [[Александр Адолфович Леман|А.Леман]] және басқалардан тұратын саяси-ғылыми өкілдік жіберілді. 1841 жылғы Бұхара экспедициясы деп аталған бұл өкілдік саяси тұрғыдан ешқандай нәтижеге қол жеткізбеді, бірақ оның қатысушылары Бұхара туралы көптеген құнды табиғи тарихты және географиялық еңбектерді жариялады, олардың арасында Н. Хандыковтың «Бұхар хандығының сипаттамасы» ерекше болды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Hanykov1/pred.htm Н В Ханыков «Бұхар хандығының сипаттамасы»]</ref>. 1859 жылы полковник граф [[Николай Павлович Игнатьев|Николай Игнатьев]] Бұхарада болды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1840-1860/Mission_Ignatiev/text.htm Н.П.Игнатьевтің Хиуа мен Бұхараға сапарына орыс теңізшілерінің қатысуы туралы құжаттар. 1857—1859 жж.]</ref>. == Ресейдің Орталық Азиядағы экспансиясы == [[Сурет:Central Asia 1900.svg|thumb|400px|XX ғасырдың басындағы Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері {| |{{Legend2|#D6D6AE|[[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]]}} |{{Legend2|#C2DCBB|[[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]]}} |- |{{Legend2|#E4D48F|[[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]]}} |{{Legend2|#FBE5E6|[[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]]}} |- |{{Legend2|#E7C9D7|[[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]}} |{{Legend2|#FEB28E|[[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]]}} |- |{{Legend2|#FDFDC6|[[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]]}} |{{Legend2|#E5E2F5|[[Ферғана облысы (Ресей империясы)|Ферғана облысы]]}} |- |{{Legend2|#C0C0C0|[[Хиуа хандығы]]}} |{{Legend2|#C6E3C6|[[Бұхара әмірлігі]]}} |- |{{Legend2|#FDE3E4|[[Күнгей Каспий облысы]]}} | |} ]] '''Ресей империясының Орталық Азияны жаулауы''' — бұл жерді Ресейге қосу мақсатында Ресей империясының Орталық Азияға экспансиясы. Бұл орыс әскерінің XIX ғасырдың екінші жартысындағы Орта Азия хандықтары мен тайпаларына қарсы бірқатар әскери жорықтары. 1840 жылдардағы Қазақстанды түпкілікті қосып алғаннан кейін және қазақ жүздері жойылған соң, «[[Ұлы ойын]]» шеңберінде, Ұлыбританиямен қарсыласу барысында аймақта үстемдік ету үшін Қоқан мен Хиуа, сонымен қатар, Бұхара әмірлігі сияқты хандықтарға қарсы бірқатар әскери жорықтардан кейін өзіне қосып алды. Қоқан хандығы жойылып, Хиуа хандығы мен Бұхара әмірлігі талқандалып, Ресей империясының боданына айналды. Сонымен қатар, Түрікменстан, Памир және басқа аймақтар қосылды, нәтижесінде Ресейдің шекаралары Ауғанстанға және Ұлыбританияның тікелей ықпал ететін жерлеріне дейін кеңейді. 1890 жылдарға қарай Орта Азияның (Түркістан) қосылуы аяқталды. === Қазақ жүздерінің қосылуы === {{Толық мақала|Ресей империясының құрамындағы Қазақстан|Қазақстанды Ресейдің Отарлауы}} 1581 жылы Ресей қазақ көшпенділерінің солтүстігінде жатқан, Сібірді игере бастады. 1640 жылы орыс казактары Жайық өзенінің сағасында [[Атырау|Гурьев]] қаласын құрды, 1718 жылы орыс әскер басы Василий Чередов [[Ертіс]]те [[Семей]]ді құраса, 1720 жылы [[Өскемен]] қаласы пайда болды. Бұл қалалар қазір Қазақстан жерінде орналасқан, бірақ ол кезде Гурьев маңында [[ноғайлар]], ал Семей мен Өскемен маңында — [[жоңғарлар]] көшіп-қонып жүрген. Сол кезде қазақтар рулық-тайпалық тұрмыста өмір сүріп, үш жүзден тұрды: [[Ұлы жүз]], [[Орта жүз]] және [[Кіші жүз]]. Қазіргі Қазақстан даласының көшпелілері тек қана қазақтар болған жоқ. Батыста [[ноғайлар]], шығыста — қазақтармен өте шиеленісті қарым-қатынаста болған [[жоңғарлар]] өмір сүрді. Маңғыстау түбегінде [[түрікмендер]] көшіп-қонып жүрді. 1718 жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] басқарған Кіші жүз Ресеймен дипломатиялық қатынастар орнатып, 1731 жылы «ақ патшайым» [[Анна Иоанновна]]ның қамқорлығына алынды. Бір жыл өткен соң, 1732 жылы [[Сәмеке хан]] кезінде Орта жүз де Ресей бодандығын қабылдады, бұл жоңғарлардың жойқын шабуылдарынан қорғауға кепілдік берді<ref>[http://www.apn.ru/publications/comments22694.htm Ресейдің оңтүстікке бет бұруы: басып кіру ме немесе Британ қауіпін алдау ма?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414194320/http://www.apn.ru/publications/comments22694.htm |date=2016-04-14 }}</ref>. Ұлы жүз [[Қоқан хандығы]]ның ықпалында болды. 1787 жылы [[Хиуа хандығы|Хиуаның]] езгісіндегі Кіші жүздегі қазақ руларының бір бөлігіне [[Жайық]]тан өтіп, [[Еділ]] бойында көшіп-қонып жүруге рұқсат етілді. 1801 жылы бұл шешімді император [[Павел I|I Павел]] ресми түрде растады, ол кезде 7500 қазақ отбасыларынан [[Бөкей хан|Бөкей сұлтан]] бастаған вассал [[Бөкей Ордасы|Бөкей (Ішкі) Ордасы]] құрылды. 1818 жылы Ұлы жүздің бірнеше рулары Ресейдің қамқорлығына кіргендігін мәлімдеді. Келесі 30 жыл ішінде, кейде қысыммен, кейде өз еркімен жүздің көптеген рулары Ресей азаматтығын қабылдағанын жариялады<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/101-120/115.htm 1822 ж. 1 тамыз. — Батыс Сібір генерал-губернаторының Сыртқы істер министрі К.Несселродқа Ұлы жүздің Ресейге қосылуы туралы хаты.]</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/201-220/205.htm 1846 ж. 23 маусым. — Ұлы жүз сұлтандарының, билерінің және билеушілерінің Ресей бодандығына кіруіне байланысты міндеті.]</ref>. 1822 жылы император [[I Александр]] М.М. Сперанский жасаған қазақ жүздерінде хан билігін жойған «Сібір қырғыздары туралы жарғыны» енгізу туралы жарлық шығарды (1845 ж. [[I Николай]]дың кезінде хандық билік жойылған Бөкей Ордасын қоспағанда). Осыған қарамастан Ресей ұзақ уақыт бойы [[Сыртқы істер алқасы]] арқылы қазақ жүздерін басқарды, ал Ресейге келген қазақ жүздерінің өкілдері ресми құжаттарда елшілер деп аталды. 1799 жылы Кіші жүз қазақтарын басқару үшін құрылған [[Орынбор шекара комиссиясы]] екі жерге — [[Азия департаменті|Сыртқы істер министрлігінің Азия департаменті]] мен [[Орынбор губерниясы|Орынбор әскери губернаторлығына]] бағынышты болды<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-orenburgskoy-pogranichnoy-komissii-v-kachestve-podrazdeleniya-rossiyskogo-mid Ресей СІМ бөлімшесі ретіндегі Орынбор шекара комиссиясының қызметі]</ref>. Ресейдің қазақ жерінде қатынасын қамтамасыз ету үшін: Көкшетау (1824), Ақмола (1830), Новопетровское бекінісі (қазіргі [[Форт-Шевченко]] — 1846), Орал (қазіргі [[Ырғыз (ауыл)|Ырғыз]] — 1846), Орынбор (қазіргі [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] — 1846) бекіністер, [[Райым]] (1847) және Қапал (1848) бекіністері тұрғызылды. 1854 жылы Верное бекінісі (қазіргі [[Алматы]] қаласы) құрылды<ref>[http://www.nklibrary.kz/elib/collect/book/beisen_3.htm Бейсенова А. С. Қазақстан табиғатын зерттеу] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105031444/http://www.nklibrary.kz/elib/collect/book/beisen_3.htm |date=2011-11-05 }}</ref>. 1867-1868 жылдары [[Қоқан-Ресей соғысы|Қоқан хандығын талқандағаннан кейін]] ғана [[II Александр (Ресей)|II Александр]] «[[Жетісу облысы|Жетісу]] мен [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]] облыстарын басқару туралы ережеге» және «[[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола]] және [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]] облыстарын басқару туралы ережеге» қол қойды. [[Бөкей Ордасы]] [[Астрахан губерниясы]]ның құрамына енді. Қоқаннан жаулап алынған Жетісу жерінде Сібірден көшірілген казактардан [[Жетісу казактары|Жетісу казактарының әскері]] ұйымдастырылды. Патша үкіметі жаулап алынған жерлердегі казактардың қоныстануын аймақтың сақталуына кепілдік беретін құрал ретінде қарастырды. 1882 жылы [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орнына Ақмола, Семей және Жетісу облыстарынан [[Дала генерал-губернаторлығы]] құрылды. === Қоқан хандығының қосылуы === {{Толық мақала|Қоқан-Ресей соғысы}} [[Сурет:Туркестанские походы русской армии.jpg|300px|thumb|left|Орыс әскерлерінің жорықтарының бағыттары және қалаларды жаулап алу күндері]] 1850 жылы Іле өзенінен Қоқан ханына бекініс болған Таушыбек бекінісін жою мақсатында экспедиция жасалды, бірақ олар оны 1851 жылы ғана басып алды, ал 1854 жылы Алматы өзенінде (бүгінгіде [[Кіші Алматы]]) [[Алматы|Верное]] бекінісі құрылып, бүкіл [[Іле өлкесі]] Ресейдің құрамына кірді. Шекараны одан әрі нығайту үшін Орынбор әскери губернаторы [[Владимир Афанасьевич Обручев|Обручев]] 1847 жылы Сырдарияның сағасына жақын жерде [[Райым]] бекінісін (кейін Арал) салып, [[Қызылорда|Ақмешітті]] басып алуды ұсынды. 1852 жылы Орынбордың жаңа губернаторы [[Василий Алексеевич Перовский|Перовскийдің]] бастамасымен полковник [[Иван Федорович Бларамберг|Бларамерг]] 500 адамнан тұратын жасақпен қоқанның Қамысқорған және Шымқорған екі бекіністерін қиратып, коменданты кейінде [[Алтышаһар|Қашғарияның]] атақты билеушісі [[Мұхаммед Жақыпбек хан|Жақыпбек]] болған Ақмешітке шабуыл жасалды, бірақ оған тойтарыс берілді. 1853 жылы Перовский жеке өзі 12 зеңбірек бар 2767 адамнан тұратын жасақпен бірге Ақмешітке ат басын бұрды, онда 3 зеңбірек бар 300 қоқандық болды, 27 шілдеде [[Ақмешітті басып алу|оны шабуылдап, басып алды]]; көп ұзамай Ақмешіттің аты [[Қызылорда|Форт-Перовский]] болып өзгертілді. Сол 1853 жылы қоқандықтар екі рет Ақмешітті қайтарып алуға тырысты, бірақ 24 тамызда әскери старшина Бородин 3 зеңбіректен тұрған 275 адаммен бірге 7000 қоқандықты Құмсуат түбінде шашыратып жіберді, ал 14 желтоқсанда майор Шкуп, Сырдарияның сол жағалауына 4 зеңбірек ұстаған 550 адам 17 мыс зеңбірегі бар 13000 қоқандықтарды ойсырата жеңді. Осыдан кейін Сырдарияның төменгі ағысы бойында бірқатар бекіністер тұрғызылды ([[Сырдария шебі]]: [[Қазалы]], [[Жосалы (Қызылорда облысы)|Қармақшы]], 1861 жылдан бастап [[Жөлек (ауыл)|Жөлек]]). 1860 жылы Батыс Сібір билігі полковник [[Аполлон Эрнестович Циммерман|Циммерманның]] басшылығымен [[Бішкек|Пішпек]] пен [[Тоқмақ]] Қоқан бекіністерін қиратқан шағын жасақ жабдықтады<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Pischpek/text.htm 1860 жылғы Іле өлкесіндегі әскери қимылдардың сипаттамасы]</ref>. [[Қоқан хандығы]] қасиетті соғыс ([[Жиһад|ғазауат]]) жариялады және 1860 жылы қазанда 20000 адамнан тұратын әскері полковник [[Герасим Алексеевич Колпаковский|Колпаковскийден]] (3 рота, 4 жүздік мен 4 зеңбірек) жеңіліске ұшыраған [[Ұзынағаш шайқасы|Ұзынағаш бекінісіне]] (Верныйдан 56 шақырым жерде) шоғырланды; сонымен бірге, Тоқмақ пен [[Қастек (ауыл)|Қастектің]] кішігірім бекіністері де басып алынды. Батыс Сібірден Алатау бойымен және Сырдарияның төменгі ағысы бойымен [[Орынбор]] жағынан бекіністер тізбегін орналастыру арқылы Ресей шекарасы біртіндеп тұйықталды, бірақ сол кезде шамамен 650 шақырым кеңістік иесіз қалып, қазақ даласына шабуыл жасауға арналған қақпа ретінде қызмет етті. 1864 жылы біреуі Орынбордан, екіншісі Батыс Сібірден шыққан екі жасақ, орынборлық Сырдария бойымен жоғары [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласына, ал Батыс Сібірлік [[Қырғыз Алатауы|Александровский жотасы]] бойымен бір-біріне қарай бағыт алады деп шешілді. 2500 адамнан тұратын полковник [[Михаил Григорьевич Черняев|Черняев]] бастаған Батыс Сібір жасағы Верныйдан шығып, 1864 жылы 5 маусымда [[Тараз|Әулиеата]] қамалын шабуылмен басып алды, ал 1200 адамнан тұратын полковник [[Николай Александрович Веревкин|Веревкин]] бастаған Орынбор жасағы, [[Қызылорда|Форт-Перовскийден]] шығып 12 маусымда ор қазу жұмыстары арқылы басып алынған Түркістан қаласына беттеді. [[Сурет:Wassilij Wassiljewitsch Wereschtschagin 002.jpg|thumb|right|350px|Орыс жасағының ұрысы. [[Василий Васильевич Верещагин|Василий Верещагин]].]] Түркістанды басып алғаннан кейінгі ұрыс қимылдарының бірі [[Иқан шайқасы|Иқан ісі]] деп аталады. 1864 жылы 4 желтоқсанда Түркістан коменданты полковник Жемчужников барлауға [[есауыл]] [[Василий Родионович Серов|Серовтың]] басқаруымен 1 зеңбірекпен күшейтілген жүз [[Орал казактары]]н жіберді. [[Ескі Иқан|Иқан]] қыстауының маңында жүз адам күтпеген жерден Қоқан хандығының регенті, Түркістанды алуға бет алған молда [[Әлімқұл]] бастаған Қоқан әскерінің негізгі күштеріне тап болды. Казактар екі күн бойы (4 және 5 желтоқсан) қоршауға алынып, тамақсыз, сусыз өлген жылқылардың денелерінің артына жасырынып, айнала қорғаныс өткізді. 2 күннің аяғында есауыл Серов жүздікке өздігінен бұзу туралы бұйрық берді, казактар кареге тізіліп, Қоқан әскері арқылы Түркістаннан жіберілген жасақпен кездесіп, бекініске оралды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Ikan/text.htm Михаил Хорошхин. Оралдықтардың ерлігі. 1864 жылғы 4, 5 және 6 желтоқсандағы Иқан түбіндегі іс. Орал. 1895]</ref>. [[Сурет:Wassilij Wassiljewitsch Wereschtschagin 003.jpg|thumb|250px|left|«Бітімшілер» ([[Василий Васильевич Верещагин|Василий Верещагиннің]] суреті)]] Әулиеатада гарнизон қалдырып, Черняев 1298 адамның басында, Орынбор жасағын тартып, [[Шымкент]]ке беттеді оны 20 шілдеде шабуылмен басып алды. Осыдан кейін Ташкентке шабуыл жасауды (Шымкенттен 114 шақырым жерде) ұйғарды, бірақ ол тойтарылды. [[Михаил Григорьевич Черняев|Черняевтің]] әрекеттері өте қатал болды. Сонымен, 1864 жылы әскери жорыққа қатысқан әйгілі саяхатшылар [[Николай Алексеевич Северцов|Н.А. Северцов]] пен [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] генералға батыл наразылықтарын білдірді. Генерал Черняевпен болған бірнеше қызу даулардан кейін Шоқан Шыңғысұлы қызметтен кетіп, [[Жетісу]]ға оралады. 1865 жылы жаңадан басып алынған жерден бұрынғы Сырдария шебінің аумағын қосумен Түркістан облысы құрылды, оның әскери губернаторы лауазымына Черняев сайланды. ==== Ташкентті басып алу ==== {{Толық мақала|Ресей империясының Ташкентті басып алуы}} [[Сурет:1871 Vereshchagin In der Stadtmauer anagoria.JPG|thumb|left|300px|Орыс әскері қалаға шабулдауда. ''Василий Верещагин''.]] Бұхара әмірі [[Ташкент]]ті басып алмақшы деген сыбыстар Черняевті 29 сәуірде Ташкенттің суында үстемдік еткен кіші Ниязбек Қоқан бекінісін басып алуға мәжбүр еткізді, содан кейін 12 зеңбірегі бар 1851 адамнан тұратын жасақпен, Әлімқұл бастаған 50 зеңбірек болған 30000 қоқандықтар шоғырланған Ташкенттен 8 шақырым жерде тұрды. 9 мамырда Әлімқұл қарсы шабуыл жасап, барысында ауыр жарақат алды. Оның өлімі Ташкентті қорғауға кері әсерін тигізді, қалада әртүрлі топтардың күресі күшейіп, бекініс қабырғаларын қорғаудағы күш әлсіреді. Черняев осыны пайдалануды шешті және үш күндік шабуылдан кейін (15-17 маусым) Ташкентті алды, оның жасағында 25 адам қаза тауып, 117 жарақат алса, қорғаушылардың шығыны едәуір жоғары болды. 1866 жылы 8 мамырда [[Сырдария]]ның сол жағалауында [[Шыназ]] бен [[Хожант]] арасында жатқан мекен — Ыржар түбінде [[Ыржар шайқасы]] деп аталған орыстар мен бұхаралықтар арасындағы алғашқы ірі қақтығыс өтті. Бұл шайқаста орыс әскерлері жеңіске жетті; жеңіс орыс әскеріне [[Хожант]] пен [[Жызақ]]қа жол ашты. [[Хожантты басып алу|Хожант мамыр айында]], ал [[Жызақты басып алу|Жызақ сол жылдың қазан айында]] алынды. Бұхарадан қол үзген, [[Құдаяр хан]] 1868 жылы оған генерал адъютант [[Константин Петрович Кауфман|фон Кауфман]] ұсынған сауда келісімін қабылдады, соның арқасында Қоқан хандығындағы орыстар мен орыс иеліктеріндегі қоқандықтар еркін мекендеуге және өтуге, [[Керуен Сарай|керуен-сарайлар]] және сауда агенттіктерін (керуенбашы) ұстауға, тауарлар құнының 2,5%-дан аспайтын мөлшерде баж салығын салуға құқық алды. ==== Қоқан хандығын жою ==== {{Толық мақала|Қоқан жорығы (1875—1876)}} [[Сурет:Von Kaufman portrait.jpg|thumb|200px|[[Константин Петрович Кауфман|Генерал Кауфман]] — Орта Азия жорықтарындағы орыс әскерлерінің қолбасшысы]] 1875 жылы Құдаяр ханға наразы болғандардың басында Қоқанның Ресейдің қол астына өтуінің кезекті қарсыласы Құдаяр өлім жазасына кескен Мұсылманкүлдің ұлы қыпшақ [[Әбдірахман аутобашы]]ға (аутобашы - хандық иерархиясындағы сарай лауазымы) орыстардың барлық қарсыластары мен дінбасылар қосылды. Көтеріліс қазіргі Қырғызстан аумағында басталды. Ханның үлкен ұлы [[Насыриддин хан]] көтерілісшілерге қосылып, көтерілісшілер басшыларының бірі молда Иса Әулие орыстарға қарсы газауатқа шақырды. Шілде айында көтерілісшілер [[Қоқан (қала)|Қоқанды]] басып алды, онда оларға Құдаяр ханның екінші ұлы Мұхаммед Әлімбек қосылды. Құдаярдың өзі [[Хожант]]қа қашып кетті. Насыриддин хан болып жарияланды. Көтерілісшілер хандықты бір жағынан Ақмешіттен, екінші жағынан [[Бішкек|Пішпекке]] дейінгі ескі шекараны қалпына келтіру мақсатын жариялады. Қасиетті соғыс жарияланып, қыпшақтардың көптеген жасақтары Ресейдің жаңа жерлеріне басып кіріп, [[Зерафшан өзені|Зерафшанның]] жоғарғы ағысы мен [[Хожант]] маңын басып алды. Орыс әскерлерінің шағын гарнизондары, пошта бекеттері жойылып, орыс шенеуніктері өлтірілді. 1875 жылы 8 тамызда Хожант қоршауы басталды. Хожантта полковник Савримовичтің басқаруымен батальон мен екі жаяу әскер ротасы, жүз казак және артиллерия батареясы болды, олар 10 тамызға дейін [[Истаравшан|Үрейтөбеден]] қоршауға алушыларды қала қақпасынан ығыстыруға көмектескен майор Скарятин бастаған қосымша күштер келгенге дейін шыдай алды. 12 тамызда полковник Савримович 4 рота, жүздеген казактар және артиллерия батальонды бастап, Қостақола ауылы маңында Әбдірахман аутобашының қол астында болған 16000 адамнан тұратын Қоқан әскеріне шабуыл жасады. Сол күні подполковник Гарновскийдің басқаруымен атты зеңбірек дивизиясы бар 1-атқыштар батальоны Ташкенттен Хожантқа келді. Бұдан әрі қоршаудың пайдасыздығын түсінген көтерілісшілер Хожанттан шегінді. 18 тамызға таман Кауфман бастаған орыс әскерлері Хожантта шоғырланды. Әбдірахман аутобашы 50 000 әскерімен Хожантттың жанында, Сырдарияның сол жағалауындағы [[Махрам (ауыл)|Махрам]] бекінісінде (Хожанттан 44 шақырым жерде) тұрақтады, бірақ 1875 жылы 22 тамызда генерал Кауфман (16 рота, 8 жүздік және 20 зеңбіректен тұратын жасақпен) осы бекіністі алып, 2 мыңнан астам қаза тапқан қоқандықтарды толығымен жеңді; Ресей тарапының шығындары 5 адам қаза тауып, 8 адам жараланумен шектелді. Аутобашы [[Марғылан]]ға қашып кетті. 29 тамызда Кауфманның жасағы [[Қоқан (қала)|Қоқанға]] оқ атпай басып алды, онда Насыриддин хан тізе бүкті, 8 қыркүйекте [[Марғылан]] басып алынды. Бірінен соң бірі одақтасынан айырылып, Әбдірахман аутобашы шегінді. [[Михаил Дмитриевич Скобелев|Скобелевтің]] жасағы оны қуып жолға шықты. 10 қыркүйекте солдаттар мен казактар [[Ош]] қаласына кірді. Әбдірахман аздаған серіктерімен тауда паналады. 22 қыркүйекте Кауфман хан өзін орыс патшасының қызметшісі ретінде танып, жыл сайын 500 мың рубл алым төлеп тұруға міндеттеніп, [[Нарын (қала)|Нарынның]] солтүстігіне барлық жерлерді беретіндей (Сырдарияның оң жағалауындағы [[Наманған]] бектігі) Насыриддин ханмен келісім жасасты; берілген жерлерден [[Наманған уезі|Наманған бөлімі]] құрылды. Келісім Бұхарамен және Хиуамен келісімдер түріне сәйкес жасалған. Онда ханның Ресейден басқа кез-келген державамен тікелей дипломатиялық келісімдер жасаудан бас тартуы қарастырылды. [[Сурет:Kokand Medal.jpg|thumb|left|200px|«Қоқан хандығын бағындырғаны үшін» медалі]] Бірақ орыс әскерлері кете салысымен хандықта көтеріліс басталды. [[Өзген]]ге қашып кеткен Әбдірахман аутобашы [[Хожант]]қа қашып кеткен Насыриддинді орнынан алып, хан етіп қырғыз [[Болат хан (Қоқан хандығы)|Болат бекті]] жариялады. Әндіжан қаласы оның әскерлерінің шоғырлану орталығына айналды. Қазан айының басында генерал-майор [[Виталий Николаевич Троцкий|Троцкийдің]] жасақтары қырғыздарды бірнеше рет жеңді, бірақ Әндіжанды шабуылмен баса алмады. Қоқанда жаңа көтеріліс басталды, енді Насреддин Хожанттегі орыстардың қорғауына қашты. Қоқандықтар Наманғанды басып алды және цитаделде жасырынған орыс гарнизоны шабуылға әрең тойтарыс берді. Наманган бөлімінің бастығы Михаил Скобелев [[Турақорған|Төреқорғанда]] Батыртөре бастаған көтерілісті басады, бірақ [[Наманған]]ның тұрғындары оның жоқтығын пайдаланып, орыс гарнизонына шабуыл жасады, ол үшін оралған Скобелев қаланы аяусыз бомбалады. Сосын Скобелев 2800 адамнан тұратын жасақпен 8 қаңтарда шабуылдаған Әндіжанға бет бұрды, әскерлер зеңбіректерден қалаға оқ жаудырып, 20 мыңға жуық адам үйінділер астында қайтыс болды. 10 қаңтарда Әндіжан тұрғындары берілді. 1876 жылы 28 қаңтарда Әбдірахман тізе бүгіп, [[Днепр (қала)|Екатеринославқа]] жер аударылды. Насыриддин өзінің астанасына оралды, бірақ ұстанымының қиындығын ескере отырып, Ресейге дұшпан топ пен фанаттық дінбасыларды өз жағына қаратуға шешім қабылдады. Нәтижесінде Скобелев Қоқанды басып алуға асығып, сол жерден 62 зеңбірек пен соғыс снарядтарының орасан зор қорларын алды (8 ақпан). 19 ақпанда Қоқан хандығының бүкіл аумағын қосу және одан Ферғана облысын құру туралы Жоғарғы бұйрық шықты. Скобелев облыстың әскери губернаторы болды. Насыриддин бұрын Орынборда қоныстанған әкесі Құдаяр сияқты империяның маңайында орналастырылды. Тұтқындалған Болат бек Марғыланда дарға асылды. Осыған қарамастан, [[Ферғана аңғары]]н оңтүстіктен жауып тұрған Алай, яғни екі параллель жоталардан құрылған биік үстіртте қырғыздардың көтерілісі тағы жарты жылға созылды. 1876 жылдың сәуірі мен шілде-тамызында Скобелев Алайға экспедициялар жүргізіп, қырғыздардың басшысы Абдул бекті [[Қашқар]] иеліктеріне қашуға мәжбүр етті, содан кейін [[қырғыздар]] бағындырылды. === Бұхара әмірлігін бағындыру === Қоқан-орыс соғыстарымен бір мезгілде дерлік [[Бұхара әмірлігі]]мен араздық басталды. Бұған Қоқан мен Бұхара арасындағы аумақтық даулар ықпал етті. 1860 жылы отыз төрт жылдық биліктен кейін қайтыс болған [[Насырұлла әмірші|әмір Насырұлла Баһадур ханның]] орнына оның ұлы [[Мұзаффар әмірші|Сейіт Мұзаффаруддин Баһадур хан]] келді, оның қарамағында Бұхара әмірлігі Ресейге вассалдық тәуелділікке түсіп, өзінің маңызы мен тәуелсіздігін біржола жоғалтты. Қоқанмен жауласқан әкесі сияқты Мұзаффар хан сол уақытта Құдаяр ханның тобын қолдады. Бұл жағдай Мұзаффар ханды сол кезде [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласын, [[Шымкент]]ті, [[Ташкент]]ті жаулап алып, жалпы [[Сырдария]]да, бұрын Қоқанға тиесілі жерлерде берік орныққан Ресеймен қақтығысқа алып келді. Ресей жаулап алған жерді тазартуды талап еткен және Бұхарада тұратын орыс көпестерінің мүлкін тәркілеген Бұхара әмірінің тәкаппар мінез-құлқы, сондай-ақ Бұхарада келіссөздер жүргізуге жіберілген орыс өкілдігін қорлау ақырғы қарама-қайшылыққа алып келді. ==== Әскери қимылдардың басы ==== {{See also|Ыржар шайқасы|Жызақты басып алу}} 1866 жылы 20 мамырда генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Романовский]] 2 мыңдық жасақпен Сырдарияның сол жағалауындағы Ыржарға жақын жерде бұхаралықтарға алғашқы және қатты соққы бергені соншалықты, тіпті, бүкіл әмір әскері бүкіл лагерді тастап қашып, жеңімпаздың қолындағы артиллерия мен әмірдің бай шатырын қалдырып кетті. Мұзаффардің өзі [[Жызақ]]қа үлкен қиындықпен қашып кете алды. Ыржар аласаты әмірге қарсы молдалар айдап салған бұхаралықтарды қатты қоздырды; көпшілігі апатты оның асығыс қашып кетуімен байланыстырды және тіпті әмірді Ресеймен жасырын келісім жасады деп айыптады. Қоғамдық пікірдің әсерінен туындаған осы жағдайды ескере отырып, әмір Бұхара хандығы тағдырын шешуді тездеткен орыстармен соғысты соңғы шегіне дейін жалғастыруға деген жалпы ұмтылысқа бой алдыруға мәжбүр болды. 1866 жылы қазан айында орыстар [[Ұлытөбені басып алу|Ұлытөбе бекінісін алды]], сосын көп ұзамай Жызақ та алынды. Осыдан кейін Түркістан генерал-губернаторы генерал Кауфман Бұхара әміріне бейбітшілік шарттарын ұсынды, бірақ соңғысы уақыт ұтқысы келіп, келіссөздерді әртүрлі сылтаулармен созып, сонымен бірге бүлікші Жұрабаймен [[Шаһрисабз]]та байланысқа түсіп, қасиетті соғыстарға (ғазауат) әскер жинады. Сонымен қатар, Бұхара жасақтары жаулап алынған жерлерге үнемі шапқыншылық жасап, тіпті Ключевойдағы (Жызақ маңында) орыс лагеріне түнгі шабуыл жасады. ==== Самарқанды қорғау (1868) ==== {{Толық мақала|Самарқанды қорғау (1868)}} [[Сурет:KarazinNN VstRusVoyskGRM.jpg|thumb|right|300px|«Орыс әскерлерінің Самарқанға кіруі»<br>([[Николай Николаевич Каразин|Н. Н. Каразин]], [[Мемлекеттік орыс мұражайы]])]] Бұхараға қарсы табанды жауап қайтару шаралары басталды. 1868 жылы 1 (13) мамырда [[Самарқан]]ға жылжуға бұйрық берілді. Осыған байланысты Жызақта 25 жаяу әскер ротасы, 7 жүз казактар ​​мен 16 зеңбірек, барлығы 3500 адам болған; 1 мамырда жасақ Зерафшан аңғарына беттеді. 150 мылтықпен 40-50 мың адамнан тұратын Бұхара әскері Самарқан маңындағы [[Шопаната қыраты|Шопаната]] биіктігінде орналасты. Зерафшанға жақындап, бұқаралықтардың көпшілігі тауда орналасқандығын көріп, сірә, өткелді қорғауға шешім қабылдаған, жасақ командирі жіберілген елші арқылы егер әмір өз әскерлерін бір сағаттың ішінде шығармаса, онда орыстар шабуылмен қыратты басып алады деп хабарлауды бұйырды. Бұл кезде орыс әскерлерінің оң қапталында бұқаралықтар көп жиналып жатты, сондықтан генерал Кауфман оларды шашырату үшін 4 зеңбірекпен 4 жүз казак полковник Страндменді жіберуге мәжбүр болды. Қарсы биіктіктен атылған оққа қарамастан, казактар ​​бұхаралықтарға шапшаң шабуылдап, оларды шашыратып, бірнеше шақырымға дейін қуып жіберді. 2 сағаттан астам уақыт өтті, ал әмір елшісі жауаппен оралмады және бұхарлықтардың шегінуге дайындығы көрінбеді. Керісінше, олар зеңбіректен оқ жаудырып, Зарявшан өзен өткелін жақын жерін қорғау үшін әскерлерін жинай бастады. Содан кейін генерал Кауфман әскерлерді екі бағанға бөліп: генерал-майор Головачев пен полковник Абрамов алға жылжытты. Қапталдан шабуылдау қаупі бар мылтық пен зеңбірек атуының астында екі бағана да Зарявшан өзенінің бірнеше тармағын суға кеудесіне дейін кесіп өтіп, мылтықшыларға арналған орлар қазып, жаудың позициясына батыл шабуыл жасады. Орыс әскерлері соңғы тармақтан өтіп, «ура» деген айқаймен бұхаралықтардың ұзын шебіне шанышқымен жүгіргенде, бұхарлықтар 21 зеңбірек пен көптеген қару-жарақ қалдырып қашып кетті. Орыс әскерлерінің шығындары қаза болған және жараланғандардың саны тек 40 адамды құрады. Келесі күні Самарқан генерал Кауфманға тізе бүкті. Самарқан тұрғындары қашып бара жатқан Бұхара әскерлерін қалаға кіргізбеді. Ескендік Зұлқарнайын, аңызға сәйкес, Самарқанды алғашқы жаулап алушы болған, II Александр оны соңғы рет бағындыру тәубесіне жазылған еді. Зарявшан алқабындағы жағдайды нығайту үшін генерал Кауфман бұхаралық тобырларды бұзу және кейбір бекінген жерлерді тартып алу үшін әр түрлі жерге жасақ жіберді. Ақыры, әскер қолбасшысының өзі 30 мамырда Самарқанда шағын жасағын қалдырып, әмірге қарсы қозғалуға мәжбүр болды. 4 жаяу әскер ротасы, бір сапер ротасы, 2 зеңбірек және 2 миномет Самарқанда қалды. майор Штемпел басқарған гарнизон генерал Кауфман өзімен бірге алып жүрмеген науқастар мен әлсіздерді қосқанда 658 сүңгі күшін құрады. Генерал Кауфманның кетуімен Самарқан тұрғындары қараусыз қалған гарнизонның аздығын көріп, молдалардың толқуына оңай көнді. 1 маусым күні таңертең базардағы халық дүрілдеп, шатырлардан орыстарға тастар лақтырылды, ал қала қабырғаларының сыртында жаудың үлкен тобыры жиналды, кейіннен олардың саны 65 мыңға дейін жеткендігі белгілі болды. Күштерінің елеусіздігінен қаланы қорғай алмаған майор Штемпел цитаделге шегініп, оны қорғаныс жағдайына келтіруді бұйырды. Көптеген яһудей отбасылары мен орыс көпестері (Хлудов, Трубчанинов, Иванов және басқалары) цитаделге кетті. Көпестер, сондай-ақ Орта Азияға саяхат жасаған әйгілі суретші [[Василий Васильевич Верещагин|Василий Верещагин]] цитаделді қорғауға белсенді қатысты. 2 маусымда бұхаралықтар ауаны жабайы айқаймен шайқап, срынай мен барабан дауыстарымен қалаға жарылып, жан-жаққа ағылды. Көп ұзамай, көп адам цитаделдің қабырғаларына жүгіріп, темір имектерімен жабысты. Әсіресе, қарқынды шабуыл Самарқан қақпасына жасалып, дұшпан оын жылдам өртеп жіберді; бірақ прапорщик Мамиктің күші мен орыстардың батылдығы арқасында бірнеше шабуылға тойтарыс берілді. Жаудың негізгі күштері екі қап оқ дәрінің көмегімен өртенген Бұхара қақпаларына қарсы бағытталды. Күні бойы үзілмеген шабуылдар қараңғылық басталған кезде тоқтап, түн тыныш өтті. Генерал Кауфманға түнде қоршауда қалған шарасыз жағдай туралы хабарлау үшін қайыршы болып киінген орыстарға адал жігітті жіберді. Келесі күні кескілескен шабуылдар сағат 3: 00-ге дейін жалғасты, бірақ нәтиже бермеді. Қақпа мен қабырғадағы тесіктерді қорғау үшін науқастар мен жаралылар әкелінді. Көптеген адамдар жараларын таңып, өз еріктерімен қайтып оралды, бірнеше жарақат алған және қанға малынған көптеген адамдар жолдастарынан кеткілері келмей, қатарда қалды. Кешке, шамамен сағат 6-да шабуылдар қайта жалғасты. Комендант, майор Штемпель қажет болған жағдайда сарайға шегінуге шешім қабылдады, сондықтан ол белсенді түрде қорғаныс жағдайына қойылды. Қарсыластың қысымына қарсы тұрудың мүмкін еместігіне байланысты және осы соңғы бекіністе жалпы келісім бойынша бәрін ауаға ұшыру туралы шешім қабылданды, ол үшін 4 маусымға қараған түні барлық оқ-дәрі пен снарядтар сарайға әкелінді. 4, 5 және 6 маусымда жау жеке шабуылдар жасағанымен, оның күші әлсіреген сияқты. Осыны ескере отырып, гарнизонның өзі шабуыл жүргізіп, қала саклилерін өртей бастады. 7 маусымда генерал Кауфманнан жедел маршпен құтқаруға бара жатқандығы туралы хабар келді. Бірден бұл қуанышты жаңалық көп азап шеккен гарнизон арқылы тарады; күрілдеген «ура» айқайы бүкіл цитаделді шарлап, қорғаушылар бір-бірін қоршаудың сәтті аяқталуымен құттықтады. 8 маусымда Бұхара әскерлері асығыс тазартуды бастады, ал олардың соңғы тобына цитадель гарнизоны шабуыл жасады. Көп ұзамай озық казактар ​​пайда болды, ал олардан кейін генерал Кауфман жасақпен қалаға кіріп, құрамының үштен бірінен астамын жоғалтқан батыл гарнизонға цитадельді ерлікпен қорғағаны үшін жылы лебізін білдірді. Тұрғындарға жаза ретінде қаланың негізгі бөлігі ретінде қалалық базарды өрттеуге бұйрық берілді. ==== Самарқан құлағаннан кейін ==== [[Сурет:После неудачи.jpg|thumb|left|250px|«Сәтсіздіктен кейін»]] Самарқан құлағаннан кейін көп ұзамай күшті Қаттақорған бекінісі алынды, ал 1868 жылы 2 маусымда әмір [[Зерабұлақ биіктігіндегі шайқас|Зерабұлақ биіктігінде ақырғы жеңіліске ұшырады]] және Ресейден бейбітшілік сұрауға мәжбүр болды. 1868 жылы 23 маусымда жасалған бітімгершілік келісімге сәйкес, Бұхара хандығы Ресейге Самарқан, Қаттақорған, Пенжакент және Ұрғыт бектіктерін беруі керек еді, олардың алғашқы екеуі Зеравшанның гүлденіп жатқан алқабындағы ең жақсы аймақ пен жерлер. Бұған қоса, Бұхара әмірі 500 мың рубль әскери өтемақы төлеуге, орыс көпестеріне хандықта сауда еркіндігін қамтамасыз етуге, олардың мүлкі мен жеке қауіпсіздігін қорғауға, барлық қалаларда сауда агенттіктерін құруға мүмкіндік беруге, әкелінетін орыс тауарларынан құнының 2½% -дан аспай баж салығын алуға және орыс көпестерінің хандық арқылы басқа жерлерге кедергісіз өтуін қамтамасыз етуге міндеттенді. Осылайша, бұл келісім Бұхара хандығының тәуелсіздігіне соңғы және шешуші соққы берді. Осы кезден бастап Бұхара әмірі сөзсіз Ресей үкіметінің тілектерін орындады, ал ол өз кезегінде оны Ресеймен соғыс аяқталғаннан кейін Бұхара хандығында туындаған қиыншылықтар мен толқулар кезінде қолдады. Сол 1868 жылы орыс әскерлері әмірдің өтініші бойынша Мозаффар әміріне қарсы көтерілісшілердің жасақтарын Қаршы бектігінде үлкен ұлы Қататөре таққа көтеру мақсатында жеңіп, бірден әмірге қайтарылған [[Қаршы (қала)|Қаршы]] қаласын басып алды. 1870 жылы орыс әскерлері көтерілісшілер болған [[Шахрисабз|Шаар]] мен [[Китаб (қала)|Китабқа]] шабуыл жасады, нәтижесінде бүкіл [[Шахрисабз|Шахрисабз бектігі]] Бұхараға қайта қосылды. 1868 жылы Бухара аумағынан 2047 км² (257 шаршы миль) (200 000 тұрғыны бар) алынып, Зеравшан округі құрылды (1872 жылы біржола қосылды). Бұхара хандығы Ресейге вассал болып жарияланды. 1870 жылғы [[Ескендіркөл экспедициясы]] Ресейге Матча, Фалғар, Фараб, Магиан және Кштут тау бектіктерінің аумақтарын қосты (244 000 шаршы миль, 31 500 тұрғын). 1873 жылы Хиуа жорығы кезінде орыс әскерлеріне түйелер мен азық-түліктер жеткізгені үшін сыйақы ретінде Хиуаға тиесілі Күкертілі мен Ішкіжар мекендері арасындағы жер белдеуі Бұхараға қосылды. 1876 ​​жылы Ресейдің қолдауының арқасында Бұхара Гиссар мен Күләбтің жоғалған бектіктерін қайтарып алды, ал 1877 жылы шекараларын одан әрі оңтүстік-шығысқа қарай кеңейтіп, шамалы қарсылықтан кейін Дарваз бен Қаратегінді жаулап алды. Әмір Мұзаффар қайтыс болғаннан кейін оның орнына 1885 жылы ұлы Әмір Сейіт Абдул Ахат хан келді. === Хиуа хандығын бағындыру === [[Хиуаға жорық (1839—1840)|1839 жылғы Хиуа жорығының]] жарияланған мақсаты — хиуалықтардың Ресейге бағынышты аумақтарға шабуылдарын тоқтату, дала аймақтарында бейбітшілік пен сауданы қамтамасыз ету және қолға түскен орыс бодандарын босату болды. Экспедициялық жасақты басқару жеке Орынбор корпусының командирі генерал-адъютант [[Василий Алексеевич Перовский|В.А. Перовскийге]] жүктелді. Ол Илецк қорғаныс бекінісіне және одан әрі [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]] арқылы өтетін жолды таңдады. Жорыққа аттану 1839 жылдың қарашасына жоспарланған; алдыңғы жазда Хиуаға баратын жолда тірек бекеттер мен азық-түлік қоймалары бола алатын екі қоныс құру жоспарланған болатын: біріншісі - [[Жем (өзен)|Ембі]] өзенінде (Орынбордан 500 шақырымда), екіншісі - Ақбұлақ өзені маңы (Ембіден 150 шақырымда). Экспедициялық жасақ құрамында 3 жарым жаяу әскер батальоны мен 20 зеңбірегі бар Орал және Орынбор казактарының 3 полкісінен (барлығы шамамен 4 мың адам) тұрды. Жасақ қарашаның басында төрт эшелонда жолға шықты; үлкен түйе тасымалы болғандықтан (10 мың түйеге дейін) қозғалыс баяу жүрді. Айдың аяғында әскерлер Елек өзеніне шоғырланды (Орынбордан 150 миль), 19 желтоқсанда олар бірінші қонысқа жетті. Осы уақыттағы аяз -30&nbsp;°C және одан да көп градусқа жетті. Жанармайдың қатты жетіспеушілігі және жылы киімдегі үлкен кемшіліктер сезіле бастады. Ембіге жақындаған кезде қалың қар жауды; жасақ жолсыз жүруге мәжбүр болды. Адамдар мен жылқылардың денсаулығы әлі де қанағаттанарлық жағдайда болды; бірақ түйелердің 20%-ы ары қарайғы сапарға жарамсыз болып шықты. [[Сурет:KarazinNN HivinskiyPohodGRM.jpg|thumb|300px|right|Орыс әскерлерінің шөлден өтуі<br>Н. Н. Каразин, Мемлекеттік орыс мұражайы]] Ембідегі қонысқа бірнеше күн демалуға тура келді. Сонымен бірге Хиуада келе жатқан жорық туралы әлдеқашан білді, экспедицияға қарсы Хиуа әскерлерінің бірнеше жасағы жіберілді. Олардың біреуі (2 мың адамға дейін) 18 желтоқсанда Ақбұлақтағы шағын орыс жасағы алып жатқан алдыңғы қонысқа шабуыл жасады, бірақ 20-ға жуық адам жарақаттанған біршама қыңыр шайқастан кейін тойтарылды. 30 желтоқсанда Ембі бекінісінен генерал Перовский әскерлерінің 1-эшелоны, ал келесі күндері қалған үшеуі аттанды. Қозғалыс қиындықтары көп ұзамай шекті деңгейге жетті; қалың қар, 20&nbsp;°C аязды боран, отынның жетіспеушілігі ауру мен өлімге әкелді. Ақбұлаққа жақындаған кезде қатарда тек 1900 адам, 5200 түйе қалды, бірақ олардың тек 2500-і одан арғы сапарға жарамды болды. Осындай жағдайда Перовский экспедицияны тоқтатуға шешім қабылдады. Қайтару сапары 4 ақпанда басталды. 18-де 1800 түйе жоғалта апатты жағдайдағы жасақ Ембі бекінісіне жақындады. Ембіде мәжбүрлі үш айлық аялдама жасалды, өйткені жаңа түйелерді жинау қажет болды. 20 мамырда ғана қозғалыс Ембіден Орынборға қарай басталды, онда 2 маусымда жасақ өзімен бірге 1200 ауру адамды алып, 1000-нан астам адам қаза тапты. Қоқан мен Бұхараны жаулап алудағы жетістіктерден кейін Ресей үкіметі жаңадан алынған жерлер маңында бақылаусыз Хиуа хандығының болуын мүмкін деп санамады. 1869 жылы [[Шерәлі хан (Ауғанстан)|Шерәлі хан]] өзінің қарсыластарын жеңіп, бүкіл Ауғанстанның патшасы атанды. Ресей билігі [[Британдық Үндістан|Үндістандағы Ұлыбритания билігінің]] ықпалымен Ресейге қарсы бағытталған Орта Азиядағы мұсылман билеушілерінің одағын құру туралы шешім қабылдады деп ойлады. Қалай болғанда да Хиуа ханы өз әскерлерін Ресеймен шекараға жіберді. Осыған байланысты 1869 жылдың соңында генерал [[Николай Григорьевич Столетов|Н.Столетовтың]] басшылығымен Каспий теңізінің шығыс жағалауында [[Түрікменбашы|Красноводск]] бекінісі құрылды. [[Сурет:Russians entering khiva 1873 (cropped).jpg|300px|thumb|left|Орыс әскерлері Хиуаға кіруде. 1873 жыл]] [[Хиуаға жорық (1873)|Келесі Хиуа жорығы 1873 жылы]] генерал [[Константин Петрович Кауфман|Кауфманның]] басшылығымен жүргізілді. Ақпанның аяғы мен наурыз айының басында үш бағанда, жалпы саны 13000 адам, 4600 жылқы мен 20000 түйе болған Жызақтан, [[Қазалы]]дан және Каспий тезіңізі жағалаулардан 4 жасақ (Түркістан, Красноводск, Маңғыстау және Орынбор) құрылды. Жасақтардың ішінен тек Красноводск ғана Хиуаға жеткен жоқ. Жолда керемет қиындықтардан кейін, сусыз шөлдерде ыстық пен шаңнан зардап шегіп, біріккен жасақтар мамыр айының соңында Хиуаға жақындады. 1873 жылы 28 мамырда Орынбор-Маңғыстау жасағы әскерлерінің бір бөлігі, генерал [[Николай Александрович Веревкин|Веревкиннің]] басшылығымен Хиуа қаласына жақындап, қала қабырғасының жанындағы үйінділер мен 3 зеңбіректің батареясын басып алды; қабырғалардан 250 сажын жерде қалаға оқ жаудырған бөлшектеу және мортир батареялары орналасты. Қалада толқулар басталды, хан шабуылды күтпестен, қаланы беріп, Кауфманға мойынсұнушылығын білдіре өз өкілдігін жіберуге шешім қабылдады. Алайда ханның түрікмендерге, тіпті Хиуа тұрғындарына қатысты билігі әлсіз болғандықтан, қала қорғаушыларының бір бөлігі орыстарды Шахабат қақпасынан тойтарыс беруге белсенді дайындықты жалғастырды. 28-і кешке генерал Веревкинге генерал Кауфманның Хиуадан 16 шақырым жерде екендігі және жаудың онымен келіссөздерге түскені жайлы хабарлама келді. Кауфман хиуалықтар тыныштық сақтаған жағдайда атысты тоқтату, ал Веревкиннің жасағы келесі күні таңертең Түркістан жасағына қосылу үшін Сарыкөпір көпіріне беттеу туралы бұйрық берді. Веревкин 28 мамырдан кейін жасақта болған жаралылардың едәуір санын тасымалдауда қиналып, 29-да Сарыкөпір тек 2 рота, 4 жүздік және 2 зеңбірек жіберді; басқа әскерлер алдыңғы күні алған жерлерінде қалдырылды. 29-ы таңертең Веревкин Шахабат қақпасының берілуін талап етті. Хиуа басшылары Хазарасп қақпасын ашып, әр минут сайын оны қалаға кіреді деп күтіп, Кауфманмен келіссөздерді ескере отырып, Веревкиннің талабын орындаудан бас тартты. Соңғысы қақпаны күшпен басып алуға бұйрық берді. 2 зеңбірекке арналған саңылау-батарея жасалды, қабырғаға дейінгі арақашықтық қадамдармен өлшенді, қақпалар гранаталармен тесілді; 2 ракеталық білдегі бар 2 рота қақпаны және қабырғаның іргелес бөлігін басып алды. Сонымен, Кауфман Түркістан жасағының басында және Орынбор жасағының бір бөлігінде қалаға салтанатты, кедергісіз Хазарасп қақпасы арқылы кіруге дайындалып жатқан кезде Хиуаны Орынбор жасағының әскерлері басып алды. Түрікмендердің көмегімен күресті жалғастыруды көздеген хан, Хиуадан Хазауат қаласына қашып кетті, бірақ 2 маусымда мойынсұнушылық білдіріп оралды. Ресей үкіметінің жоспарларында бүкіл Хиуа хандығын қосып алу қарастырылмағандықтан, хан елді басқару құқығын сақтап қалды. Оның басшылығымен арнайы кеңес құрылып, оған орыс әскерлерін азық-түлікпен қамтамасыз ету және хандықта 15 мыңға дейін парсы құлдарын босату жүктелген. === Шығыс Түркістанға жорық === {{main|1871 жылғы Құлжаға жорық}} {{see also|Іле өлкесі}} 1871 жылы [[Дүнгендер көтерілісі|Шыңжаңдағы дүнгендер мен ұйғырлардың көтерілісі]] кезінде орыс әскерлері Шыңжаңда жорық жасап, Іленің жоғарғы ағысында орналасқан [[Іле сұлтандығы]]н (Іле облысы) басып алды. 10 жыл бойы (1871-1881) бұл аумақты орыстар басқарды. 1881 жылы Қытаймен жасалған [[Петербург шарты (1881 жыл)|Петербург келісімшартына]] сәйкес, Ресей үкіметі [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Іле аймағын]] Қытайға қайтарды, бірақ өзінің консулдықтарын [[Құлжа|Іледе (Құлжа)]], [[Шәуешек|Тарбағатайда (Шәуешек)]], [[Қашғар]]да және [[Ұланбатыр|Өргеде]] ашуға мүмкіндік алды. === Түрікменстанды қосып алу === [[Сурет:Skobelev, Michel, par Serge Levitsky, BNF Gallica.jpg|250px|left|thumb|[[Михаил Дмитриевич Скобелев|Генерал Скобелев]] — Түрікменстанды бағындырушы]] [[Сурет:Siege of Geok Tepe.jpg|thumb|right|300px|Көктепе бекінісін қоршап алу]] Хиуа шұратының отырықшы халқы мойынсұнды, бірақ хан түрікмендерді бұл әрекетке мәжбүр ете алмады: түрікмендер Хиуа шұратын 20 мыңға дейін жақсы қаруланған, батыл және жауынгер ер жігіттерді жинап, басқарды. Олардың ханға бағынуы атаулы болды: олар салық төлемей, отырықшы халықты жазасыз тонады. Түрікмендердің Кауфманның талабына құлақ асып, 300 мың рубль соғыс шығынын төлегісі келмеуі оларға күш қолдануды мәжбүр еткізді. Соғыс шығынын жинау үшін Кауфман 1873 жылы 7 шілдеде түрікмен көшпенділер қоныстарының орталығына, Түркістан әскерлерінің жасағы Хазауатқа беттеді. Шандыр ауылының маңында (Хиуадан 85 шақырым жерде) 13-15 шілдеде қыңыр шайқастар өтті. Түрікмендердің қарсылығын бұзған бірқатар жеңілістер оларды әскер қолбасшысына сөзсіз бағынуға мәжбүр етті. 12 тамызда аймақты тыныштандырғаннан кейін Хиуада хандықпен бейбітшілік шарттарына қол қойылды: 1) Қазақ даласын толығымен тыныштандыру, 2) хан 2 000 000 рубль мөлшерінде соғыс шығынын төлеу, 3) құл саудасын тоқтатып, Ресей азаматтарын тұтқыннан босату, 4) өзін «императордың мойынсұнатын қызметшісі» ретінде хан деп жариялау, 5) 1874 жылы [[Күнгей Каспий облысы|Күнгей Каспий бөлімі]] құрылған жаңа жер иемдену. [[Түрікменстан]]да Ахалтеке шұратында 80000-90000 [[Теке тайпасы|текеліктер]] өмір сүрді. [[Алғашқы Көктепе шайқасы (1879)|1879 жылы оларға қарсы алғашқы экспедиция]] сәтсіз аяқталды. 1880 жылы қаңтарда генерал [[Михаил Дмитриевич Скобелев|Михаил Скобелев]] 1881 жылдың қаңтарындағы қанды шабуылдан кейін [[Көкдепе|Көктепе]] бекінісін алып, [[Көктепе ұрысы|Ахалтеке экспедициясын]] жүргізген теке халқына қарсы әскери экспедицияның командирі болып тағайындалды. [[Көктепе]]ні алғаннан кейін көп ұзамай Скобелев полковник Куропаткин бастаған жасақтар жіберілді; олардың бірі [[Ашхабад|Асхабадты]] басып алды, ал екіншісі солтүстікке қарай 100 шақырымнан астам жол жүріп, халықты қарусыздандырып, оларды шұраттарға қайтарып, аймақты тезірек тыныштандыру мақсатында үндеу жариялады. Көп ұзамай Ресей империясының Күнгей Каспий иеліктерінде бейбітшілік орнады. [[Александр Виссарионович Комаров|Генерал Комаров]] бүкіл Күнгей Каспий аймағының басшысы бола отырып, Мервке «бүкіл Орта Азияның дамуына кедергі болған қарақшылық пен қиратудың ұясы» ретінде назар аударды. 1883 жылдың аяғында ол мервиттерге Ресей бодандығын қабылдау туралы ұсыныспен штабс-ротмистр [[Мақсұт Әлиханов-Авар|Әлиханов]] пен текелік майор Махмұт Күлиханды жіберді. 1884 жылы 25 қаңтарда Мервтен депутация Асхабадқа келіп, Комаровқа Мервті Ресей бодандығына қабылдау туралы императордың атына өтініш жазып, ант қабылдады. 1885 жылы 18 наурызда [[Кушкадағы ұрыс|Кушка ұрысына]] алып келген ауғандықтарды Мервтің оңтүстігіндегі даулы жерлерге басып кіруге итермелеген бұл жетістік ағылшындардың [[Ауғанстан]]дағы ықпалының басым болуына деген қызғаныш пен қорқынышты тудырды. Бұл халықаралық оқиға еуропалық баспасөзде белсенді талқыланды және сол кезде ойлағандай Ресейді Ұлыбританиямен соғыс шегіне жеткізді. Сол кезде [[Равалпинди]]де лорд Дуфферинмен кездесуде болған [[Әбдірахман (Ауғанстан әмірі)|Әбдірахман әмір]] бұл оқиғаны кішігірім шекара түсінбеушілігі ретінде жасыруға тырысты. [[Уилиам Гладстон|Гладстон]] министрлер кабинетінің ықпалды мүшесі [[Джордж Фредерик Робинсон, 1-Рипон маркизі|лорд Рипон]] британдықтардың кез-келген жеңілдіктері Ресейдің Ауғанстанға ашық араласуын ынталандырады деп өкіректеді. Сонда да соғысты патша өкілдерінен олардың болашақта Ауғанстанның аумақтық тұтастығын құрметтеу ниеттерінің кепілдігін алған дипломаттардың күш-жігері болдырмады. Бұл оқиғаны шешу үшін Ауғанстанның қазіргі солтүстік шекарасын анықтаған Ресей-Британ шекара комиссиясы құрылды. Оның жұмысына әмірдің өкілдері қатыспады. Ресей өкілдерінің жеңілдіктері минималды болды. Ресей кейінірек [[Серхетабат|Кушка]] қаласы құрылған Комаров жаулап алған жер бөлігін сақтап қалды. Бұл Ресей империясының да, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] да ең оңтүстігіндегі елді мекен болды. === Ресейдің Памирге бақылау орнатуы === {{main|Ионов жасағының Памир экспедициясы}} [[Ауғанстан]]ның солтүстік шекарасының батыс бөлігінің [[Демаркация|шекарасын белгілеу]] 1887 жылы 10 (22) шілдеде Санкт-Петербургте қол қойылған орыс-британдық келісім бойынша жүргізілді. Бірақ Памирден тереңдей орналасқан [[Зоркөл]] көлінен, одан әрі солтүстік-шығысқа қарай [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Қытай Түркістанына]] қарай шекара бекітілмеді. Бұл британдықтардың Памирге, ал орыстарға — [[Хиндукуш]]тың солтүстік-батыс бөлігіне және одан әрі [[Дардистан]]ға ([[Үнді өзені|Үнді]] алабының жоғарғы бөлігіндегі аймақ) кіруге жол ашты. Памирге жақын орналасқан Дардистанда бірнеше шағын, іс жүзінде тәуелсіз мемлекеттік құрылымдар ([[Кәрімабат|Хунза]], Нагар және басқалар) болды. Жоғарғы [[Әмудария]] алабында [[Шуғнан]], Рошан және басқа Памир хандықтары біресе [[Бұхара әмірлігі|Бұхара]] мен [[Қоқан хандығы|Қоқан хандықтарының]] билігін мойындайды, біресе Ауғанстанға бағынады, біресе тәуелсіздікке қол жеткізуге тырысты. Бұл хандықтардың шығысында, Памир биік тауларында, [[Қытай]]ға өтірік бағынышты болған [[қырғыздар]] көшіп-қонып жүрді, бірақ іс жүзінде толық тәуелсіздігін сақтап қалды. Ресей билігі Памирдің Ұлыбритания мен Қытайға бөлінуіне жол бергісі келмей, оны басып алуға шешім қабылдады. Осы үшін 1891 жылдың жазында [[Марғылан]]да полковник [[Михаил Ефремович Ионов|Михаил Ионов]] басқарған 2-ші, 7-ші, 15-ші, 16-шы және 18-ші түркімен желілі батальондарының аңшыларынан (еріктілерден) және 6-[[Орынбор казактары|Орынбор полкінің]] 24 казагынан тұратын арнайы жасақ құрылды. Ионов жасағы Хиндукуштың солтүстік етегіндегі Базай күмбезіне жетті. Мұнда ол 1891 жылдың 14 мен 17 тамыз аралығында [[Френсис Янгхазбенд]]тың британдық экспедициясымен кездесті. Бұған дейін Биік асуында Ионовтың жасағы Марғыланға қарауылшы жасақпен жіберілген британдық лейтенант Девинсонды тұтқындады. Янгхазбендтен Ионов Памирден кетуге және ол жерге қайта келмеуге жазбаша міндеттеме алды, егер ол бас тартса, күш қолдануға мәжбүр боламын деп қорқытты. Янгхазбенд оған бағынуға мәжбүр болды. Осыдан кейін Ионов жасағы қайтадан Ош қаласына беттеді. Осы оқиғаға байланысты Петербургтегі британдық елші наразылық білдіріп, ұзаққа созылған дипломатиялық келіссөздерді бастады. Ионов жасағы кеткеннен кейін қытайлықтар мен ауғандықтар [[Бартаң|Ақсу]] мен [[Ғұнд|Әлішүр]] өзендерінің аңғарларындағы жерлерді қайтадан бақылауға алды, бұл 1892 жылы Түркістан әкімшілігін Ионов жасағын Памирге қайтадан жіберуге мәжбүр етті. Енді оның құрамында ерікті төрт жаяу әскер ротасы, 6-Орынбор полкінен үш жүз казак, Түркістан атты тау батареясының екі зеңбіректі взвод және саперлер тобы болды. 1892 жылы 2 маусымда Ионовтың жасағы Марғыланнан шығып, 17 маусымда орыс жасақтары жақындағанда қашып кеткен қытайлық жасақ орналасқан [[Раңкөл]] көліне келді. 27 маусымда жасақ Шаджан мекеніне жақын [[Бартаң|Ақсу]] (Мурғаб) өзенінің [[Ақбайтал (Мурғаб тармағы)|Ақбайтал]] өзеніне қосылатын жердің жағасында дамылдайтын орын жасады. Бұл жерде Ионов [[Ғұнд|Әлішүр]] өзенінің [[Жасылкөл (Тәжікстан)|Жасылкөл]] көліне қосылатын жеріндегі ауған бекетінің орналасқан жері туралы және егер ол көлге қозғалса, оның жасағына қытайлық атты әскердің шабуыл жасауына дайын екендігі жайлы ақпарат алды. Ионов ауғандықтарға шабуыл жасауға, капитан Скерскийді қытайларға қарсы жіберуге шешім қабылдады. Скерский қытайлықтарды Оксу өзенінің жоғарғы жағындағы Ақташ бекінісінен шығарды, ал Ионов 12 шілдеде қоян-қолтық ұрыстан кейін Әлішүр өзені алқабы Жасылкөл көлінің жанындағы Суматаштағы ауған бекетін қиратты. Осыдан кейін, 25 шілдеде Ионов Ақсуға (Мурғаб) қайтты. Мұнда, бұрынғы дамылдайған орнында, ол бекініс орнатып, елу казакпен капитан Скерскийді Памирдің шалғай аудандарын барлауға жіберді, ал онда қытайлар қайтадан пайда болды. 25 тамызда Ионов жаңа бекіністе Шаджан жасағын (160 жаяу сарбаз және 40 казак) капитан Кузнецовты қалдырып, [[Ферғана]]ға аттанды. Кузнецов қытайлықтармен достық қарым-қатынас орнатты. 1893 жылдың көктемінде оның орнын капитан Зайцев басқаратын жаңа жасақ алмастырды. 1893 жылдың көктемінде жергілікті халықтан салық жинайтын ауғандықтар [[Шуғнан]] мен [[Рушан ауданы|Рушанда]] пайда бола бастады. Осыған байланысты штабс-капитан [[Сергей Петрович Ванновский|С.Ванновский]] екі офицер және он төменгі шенділер осы аймаққа жіберілді. 1893 жылы тамызда Емтс қыстағының маңында Ванновский жасағынан 5 есе асатын Азанханның ауған жасағымен кездесті және оны [[Ванш]] бағытымен өткізбеді. Нәтижесінде ұрыс болды. Ауғандықтар шегінді. 1894 жылы генерал-майор шені бар Ионовтың қолбасшылығымен Памирге қосымша күштер жіберілді. Оған бағынған жалпы күштер 21 офицерден, 411 төменгі шенділер және 119 казактан тұрды. 1894 жылдың мамырында Ионов Шуғнан мен Рушанда қарулы ауғандықтардың пайда болуы туралы ақпарат алды және бірден екі жасақты: подполковник [[Николай Николаевич Юденич|Н.Юденич]] - Ғұнт өзенінің бойымен және капитан Скерский — Шаһдария өзенінің бойымен, екі өзен [[Пәнеж]]ге құятынға дейінгі жерге жіберді. Сол жаққа капитан Александровичтің казак атты әскер бөлімшесі жіберілді. Шаһдария жасағы (12 жаяу әскер, 20 казак, 2 зеңбірек) 22 шілдеде билеушінің ұлы бастаған жергілікті халық қуана қарсы алып, жасаққа қосылған Шуғнан шекарасына келді. Алайда 28 шілдеде Рошқала бекінісіне жақындағанда, жасақты ауғандықтар атыспен қарсы алды. 31 шілдеде Скерский бекініске екі жасақ жіберді, ал ауғандықтар Рошқаланы тастап кетті. Содан кейін қосымша күш оларға жақындады, бірақ 60 жаяу әскері, 12 казак пен 32 жарықшақты-фугасты зымырандары бар қос іске қосушы білдекті капитан Эттингеннің командасы Скерский жасағына келді. Осыдан кейін, 1894 жылдың 4-8 тамызы аралығында ауғандықтар бірнеше рет орыстарға шабуыл жасауға тырысты, бірақ әр кезде олардың оқтарының астына түсіп, шегінді. 9 тамызда ауғандықтар жасырын түрде кетіп қалды. 1895 жылы 27 ақпанда (11 наурызда) [[Лондон]]да Ресей елшісі мен Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Памирдегі ықпал ету аймақтарының бөлінуі туралы сөз алмасты. Памирдің бір бөлігі Ауғанстанға, бір бөлігі — [[Ресей империясы]]на, бір бөлігі — Ресей бақылауындағы [[Бұхара әмірлігі]]не өтті. Ресей мен Ұлыбританияның әсер ету аймақтарын Ауғанстанға берілген [[Уахан дәлізі]] бөлді. Орта Азиядағы орыс экспансиясы осымен аяқталды. Памирдің орыс бөлігін басқаруды 1893 жылдан бастап [[Мурғаб]]та (Памир Бекеті), ал 1899 жылдан бастап [[Хороғ]]та орналасқан Памир жасағының жетекшісі, 1894 жылдың 1 шілдесінен бастап Ауысымды Памир жасағы басқарды. == Орта Азиядағы Ресейдің отарлау саясатының негіздемесі == [[Сурет:Great Game cartoon from 1878.jpg|thumb|left|200px|XIX ғасырдағы Үлкен ойын туралы «Мені достарымнан құтқар» келемеж суреті, орыс аюы мен британдық арыстан ойнайды]] XIX ғасырдың екінші жартысында Ресей империясының [[Орта Азия|Орталық Азиядағы]] иеліктерінің тез кеңеюінің негізгі себептерінің бірі Ресейдің «табиғи шекараларын» басып алу, алаңдаушылық туғызған шекара желілер мен сауда жолдарында өзара тартыстарды бітімге келтіру және қарақшылық шапқыншылықтарды тоқтату, артта қалған Азия халықтарын өркениетке ынталандыру, оларды әлемдік өркениеттің пайдасына әкелу деп аталады. Түркістан жорықтары тарихшыларының бірі генерал-майор [[Лев Феофилович Костенко|Л.Ф. Костенко]] епті түрде былай деп жазды: «Ресейді Орталық Азияға қарай жылжытуда атаққұмар ниеттер мен басқа да өзімшілдік есептеулер емес, тек сол өңірді тыныштандыруға, оның өндіргіш күштеріне түрткі беріп, Түркістан туындыларын Ресейдің еуропалық бөлігіне сатудың ең қысқа жолын ашу деген ұмтылыс жігер жетелейді»<ref>[https://web.archive.org/web/20081016103754/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=23253 XIX ғасырдағы орыс әскери тарихшылары Ресейдің шығысқа (Орта Азияға мен Оңтүстік Қазақстан) қозғалысының себептері мен сарындары туралы]</ref>. Жергілікті хандар мен ақсүйектердің билігіндегі жергілікті тұрғындардың мүшкіл жағдайы ерекше атап өтілді. Орыс әскерлерінің келуі, жақсы өмірдің келгенін білдіргендей. [[Иван Федорович Бларамберг|Бларамберг]] былай деп жазды: «Қуандарияның қырғыздары маған, оларды жаулардан босатқаныма және қарақшылардың ұяларын қиратқаныма ризашылықтарын білдірді»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1820-1840/Blaramberg/pred.htm И. Ф. Бларамбергтің естелігі]</ref>, әскери тарихшы Д.Я. Федоров: «Орыс билігі Орта Азияда үлкен сүйкімділікке ие болды, өйткені ол өзін жергілікті тұрғындарға деген адамгершілікті ынтымақшыл көзқарасын көрсетті және бұқараның жанашырлығын оята, олар үшін қалаулы билік ретінде болды». Батыс елдері Ресейдің Орталық Азиядағы экспансиясын қолдады. Құлдықтың, үздіксіз соғыстар мен анархияның жойылуы орыстар әкелген Батыс өркениетінің оң жетістігі ретінде қарастырылды. 1891 жылы Халықаралық географиялық конференцияда «Орта Азияда тәртіп орнатқан, Орта Азия халықтарын қалай тәрбиелеуді және дамытуды білетін орыс халқына» мадақ айтылды<ref>''[https://daniyarov.kg/wp-content/uploads/2019/04/1956-6016-perevod-monografii-YE.Sokola.pdf The Revolt of 1916 in Russian Central Asia]'', Edward Dennis Sokol, 1954, 2016. p. 18</ref>. Британдық ғалым және дипломат [[Генри Кресвик Роулинсон|Генри Роулинсон]] «Шын мәнінде, Орталық Азияның көп бөлігіндегі қырғыздар, өзбектер мен түрікмендерге Ресейдің үстемдік етуі, адамзат үшін игі іс болды» деген пікірін білдірді<ref>''Джордж Керзон''. Russia in Central Asia in 1889 and the Anglo-Russian question, 394 б.</ref>. Энгельс Маркске жазған хатында Ресейдің Азияға жылжыуын былай сипаттады: «Ресей шынымен де Шығысқа қатысты ілгерінді рөл атқарады... Ресейдің үстемдігі Қара мен Каспий теңіздері және Орта Азия үшін, башқұрттар мен татарлар үшін өркениетті рөл атқарады»<ref>Карл Маркс пен Фридрих Энгельс «Толық шығармалар». Том 27. 241 б.</ref>. Тағы бір басты себеп, және одан да нақты себеп, Ресей үкіметі мен әскери ортасына әсер еткен Британдық империяға қарсы тұру қажеттілігі туралы идея болды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/181-200/185.htm 1841 ж. 6 мамыр. — Орынбор әскери губернаторы В.Перовскийдің СІМ басшысы граф К.Несселродқа Орта Азиядағы британдық агенттердің тіміскі әрекеттері туралы хаты.]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/Sobolev/text.htm |title=А. Н. Соболев. Орыстар Үндістанға жорық жасай алады ма|accessdate=2007-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929122011/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/Sobolev/text.htm |archivedate=2007-09-29 |deadlink=yes }}</ref>. Сонымен бірге Ресейдің саясаты британ озбырлығынан қорғауға бағытталған қорғаныс ретінде бейнеленеді. Қарсыласудың негізгі қисыншылдарының бірі әскери әкімші және тарихшы [[Михаил Африканович Терентьев|М.А.Терентьев]] болды, ол үш томдық «Орталық Азияны жаулап алу тарихы» мен Ресей мен [[Англия]]ның аймақтағы саясаты туралы бірқатар мақалалар жазды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Terentjev/pred.htm М. Тереньтьев. Орта Азиядағы Ресей мен Англия.]</ref>. XIX ғасырда [[Үндістан]] мен [[Орта Азия]]ны бағындыру үшін Ресей мен Британ империяларының қарсыласуы тарихта [[Ұлы ойын]] атауын алды. Оның белсенді қатысушыларының бірі [[Қытай]], ал басқа мемлекеттер бұл шайқаста тек қана ұсақ фигуралар болды. Қарсыласу 1904-1907 жж. «[[Үштік одақ]]қа» қарама-қарсы (''A-Entente'' — Германия, Аустрия-Мажарстан және Италия) [[Ресей империясы|Ресей]], [[Ұлыбритания және Ирландия біріккен патшалығы|Ұлыбритания]] мен [[Үшінші Франция Республикасы|Францияның]] [[Әскери блок|әскери-саяси одағы]] — Антанта құрылғанда, XX ғасырдың басында аяқталды. == Басқармасы == {{main|Түркістанның әкімшілік басқару жүйесі}} 60-жылдардың ортасына дейін Орта Азияға қатысты істер Орынбор генерал-губернаторлығының қарауында болды. Астанасы [[Ташкент]]те болған [[Түркістан облысы (Ресей империясы)|Түркістан облысының]] құрылуымен жағдай аздап өзгерді: аймақ әлі де [[Орынбор]]ға бағынышты болды. Оларды бөліп тұрған [[Қазақ даласы|Ұлы дала]] болып жатқан оқиғаларға тиімді және дер кезінде әсер етуге ықпал етпеді, ал генерал-губернатор әкімшілігі мен аймақтық билік арасындағы дүрдараз қарым-қатынастың онсыз да реттелген аймақтық басқару жүйесін шиеленістірді. 1866/67 жылдың қысында Түркістан облысының мәртебесі мен жаңа аймақтардың әкімшілік құрылымы мәселесін талқылау үшін Орталық Азиядағы әскер министрі [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д.А.Милютин]] төрағалығымен Арнайы комитет құрылып, құрамына, Орынбор генерал-губернаторы [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]], Бас штабтың бастығы [[Федор Логгинович Гейден|Гейден]], Орта Азиядағы соғыс қимылдарының тікелей қатысушылары — [[Михаил Григорьевич Черняев|Черняев]], [[Дмитрий Ильич Романовский|Романовский]] мен [[Илларион Иванович Воронцов-Дашков|Воронцов-Дашков]], сондай-ақ «Дала комиссиясы» деп аталатын мүшелері — [[Николай Карлович Гирс|Гирс]], [[Карл Казимирович Гутковский|Гутковский]], [[Александр Константинович Гейнс|Гейнс]], [[Александр Петрович Проценко|Проценко]] және т.б кірді. Комитет мүшелері барлығы дерлік бірауыздан (Крыжановскийді қоспағанда) Түркістан облысын Орынбор генерал-губернаторлығынан бөліп, дербес әкімшілік пен жеке әскери округ құрған жөн деген қорытындыға келді<ref name="Глущенко">Глущенко Е. А. '[http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Ресей Орталық Азияда. Жаулап алу және қайта құру.]'' — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 б. — (Ұмытылған және белгісіз Ресей. Алтын топтама). ISBN 978-5-227-02167-0, Б. 136.''</ref>. Барлық азаматтық және әскери билікті тек бір тұлғаға жұмылдырылған, тек императорға ғана жауапты - Түркістан генерал-губернаторы ұсынылды. 1876 жылы 11 сәуірде император [[II Александр (Ресей)|II Александр]] [[Түркістан генерал-губернаторлығы]]н құру жөніндегі арнайы комитеттің жобасын мақұлдады (тиісті жеке жарлық 23 шілдеде шығарылды). Жаңа империялық шет аймақтың пайда болуы Орта Азия жерлерін жаулап алудың бастапқы кезеңінің аяқталуын білдірді, өйткені империяның шекарасының кеңеюі мен жаңа аумақтардың дамуы аймақтың әкімшілік құрылымы туралы мәселені шешуді талап етті. Сонымен қатар, Түркістан генерал-губернаторлығына Ресейдің аймақта одан әрі ілгерілеуін қамтамасыз ететін плацдарм және сол уақытта — Ұлыбританияның Орталық Азияға әскери-саяси экспансиясын одан әрі орналастыруға қарсы бастион рөлі жүктелді. Бұл мәселелерді шешу қажеттілігі Ресейдің Түркістандағы ұзақ жылдар бойы жүргізген саясатының ерекшеліктерін анықтап, оның негізгі бағыттарын айқындады. 23 сәуірде «Түркістан генерал-губернаторлығының аймақтарында басқару туралы уақытша ереже» бекітілді, оған сәйкес Түркістан генерал-губернаторлығына «жобада көрсетілген негіздерге сүйене отырып, сол аймақты ұйымдастыру үшін пайдалы деп санайтын шаралардың бәрін қабылдауға» құқық берілді. == Этникалық құрамы == [[Сурет:Prokudin-Gorskii-53.jpg|thumb|right|250px|Сарт қария ([[Сергей Михайлович Прокудина-Горский|С. М. Прокудина-Горскийдің]] суреті)]] [[Ресей империясы]] кезіндегі және қазіргі [[Орта Азия]]ның этникалық құрамын салыстыру кейбір шатасуларды тудыруы мүмкін, себебі ресми үкіметтік құжаттарда белгілі бір халықтардың өз атауынан өзгеше атаулар қолданылған, сонымен қатар олардың аталуына байланысты қазір Орталық Азияның титулдық халық республикаларына кіретін немесе олармен ассимиляцияланған халықтар. Ресей империясы кезінде Орта Азия иеліктерінің этникалық құрамы келесідей болды: * '''Өзбектер''', 1897 жылғы мәліметтер бойынша, Самарқан облысы тұрғындарының ана тілі бойынша таралуы келесідей болды: [[Өзбек тілі|өзбек]] — 507 587, [[Тәжік тілі|тәжік]] — 230 384, [[Қазақ тілі|қырғыз-қайсақ]] — 63 091, [[Ұйғыр тілі|қашғар]] — 19 993, [[Сарттар|сарт]] — 18 073 . Ресей елшілері мен шетелдік дипломатиялық миссия өкілдері Орталық Азиядағы өзбектер туралы кең ақпарат береді. 1820 жылдары Хорезмге барған Е.К.Мейендорф «Хиуаның тұрғындары - өзбектер, елдің жаулап алушылары мен қожалары» деп атап өтті. Мажар шығыстанушысы Вамбери 1863 жылы былай деп жазды: «Бұхара хандығында өзбектер басым халық, өйткені әмірдің өзі де маңғыт тайпасынан шыққан өзбек, сондықтан олар елдің қарулы күштерін құрайды». Вамбери Қоқан хандығының өзбектерін талқылап, былай деп атап өтті: Қоқан өзбектері «халықтың шынымен отырықшы бөлігін құрайды...». * '''Қырғыздар''' ** '''Қарақырғыздар''' немесе ''таулы қырғыздар'' (''алай және алатау қырғыздары'') — негізінде, қазіргі [[Қырғызстан]]ның [[қырғыздар]]ы. ** '''Қырғыз-қайсақтар''' (''күнгейорал қырғыздары, көшпелі қырғыздар, жазық'' немесе ''дала қырғыздары'' атаулары да қолданылды) қазіргі [[Қазақстан]] аумағында және оған іргелес Ресей облыстарының аумағында, сондай-ақ Өзбекстанға жартылай қосылған [[Қарақалпақстан]], [[Мырзашөл]] мен [[Ташкент уезі]]нде көшіп-қонып жүрген. XX ғасырдың 20-жылдардан бастап [[қазақтар]] деп аталды. ** '''Қырғыз-қарақалпақтар''' қазіргі [[қарақалпақтар]]. Кейде зерттеушілер оларды қырғыз-қайсақтардың этнографиялық тобына сілтеме жасай отырып, жеке халық ретінде бөліп көрсетпейді. * '''[[Сарттар]]''' — XIX - XX ғасырдың басындағы Ферғана мен Хорезмдегі отырықшы халықтың бір бөлігінің жалпы атауы. ҮКЭ мәліметтері бойынша, 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін отырықшы өзбектерге және ішінара жазық тәжіктерге қатысты «сарт» атауын негізінен өзбектер, қырғыздар мен қазақтардың жартылай көшпелі бөлігі қолданған. Ташкентте, Ферғана мен Хорезм шұраттарында және Оңтүстік Қазақстанда бұл отырықшы халықтың өзіндік атауы болды. Қазіргі өзбектердің құрамына енген Орта Азияның байырғы отырықшы халқы. [[Сурет:Jewish Children with their Teacher in Samarkand.jpg|thumb|250px|Бұқарлық яһудилер — Самарқанда мұғалімі бар яһуди ұлдарының тобы ([[Сергей Михайлович Прокудин-Горский|С.М. Прокудин-Горскийдің]] суреті)]] * '''[[Тәжіктер]]''' — парсы-тәжік континуумының әр түрлі диалектілерінде сөйлейтін және қазіргі [[Иран]]ның шығысы мен солтүстік-шығысында, [[Ауғанстан]]да, [[Тәжікстан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Пәкістан]]да орналасқан аймақтарда мекендейтін иран халқы. Тәжіктердің дәстүрлі жерлері [[Ферғана аңғары]]н, Шашты ([[Шыршық (өзен)|Шыршық]] өзенінің алқабындағы аймақ), [[Зерафшан өзені|Зерафшан]] өзенінің аңғарын, Әмударияның жоғарғы алабын (Пәнеж), Муғраб пен Кабулды, сондай-ақ Гилменд пен Аргандаб алаптарын қамтиды. * '''Қыпшақтар''' — отырықшы сарттар және көшпелі қырғыздармен салыстырғанда, бұрынғы Қоқан хандығының басқаруда басым рөл атқаратын көшпелі халық. ХІХ ғасырдың аяғында қыпшақтардың өзі жеке халық ретінде болмады; қыпшақтар хандықты басқаруда шешуші қызметтерді атқарған өзбек, қазақ және қырғыз руларын білдірді. * '''Татарлар''' — Еділ бойындағы [[татарлар]] орыс қалалары, қазақтар, Орта Азия мемлекеттері арасындағы сауда қатынастарында олардың мұсылмандық сенім мен ортақ тілге тиесілі болуына және сонымен бірге Ресей мемлекетіне тиесілі болуына байланысты маңызды рөл атқарды. Орыс Азияның барлық қаласында дерлік татар аудандары болды, Қазақстанның барлық қаласында дерлік алғашқы мешіттер татар көпестерінің ақшасына салынған. Татарлардың бір бөлігі казак әскерлерінде қызмет етті. * '''[[Түрікмендер]]''' — Хиуада билік жүргізеген өзбектерден айырмашылығы Хиуа хандығы мен Ахалтеке шұратының көшпелі халқы. * '''[[Бұхара яһудилері]]''' — Бұхара мен Қоқан хандықтары қалаларының халқы. Кейбір аңыздарға сәйкес, олар Орта Азияда тұтқындалған яһудилерді бағынышты Азия қалаларына қоныстандырған [[Ассирия|Ассирия патшалығы]] кезеңінде пайда болған. * 1862-1877 жылдардағы [[Дүңгендер көтерілісі|ұйғыр-дүңген көтерілісі]] жеңіліске ұшырап, 1881 жылы орыс әскерлері [[Құлжа]]дан шығарылғаннан кейін бірнеше ондаған мың [[ұйғырлар]] мен [[дүңгендер]] [[Жетісу облысы]]на қоныс аударды. === Ресей империясы Түркістанының ірі қалалары === {| class=wikitable !colspan="3"| Түркістанның ірі қалалары |- !colspan=3| 1897 жылғы санақ |- ! № ! Қала ! Тұрғындары |- | 1. | [[Ташкент]] | {{сан|155673}} |- | 2. | [[Қоқан (қала)|Қоқан]] | {{сан|81354}} |- | 3. | [[Наманған]] | {{сан|62017}} |- | 4. | [[Самарқан]] | {{сан|61128}} |- | 5. | [[Әндіжан]] | {{сан|60627}} |- | 6. | [[Марғылан|Ескі Марғылан]] ([[Марғылан]]) | {{сан|36490}} |- | 7. | [[Ош]] | {{сан|34157}} |- | 8. | [[Хожанд]] | {{сан|30109}} |- | 9. | [[Верный]] ([[Алматы]]) | {{сан|22744}} |- | 10. | [[Истаравшан|Ұлытөбе]] ([[Истаравшан]]) | {{сан|20621}} |- |} == Ресейдің отаршылдық саясаты == [[Сурет:Gorskii 04653u.jpg|thumb|left|250px|Бұхарадағы жергілікті шенеунік (С.М. Прокудин-Горскийдің суреті)]] Орта Азияның кең аумақтарын басқару өте қиын болды. Әкімшілікті ұйымдастыруға ресурстар да, дайындалған шенеуніктер де жеткіліксіз болды. Терентьев былай деп жазды: «... Түркістан уездерін үлкен орыс ауылына құрамы мен мазмұны бойынша әрең сәйкес келетін әкімшілік басқарады. Уез басшысы, аға көмекші, жергілікті тұрғындардың кішісі және, мүмкін, хатшы - міне бітті». Мемлекет бойынша орташа мәнге сәйкес бір шенеунікке — 707 адамнан келсе, Орта Азияда — 2112 еді. Жалақылары аз бола әскери адам болған шенеуніктер өздерінің мемуарларында жазылған мейірімділікпен ерекшеленбеді, исламның жергілікті дәстүрлері мен заңдарын, жергілікті тілдерді білмеді және құрметтемеді, олар өз міндеттерін ішінара, толықтай жергілікті тұрғындарынан алынған көмекшілеріне жүктеді. Шын мәнінде, ханның шенеуніктерін «тамақтандыру» дәстүрлі жүйесіндегі жағдай халыққа ауырлай түсті, өйткені енді орыс әкімшілігінің тәбетін ескеру қажет болды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/181-200/193.htm 1845 ж. 28 қыркүйек. — Сібір қазақтарының шекара басқармасы журналынан осы басқарма қызметкері Белаштың қазақ халқынан алынған көптеген ауыр алым-салық туралы.]</ref>. [[Сурет:Prokudin-Gorskii Russians in Central Asia.jpg|thumb|right|250px|Қоныс аударатын қыстақ. Орта Азия (С.М. Прокудин-Горскийдің суреті)]] Облыстар округтарға, болыстарға, ауылдарға (қыстақтарға) бөлінді. Ауылдың құрамында 50-ден 70 түтінге дейін болды, 10-12 ауыл болыс, 10-15 болыс - белгілі бір аумағы бар округ құрды. Әкімшілік билікті сақтап қалған аға сұлтандар, негізінен, үкіметтің ұстанымын нығайтуға шақырылды. Болыстардың басында 12-дәрежелі шенеуніктерге теңестірілген болыс сұлтандары, ауылдардың басында ауыл ақсақалдарына теңестірілген ауыл старшиналары тұрды. Жергілікті әкімшіліктің сайлауы және «жергілікті тұрғындар» арасынан ең төменгі әкімшілік лауазымдарға тағайындау: болыс меңгерушісі, елуліктері, қыстақтық және ауылдық ақсақалдары, қала старосталары (құрбашылар) мен ру басылары, сұлтандар, жергілікті сот (қазылар мен билер), тілмаштар (аудармашылар), — аукционға айналды, өйткені параға салынған ақша кейіннен паралар және сыйлықтар жүйесімен ақталды. Оның үстіне сайлаудың өзін патша әкімшілігі кез келген уақытта алып тастай алды. 1862 жылы жерлестерінің өмірін жақсартуға ынталы Ш.Уәлиханов сұлтан болып сайланған, бірақ генерал-губернатор сайлау нәтижелерін ешқандай түсіндірусіз жойған кезі мысалдардың бірі. Аймақты жаулап алғаннан кейін, орыс әкімшілігі жергілікті мұсылман халықтарының тұрмыс-тіршілігін бұзбауға тырысып, аздап өзгеріс енгізіп, отырықшы халықтар үшін шариғат бойынша (мұсылмандардың діни заңы) қазылар соты мен көшпелілерге арналған әдет-ғұрып бойынша билер сотын сақтап қалды. Алайда бұл соттардың жетілмегендігі көп ұзамай анық болды. Қазылар мен билер (1886 жылдан бастап халық соты) барлық жерде пара алды. Істер бірнеше айға, кейде жылдарға созылды. Соттар, әсіресе, туыстық байланыстары берік билер, тайпаластарының пайдасына орай шешімдер қабылдады. Сонымен қатар, соттар мұсылман заңнамасы, әдет-ғұрып, сондай-ақ Ресейдің сот заңнамасы туралы көп білмеді. Әсіресе билер дайын болмады. Олардың көпшілігі сауатсыз, тоғышар еді. Мұсылман қауымы халық соттарының шешімдеріне үнемі шағымданатын, бірақ кек алудан қорқып, жоғары тұрған Ресей сотына апелляция түсірмеді. Саны жағынан жеткіліксіз, әсіресе жергілікті тілдерді білетін шенеуніктері болмаған орыс әкімшілігі, халық соттарының шешімдерін тексермеді. Ресей жұртшылығының көптеген өкілдері Түркістан халық сотымен танысып, оны жою қажеттілігі туралы жазды. Түркістанның сот ісін жүргізу жүйесін жан-жақты зерттеген аймақтық зерттеуші Н.Дингельштедт кемшіліктер массасының көптігімен халық сотының бір артықшылығы бар - бұл әкімшілікке еш шығынсыз екенін жазды. Халық сотының жұмысына ақы - бұл сыйақы сомасының 10%-ы болды<ref>[http://www.ca-c.org/journal/11-1997/st_13_kaganovich.shtml ТҮРКІСТАНДЫ ПАТШАЛЫҚ ОТАРЛАУДЫҢ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221053349/http://www.ca-c.org/journal/11-1997/st_13_kaganovich.shtml |date=2017-02-21 }}</ref>. Сонымен қатар, екі жақ бір-бірінің тілін білмеуді алдау, қорқыту немесе қарапайым алаяқтық үшін белсенді түрде қолданды. Шенеуніктердің біразы жергілікті тілдерді білді. Әдетте әкімшілер көмек сұрап аудармашыларға жүгінді, олардың қызметтерінде негізінен түркі тілдерін түсінетін татарлар болды. Көптеген әкімшілік және сот істерінің тағдыры көбінесе сауатсыз аудармашы жасаған аудармаға байланысты болды. 1905 жылы Түркістан генерал-губернаторы Д.И.Суботич: «Біз Түркістанға қырық жыл бойы иелік етіп келеміз және осы күнге дейін кем дегенде бірнеше жергілікті тілдерді білетін әкімшілік қызметкерлерін саусақпен санауға болады. Сот бөлімінде олар одан бетер аз. Істің жағдайы апатты. Басқарылғандар мен сотталғандардың сөзін түсінбей, халықты қалай басқаруға болады, дауларды қалай шешуге болады? ... Мен әкімшіліктің барлық шенеуніктеріне, соның ішінде уез басшыларына аудармашыларды бақылау үшін өз аймағының тұрғындарының тілін бір жыл бойы үйренуді ұсынуды қажет деп есептеймін, бұл біздің азиялық шетіміздегі жара. ... Әрине, орыс тілін жергілікті халық массасы арасында тарату шараларын қолдану қажет; бірақ бұл үлкен міндет, бүкіл ұрпақтың жұмысы, ал қарама-қарсы мәлімдеме тез нәтиже беруі керек»<ref>{{Cite web |url=http://www.ferghana.ru/zvezda/vydrin.html |title=Өзбекстандағы тіл саясаты. Фитрат, Поливанов, Сталин және басқалар... |accessdate=2007-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070405155031/http://www.ferghana.ru/zvezda/vydrin.html |archivedate=2007-04-05 |deadlink=yes }}</ref>. Мұсылман дінбасыларын мемлекеттік қолдаудан айырған Ресей үкіметі бастапқыда жергілікті халықтың діни өміріне араласпады. Жаулап алғаннан кейін дін қызметкерлері жанбасылық салықтан толық босатылды, бірақ уақыптардың құқықтары шектеулі болды. Оларға бұрын босатылған жер салығы мен басқа да салықтар салынды. Уақып жерлерінің бір бөлігі мемлекеттік жер қорына тәркіленді. Жоғарғы сот — қазы-калона лауазымы жойылды. Патша үкіметі [[Араб түбегі|Арабстандағы]] індетті сылтауратып, 1900 жылға дейін жергілікті дін қызметкерлеріне үлкен табыс әкелген қажылыққа тыйым салды. Әкімшілік шаралардан қорыққан мұсылман дінбасылары бейбіт уақытта ресейліктерге қарсы ашық үгіт жүргізуден аулақ болды. Жаңа жерлерді қосу барысында патша үкіметі казак қоныстарын ұйымдастыру арқылы жағдайын нығайтуға тырысты. Жетісу әскерін ұйымдастырудан басқа, 1875-1877 жылдары Орал казак-ескі наным-сенушілерін [[Әмудария]]ға қазіргі [[Қарақалпақстан]] жеріне қоныстандыру ұйымдастырылып, екіжақты мақсатқа қол жеткізілді — Жайық ескі наным-сенушілерге діни себептермен және жаңа жаулап алынған жерді отарлауға байланысты ант беруден бас тартқанды үлгі ретінде жазалау. [[Сурет:PG - Semireche Cossack.jpg|thumb|right|250px|Жетісу казагы (С.М. Прокудин-Горскийдің суреті)]] XIX ғасырдың аяғында Ресей мен Украина губернияларынан шаруаларды Түркістан жерлеріне қоныстандыру басталды. «Түркістан өлкесін басқару туралы ережеге» сәйкес, «ауыл тұрғындарына жататын христиан дінінің орыс бодандарына» ғана қоныс аударуға рұқсат етілді. Көшіп-қонған шаруалар жаңа жерлерде жан басына 30 ғұшыр жер алуы тиіс еді. Бұл үдеріс аштық жылдарында және әсіресе Столыпин реформаларының басталуымен күшейе түсті. [[Ресей империясының халық санағы (1897)|1897 жылғы санақ]] бойынша Түркістанның орыс халқы жалпы халықтың (Орал облысы мен Бөкей Ордасын қоспағанда) 8 миллионының 700 мыңдай адамын құрады<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=117 1897 ж. Ресей империясы халқының бірінші жалпы халық санағы. Халықтың ана тілі мен аймақтар бойынша таралуы]</ref>. Оның жартысынан көбі [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу]] мен [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]] облыстарында өмір сүрді. 1916 жылға қарай бұл аймақтар халқының 1/4 және 1/10 бөлігі орыстарға тиесілі болды. 1906-1912 жылдар аралығында 438 мыңнан астам шаруа қожалықтары Ақмола, Торғай, Орал және Семей облыстарына қоныс аударды. Келгендердің жартысынан көбі ауыл шаруашылығында, шамамен төрттен бір бөлігі әкімшілік, сот және әскери-полиция құрылымдарында, ал әрбір оныншысы өнеркәсіпте жұмыспен қамтылды. Көшіп-қонған шаруалар әдеттегі дақылдарын: бұрын Түркістанда елеусіз болған жаздық бидай, қарабидай, сұлы, жүгері, картоп, беде, зығыр, қырыққабат, қызанақ, қант қызылшасын әкелді. Сонымен қатар, жергілікті тұрғындар мал шаруашылығының шөп дайындау сияқты элементін қолдана бастады, өйткені бұған дейін үнемі қыстық өлім-жітіммен болатын отарлы қыстық өрісі болған. Жалпы алғанда, белгілі бір еңбек бөлінісі болды: жергілікті халық мал шаруашылығында, мақта мен бақша өсіруде, дәстүрлі қолөнерде жұмыс істеді, орыс қоныс аударушылары нан, көкөніс жеткізді, сүтті мал шаруашылығымен айналысты. Алайда, 1911 жылы қаңтарда Түркістан генерал-губернаторының кеңесінде атап көрсетілгендей, «... Түркістан жер иелену жағдайында қажет қарқынды егіншілікке және жоғары мәдениетті өңдеуге көшу, тәжірибе көрсеткендей, православиелік орыс халқы өте баяу және үлкен қиындықпен орындалды, бұл жергілікті халықтың, кәдімгі мақташылар, жүзімшілер мен бағбандармен бәсекелестікте өз қожалығының табысына үлкен үміт артуға негіз бермейді». Ал Кеңестің 1911 жылғы 3 ақпандағы отырысында қоныс аударушылардың тағы бір мәселесі атап өтілді: «... орыс қоныс аударушылары ... өз хал-ахуалына қанағаттанбау салдарынан шарапқа деген ерекше бейімділіктен зардап шегеді. Бұл кемшілікпен көбінесе маскүнемдіктен әлсіреген орыс халқына жек көрушілікпен қарайтын жергілікті еңбекқор халық тұратын аймақтың табысты отарлаушылары бола алмайды» (Журнал Совета Туркестанского генерал-губернатора № 1 за 13.1.1911, ЦГА Узбекистана, ф. 717, оп. 1, д. 48, л. 86.). К.Кауфман Түркістан өлкесін басқарған кезде, ол әсіресе Территорияның егіншілік аудандарын қоныс аударушылардан қорғап, оларға Жетісу облысының далалы аймақтарының бос жерлерін қоныстандыруға мүмкіндік берді. Ол еуропалықтардың, оның ішінде орыстардың жергілікті тұрғындардан жер сатып алуына тыйым салды. Сондықтан Түркістанның орыс басқармасының алғашқы жиырма жылында бұл аймаққа тек 2170 шаруа қоныстанушысы ресми түрде қоныстанды. Кейінгі жылдары жергілікті әкімшілік шаруалардың ағынын тежеуге тырысты, бірақ орталықтың қолдауынсыз оны тоқтата алмады. 1890-жылдардың басында Орталық Ресейдегі аштыққа байланысты өлкеге өз еркімен қоныс аударушылардың үлкен толқыны ағылды. Келген 15 мыңның ішінде Түркістан әкімшілігі жергілікті тұрғындардан тартып алынған жерлерге тек 2 мың шаруаны орналастыра алды. Қалған орыс қоныс аударушылары қайыршылық күйде болды. Генерал-губернатор А.Вревский соғыс министріне жазған хатында байырғы халықтан тартып алынған жерлеріне қатысты наразылықтары туралы хабарлап, қоныс аударушылардың жаңа легінен қорқатынын білдірді. Соғыс министрі ең көп қоныс аударушыларды берген Тамбов, Самара және Пенза губернияларының басшыларына Түркістан өлкесіне өз еркімен қоныс аударуды тоқтату бойынша шаралар қабылдау туралы нұсқаулар алды. Алайда, өлкеге өз еркімен қоныс аудару жалғаса берді және әкімшілік шаруаларды орналастыру үшін жергілікті тұрғындардан жерді тартып алуға мәжбүр болды. Әкімшіліктің бұл әрекеттері мұсылман халқының алаңдаушылығын туғызды және Сырдария облысының әскери губернаторы Н.Королков жазғандай, ауыр толқуларға әкелуі мүмкін еді. [[Сергей Юльевич Витте|С.Витте]] Түркістанда мақта өндірісінің қысқаруынан қорқып, Мәскеудің өндірістік фирмаларының әсерінен бұл өлкеге орыстардың қоныс аударуына қарсы болды. Соғыс министрімен бірге 1896 жылы Жетісу облысына қоныс аударуға тыйым салатын үкіметтің шешіміне қол жеткізді. Ал келесі жылы, яғни 1897 жылы Түркістан генерал-губернаторы үкіметтің шешімін күтпестен, өз бұйрығымен өлкенің қалған бөлігіне қоныс аударуға тыйым салды. Бірақ өз еркімен қоныс аудару жалғасып, Түркістан әкімшілігі мұсылман жерлерін өз еркімен басып алуға қарсы шаралар қабылдады. Бір жағынан Еуропалық Ресейде жердің жетіспеушілігі, екінші жағынан тегін жер алу мүмкіндігі туралы ақпарат орыс шаруаларын орнынан көтеріп, Оралға, Сібірге, Түркістанға айдады. Түркістан өлкесінде қоныс аударушылардың ең көп бөлігі Ресейдегі жер құны жоғары қаражер аудандары, Воронеж, Самара және Саратов губернияларынан келді. Орталық әкімшілік Түркістан әкімшілігі өкілдерінің көпшілігінің қарсылығына қарамастан, шаруалар отарлауын жалғастыруды жақтады. Бұл ұстанымды [[II Николай]] да қолдады. келген қоныс аударушылардың орналасуы туралы ой-пікірлер жазылған Жетісу облысы әскери губернаторының 1904 жылға арналған есебінде, патша: «біз бұл өлкені отарлауды табанды түрде жылжытуымыз керек» деп жазды. Қарар қоныс аудару саясатына күшті серпін берді. Сырдария мен Жетісу облыстары қоныс аударатын аймақ болып жарияланды. Бұл аудандардан тегін жер табу міндеті ауыл шаруашылығы және мемлекеттік мүлік министрлігіне бағынышты Қоныс аудару басқармасының лауазымды тұлғаларына жүктелді. Ресейдің орталық аймақтарындағы ашаршылық 1905-1906 жылдары Түркістан өлкесіне бірнеше ондаған мың қоныс аударушыларды айдап әкелді, ал Қоныс аудару басқармасының шенеуніктері жергілікті тұрғындардан артық жер іздеп, ынта-жігермен кәсіпке кірісіп кетті. Шенеуніктер өздерінің іс-әрекетінде жергілікті тұрғындар қазылар мен билердің көмегімен өздеріне үлкен көлемде жер жазып алған, олар іс жүзінде өңдемеген деген пікірді басшылыққа алды. Қоныс аудару комиссияларының әрекеті жергілікті мұсылман халқы мен Түркістан әкімшілігін дүр сілкіндірді. Жетісу облысының әскери губернаторы 1907 жылы генерал-губернаторға «жиырма мыңнан астам өз еркімен қоныс аударушылар... негізінен қаңғыбастар жер бөлуді күтеді. Қоныс аудару партиясы оларға суармалы, мекендері мен егістік жерлері бар ең жақсы қырғыз жерін бермекші. Мұндай әрекеттердің нәтижесі - қырғыздардың қазіргі дүрбелең жағдайынан бүлікке көшуі болады». Ферғана облысының әскери губернаторы да көтерілістен қорықты. Сол жылы ол ресейлік отарлауға шешуші кедергілер қою қажеттілігі туралы «орыстарға қарсы онсыз да созылмалы ашыту жағдайында болған Ферғананың жергілікті тұрғындарын қоздырмау үшін...» , әрі қарай - «бұл жерде ешқандай жағдайда орыс қоныс аударушылардың болуы мүмкін емес» деп жазды. Жергілікті әкімшіліктің Қоныс аудару басқармасының шенеуніктеріне теріс көзқарасының тағы бір себебі - генерал-губернаторға тәуелділіктен босаған, жер саясаты саласында үлкен өкілеттіктерге ие болу. Осылайша жергілікті әкімшіліктің өкілеттіктері қысқартылды, бұл оның мұсылман және орыс тұрғындары алдындағы беделін түсірді. Орыс қоныс аударушылар жергілікті тұрғындардан жерді тартып алуға әкімшіліктің көзқарасын біле отырып, жергілікті билікті елемей, басқарманың шенеуніктерімен айналысқанды жөн көрді. Бұл көзқарас әкімшіліктің ызасын келтірді. К.Пален Түркістанға барғаннан кейін, Түркістанда отарлау үшін аз мөлшерде бос және қолайлы жердің көп мөлшерде суару жұмыстарын қажет ететінін баяндамада көрсетті. Алайда, әскери министрлер қоныс аудару мәселесі бойынша патшаның пікірін біліп, Түркістан генерал-губернаторларына белсенді қолдау көрсетпеді. 1910 жылы желтоқсанда үкімет Қоныс аудару басқармасына қоныс аудару жер теліміне көшпелілердің жерлерін тартып лау құқығын берді. Қоныс аудару шенеуніктері бұл құқықты пайдалана отырып, қазақтардан жайылымдық жерлерді ғана емес, сонымен қатар егістік жерлері бар қыстақтарды да тартып алды. Тәркілеу қазақтарды ресми түрде отырықшы өмір салтына көшуге және осылайша өздерінің ата-бабаларының жерлерін бекітуге мәжбүр етті. Негізінде олардың көпшілігі егіншілікпен де, мал бағумен де айналысқан. Бұны мал бағу үшін жерді артық деп жариялаған Қоныс аудару басқармасының шенеуніктерінен жасыру қиын болды. Қоныс аудару әкімшілігіне жергілікті тұрғындар мен жергілікті әкімшілердің шағымдары ештеңеге әкелмеді. Бұл жерлерге бұрын мүлде белгісіз болған дәрігерлердің, инженерлердің, қоныстандырушылардың, суарушылардың, агрономдардың, мал дәрігерлерінің және басқа да мамандық өкілдерінің келуі отаршылдықтың маңызды факторларының бірі болды. Жергілікті халықты еуропалық мәдениетпен таныстырудың бір жолы, патша үкіметінің ойынша, орыс тілін басымырақ оқытатын [[Орыс-түзем мектептері|орыс-жергілікті тілді мектептер]] мен училищаларды құру болуы керек еді. 1890-жылдардан бастап барлық өтінімдер тек орыс тілінде берілуі керек болды, нәтижесінде еуропалық білімге қажеттілік күрт өсті. Мектептен оқушылардың орыс және орыс-түзем мектептеріне кетуін азайтуға тырысқан мұсылман дінбасылары үкіметтік мектептерге қарсы үгіт жүргізді. Көптеген ата-аналар мемлекеттік мектептерде балаларына дәстүрлерді сақтауға, ислам дінін сақтауға және ата-аналарын құрметтеуге үйретпейді деп қорқып, балаларына дәстүрлі мұсылмандық білім беруді жалғастырды. Ата-аналардың салыстырмалы түрде аз бөлігі ғана балаларын мемлекеттік мектептерге беріп, осылайша балаларына орыс қызметінде мансап жасауға немесе делдалдық саудада табысқа жетуге мүмкіндік беруге тырысты. Балаларға тек діни ғана емес, жалпы білім беретін, соның ішінде орыс тілін де үйрететін жаңа әдістемелік мектептер ата-аналардың кейбіріне оңтайлы жол болды. Бұл мектептердің танымалдығы тез өсті. 1908 жылы олардың саны 35 болса, 1916 жылы Түркістан облысында 92 болды. Соған қарамастан, бұл сан 1913 жылы Түркістан облысында жұмыс істейтін 7665 мектеп пен медресемен салыстырғанда аз болды. Жаңа әдістемелік мектептер санының өсуі мұсылмандық мектептерді өзгерту идеясының жақтаушылары [[Жәдитшілік|жәдиттер]] мен [[Түркішілдік|пантүркішілдердің]] позициясының күшеюіне куә болды. Бұл Түркістан әкімшілігінің қорқынышын оятты. Жаңа әдістемелік мектептердің өсуі мұсылман дінбасыларының алаңдаушылығын туғызды. Олар мектептер мен медреселердегі оқушылар санының азаюынан, оның идеологиялық әсерінің төмендеуінен қорықты. Патша әкімшілігі Орта Азиядағы орыс жеңісінің жемісін тек православ орыс халқы пайдалануы керек деп есептеді. Сондықтан Түркістан шетелдік, яһуди және татар капиталдарына жабық болды. Осы санаттар Түркістанда, оның ішіндегі қалаларда жер алу мүмкіндігінен айырылды. Бірақ бұл ресейлік саудагер мен өнеркәсіпшіні бәсекелестіктен құтқармады. Жергілікті жер мен тілді жақсы білетін Орта Азияның байырғы тұрғындары - жылжымайтын мүлікке ие болуға құқығы бар мұсылмандар мен бұхаралық яһудилер метрополия өнеркәсіпшілерімен тез коммерциялық байланыс орнатып, бәсекелестік күресте әкімшіліктің протекционистік қолдауын иеленген орыс саудагерлерін жеңе алды. Бұл жеңіс мақта өнеркәсібінде ерекше байқалды. Орыс саудагерлері мен өнеркәсіпшілері Түркістан шаруашылығының басқа салаларына белсенді түрде капитал салмады. Үндістанның Англияға болғандай Түркістанның Ресейге байытудың көзіне айналмағанына түңілген патша әкімшілігі уақыт өте келе өзінің инвестиция саласындағы шектеулі саясатын мұқият қайта қарауға кірісті. Биржалық сауда мен Түркістан ауыл шаруашылығының өкілдері Орта Азияның шетелдік және «бұратана» капиталдарына ашылуын жақтаушылар болды. Шектеулерді қайта қарауға С.Витте ықпал етті, бірақ ол қызметінен кеткеннен кейін «Түркістан орыстар үшін» деген ұран қайтадан көтерілді. Тек татар капиталының Орта Азияға енуін Министрлер кеңесінің төрағасы П. Столыпин мен Қаржы министрі П. Барк қолдады. Шетелдік және яһудилік капиталдың өкілдерінің ішінде бірнешеуі ғана Түркістаннан зауыттар салу үшін жер алуға рұқсат алды. 1880 жылдың аяғында Күнгей Каспий теміржолының құрылысына қатысты жұмыстар басталды. Бұл жол Каспий теңізін Қызыларбат (1881) пен [[Ашхабад|Асхабад]] (1885) арқылы 1886 жылы [[Қаған (қала)|Жаңа Бұхарамен]] (Қаған) байланыстырды. Ал 1888 жылға қарай жол Самарқанға дейін жетті. Желіні Әндіжанға (1898) және Ташкентке (1899) жеткізу үшін көп жылдар қажет болды. Еуропалық Ресейдегі тоқыма фабрикаларына жеткізу үшін мақта Сырдария мен Ферғана облыстарынан арбамен және түйемен Самарқанға жеткізіліп отырды. Содан кейін жүк пойызға тиелді, ол жерден Каспий теңізіне жеткізілді, сосын кемелерге тиеліп, содан кейін қайтадан пойызға тиелді. Бірнеше рет мақтаны тиеу мәселесін 1906 жылы салынған Орынбор-Ташкент теміржолы шешті, бұл Ферғанадан Мәскеуге жүк жеткізу уақытын бір жарым айдан 18-20 күнге дейін қысқартты. 1915 жылға қарай солтүстіктен Ферғана алқабын, оңтүстіктен Бұхара әмірлігін қамтитын тарамдар салынды. Орта Азия темір жолын күтуде екі мыңға жуық адам жұмыс істеді, олардың көбі орыстар болды. Темір жолдардың құрылысы Орта Азияны Ресейдің өнеркәсіптік орталықтарымен байланыстырып, оларды бүкілресейлік экономикалық нарыққа шығарғандықтан, басталған теміржолдардың маңызы зор болды. Тауар алмасу күрт өсті. Темір жолдардың әскерлерді жеткізу және халықтық көтерілістер мен толқуларды басуда әскери-стратегиялық маңызы болды. [[Орта Азиялық теміржолы|Күнгей Каспий жолының]] құрылысы 1880-1881 жылдары Скобелев түрікмен шұраттарын бағындыруда шешуші фактор болды. Теміржол шеберханалары мен деполары Азияда пайда болған жұмысшы табының діңгегі болды, осылардың құрылуының негізгі көзі жерсіз шаруалар, диқандар мен қоныс аударушы-шаруалар, азып-тозған қолөнершілер мен майдагерлер болды. XX ғасырдың басында, бүкіл Ресейдегідей, айтарлықтай экономикалық көтерілу сезіле бастады, алғашқы өнеркәсіптік кәсіпорындар дами бастады, негізінен мақта және тоқыма кәсіпорындары, сонымен қатар диірмендер, сары май өнеркәсіптері, ауылшаруашылығы шикізатын өңдейтін кәсіпорындар: тері илейтін, май қайнатушы, сабын жасайтын, шарап қайнататын, тұз өндіретін кәсіпшіліктері. Тау-кен өнеркәсібі Алтай мен Орталық Қазақстанда дамыды, онда түсті металдар мен көмірдің бай кен орындары, темір кеніштері жетілдірілді. Батыс Қазақстанда, Орал-Ембі аймағында мұнай өндіру басталды. Түркістан әкімшілігі мұсылман ауыл халқының жерсіздігінің артуына қатты алаңдады. Бұған басты себеп - несие төлей алмау салдарынан диқандардың жұтауы болды. 1912 жылы Түркістан өлкесі шаруаларының жалпы қарызы 156,7 млн рублды құрады. Өлкедегі несиелер жылдық 25-60% және одан жоғары мөлшерде берілді және жеке тұлғалар мен мақта өндіруші кәсіпорындар үшін тиімді табыс көзі болды. Мақта фирмаларының өздері банктен 8 % несие алды. Арзан банктік несие берудің арнайы шарттары оны мақта өсірушілеріне қолжетімсіз етті. Мақта шаруашылығының орталығында - Ферғанада несие берудің ауыр шарттары 1914 жылға қарай барлық шаруашылықтардың төрттен бірін жерсізденуіне әкелді. Диқандардың күйреуі мәселесін жан-жақты зерттеген көптеген ресейлік шенеуніктер мәселенің шешімін шағын, қолжетімді, мемлекеттік несие құрудан көрді. Алайда олардың билікке өтініштері ұзақ уақыт бойы нәтижесіз қалды. Тек 1909 жылы Мемлекеттік банк мұндай несиені ұйымдастыруды қолға алды. Көп ұзамай Түркістанда жинақ пен несиелік серіктестіктер пайда бола бастады. 1914 жылы осындай серіктестіктердің 482 жалпы сомасы 9,78 миллион рубл болатын несие алды. == Көтерілістер мен ұлттық қозғалыстар == [[Сурет:Battle Cossacks with Kyrgyz 1826.JPG|thumb|right|300px|Қазақтар мен казактардың шайқасы]] === Қазақтардың көтерілістері === * [[Көктемір көтерілісі]] (1775—1776) * [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы|Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] (1783–1797) * [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы Әбілғазыұлы қозғалысы]] * [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] (1822—1838) * [[Саржан сұлтанның көтерілісі|Саржан Қасымұлы бастаған көтеріліс]] (1825—1836) * [[Исатай-Махамбет көтерілісі|Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] (1836–1838) * [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] (1837–1847) * [[Есет Көтібарұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысы]] (1847-1858) * [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтеріліс]] (1856—1857) * [[Орал мен Торғай облыстарындағы көтеріліс]] (1868—1869) * [[Адай көтерілісі (1870)|Адай көтерілісі]] (1870–1873) Көтерілісті басудың нәтижесі қазақ жерінде хан билігінің жойылуы және Ресейге түпкілікті қосылуы болды. === 1898 жылғы Әндіжан көтерілісі === {{main|Әндіжан көтерілісі}} === 1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс === {{main|1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс}} [[Сурет:Prokudin-Gorskii-21.jpg|thumb|right|300px|Зындандағы тұтқындар. Прокудин-Горскийдің суреті.]] Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жергілікті халықтың тылдағы жұмыстарға шақыруға байланысты Ресей Түркістанындағы ең ірі көтеріліс. Самарқан, Сырдария, Ферғана, Күнгей Каспий, Ақмола, Семей, Жетісу, Торғай, Орал облыстарының 10 миллионнан астам көпұлтты халқын қамтыған көтерілістің себебі 1916 жылдың 4 шілдесінде [[Хожанд]] қаласында жұмылдырылғандардың тізімін жою талабына байланысты бұқаралық шерудегілерді ату болды. Ресми мәліметтер бойынша, шілдеде Самарқан облысында 25, Сырдарияда — 20 және Ферғанада — 86 бұқаралық қимыл болды. Қазақстанның барлық орталық бөлігін қамтып, ең ұйымдасқан сипатқа ие болған көтеріліс Торғай облысында [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] пен [[Әліби Тоғжанұлы Жангелдин|Әліби Жанкелдин]] басшылығымен кең көлемді ұрыс қимылдарына ұласты, көтерілісшілер Торғай облысының орталығын қоршауға алды. Үкіметке қарсы болумен қатар, көтеріліс орысқа қарсы айқын сипатқа ие болды, өйткені жергілікті тұрғындар өздерінің қиыншылықтарының қайнаркөзін қоныс аударушылар-отаршылардан көрді. Көтерілісшілер қыстақтарды өртеді, қоныс аударушылардың, казактардың, жұмысшылардың отбасыларын өлтірді. Бірқатар жерлерде, әсіресе [[Ферғана аңғары]]нда діни түсініктер қосылды, уағыздаушылар-[[дәруіш]]тер ғазауатқа шақырумен аласаттарды басқарды. Көтерілісшілердің әрекеті [[Алматы|Верный]], [[Ташкент]] және Ресейдің орталығы арасындағы телеграф байланысының үзілуіне әкелді. Казактардан келген жауап әрекеттері де қатыгез болды. Көбінесе тұтқынға алынған көтерілісшілерді сол жерде атып тастайтын немесе алып жүру кезінде өлтіретін. Артиллерия мен пулеметтер кеңінен қолданылды, үкімет тұрақты әскерлерді жіберуге мәжбүр болды, олардың келуімен 1917 жылдың көктемінде көтерілісті жалпы түрде баса алды. == Естелік == [[Сурет:Празднование 25-летия покорения Хивы. Главные участники Хивинского похода 1873 года.png|thumb|right|300px|Хиуаны бағындыруының 25 жылдығын тойлау: 1873 жылғы Хиуа жорығының негізгі қатысушылары]] Әр түрлі әскери операцияларға байланысты «[[Хиуа жорығы үшін» медалі|Хиуа жорығы үшін»]], [[«Қоқан хандығын бағындырғаны үшін» медалі|«Қоқан хандығын жаулап алғаны үшін»]], [[«Көктепені басып алғаны үшін» медалі|«Көктепені басып алғаны үшін»]], [[«1853-1895 ж. Орта Азиядағы жорықтары үшін» медалі|«1853-1895 ж. Орта Азиядағы жорықтары үшін»]] сияқты бірнеше мадалдар берілді. == Тағы қараңыз == * [[Ресейдің азиялық бөлігі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орта Азия тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қырғызстан тарихы]] [[Санат:Өзбекстан тарихы]] [[Санат:Түрікменстан тарихы]] [[Санат:Тәжікстан тарихы]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 3qfpyfnq6krt7ahmrxdqrrvd4g76rik 3650634 3650633 2026-09-03T15:01:54Z Орел Карл 81620 /* Әскери қимылдардың басы */ 3650634 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері |бөлім = |сурет = KarazinNN VstRusVoyskGRM.jpg |сурет атауы = Орыс әскерлерінің [[Самарқан]]ға кіруі |дата = 1853—1895 |орын = [[Орта Азия]] |себеп = |нәтиже = [[Ресей империясы|Ресей]]дің жеңісі |өзгерістер = Орталық Азия Ресейге қосылды |қарсылас1 = {{flagicon|Ресей}} [[Ресей империясы]]<br />Ресейшіл тайпалар |қарсылас2 = {{flagicon image|Flag of the Kazakh Khanate.svg|border}} [[Қазақ хандығы]]<br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Қоқан хандығы]]<br />{{flagicon image|Flag of Emirate of Bukhara-Buxoro Amirligi Bayrog'i.svg|border}} [[Бұхара әмірлігі]]<br />{{flagicon image|Bandera de Khiva abans 1917.svg|border}} [[Хиуа хандығы]]<br />[[Түрікмендер|Түрікмен]] тайпалары<br />{{flagicon image|White Banner of National Liberation.svg|border}} [[Қырғыздар|Қырғыз]] тайпалары<br>[[Іле сұлтандығы]]<br /> {{flagicon image|Flag of Afghanistan (1880–1901).svg|border}} [[Ауғанстан әмірлігі]]<br />''жанама:''<br>{{flagicon image|Flag of China (1889–1912).svg|border}} [[Цинь империясы]]<br />{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg|border}} [[Британ империясы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{flagicon image|Russian Imperial Standard 1834.png|border}} [[I Николай]]<br>{{flagicon image|Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|border}} {{flagicon|Ресей}} [[II Александр (Ресей)|II Александр]]<br>{{flagicon image|Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|border}} {{flagicon|Ресей}} [[III Александр (Ресей)|III Александр]]<br>{{flagicon image|Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|border}} {{flagicon|Ресей}} [[II Николай]]<br>{{flagicon|Ресей}} [[Константин Петрович Кауфман|Константин Кауфман]]<br />{{flagicon|Ресей}} [[Михаил Дмитриевич Скобелев|Михаил Скобелев]]<br />{{flagicon|Ресей}} [[Герасим Алексеевич Колпаковский|Герасим Колпаковский]]<br />{{flagicon|Ресей}} [[Михаил Григорьевич Черняев|Михаил Черняев]] |командир2 = {{flagicon image|Flag of the Kazakh Khanate.svg|border}} [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]] {{белгілер|†}}<br />{{flagicon image|Flag of the Kazakh Khanate.svg|border}} [[Исатай Тайманұлы]] {{белгілер|†}}<br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Құдаяр хан]]<br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Әлімқұл]]<br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}}[[Әбдірахман аутобашы]] {{берілу}}<br />{{flagicon image|Flag of Emirate of Bukhara-Buxoro Amirligi Bayrog'i.svg|border}} [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар хан]] <br />{{flagicon image|Bandera de Khiva abans 1917.svg|border}} [[II Мұхаммет Рахим хан]]<br /> [[Алахан сұлтан]] {{берілу}} |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері''' — бұл атаумен Ресей империясының құрамына енетін қазіргі [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]] жерлері, яғни, [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]], [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу]], [[Ферғана облысы (Ресей империясы)|Ферғана]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]], [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан]] және [[Күнгей Каспий облысы|Күнгей Каспий]] облыстары, сондай-ақ автономиясының сол немесе басқа дәрежесін сақтап қалған [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Хиуа хандығы]]н айтады. Осы шектерде Орталық Азия иеліктеріне 7 721 684 тұрғыны (1897) тұратын 3 751 510 км² (3 076 628 шаршы шақырым) кірді. Кейде [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]] мен [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола]] облыстары [[Сібір]] деп саналды. [[XIX ғасыр]]да Ресейдің Орталық Азияға кеңеюі Ресейдің аймақты отарлауын оның [[Британдық Үндістан|Үндістандағы]] үстемдігіне қауіп төндіретін қауіп ретінде қараған ең ірі отарлық держава — [[Британ империясы|Англияның]] қарсыласуымен (дипломатиялық және басқа да әскери емес) кездесті. Осы қарсыласу шеңберінде XIX ғасырдан бастап Ресейдің ықпал ету аймағы Ресейдің Орта Азиясы деп атала бастады. == Алғышарты == {{Толық мақала|Ресей империясы жерінің қалыптасуы}} [[Сурет:KartaZemelSlblrskogoLineynogoKW 1858.jpg|thumb|right|300px|Сібір әскери шебінің картасы]] Ресей мемлекетінің Орталық Азия мемлекеттерімен алғашқы байланыстары XVI ғасырдан басталады. 1589 жылы [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] Мәскеумен сауда қатынастарын орнатуды қалап, достыққа ұмтылды. Патша [[Михаил Федорович]]тің кезінен бастап орыстар Орта Азияға өз саудагерлеріне базар ашу мақсатында елшілер жібере бастады; 1620 жылы Иван Данил Хохловты Бұхараға жіберді; 1669 жылы Хиуаға — Федотов және Бұхарда — екі ағайынды Пазухиндер; 1675 жылы Бұхарада — Василий Даудов. Бұл елшіліктерде нақты саяси нәтижелер берген жоқ, бірақ «[[Үлкен сызба кітабы]]на» енгізілген Орталық Азия туралы ақпараттың кеңеюіне ықпал етті. 1700 жылы [[I Петр|Ұлы Петрге]] хиуалық [[Шаһнияз хан]]нан елші келіп, Ресей бодандығына қабылдауды сұрады. 1713-1714 жылдары екі экспедиция өтті: [[Алтышаһар|Кіші Бұхараға]] — Бухгольц және Хиуаға — Бекович-Черкасский. 1718 жылы I Петр Флорио Беневиниді Бұхараға жіберді, ол 1725 жылы оралып, Орта Азия туралы көптеген мәліметтер жеткізді. Ұлы Петрдің осы елде бекіну нәтижесіз аяқталды. Осыған қарамастан, егер Бекович Черкасскийдің Хиуаға жорығы мүлдем сәтсіз болса (4 мыңдық жасақтан бірнеше ондаған [[Орал казактары|Жайық казактары]] ғана оралды, қалғандары өлтірілді немесе тұтқынға алынды), онда Бухгольц экспедицияларының нәтижесінде Ертіс және [[Алтай таулары|Алтай]] Ресейдің қол астына өтті. 1755-1758 жж. Қытай империясы [[Жоңғар хандығы]]н талқандап, оның халқын толықтай жойған кезде, Ресейде Қытай экспансиясына кедергі келтірген [[Сібір шебі|Ертіс, Тобыл-Есіл және Коливано-Кузнецк әскери шептері]] болды. Петрден кейін, XIX ғасырдың басына дейін Ресей үкіметінің қатынастары бағынышты [[қазақтар]]мен ғана шектелді. [[Сурет:Medal of Battle for Russian Turkestan.jpg|thumb|150px|«Орта Азиядағы жорықтары үшін» медалі]] 1801 жылы [[Павел I|I Павел]] [[Наполеон Бонапарт]]тың [[Үндістан]]ға бірлескен жорығы туралы идеясын қолдауға шешімді қабылдады. Павелдің алдына қойған міндеттері нақты белгілі емес, бірақ соған қарамастан қаңтарда 20 мың адамнан тұратын казактардың жасағы атаман Платовтың басшылығымен жорыққа аттанды. Наурызға қарай жасақ [[Ырғыз]]дың жоғарғы ағысына ([[Сарытау губерниясы]]ның атырабы) жетті. Мұнда оларға I Павелдің қайтыс болғаны және таққа отырған [[I Александр]]дың тез қайту туралы бұйрығы жетті. 1819 жылы «Түрікменстан мен Хиуаға саяхатты» (М., 1822) жазған [[Николай Николаевич Муравьев-Карский|Николай Муравьев]] Хиуаға жіберілді, бұл оның елшілігінің жалғыз нәтижесі болды. 1841 жылы Ауғанстанмен соғысқан ағылшындардың маңдайшептері [[Әмудария]]ның сол жағалауына жақындағаннан кейін Ресейден Бұхара әмірінің шақыруымен Бұхараға Тау-кен инженерлері корпусының майоры Бутенев К.Ф. (бастық), [[шығыстану]]шы [[Николай Владимирович Ханыков|Ханыков]], табиғат зерттеушісі [[Александр Адолфович Леман|А.Леман]] және басқалардан тұратын саяси-ғылыми өкілдік жіберілді. 1841 жылғы Бұхара экспедициясы деп аталған бұл өкілдік саяси тұрғыдан ешқандай нәтижеге қол жеткізбеді, бірақ оның қатысушылары Бұхара туралы көптеген құнды табиғи тарихты және географиялық еңбектерді жариялады, олардың арасында Н. Хандыковтың «Бұхар хандығының сипаттамасы» ерекше болды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Hanykov1/pred.htm Н В Ханыков «Бұхар хандығының сипаттамасы»]</ref>. 1859 жылы полковник граф [[Николай Павлович Игнатьев|Николай Игнатьев]] Бұхарада болды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1840-1860/Mission_Ignatiev/text.htm Н.П.Игнатьевтің Хиуа мен Бұхараға сапарына орыс теңізшілерінің қатысуы туралы құжаттар. 1857—1859 жж.]</ref>. == Ресейдің Орталық Азиядағы экспансиясы == [[Сурет:Central Asia 1900.svg|thumb|400px|XX ғасырдың басындағы Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері {| |{{Legend2|#D6D6AE|[[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]]}} |{{Legend2|#C2DCBB|[[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]]}} |- |{{Legend2|#E4D48F|[[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]]}} |{{Legend2|#FBE5E6|[[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]]}} |- |{{Legend2|#E7C9D7|[[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]}} |{{Legend2|#FEB28E|[[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]]}} |- |{{Legend2|#FDFDC6|[[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]]}} |{{Legend2|#E5E2F5|[[Ферғана облысы (Ресей империясы)|Ферғана облысы]]}} |- |{{Legend2|#C0C0C0|[[Хиуа хандығы]]}} |{{Legend2|#C6E3C6|[[Бұхара әмірлігі]]}} |- |{{Legend2|#FDE3E4|[[Күнгей Каспий облысы]]}} | |} ]] '''Ресей империясының Орталық Азияны жаулауы''' — бұл жерді Ресейге қосу мақсатында Ресей империясының Орталық Азияға экспансиясы. Бұл орыс әскерінің XIX ғасырдың екінші жартысындағы Орта Азия хандықтары мен тайпаларына қарсы бірқатар әскери жорықтары. 1840 жылдардағы Қазақстанды түпкілікті қосып алғаннан кейін және қазақ жүздері жойылған соң, «[[Ұлы ойын]]» шеңберінде, Ұлыбританиямен қарсыласу барысында аймақта үстемдік ету үшін Қоқан мен Хиуа, сонымен қатар, Бұхара әмірлігі сияқты хандықтарға қарсы бірқатар әскери жорықтардан кейін өзіне қосып алды. Қоқан хандығы жойылып, Хиуа хандығы мен Бұхара әмірлігі талқандалып, Ресей империясының боданына айналды. Сонымен қатар, Түрікменстан, Памир және басқа аймақтар қосылды, нәтижесінде Ресейдің шекаралары Ауғанстанға және Ұлыбританияның тікелей ықпал ететін жерлеріне дейін кеңейді. 1890 жылдарға қарай Орта Азияның (Түркістан) қосылуы аяқталды. === Қазақ жүздерінің қосылуы === {{Толық мақала|Ресей империясының құрамындағы Қазақстан|Қазақстанды Ресейдің Отарлауы}} 1581 жылы Ресей қазақ көшпенділерінің солтүстігінде жатқан, Сібірді игере бастады. 1640 жылы орыс казактары Жайық өзенінің сағасында [[Атырау|Гурьев]] қаласын құрды, 1718 жылы орыс әскер басы Василий Чередов [[Ертіс]]те [[Семей]]ді құраса, 1720 жылы [[Өскемен]] қаласы пайда болды. Бұл қалалар қазір Қазақстан жерінде орналасқан, бірақ ол кезде Гурьев маңында [[ноғайлар]], ал Семей мен Өскемен маңында — [[жоңғарлар]] көшіп-қонып жүрген. Сол кезде қазақтар рулық-тайпалық тұрмыста өмір сүріп, үш жүзден тұрды: [[Ұлы жүз]], [[Орта жүз]] және [[Кіші жүз]]. Қазіргі Қазақстан даласының көшпелілері тек қана қазақтар болған жоқ. Батыста [[ноғайлар]], шығыста — қазақтармен өте шиеленісті қарым-қатынаста болған [[жоңғарлар]] өмір сүрді. Маңғыстау түбегінде [[түрікмендер]] көшіп-қонып жүрді. 1718 жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] басқарған Кіші жүз Ресеймен дипломатиялық қатынастар орнатып, 1731 жылы «ақ патшайым» [[Анна Иоанновна]]ның қамқорлығына алынды. Бір жыл өткен соң, 1732 жылы [[Сәмеке хан]] кезінде Орта жүз де Ресей бодандығын қабылдады, бұл жоңғарлардың жойқын шабуылдарынан қорғауға кепілдік берді<ref>[http://www.apn.ru/publications/comments22694.htm Ресейдің оңтүстікке бет бұруы: басып кіру ме немесе Британ қауіпін алдау ма?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414194320/http://www.apn.ru/publications/comments22694.htm |date=2016-04-14 }}</ref>. Ұлы жүз [[Қоқан хандығы]]ның ықпалында болды. 1787 жылы [[Хиуа хандығы|Хиуаның]] езгісіндегі Кіші жүздегі қазақ руларының бір бөлігіне [[Жайық]]тан өтіп, [[Еділ]] бойында көшіп-қонып жүруге рұқсат етілді. 1801 жылы бұл шешімді император [[Павел I|I Павел]] ресми түрде растады, ол кезде 7500 қазақ отбасыларынан [[Бөкей хан|Бөкей сұлтан]] бастаған вассал [[Бөкей Ордасы|Бөкей (Ішкі) Ордасы]] құрылды. 1818 жылы Ұлы жүздің бірнеше рулары Ресейдің қамқорлығына кіргендігін мәлімдеді. Келесі 30 жыл ішінде, кейде қысыммен, кейде өз еркімен жүздің көптеген рулары Ресей азаматтығын қабылдағанын жариялады<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/101-120/115.htm 1822 ж. 1 тамыз. — Батыс Сібір генерал-губернаторының Сыртқы істер министрі К.Несселродқа Ұлы жүздің Ресейге қосылуы туралы хаты.]</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/201-220/205.htm 1846 ж. 23 маусым. — Ұлы жүз сұлтандарының, билерінің және билеушілерінің Ресей бодандығына кіруіне байланысты міндеті.]</ref>. 1822 жылы император [[I Александр]] М.М. Сперанский жасаған қазақ жүздерінде хан билігін жойған «Сібір қырғыздары туралы жарғыны» енгізу туралы жарлық шығарды (1845 ж. [[I Николай]]дың кезінде хандық билік жойылған Бөкей Ордасын қоспағанда). Осыған қарамастан Ресей ұзақ уақыт бойы [[Сыртқы істер алқасы]] арқылы қазақ жүздерін басқарды, ал Ресейге келген қазақ жүздерінің өкілдері ресми құжаттарда елшілер деп аталды. 1799 жылы Кіші жүз қазақтарын басқару үшін құрылған [[Орынбор шекара комиссиясы]] екі жерге — [[Азия департаменті|Сыртқы істер министрлігінің Азия департаменті]] мен [[Орынбор губерниясы|Орынбор әскери губернаторлығына]] бағынышты болды<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-orenburgskoy-pogranichnoy-komissii-v-kachestve-podrazdeleniya-rossiyskogo-mid Ресей СІМ бөлімшесі ретіндегі Орынбор шекара комиссиясының қызметі]</ref>. Ресейдің қазақ жерінде қатынасын қамтамасыз ету үшін: Көкшетау (1824), Ақмола (1830), Новопетровское бекінісі (қазіргі [[Форт-Шевченко]] — 1846), Орал (қазіргі [[Ырғыз (ауыл)|Ырғыз]] — 1846), Орынбор (қазіргі [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] — 1846) бекіністер, [[Райым]] (1847) және Қапал (1848) бекіністері тұрғызылды. 1854 жылы Верное бекінісі (қазіргі [[Алматы]] қаласы) құрылды<ref>[http://www.nklibrary.kz/elib/collect/book/beisen_3.htm Бейсенова А. С. Қазақстан табиғатын зерттеу] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105031444/http://www.nklibrary.kz/elib/collect/book/beisen_3.htm |date=2011-11-05 }}</ref>. 1867-1868 жылдары [[Қоқан-Ресей соғысы|Қоқан хандығын талқандағаннан кейін]] ғана [[II Александр (Ресей)|II Александр]] «[[Жетісу облысы|Жетісу]] мен [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]] облыстарын басқару туралы ережеге» және «[[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола]] және [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]] облыстарын басқару туралы ережеге» қол қойды. [[Бөкей Ордасы]] [[Астрахан губерниясы]]ның құрамына енді. Қоқаннан жаулап алынған Жетісу жерінде Сібірден көшірілген казактардан [[Жетісу казактары|Жетісу казактарының әскері]] ұйымдастырылды. Патша үкіметі жаулап алынған жерлердегі казактардың қоныстануын аймақтың сақталуына кепілдік беретін құрал ретінде қарастырды. 1882 жылы [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы]]ның орнына Ақмола, Семей және Жетісу облыстарынан [[Дала генерал-губернаторлығы]] құрылды. === Қоқан хандығының қосылуы === {{Толық мақала|Қоқан-Ресей соғысы}} [[Сурет:Туркестанские походы русской армии.jpg|300px|thumb|left|Орыс әскерлерінің жорықтарының бағыттары және қалаларды жаулап алу күндері]] 1850 жылы Іле өзенінен Қоқан ханына бекініс болған Таушыбек бекінісін жою мақсатында экспедиция жасалды, бірақ олар оны 1851 жылы ғана басып алды, ал 1854 жылы Алматы өзенінде (бүгінгіде [[Кіші Алматы]]) [[Алматы|Верное]] бекінісі құрылып, бүкіл [[Іле өлкесі]] Ресейдің құрамына кірді. Шекараны одан әрі нығайту үшін Орынбор әскери губернаторы [[Владимир Афанасьевич Обручев|Обручев]] 1847 жылы Сырдарияның сағасына жақын жерде [[Райым]] бекінісін (кейін Арал) салып, [[Қызылорда|Ақмешітті]] басып алуды ұсынды. 1852 жылы Орынбордың жаңа губернаторы [[Василий Алексеевич Перовский|Перовскийдің]] бастамасымен полковник [[Иван Федорович Бларамберг|Бларамерг]] 500 адамнан тұратын жасақпен қоқанның Қамысқорған және Шымқорған екі бекіністерін қиратып, коменданты кейінде [[Алтышаһар|Қашғарияның]] атақты билеушісі [[Мұхаммед Жақыпбек хан|Жақыпбек]] болған Ақмешітке шабуыл жасалды, бірақ оған тойтарыс берілді. 1853 жылы Перовский жеке өзі 12 зеңбірек бар 2767 адамнан тұратын жасақпен бірге Ақмешітке ат басын бұрды, онда 3 зеңбірек бар 300 қоқандық болды, 27 шілдеде [[Ақмешітті басып алу|оны шабуылдап, басып алды]]; көп ұзамай Ақмешіттің аты [[Қызылорда|Форт-Перовский]] болып өзгертілді. Сол 1853 жылы қоқандықтар екі рет Ақмешітті қайтарып алуға тырысты, бірақ 24 тамызда әскери старшина Бородин 3 зеңбіректен тұрған 275 адаммен бірге 7000 қоқандықты Құмсуат түбінде шашыратып жіберді, ал 14 желтоқсанда майор Шкуп, Сырдарияның сол жағалауына 4 зеңбірек ұстаған 550 адам 17 мыс зеңбірегі бар 13000 қоқандықтарды ойсырата жеңді. Осыдан кейін Сырдарияның төменгі ағысы бойында бірқатар бекіністер тұрғызылды ([[Сырдария шебі]]: [[Қазалы]], [[Жосалы (Қызылорда облысы)|Қармақшы]], 1861 жылдан бастап [[Жөлек (ауыл)|Жөлек]]). 1860 жылы Батыс Сібір билігі полковник [[Аполлон Эрнестович Циммерман|Циммерманның]] басшылығымен [[Бішкек|Пішпек]] пен [[Тоқмақ]] Қоқан бекіністерін қиратқан шағын жасақ жабдықтады<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Pischpek/text.htm 1860 жылғы Іле өлкесіндегі әскери қимылдардың сипаттамасы]</ref>. [[Қоқан хандығы]] қасиетті соғыс ([[Жиһад|ғазауат]]) жариялады және 1860 жылы қазанда 20000 адамнан тұратын әскері полковник [[Герасим Алексеевич Колпаковский|Колпаковскийден]] (3 рота, 4 жүздік мен 4 зеңбірек) жеңіліске ұшыраған [[Ұзынағаш шайқасы|Ұзынағаш бекінісіне]] (Верныйдан 56 шақырым жерде) шоғырланды; сонымен бірге, Тоқмақ пен [[Қастек (ауыл)|Қастектің]] кішігірім бекіністері де басып алынды. Батыс Сібірден Алатау бойымен және Сырдарияның төменгі ағысы бойымен [[Орынбор]] жағынан бекіністер тізбегін орналастыру арқылы Ресей шекарасы біртіндеп тұйықталды, бірақ сол кезде шамамен 650 шақырым кеңістік иесіз қалып, қазақ даласына шабуыл жасауға арналған қақпа ретінде қызмет етті. 1864 жылы біреуі Орынбордан, екіншісі Батыс Сібірден шыққан екі жасақ, орынборлық Сырдария бойымен жоғары [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласына, ал Батыс Сібірлік [[Қырғыз Алатауы|Александровский жотасы]] бойымен бір-біріне қарай бағыт алады деп шешілді. 2500 адамнан тұратын полковник [[Михаил Григорьевич Черняев|Черняев]] бастаған Батыс Сібір жасағы Верныйдан шығып, 1864 жылы 5 маусымда [[Тараз|Әулиеата]] қамалын шабуылмен басып алды, ал 1200 адамнан тұратын полковник [[Николай Александрович Веревкин|Веревкин]] бастаған Орынбор жасағы, [[Қызылорда|Форт-Перовскийден]] шығып 12 маусымда ор қазу жұмыстары арқылы басып алынған Түркістан қаласына беттеді. [[Сурет:Wassilij Wassiljewitsch Wereschtschagin 002.jpg|thumb|right|350px|Орыс жасағының ұрысы. [[Василий Васильевич Верещагин|Василий Верещагин]].]] Түркістанды басып алғаннан кейінгі ұрыс қимылдарының бірі [[Иқан шайқасы|Иқан ісі]] деп аталады. 1864 жылы 4 желтоқсанда Түркістан коменданты полковник Жемчужников барлауға [[есауыл]] [[Василий Родионович Серов|Серовтың]] басқаруымен 1 зеңбірекпен күшейтілген жүз [[Орал казактары]]н жіберді. [[Ескі Иқан|Иқан]] қыстауының маңында жүз адам күтпеген жерден Қоқан хандығының регенті, Түркістанды алуға бет алған молда [[Әлімқұл]] бастаған Қоқан әскерінің негізгі күштеріне тап болды. Казактар екі күн бойы (4 және 5 желтоқсан) қоршауға алынып, тамақсыз, сусыз өлген жылқылардың денелерінің артына жасырынып, айнала қорғаныс өткізді. 2 күннің аяғында есауыл Серов жүздікке өздігінен бұзу туралы бұйрық берді, казактар кареге тізіліп, Қоқан әскері арқылы Түркістаннан жіберілген жасақпен кездесіп, бекініске оралды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Ikan/text.htm Михаил Хорошхин. Оралдықтардың ерлігі. 1864 жылғы 4, 5 және 6 желтоқсандағы Иқан түбіндегі іс. Орал. 1895]</ref>. [[Сурет:Wassilij Wassiljewitsch Wereschtschagin 003.jpg|thumb|250px|left|«Бітімшілер» ([[Василий Васильевич Верещагин|Василий Верещагиннің]] суреті)]] Әулиеатада гарнизон қалдырып, Черняев 1298 адамның басында, Орынбор жасағын тартып, [[Шымкент]]ке беттеді оны 20 шілдеде шабуылмен басып алды. Осыдан кейін Ташкентке шабуыл жасауды (Шымкенттен 114 шақырым жерде) ұйғарды, бірақ ол тойтарылды. [[Михаил Григорьевич Черняев|Черняевтің]] әрекеттері өте қатал болды. Сонымен, 1864 жылы әскери жорыққа қатысқан әйгілі саяхатшылар [[Николай Алексеевич Северцов|Н.А. Северцов]] пен [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] генералға батыл наразылықтарын білдірді. Генерал Черняевпен болған бірнеше қызу даулардан кейін Шоқан Шыңғысұлы қызметтен кетіп, [[Жетісу]]ға оралады. 1865 жылы жаңадан басып алынған жерден бұрынғы Сырдария шебінің аумағын қосумен Түркістан облысы құрылды, оның әскери губернаторы лауазымына Черняев сайланды. ==== Ташкентті басып алу ==== {{Толық мақала|Ресей империясының Ташкентті басып алуы}} [[Сурет:1871 Vereshchagin In der Stadtmauer anagoria.JPG|thumb|left|300px|Орыс әскері қалаға шабулдауда. ''Василий Верещагин''.]] Бұхара әмірі [[Ташкент]]ті басып алмақшы деген сыбыстар Черняевті 29 сәуірде Ташкенттің суында үстемдік еткен кіші Ниязбек Қоқан бекінісін басып алуға мәжбүр еткізді, содан кейін 12 зеңбірегі бар 1851 адамнан тұратын жасақпен, Әлімқұл бастаған 50 зеңбірек болған 30000 қоқандықтар шоғырланған Ташкенттен 8 шақырым жерде тұрды. 9 мамырда Әлімқұл қарсы шабуыл жасап, барысында ауыр жарақат алды. Оның өлімі Ташкентті қорғауға кері әсерін тигізді, қалада әртүрлі топтардың күресі күшейіп, бекініс қабырғаларын қорғаудағы күш әлсіреді. Черняев осыны пайдалануды шешті және үш күндік шабуылдан кейін (15-17 маусым) Ташкентті алды, оның жасағында 25 адам қаза тауып, 117 жарақат алса, қорғаушылардың шығыны едәуір жоғары болды. 1866 жылы 8 мамырда [[Сырдария]]ның сол жағалауында [[Шыназ]] бен [[Хожант]] арасында жатқан мекен — Ыржар түбінде [[Ыржар шайқасы]] деп аталған орыстар мен бұхаралықтар арасындағы алғашқы ірі қақтығыс өтті. Бұл шайқаста орыс әскерлері жеңіске жетті; жеңіс орыс әскеріне [[Хожант]] пен [[Жызақ]]қа жол ашты. [[Хожантты басып алу|Хожант мамыр айында]], ал [[Жызақты басып алу|Жызақ сол жылдың қазан айында]] алынды. Бұхарадан қол үзген, [[Құдаяр хан]] 1868 жылы оған генерал адъютант [[Константин Петрович Кауфман|фон Кауфман]] ұсынған сауда келісімін қабылдады, соның арқасында Қоқан хандығындағы орыстар мен орыс иеліктеріндегі қоқандықтар еркін мекендеуге және өтуге, [[Керуен Сарай|керуен-сарайлар]] және сауда агенттіктерін (керуенбашы) ұстауға, тауарлар құнының 2,5%-дан аспайтын мөлшерде баж салығын салуға құқық алды. ==== Қоқан хандығын жою ==== {{Толық мақала|Қоқан жорығы (1875—1876)}} [[Сурет:Von Kaufman portrait.jpg|thumb|200px|[[Константин Петрович Кауфман|Генерал Кауфман]] — Орта Азия жорықтарындағы орыс әскерлерінің қолбасшысы]] 1875 жылы Құдаяр ханға наразы болғандардың басында Қоқанның Ресейдің қол астына өтуінің кезекті қарсыласы Құдаяр өлім жазасына кескен Мұсылманкүлдің ұлы қыпшақ [[Әбдірахман аутобашы]]ға (аутобашы - хандық иерархиясындағы сарай лауазымы) орыстардың барлық қарсыластары мен дінбасылар қосылды. Көтеріліс қазіргі Қырғызстан аумағында басталды. Ханның үлкен ұлы [[Насыриддин хан]] көтерілісшілерге қосылып, көтерілісшілер басшыларының бірі молда Иса Әулие орыстарға қарсы газауатқа шақырды. Шілде айында көтерілісшілер [[Қоқан (қала)|Қоқанды]] басып алды, онда оларға Құдаяр ханның екінші ұлы Мұхаммед Әлімбек қосылды. Құдаярдың өзі [[Хожант]]қа қашып кетті. Насыриддин хан болып жарияланды. Көтерілісшілер хандықты бір жағынан Ақмешіттен, екінші жағынан [[Бішкек|Пішпекке]] дейінгі ескі шекараны қалпына келтіру мақсатын жариялады. Қасиетті соғыс жарияланып, қыпшақтардың көптеген жасақтары Ресейдің жаңа жерлеріне басып кіріп, [[Зерафшан өзені|Зерафшанның]] жоғарғы ағысы мен [[Хожант]] маңын басып алды. Орыс әскерлерінің шағын гарнизондары, пошта бекеттері жойылып, орыс шенеуніктері өлтірілді. 1875 жылы 8 тамызда Хожант қоршауы басталды. Хожантта полковник Савримовичтің басқаруымен батальон мен екі жаяу әскер ротасы, жүз казак және артиллерия батареясы болды, олар 10 тамызға дейін [[Истаравшан|Үрейтөбеден]] қоршауға алушыларды қала қақпасынан ығыстыруға көмектескен майор Скарятин бастаған қосымша күштер келгенге дейін шыдай алды. 12 тамызда полковник Савримович 4 рота, жүздеген казактар және артиллерия батальонды бастап, Қостақола ауылы маңында Әбдірахман аутобашының қол астында болған 16000 адамнан тұратын Қоқан әскеріне шабуыл жасады. Сол күні подполковник Гарновскийдің басқаруымен атты зеңбірек дивизиясы бар 1-атқыштар батальоны Ташкенттен Хожантқа келді. Бұдан әрі қоршаудың пайдасыздығын түсінген көтерілісшілер Хожанттан шегінді. 18 тамызға таман Кауфман бастаған орыс әскерлері Хожантта шоғырланды. Әбдірахман аутобашы 50 000 әскерімен Хожантттың жанында, Сырдарияның сол жағалауындағы [[Махрам (ауыл)|Махрам]] бекінісінде (Хожанттан 44 шақырым жерде) тұрақтады, бірақ 1875 жылы 22 тамызда генерал Кауфман (16 рота, 8 жүздік және 20 зеңбіректен тұратын жасақпен) осы бекіністі алып, 2 мыңнан астам қаза тапқан қоқандықтарды толығымен жеңді; Ресей тарапының шығындары 5 адам қаза тауып, 8 адам жараланумен шектелді. Аутобашы [[Марғылан]]ға қашып кетті. 29 тамызда Кауфманның жасағы [[Қоқан (қала)|Қоқанға]] оқ атпай басып алды, онда Насыриддин хан тізе бүкті, 8 қыркүйекте [[Марғылан]] басып алынды. Бірінен соң бірі одақтасынан айырылып, Әбдірахман аутобашы шегінді. [[Михаил Дмитриевич Скобелев|Скобелевтің]] жасағы оны қуып жолға шықты. 10 қыркүйекте солдаттар мен казактар [[Ош]] қаласына кірді. Әбдірахман аздаған серіктерімен тауда паналады. 22 қыркүйекте Кауфман хан өзін орыс патшасының қызметшісі ретінде танып, жыл сайын 500 мың рубл алым төлеп тұруға міндеттеніп, [[Нарын (қала)|Нарынның]] солтүстігіне барлық жерлерді беретіндей (Сырдарияның оң жағалауындағы [[Наманған]] бектігі) Насыриддин ханмен келісім жасасты; берілген жерлерден [[Наманған уезі|Наманған бөлімі]] құрылды. Келісім Бұхарамен және Хиуамен келісімдер түріне сәйкес жасалған. Онда ханның Ресейден басқа кез-келген державамен тікелей дипломатиялық келісімдер жасаудан бас тартуы қарастырылды. [[Сурет:Kokand Medal.jpg|thumb|left|200px|«Қоқан хандығын бағындырғаны үшін» медалі]] Бірақ орыс әскерлері кете салысымен хандықта көтеріліс басталды. [[Өзген]]ге қашып кеткен Әбдірахман аутобашы [[Хожант]]қа қашып кеткен Насыриддинді орнынан алып, хан етіп қырғыз [[Болат хан (Қоқан хандығы)|Болат бекті]] жариялады. Әндіжан қаласы оның әскерлерінің шоғырлану орталығына айналды. Қазан айының басында генерал-майор [[Виталий Николаевич Троцкий|Троцкийдің]] жасақтары қырғыздарды бірнеше рет жеңді, бірақ Әндіжанды шабуылмен баса алмады. Қоқанда жаңа көтеріліс басталды, енді Насреддин Хожанттегі орыстардың қорғауына қашты. Қоқандықтар Наманғанды басып алды және цитаделде жасырынған орыс гарнизоны шабуылға әрең тойтарыс берді. Наманган бөлімінің бастығы Михаил Скобелев [[Турақорған|Төреқорғанда]] Батыртөре бастаған көтерілісті басады, бірақ [[Наманған]]ның тұрғындары оның жоқтығын пайдаланып, орыс гарнизонына шабуыл жасады, ол үшін оралған Скобелев қаланы аяусыз бомбалады. Сосын Скобелев 2800 адамнан тұратын жасақпен 8 қаңтарда шабуылдаған Әндіжанға бет бұрды, әскерлер зеңбіректерден қалаға оқ жаудырып, 20 мыңға жуық адам үйінділер астында қайтыс болды. 10 қаңтарда Әндіжан тұрғындары берілді. 1876 жылы 28 қаңтарда Әбдірахман тізе бүгіп, [[Днепр (қала)|Екатеринославқа]] жер аударылды. Насыриддин өзінің астанасына оралды, бірақ ұстанымының қиындығын ескере отырып, Ресейге дұшпан топ пен фанаттық дінбасыларды өз жағына қаратуға шешім қабылдады. Нәтижесінде Скобелев Қоқанды басып алуға асығып, сол жерден 62 зеңбірек пен соғыс снарядтарының орасан зор қорларын алды (8 ақпан). 19 ақпанда Қоқан хандығының бүкіл аумағын қосу және одан Ферғана облысын құру туралы Жоғарғы бұйрық шықты. Скобелев облыстың әскери губернаторы болды. Насыриддин бұрын Орынборда қоныстанған әкесі Құдаяр сияқты империяның маңайында орналастырылды. Тұтқындалған Болат бек Марғыланда дарға асылды. Осыған қарамастан, [[Ферғана аңғары]]н оңтүстіктен жауып тұрған Алай, яғни екі параллель жоталардан құрылған биік үстіртте қырғыздардың көтерілісі тағы жарты жылға созылды. 1876 жылдың сәуірі мен шілде-тамызында Скобелев Алайға экспедициялар жүргізіп, қырғыздардың басшысы Абдул бекті [[Қашқар]] иеліктеріне қашуға мәжбүр етті, содан кейін [[қырғыздар]] бағындырылды. === Бұхара әмірлігін бағындыру === Қоқан-орыс соғыстарымен бір мезгілде дерлік [[Бұхара әмірлігі]]мен араздық басталды. Бұған Қоқан мен Бұхара арасындағы аумақтық даулар ықпал етті. 1860 жылы отыз төрт жылдық биліктен кейін қайтыс болған [[Насырұлла әмірші|әмір Насырұлла Баһадур ханның]] орнына оның ұлы [[Мұзаффар әмірші|Сейіт Мұзаффаруддин Баһадур хан]] келді, оның қарамағында Бұхара әмірлігі Ресейге вассалдық тәуелділікке түсіп, өзінің маңызы мен тәуелсіздігін біржола жоғалтты. Қоқанмен жауласқан әкесі сияқты Мұзаффар хан сол уақытта Құдаяр ханның тобын қолдады. Бұл жағдай Мұзаффар ханды сол кезде [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласын, [[Шымкент]]ті, [[Ташкент]]ті жаулап алып, жалпы [[Сырдария]]да, бұрын Қоқанға тиесілі жерлерде берік орныққан Ресеймен қақтығысқа алып келді. Ресей жаулап алған жерді тазартуды талап еткен және Бұхарада тұратын орыс көпестерінің мүлкін тәркілеген Бұхара әмірінің тәкаппар мінез-құлқы, сондай-ақ Бұхарада келіссөздер жүргізуге жіберілген орыс өкілдігін қорлау ақырғы қарама-қайшылыққа алып келді. ==== Әскери қимылдардың басы ==== {{See also|Ыржар шайқасы|Жызақты басып алу}} 1866 жылы 20 мамырда генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Романовский]] 2 мыңдық жасақпен Сырдарияның сол жағалауындағы Ыржарға жақын жерде бұхаралықтарға алғашқы және қатты соққы бергені соншалықты, тіпті, бүкіл әмір әскері бүкіл лагерді тастап қашып, жеңімпаздың қолындағы артиллерия мен әмірдің бай шатырын қалдырып кетті. Мұзаффардің өзі [[Жызақ]]қа үлкен қиындықпен қашып кете алды. Ыржар аласаты әмірге қарсы молдалар айдап салған бұхаралықтарды қатты қоздырды; көпшілігі апатты оның асығыс қашып кетуімен байланыстырды және тіпті әмірді Ресеймен жасырын келісім жасады деп айыптады. Қоғамдық пікірдің әсерінен туындаған осы жағдайды ескере отырып, әмір Бұхара хандығы тағдырын шешуді тездеткен орыстармен соғысты соңғы шегіне дейін жалғастыруға деген жалпы ұмтылысқа бой алдыруға мәжбүр болды. 1866 жылы қазан айында орыстар [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе бекінісін алды]], сосын көп ұзамай Жызақ та алынды. Осыдан кейін Түркістан генерал-губернаторы генерал Кауфман Бұхара әміріне бейбітшілік шарттарын ұсынды, бірақ соңғысы уақыт ұтқысы келіп, келіссөздерді әртүрлі сылтаулармен созып, сонымен бірге бүлікші Жұрабаймен [[Шаһрисабз]]та байланысқа түсіп, қасиетті соғыстарға (ғазауат) әскер жинады. Сонымен қатар, Бұхара жасақтары жаулап алынған жерлерге үнемі шапқыншылық жасап, тіпті Ключевойдағы (Жызақ маңында) орыс лагеріне түнгі шабуыл жасады. ==== Самарқанды қорғау (1868) ==== {{Толық мақала|Самарқанды қорғау (1868)}} [[Сурет:KarazinNN VstRusVoyskGRM.jpg|thumb|right|300px|«Орыс әскерлерінің Самарқанға кіруі»<br>([[Николай Николаевич Каразин|Н. Н. Каразин]], [[Мемлекеттік орыс мұражайы]])]] Бұхараға қарсы табанды жауап қайтару шаралары басталды. 1868 жылы 1 (13) мамырда [[Самарқан]]ға жылжуға бұйрық берілді. Осыған байланысты Жызақта 25 жаяу әскер ротасы, 7 жүз казактар ​​мен 16 зеңбірек, барлығы 3500 адам болған; 1 мамырда жасақ Зерафшан аңғарына беттеді. 150 мылтықпен 40-50 мың адамнан тұратын Бұхара әскері Самарқан маңындағы [[Шопаната қыраты|Шопаната]] биіктігінде орналасты. Зерафшанға жақындап, бұқаралықтардың көпшілігі тауда орналасқандығын көріп, сірә, өткелді қорғауға шешім қабылдаған, жасақ командирі жіберілген елші арқылы егер әмір өз әскерлерін бір сағаттың ішінде шығармаса, онда орыстар шабуылмен қыратты басып алады деп хабарлауды бұйырды. Бұл кезде орыс әскерлерінің оң қапталында бұқаралықтар көп жиналып жатты, сондықтан генерал Кауфман оларды шашырату үшін 4 зеңбірекпен 4 жүз казак полковник Страндменді жіберуге мәжбүр болды. Қарсы биіктіктен атылған оққа қарамастан, казактар ​​бұхаралықтарға шапшаң шабуылдап, оларды шашыратып, бірнеше шақырымға дейін қуып жіберді. 2 сағаттан астам уақыт өтті, ал әмір елшісі жауаппен оралмады және бұхарлықтардың шегінуге дайындығы көрінбеді. Керісінше, олар зеңбіректен оқ жаудырып, Зарявшан өзен өткелін жақын жерін қорғау үшін әскерлерін жинай бастады. Содан кейін генерал Кауфман әскерлерді екі бағанға бөліп: генерал-майор Головачев пен полковник Абрамов алға жылжытты. Қапталдан шабуылдау қаупі бар мылтық пен зеңбірек атуының астында екі бағана да Зарявшан өзенінің бірнеше тармағын суға кеудесіне дейін кесіп өтіп, мылтықшыларға арналған орлар қазып, жаудың позициясына батыл шабуыл жасады. Орыс әскерлері соңғы тармақтан өтіп, «ура» деген айқаймен бұхаралықтардың ұзын шебіне шанышқымен жүгіргенде, бұхарлықтар 21 зеңбірек пен көптеген қару-жарақ қалдырып қашып кетті. Орыс әскерлерінің шығындары қаза болған және жараланғандардың саны тек 40 адамды құрады. Келесі күні Самарқан генерал Кауфманға тізе бүкті. Самарқан тұрғындары қашып бара жатқан Бұхара әскерлерін қалаға кіргізбеді. Ескендік Зұлқарнайын, аңызға сәйкес, Самарқанды алғашқы жаулап алушы болған, II Александр оны соңғы рет бағындыру тәубесіне жазылған еді. Зарявшан алқабындағы жағдайды нығайту үшін генерал Кауфман бұхаралық тобырларды бұзу және кейбір бекінген жерлерді тартып алу үшін әр түрлі жерге жасақ жіберді. Ақыры, әскер қолбасшысының өзі 30 мамырда Самарқанда шағын жасағын қалдырып, әмірге қарсы қозғалуға мәжбүр болды. 4 жаяу әскер ротасы, бір сапер ротасы, 2 зеңбірек және 2 миномет Самарқанда қалды. майор Штемпел басқарған гарнизон генерал Кауфман өзімен бірге алып жүрмеген науқастар мен әлсіздерді қосқанда 658 сүңгі күшін құрады. Генерал Кауфманның кетуімен Самарқан тұрғындары қараусыз қалған гарнизонның аздығын көріп, молдалардың толқуына оңай көнді. 1 маусым күні таңертең базардағы халық дүрілдеп, шатырлардан орыстарға тастар лақтырылды, ал қала қабырғаларының сыртында жаудың үлкен тобыры жиналды, кейіннен олардың саны 65 мыңға дейін жеткендігі белгілі болды. Күштерінің елеусіздігінен қаланы қорғай алмаған майор Штемпел цитаделге шегініп, оны қорғаныс жағдайына келтіруді бұйырды. Көптеген яһудей отбасылары мен орыс көпестері (Хлудов, Трубчанинов, Иванов және басқалары) цитаделге кетті. Көпестер, сондай-ақ Орта Азияға саяхат жасаған әйгілі суретші [[Василий Васильевич Верещагин|Василий Верещагин]] цитаделді қорғауға белсенді қатысты. 2 маусымда бұхаралықтар ауаны жабайы айқаймен шайқап, срынай мен барабан дауыстарымен қалаға жарылып, жан-жаққа ағылды. Көп ұзамай, көп адам цитаделдің қабырғаларына жүгіріп, темір имектерімен жабысты. Әсіресе, қарқынды шабуыл Самарқан қақпасына жасалып, дұшпан оын жылдам өртеп жіберді; бірақ прапорщик Мамиктің күші мен орыстардың батылдығы арқасында бірнеше шабуылға тойтарыс берілді. Жаудың негізгі күштері екі қап оқ дәрінің көмегімен өртенген Бұхара қақпаларына қарсы бағытталды. Күні бойы үзілмеген шабуылдар қараңғылық басталған кезде тоқтап, түн тыныш өтті. Генерал Кауфманға түнде қоршауда қалған шарасыз жағдай туралы хабарлау үшін қайыршы болып киінген орыстарға адал жігітті жіберді. Келесі күні кескілескен шабуылдар сағат 3: 00-ге дейін жалғасты, бірақ нәтиже бермеді. Қақпа мен қабырғадағы тесіктерді қорғау үшін науқастар мен жаралылар әкелінді. Көптеген адамдар жараларын таңып, өз еріктерімен қайтып оралды, бірнеше жарақат алған және қанға малынған көптеген адамдар жолдастарынан кеткілері келмей, қатарда қалды. Кешке, шамамен сағат 6-да шабуылдар қайта жалғасты. Комендант, майор Штемпель қажет болған жағдайда сарайға шегінуге шешім қабылдады, сондықтан ол белсенді түрде қорғаныс жағдайына қойылды. Қарсыластың қысымына қарсы тұрудың мүмкін еместігіне байланысты және осы соңғы бекіністе жалпы келісім бойынша бәрін ауаға ұшыру туралы шешім қабылданды, ол үшін 4 маусымға қараған түні барлық оқ-дәрі пен снарядтар сарайға әкелінді. 4, 5 және 6 маусымда жау жеке шабуылдар жасағанымен, оның күші әлсіреген сияқты. Осыны ескере отырып, гарнизонның өзі шабуыл жүргізіп, қала саклилерін өртей бастады. 7 маусымда генерал Кауфманнан жедел маршпен құтқаруға бара жатқандығы туралы хабар келді. Бірден бұл қуанышты жаңалық көп азап шеккен гарнизон арқылы тарады; күрілдеген «ура» айқайы бүкіл цитаделді шарлап, қорғаушылар бір-бірін қоршаудың сәтті аяқталуымен құттықтады. 8 маусымда Бұхара әскерлері асығыс тазартуды бастады, ал олардың соңғы тобына цитадель гарнизоны шабуыл жасады. Көп ұзамай озық казактар ​​пайда болды, ал олардан кейін генерал Кауфман жасақпен қалаға кіріп, құрамының үштен бірінен астамын жоғалтқан батыл гарнизонға цитадельді ерлікпен қорғағаны үшін жылы лебізін білдірді. Тұрғындарға жаза ретінде қаланың негізгі бөлігі ретінде қалалық базарды өрттеуге бұйрық берілді. ==== Самарқан құлағаннан кейін ==== [[Сурет:После неудачи.jpg|thumb|left|250px|«Сәтсіздіктен кейін»]] Самарқан құлағаннан кейін көп ұзамай күшті Қаттақорған бекінісі алынды, ал 1868 жылы 2 маусымда әмір [[Зерабұлақ биіктігіндегі шайқас|Зерабұлақ биіктігінде ақырғы жеңіліске ұшырады]] және Ресейден бейбітшілік сұрауға мәжбүр болды. 1868 жылы 23 маусымда жасалған бітімгершілік келісімге сәйкес, Бұхара хандығы Ресейге Самарқан, Қаттақорған, Пенжакент және Ұрғыт бектіктерін беруі керек еді, олардың алғашқы екеуі Зеравшанның гүлденіп жатқан алқабындағы ең жақсы аймақ пен жерлер. Бұған қоса, Бұхара әмірі 500 мың рубль әскери өтемақы төлеуге, орыс көпестеріне хандықта сауда еркіндігін қамтамасыз етуге, олардың мүлкі мен жеке қауіпсіздігін қорғауға, барлық қалаларда сауда агенттіктерін құруға мүмкіндік беруге, әкелінетін орыс тауарларынан құнының 2½% -дан аспай баж салығын алуға және орыс көпестерінің хандық арқылы басқа жерлерге кедергісіз өтуін қамтамасыз етуге міндеттенді. Осылайша, бұл келісім Бұхара хандығының тәуелсіздігіне соңғы және шешуші соққы берді. Осы кезден бастап Бұхара әмірі сөзсіз Ресей үкіметінің тілектерін орындады, ал ол өз кезегінде оны Ресеймен соғыс аяқталғаннан кейін Бұхара хандығында туындаған қиыншылықтар мен толқулар кезінде қолдады. Сол 1868 жылы орыс әскерлері әмірдің өтініші бойынша Мозаффар әміріне қарсы көтерілісшілердің жасақтарын Қаршы бектігінде үлкен ұлы Қататөре таққа көтеру мақсатында жеңіп, бірден әмірге қайтарылған [[Қаршы (қала)|Қаршы]] қаласын басып алды. 1870 жылы орыс әскерлері көтерілісшілер болған [[Шахрисабз|Шаар]] мен [[Китаб (қала)|Китабқа]] шабуыл жасады, нәтижесінде бүкіл [[Шахрисабз|Шахрисабз бектігі]] Бұхараға қайта қосылды. 1868 жылы Бухара аумағынан 2047 км² (257 шаршы миль) (200 000 тұрғыны бар) алынып, Зеравшан округі құрылды (1872 жылы біржола қосылды). Бұхара хандығы Ресейге вассал болып жарияланды. 1870 жылғы [[Ескендіркөл экспедициясы]] Ресейге Матча, Фалғар, Фараб, Магиан және Кштут тау бектіктерінің аумақтарын қосты (244 000 шаршы миль, 31 500 тұрғын). 1873 жылы Хиуа жорығы кезінде орыс әскерлеріне түйелер мен азық-түліктер жеткізгені үшін сыйақы ретінде Хиуаға тиесілі Күкертілі мен Ішкіжар мекендері арасындағы жер белдеуі Бұхараға қосылды. 1876 ​​жылы Ресейдің қолдауының арқасында Бұхара Гиссар мен Күләбтің жоғалған бектіктерін қайтарып алды, ал 1877 жылы шекараларын одан әрі оңтүстік-шығысқа қарай кеңейтіп, шамалы қарсылықтан кейін Дарваз бен Қаратегінді жаулап алды. Әмір Мұзаффар қайтыс болғаннан кейін оның орнына 1885 жылы ұлы Әмір Сейіт Абдул Ахат хан келді. === Хиуа хандығын бағындыру === [[Хиуаға жорық (1839—1840)|1839 жылғы Хиуа жорығының]] жарияланған мақсаты — хиуалықтардың Ресейге бағынышты аумақтарға шабуылдарын тоқтату, дала аймақтарында бейбітшілік пен сауданы қамтамасыз ету және қолға түскен орыс бодандарын босату болды. Экспедициялық жасақты басқару жеке Орынбор корпусының командирі генерал-адъютант [[Василий Алексеевич Перовский|В.А. Перовскийге]] жүктелді. Ол Илецк қорғаныс бекінісіне және одан әрі [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]] арқылы өтетін жолды таңдады. Жорыққа аттану 1839 жылдың қарашасына жоспарланған; алдыңғы жазда Хиуаға баратын жолда тірек бекеттер мен азық-түлік қоймалары бола алатын екі қоныс құру жоспарланған болатын: біріншісі - [[Жем (өзен)|Ембі]] өзенінде (Орынбордан 500 шақырымда), екіншісі - Ақбұлақ өзені маңы (Ембіден 150 шақырымда). Экспедициялық жасақ құрамында 3 жарым жаяу әскер батальоны мен 20 зеңбірегі бар Орал және Орынбор казактарының 3 полкісінен (барлығы шамамен 4 мың адам) тұрды. Жасақ қарашаның басында төрт эшелонда жолға шықты; үлкен түйе тасымалы болғандықтан (10 мың түйеге дейін) қозғалыс баяу жүрді. Айдың аяғында әскерлер Елек өзеніне шоғырланды (Орынбордан 150 миль), 19 желтоқсанда олар бірінші қонысқа жетті. Осы уақыттағы аяз -30&nbsp;°C және одан да көп градусқа жетті. Жанармайдың қатты жетіспеушілігі және жылы киімдегі үлкен кемшіліктер сезіле бастады. Ембіге жақындаған кезде қалың қар жауды; жасақ жолсыз жүруге мәжбүр болды. Адамдар мен жылқылардың денсаулығы әлі де қанағаттанарлық жағдайда болды; бірақ түйелердің 20%-ы ары қарайғы сапарға жарамсыз болып шықты. [[Сурет:KarazinNN HivinskiyPohodGRM.jpg|thumb|300px|right|Орыс әскерлерінің шөлден өтуі<br>Н. Н. Каразин, Мемлекеттік орыс мұражайы]] Ембідегі қонысқа бірнеше күн демалуға тура келді. Сонымен бірге Хиуада келе жатқан жорық туралы әлдеқашан білді, экспедицияға қарсы Хиуа әскерлерінің бірнеше жасағы жіберілді. Олардың біреуі (2 мың адамға дейін) 18 желтоқсанда Ақбұлақтағы шағын орыс жасағы алып жатқан алдыңғы қонысқа шабуыл жасады, бірақ 20-ға жуық адам жарақаттанған біршама қыңыр шайқастан кейін тойтарылды. 30 желтоқсанда Ембі бекінісінен генерал Перовский әскерлерінің 1-эшелоны, ал келесі күндері қалған үшеуі аттанды. Қозғалыс қиындықтары көп ұзамай шекті деңгейге жетті; қалың қар, 20&nbsp;°C аязды боран, отынның жетіспеушілігі ауру мен өлімге әкелді. Ақбұлаққа жақындаған кезде қатарда тек 1900 адам, 5200 түйе қалды, бірақ олардың тек 2500-і одан арғы сапарға жарамды болды. Осындай жағдайда Перовский экспедицияны тоқтатуға шешім қабылдады. Қайтару сапары 4 ақпанда басталды. 18-де 1800 түйе жоғалта апатты жағдайдағы жасақ Ембі бекінісіне жақындады. Ембіде мәжбүрлі үш айлық аялдама жасалды, өйткені жаңа түйелерді жинау қажет болды. 20 мамырда ғана қозғалыс Ембіден Орынборға қарай басталды, онда 2 маусымда жасақ өзімен бірге 1200 ауру адамды алып, 1000-нан астам адам қаза тапты. Қоқан мен Бұхараны жаулап алудағы жетістіктерден кейін Ресей үкіметі жаңадан алынған жерлер маңында бақылаусыз Хиуа хандығының болуын мүмкін деп санамады. 1869 жылы [[Шерәлі хан (Ауғанстан)|Шерәлі хан]] өзінің қарсыластарын жеңіп, бүкіл Ауғанстанның патшасы атанды. Ресей билігі [[Британдық Үндістан|Үндістандағы Ұлыбритания билігінің]] ықпалымен Ресейге қарсы бағытталған Орта Азиядағы мұсылман билеушілерінің одағын құру туралы шешім қабылдады деп ойлады. Қалай болғанда да Хиуа ханы өз әскерлерін Ресеймен шекараға жіберді. Осыған байланысты 1869 жылдың соңында генерал [[Николай Григорьевич Столетов|Н.Столетовтың]] басшылығымен Каспий теңізінің шығыс жағалауында [[Түрікменбашы|Красноводск]] бекінісі құрылды. [[Сурет:Russians entering khiva 1873 (cropped).jpg|300px|thumb|left|Орыс әскерлері Хиуаға кіруде. 1873 жыл]] [[Хиуаға жорық (1873)|Келесі Хиуа жорығы 1873 жылы]] генерал [[Константин Петрович Кауфман|Кауфманның]] басшылығымен жүргізілді. Ақпанның аяғы мен наурыз айының басында үш бағанда, жалпы саны 13000 адам, 4600 жылқы мен 20000 түйе болған Жызақтан, [[Қазалы]]дан және Каспий тезіңізі жағалаулардан 4 жасақ (Түркістан, Красноводск, Маңғыстау және Орынбор) құрылды. Жасақтардың ішінен тек Красноводск ғана Хиуаға жеткен жоқ. Жолда керемет қиындықтардан кейін, сусыз шөлдерде ыстық пен шаңнан зардап шегіп, біріккен жасақтар мамыр айының соңында Хиуаға жақындады. 1873 жылы 28 мамырда Орынбор-Маңғыстау жасағы әскерлерінің бір бөлігі, генерал [[Николай Александрович Веревкин|Веревкиннің]] басшылығымен Хиуа қаласына жақындап, қала қабырғасының жанындағы үйінділер мен 3 зеңбіректің батареясын басып алды; қабырғалардан 250 сажын жерде қалаға оқ жаудырған бөлшектеу және мортир батареялары орналасты. Қалада толқулар басталды, хан шабуылды күтпестен, қаланы беріп, Кауфманға мойынсұнушылығын білдіре өз өкілдігін жіберуге шешім қабылдады. Алайда ханның түрікмендерге, тіпті Хиуа тұрғындарына қатысты билігі әлсіз болғандықтан, қала қорғаушыларының бір бөлігі орыстарды Шахабат қақпасынан тойтарыс беруге белсенді дайындықты жалғастырды. 28-і кешке генерал Веревкинге генерал Кауфманның Хиуадан 16 шақырым жерде екендігі және жаудың онымен келіссөздерге түскені жайлы хабарлама келді. Кауфман хиуалықтар тыныштық сақтаған жағдайда атысты тоқтату, ал Веревкиннің жасағы келесі күні таңертең Түркістан жасағына қосылу үшін Сарыкөпір көпіріне беттеу туралы бұйрық берді. Веревкин 28 мамырдан кейін жасақта болған жаралылардың едәуір санын тасымалдауда қиналып, 29-да Сарыкөпір тек 2 рота, 4 жүздік және 2 зеңбірек жіберді; басқа әскерлер алдыңғы күні алған жерлерінде қалдырылды. 29-ы таңертең Веревкин Шахабат қақпасының берілуін талап етті. Хиуа басшылары Хазарасп қақпасын ашып, әр минут сайын оны қалаға кіреді деп күтіп, Кауфманмен келіссөздерді ескере отырып, Веревкиннің талабын орындаудан бас тартты. Соңғысы қақпаны күшпен басып алуға бұйрық берді. 2 зеңбірекке арналған саңылау-батарея жасалды, қабырғаға дейінгі арақашықтық қадамдармен өлшенді, қақпалар гранаталармен тесілді; 2 ракеталық білдегі бар 2 рота қақпаны және қабырғаның іргелес бөлігін басып алды. Сонымен, Кауфман Түркістан жасағының басында және Орынбор жасағының бір бөлігінде қалаға салтанатты, кедергісіз Хазарасп қақпасы арқылы кіруге дайындалып жатқан кезде Хиуаны Орынбор жасағының әскерлері басып алды. Түрікмендердің көмегімен күресті жалғастыруды көздеген хан, Хиуадан Хазауат қаласына қашып кетті, бірақ 2 маусымда мойынсұнушылық білдіріп оралды. Ресей үкіметінің жоспарларында бүкіл Хиуа хандығын қосып алу қарастырылмағандықтан, хан елді басқару құқығын сақтап қалды. Оның басшылығымен арнайы кеңес құрылып, оған орыс әскерлерін азық-түлікпен қамтамасыз ету және хандықта 15 мыңға дейін парсы құлдарын босату жүктелген. === Шығыс Түркістанға жорық === {{main|1871 жылғы Құлжаға жорық}} {{see also|Іле өлкесі}} 1871 жылы [[Дүнгендер көтерілісі|Шыңжаңдағы дүнгендер мен ұйғырлардың көтерілісі]] кезінде орыс әскерлері Шыңжаңда жорық жасап, Іленің жоғарғы ағысында орналасқан [[Іле сұлтандығы]]н (Іле облысы) басып алды. 10 жыл бойы (1871-1881) бұл аумақты орыстар басқарды. 1881 жылы Қытаймен жасалған [[Петербург шарты (1881 жыл)|Петербург келісімшартына]] сәйкес, Ресей үкіметі [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Іле аймағын]] Қытайға қайтарды, бірақ өзінің консулдықтарын [[Құлжа|Іледе (Құлжа)]], [[Шәуешек|Тарбағатайда (Шәуешек)]], [[Қашғар]]да және [[Ұланбатыр|Өргеде]] ашуға мүмкіндік алды. === Түрікменстанды қосып алу === [[Сурет:Skobelev, Michel, par Serge Levitsky, BNF Gallica.jpg|250px|left|thumb|[[Михаил Дмитриевич Скобелев|Генерал Скобелев]] — Түрікменстанды бағындырушы]] [[Сурет:Siege of Geok Tepe.jpg|thumb|right|300px|Көктепе бекінісін қоршап алу]] Хиуа шұратының отырықшы халқы мойынсұнды, бірақ хан түрікмендерді бұл әрекетке мәжбүр ете алмады: түрікмендер Хиуа шұратын 20 мыңға дейін жақсы қаруланған, батыл және жауынгер ер жігіттерді жинап, басқарды. Олардың ханға бағынуы атаулы болды: олар салық төлемей, отырықшы халықты жазасыз тонады. Түрікмендердің Кауфманның талабына құлақ асып, 300 мың рубль соғыс шығынын төлегісі келмеуі оларға күш қолдануды мәжбүр еткізді. Соғыс шығынын жинау үшін Кауфман 1873 жылы 7 шілдеде түрікмен көшпенділер қоныстарының орталығына, Түркістан әскерлерінің жасағы Хазауатқа беттеді. Шандыр ауылының маңында (Хиуадан 85 шақырым жерде) 13-15 шілдеде қыңыр шайқастар өтті. Түрікмендердің қарсылығын бұзған бірқатар жеңілістер оларды әскер қолбасшысына сөзсіз бағынуға мәжбүр етті. 12 тамызда аймақты тыныштандырғаннан кейін Хиуада хандықпен бейбітшілік шарттарына қол қойылды: 1) Қазақ даласын толығымен тыныштандыру, 2) хан 2 000 000 рубль мөлшерінде соғыс шығынын төлеу, 3) құл саудасын тоқтатып, Ресей азаматтарын тұтқыннан босату, 4) өзін «императордың мойынсұнатын қызметшісі» ретінде хан деп жариялау, 5) 1874 жылы [[Күнгей Каспий облысы|Күнгей Каспий бөлімі]] құрылған жаңа жер иемдену. [[Түрікменстан]]да Ахалтеке шұратында 80000-90000 [[Теке тайпасы|текеліктер]] өмір сүрді. [[Алғашқы Көктепе шайқасы (1879)|1879 жылы оларға қарсы алғашқы экспедиция]] сәтсіз аяқталды. 1880 жылы қаңтарда генерал [[Михаил Дмитриевич Скобелев|Михаил Скобелев]] 1881 жылдың қаңтарындағы қанды шабуылдан кейін [[Көкдепе|Көктепе]] бекінісін алып, [[Көктепе ұрысы|Ахалтеке экспедициясын]] жүргізген теке халқына қарсы әскери экспедицияның командирі болып тағайындалды. [[Көктепе]]ні алғаннан кейін көп ұзамай Скобелев полковник Куропаткин бастаған жасақтар жіберілді; олардың бірі [[Ашхабад|Асхабадты]] басып алды, ал екіншісі солтүстікке қарай 100 шақырымнан астам жол жүріп, халықты қарусыздандырып, оларды шұраттарға қайтарып, аймақты тезірек тыныштандыру мақсатында үндеу жариялады. Көп ұзамай Ресей империясының Күнгей Каспий иеліктерінде бейбітшілік орнады. [[Александр Виссарионович Комаров|Генерал Комаров]] бүкіл Күнгей Каспий аймағының басшысы бола отырып, Мервке «бүкіл Орта Азияның дамуына кедергі болған қарақшылық пен қиратудың ұясы» ретінде назар аударды. 1883 жылдың аяғында ол мервиттерге Ресей бодандығын қабылдау туралы ұсыныспен штабс-ротмистр [[Мақсұт Әлиханов-Авар|Әлиханов]] пен текелік майор Махмұт Күлиханды жіберді. 1884 жылы 25 қаңтарда Мервтен депутация Асхабадқа келіп, Комаровқа Мервті Ресей бодандығына қабылдау туралы императордың атына өтініш жазып, ант қабылдады. 1885 жылы 18 наурызда [[Кушкадағы ұрыс|Кушка ұрысына]] алып келген ауғандықтарды Мервтің оңтүстігіндегі даулы жерлерге басып кіруге итермелеген бұл жетістік ағылшындардың [[Ауғанстан]]дағы ықпалының басым болуына деген қызғаныш пен қорқынышты тудырды. Бұл халықаралық оқиға еуропалық баспасөзде белсенді талқыланды және сол кезде ойлағандай Ресейді Ұлыбританиямен соғыс шегіне жеткізді. Сол кезде [[Равалпинди]]де лорд Дуфферинмен кездесуде болған [[Әбдірахман (Ауғанстан әмірі)|Әбдірахман әмір]] бұл оқиғаны кішігірім шекара түсінбеушілігі ретінде жасыруға тырысты. [[Уилиам Гладстон|Гладстон]] министрлер кабинетінің ықпалды мүшесі [[Джордж Фредерик Робинсон, 1-Рипон маркизі|лорд Рипон]] британдықтардың кез-келген жеңілдіктері Ресейдің Ауғанстанға ашық араласуын ынталандырады деп өкіректеді. Сонда да соғысты патша өкілдерінен олардың болашақта Ауғанстанның аумақтық тұтастығын құрметтеу ниеттерінің кепілдігін алған дипломаттардың күш-жігері болдырмады. Бұл оқиғаны шешу үшін Ауғанстанның қазіргі солтүстік шекарасын анықтаған Ресей-Британ шекара комиссиясы құрылды. Оның жұмысына әмірдің өкілдері қатыспады. Ресей өкілдерінің жеңілдіктері минималды болды. Ресей кейінірек [[Серхетабат|Кушка]] қаласы құрылған Комаров жаулап алған жер бөлігін сақтап қалды. Бұл Ресей империясының да, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] да ең оңтүстігіндегі елді мекен болды. === Ресейдің Памирге бақылау орнатуы === {{main|Ионов жасағының Памир экспедициясы}} [[Ауғанстан]]ның солтүстік шекарасының батыс бөлігінің [[Демаркация|шекарасын белгілеу]] 1887 жылы 10 (22) шілдеде Санкт-Петербургте қол қойылған орыс-британдық келісім бойынша жүргізілді. Бірақ Памирден тереңдей орналасқан [[Зоркөл]] көлінен, одан әрі солтүстік-шығысқа қарай [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Қытай Түркістанына]] қарай шекара бекітілмеді. Бұл британдықтардың Памирге, ал орыстарға — [[Хиндукуш]]тың солтүстік-батыс бөлігіне және одан әрі [[Дардистан]]ға ([[Үнді өзені|Үнді]] алабының жоғарғы бөлігіндегі аймақ) кіруге жол ашты. Памирге жақын орналасқан Дардистанда бірнеше шағын, іс жүзінде тәуелсіз мемлекеттік құрылымдар ([[Кәрімабат|Хунза]], Нагар және басқалар) болды. Жоғарғы [[Әмудария]] алабында [[Шуғнан]], Рошан және басқа Памир хандықтары біресе [[Бұхара әмірлігі|Бұхара]] мен [[Қоқан хандығы|Қоқан хандықтарының]] билігін мойындайды, біресе Ауғанстанға бағынады, біресе тәуелсіздікке қол жеткізуге тырысты. Бұл хандықтардың шығысында, Памир биік тауларында, [[Қытай]]ға өтірік бағынышты болған [[қырғыздар]] көшіп-қонып жүрді, бірақ іс жүзінде толық тәуелсіздігін сақтап қалды. Ресей билігі Памирдің Ұлыбритания мен Қытайға бөлінуіне жол бергісі келмей, оны басып алуға шешім қабылдады. Осы үшін 1891 жылдың жазында [[Марғылан]]да полковник [[Михаил Ефремович Ионов|Михаил Ионов]] басқарған 2-ші, 7-ші, 15-ші, 16-шы және 18-ші түркімен желілі батальондарының аңшыларынан (еріктілерден) және 6-[[Орынбор казактары|Орынбор полкінің]] 24 казагынан тұратын арнайы жасақ құрылды. Ионов жасағы Хиндукуштың солтүстік етегіндегі Базай күмбезіне жетті. Мұнда ол 1891 жылдың 14 мен 17 тамыз аралығында [[Френсис Янгхазбенд]]тың британдық экспедициясымен кездесті. Бұған дейін Биік асуында Ионовтың жасағы Марғыланға қарауылшы жасақпен жіберілген британдық лейтенант Девинсонды тұтқындады. Янгхазбендтен Ионов Памирден кетуге және ол жерге қайта келмеуге жазбаша міндеттеме алды, егер ол бас тартса, күш қолдануға мәжбүр боламын деп қорқытты. Янгхазбенд оған бағынуға мәжбүр болды. Осыдан кейін Ионов жасағы қайтадан Ош қаласына беттеді. Осы оқиғаға байланысты Петербургтегі британдық елші наразылық білдіріп, ұзаққа созылған дипломатиялық келіссөздерді бастады. Ионов жасағы кеткеннен кейін қытайлықтар мен ауғандықтар [[Бартаң|Ақсу]] мен [[Ғұнд|Әлішүр]] өзендерінің аңғарларындағы жерлерді қайтадан бақылауға алды, бұл 1892 жылы Түркістан әкімшілігін Ионов жасағын Памирге қайтадан жіберуге мәжбүр етті. Енді оның құрамында ерікті төрт жаяу әскер ротасы, 6-Орынбор полкінен үш жүз казак, Түркістан атты тау батареясының екі зеңбіректі взвод және саперлер тобы болды. 1892 жылы 2 маусымда Ионовтың жасағы Марғыланнан шығып, 17 маусымда орыс жасақтары жақындағанда қашып кеткен қытайлық жасақ орналасқан [[Раңкөл]] көліне келді. 27 маусымда жасақ Шаджан мекеніне жақын [[Бартаң|Ақсу]] (Мурғаб) өзенінің [[Ақбайтал (Мурғаб тармағы)|Ақбайтал]] өзеніне қосылатын жердің жағасында дамылдайтын орын жасады. Бұл жерде Ионов [[Ғұнд|Әлішүр]] өзенінің [[Жасылкөл (Тәжікстан)|Жасылкөл]] көліне қосылатын жеріндегі ауған бекетінің орналасқан жері туралы және егер ол көлге қозғалса, оның жасағына қытайлық атты әскердің шабуыл жасауына дайын екендігі жайлы ақпарат алды. Ионов ауғандықтарға шабуыл жасауға, капитан Скерскийді қытайларға қарсы жіберуге шешім қабылдады. Скерский қытайлықтарды Оксу өзенінің жоғарғы жағындағы Ақташ бекінісінен шығарды, ал Ионов 12 шілдеде қоян-қолтық ұрыстан кейін Әлішүр өзені алқабы Жасылкөл көлінің жанындағы Суматаштағы ауған бекетін қиратты. Осыдан кейін, 25 шілдеде Ионов Ақсуға (Мурғаб) қайтты. Мұнда, бұрынғы дамылдайған орнында, ол бекініс орнатып, елу казакпен капитан Скерскийді Памирдің шалғай аудандарын барлауға жіберді, ал онда қытайлар қайтадан пайда болды. 25 тамызда Ионов жаңа бекіністе Шаджан жасағын (160 жаяу сарбаз және 40 казак) капитан Кузнецовты қалдырып, [[Ферғана]]ға аттанды. Кузнецов қытайлықтармен достық қарым-қатынас орнатты. 1893 жылдың көктемінде оның орнын капитан Зайцев басқаратын жаңа жасақ алмастырды. 1893 жылдың көктемінде жергілікті халықтан салық жинайтын ауғандықтар [[Шуғнан]] мен [[Рушан ауданы|Рушанда]] пайда бола бастады. Осыған байланысты штабс-капитан [[Сергей Петрович Ванновский|С.Ванновский]] екі офицер және он төменгі шенділер осы аймаққа жіберілді. 1893 жылы тамызда Емтс қыстағының маңында Ванновский жасағынан 5 есе асатын Азанханның ауған жасағымен кездесті және оны [[Ванш]] бағытымен өткізбеді. Нәтижесінде ұрыс болды. Ауғандықтар шегінді. 1894 жылы генерал-майор шені бар Ионовтың қолбасшылығымен Памирге қосымша күштер жіберілді. Оған бағынған жалпы күштер 21 офицерден, 411 төменгі шенділер және 119 казактан тұрды. 1894 жылдың мамырында Ионов Шуғнан мен Рушанда қарулы ауғандықтардың пайда болуы туралы ақпарат алды және бірден екі жасақты: подполковник [[Николай Николаевич Юденич|Н.Юденич]] - Ғұнт өзенінің бойымен және капитан Скерский — Шаһдария өзенінің бойымен, екі өзен [[Пәнеж]]ге құятынға дейінгі жерге жіберді. Сол жаққа капитан Александровичтің казак атты әскер бөлімшесі жіберілді. Шаһдария жасағы (12 жаяу әскер, 20 казак, 2 зеңбірек) 22 шілдеде билеушінің ұлы бастаған жергілікті халық қуана қарсы алып, жасаққа қосылған Шуғнан шекарасына келді. Алайда 28 шілдеде Рошқала бекінісіне жақындағанда, жасақты ауғандықтар атыспен қарсы алды. 31 шілдеде Скерский бекініске екі жасақ жіберді, ал ауғандықтар Рошқаланы тастап кетті. Содан кейін қосымша күш оларға жақындады, бірақ 60 жаяу әскері, 12 казак пен 32 жарықшақты-фугасты зымырандары бар қос іске қосушы білдекті капитан Эттингеннің командасы Скерский жасағына келді. Осыдан кейін, 1894 жылдың 4-8 тамызы аралығында ауғандықтар бірнеше рет орыстарға шабуыл жасауға тырысты, бірақ әр кезде олардың оқтарының астына түсіп, шегінді. 9 тамызда ауғандықтар жасырын түрде кетіп қалды. 1895 жылы 27 ақпанда (11 наурызда) [[Лондон]]да Ресей елшісі мен Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Памирдегі ықпал ету аймақтарының бөлінуі туралы сөз алмасты. Памирдің бір бөлігі Ауғанстанға, бір бөлігі — [[Ресей империясы]]на, бір бөлігі — Ресей бақылауындағы [[Бұхара әмірлігі]]не өтті. Ресей мен Ұлыбританияның әсер ету аймақтарын Ауғанстанға берілген [[Уахан дәлізі]] бөлді. Орта Азиядағы орыс экспансиясы осымен аяқталды. Памирдің орыс бөлігін басқаруды 1893 жылдан бастап [[Мурғаб]]та (Памир Бекеті), ал 1899 жылдан бастап [[Хороғ]]та орналасқан Памир жасағының жетекшісі, 1894 жылдың 1 шілдесінен бастап Ауысымды Памир жасағы басқарды. == Орта Азиядағы Ресейдің отарлау саясатының негіздемесі == [[Сурет:Great Game cartoon from 1878.jpg|thumb|left|200px|XIX ғасырдағы Үлкен ойын туралы «Мені достарымнан құтқар» келемеж суреті, орыс аюы мен британдық арыстан ойнайды]] XIX ғасырдың екінші жартысында Ресей империясының [[Орта Азия|Орталық Азиядағы]] иеліктерінің тез кеңеюінің негізгі себептерінің бірі Ресейдің «табиғи шекараларын» басып алу, алаңдаушылық туғызған шекара желілер мен сауда жолдарында өзара тартыстарды бітімге келтіру және қарақшылық шапқыншылықтарды тоқтату, артта қалған Азия халықтарын өркениетке ынталандыру, оларды әлемдік өркениеттің пайдасына әкелу деп аталады. Түркістан жорықтары тарихшыларының бірі генерал-майор [[Лев Феофилович Костенко|Л.Ф. Костенко]] епті түрде былай деп жазды: «Ресейді Орталық Азияға қарай жылжытуда атаққұмар ниеттер мен басқа да өзімшілдік есептеулер емес, тек сол өңірді тыныштандыруға, оның өндіргіш күштеріне түрткі беріп, Түркістан туындыларын Ресейдің еуропалық бөлігіне сатудың ең қысқа жолын ашу деген ұмтылыс жігер жетелейді»<ref>[https://web.archive.org/web/20081016103754/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=23253 XIX ғасырдағы орыс әскери тарихшылары Ресейдің шығысқа (Орта Азияға мен Оңтүстік Қазақстан) қозғалысының себептері мен сарындары туралы]</ref>. Жергілікті хандар мен ақсүйектердің билігіндегі жергілікті тұрғындардың мүшкіл жағдайы ерекше атап өтілді. Орыс әскерлерінің келуі, жақсы өмірдің келгенін білдіргендей. [[Иван Федорович Бларамберг|Бларамберг]] былай деп жазды: «Қуандарияның қырғыздары маған, оларды жаулардан босатқаныма және қарақшылардың ұяларын қиратқаныма ризашылықтарын білдірді»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1820-1840/Blaramberg/pred.htm И. Ф. Бларамбергтің естелігі]</ref>, әскери тарихшы Д.Я. Федоров: «Орыс билігі Орта Азияда үлкен сүйкімділікке ие болды, өйткені ол өзін жергілікті тұрғындарға деген адамгершілікті ынтымақшыл көзқарасын көрсетті және бұқараның жанашырлығын оята, олар үшін қалаулы билік ретінде болды». Батыс елдері Ресейдің Орталық Азиядағы экспансиясын қолдады. Құлдықтың, үздіксіз соғыстар мен анархияның жойылуы орыстар әкелген Батыс өркениетінің оң жетістігі ретінде қарастырылды. 1891 жылы Халықаралық географиялық конференцияда «Орта Азияда тәртіп орнатқан, Орта Азия халықтарын қалай тәрбиелеуді және дамытуды білетін орыс халқына» мадақ айтылды<ref>''[https://daniyarov.kg/wp-content/uploads/2019/04/1956-6016-perevod-monografii-YE.Sokola.pdf The Revolt of 1916 in Russian Central Asia]'', Edward Dennis Sokol, 1954, 2016. p. 18</ref>. Британдық ғалым және дипломат [[Генри Кресвик Роулинсон|Генри Роулинсон]] «Шын мәнінде, Орталық Азияның көп бөлігіндегі қырғыздар, өзбектер мен түрікмендерге Ресейдің үстемдік етуі, адамзат үшін игі іс болды» деген пікірін білдірді<ref>''Джордж Керзон''. Russia in Central Asia in 1889 and the Anglo-Russian question, 394 б.</ref>. Энгельс Маркске жазған хатында Ресейдің Азияға жылжыуын былай сипаттады: «Ресей шынымен де Шығысқа қатысты ілгерінді рөл атқарады... Ресейдің үстемдігі Қара мен Каспий теңіздері және Орта Азия үшін, башқұрттар мен татарлар үшін өркениетті рөл атқарады»<ref>Карл Маркс пен Фридрих Энгельс «Толық шығармалар». Том 27. 241 б.</ref>. Тағы бір басты себеп, және одан да нақты себеп, Ресей үкіметі мен әскери ортасына әсер еткен Британдық империяға қарсы тұру қажеттілігі туралы идея болды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/181-200/185.htm 1841 ж. 6 мамыр. — Орынбор әскери губернаторы В.Перовскийдің СІМ басшысы граф К.Несселродқа Орта Азиядағы британдық агенттердің тіміскі әрекеттері туралы хаты.]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/Sobolev/text.htm |title=А. Н. Соболев. Орыстар Үндістанға жорық жасай алады ма|accessdate=2007-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929122011/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/Sobolev/text.htm |archivedate=2007-09-29 |deadlink=yes }}</ref>. Сонымен бірге Ресейдің саясаты британ озбырлығынан қорғауға бағытталған қорғаныс ретінде бейнеленеді. Қарсыласудың негізгі қисыншылдарының бірі әскери әкімші және тарихшы [[Михаил Африканович Терентьев|М.А.Терентьев]] болды, ол үш томдық «Орталық Азияны жаулап алу тарихы» мен Ресей мен [[Англия]]ның аймақтағы саясаты туралы бірқатар мақалалар жазды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Terentjev/pred.htm М. Тереньтьев. Орта Азиядағы Ресей мен Англия.]</ref>. XIX ғасырда [[Үндістан]] мен [[Орта Азия]]ны бағындыру үшін Ресей мен Британ империяларының қарсыласуы тарихта [[Ұлы ойын]] атауын алды. Оның белсенді қатысушыларының бірі [[Қытай]], ал басқа мемлекеттер бұл шайқаста тек қана ұсақ фигуралар болды. Қарсыласу 1904-1907 жж. «[[Үштік одақ]]қа» қарама-қарсы (''A-Entente'' — Германия, Аустрия-Мажарстан және Италия) [[Ресей империясы|Ресей]], [[Ұлыбритания және Ирландия біріккен патшалығы|Ұлыбритания]] мен [[Үшінші Франция Республикасы|Францияның]] [[Әскери блок|әскери-саяси одағы]] — Антанта құрылғанда, XX ғасырдың басында аяқталды. == Басқармасы == {{main|Түркістанның әкімшілік басқару жүйесі}} 60-жылдардың ортасына дейін Орта Азияға қатысты істер Орынбор генерал-губернаторлығының қарауында болды. Астанасы [[Ташкент]]те болған [[Түркістан облысы (Ресей империясы)|Түркістан облысының]] құрылуымен жағдай аздап өзгерді: аймақ әлі де [[Орынбор]]ға бағынышты болды. Оларды бөліп тұрған [[Қазақ даласы|Ұлы дала]] болып жатқан оқиғаларға тиімді және дер кезінде әсер етуге ықпал етпеді, ал генерал-губернатор әкімшілігі мен аймақтық билік арасындағы дүрдараз қарым-қатынастың онсыз да реттелген аймақтық басқару жүйесін шиеленістірді. 1866/67 жылдың қысында Түркістан облысының мәртебесі мен жаңа аймақтардың әкімшілік құрылымы мәселесін талқылау үшін Орталық Азиядағы әскер министрі [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д.А.Милютин]] төрағалығымен Арнайы комитет құрылып, құрамына, Орынбор генерал-губернаторы [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]], Бас штабтың бастығы [[Федор Логгинович Гейден|Гейден]], Орта Азиядағы соғыс қимылдарының тікелей қатысушылары — [[Михаил Григорьевич Черняев|Черняев]], [[Дмитрий Ильич Романовский|Романовский]] мен [[Илларион Иванович Воронцов-Дашков|Воронцов-Дашков]], сондай-ақ «Дала комиссиясы» деп аталатын мүшелері — [[Николай Карлович Гирс|Гирс]], [[Карл Казимирович Гутковский|Гутковский]], [[Александр Константинович Гейнс|Гейнс]], [[Александр Петрович Проценко|Проценко]] және т.б кірді. Комитет мүшелері барлығы дерлік бірауыздан (Крыжановскийді қоспағанда) Түркістан облысын Орынбор генерал-губернаторлығынан бөліп, дербес әкімшілік пен жеке әскери округ құрған жөн деген қорытындыға келді<ref name="Глущенко">Глущенко Е. А. '[http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Ресей Орталық Азияда. Жаулап алу және қайта құру.]'' — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 б. — (Ұмытылған және белгісіз Ресей. Алтын топтама). ISBN 978-5-227-02167-0, Б. 136.''</ref>. Барлық азаматтық және әскери билікті тек бір тұлғаға жұмылдырылған, тек императорға ғана жауапты - Түркістан генерал-губернаторы ұсынылды. 1876 жылы 11 сәуірде император [[II Александр (Ресей)|II Александр]] [[Түркістан генерал-губернаторлығы]]н құру жөніндегі арнайы комитеттің жобасын мақұлдады (тиісті жеке жарлық 23 шілдеде шығарылды). Жаңа империялық шет аймақтың пайда болуы Орта Азия жерлерін жаулап алудың бастапқы кезеңінің аяқталуын білдірді, өйткені империяның шекарасының кеңеюі мен жаңа аумақтардың дамуы аймақтың әкімшілік құрылымы туралы мәселені шешуді талап етті. Сонымен қатар, Түркістан генерал-губернаторлығына Ресейдің аймақта одан әрі ілгерілеуін қамтамасыз ететін плацдарм және сол уақытта — Ұлыбританияның Орталық Азияға әскери-саяси экспансиясын одан әрі орналастыруға қарсы бастион рөлі жүктелді. Бұл мәселелерді шешу қажеттілігі Ресейдің Түркістандағы ұзақ жылдар бойы жүргізген саясатының ерекшеліктерін анықтап, оның негізгі бағыттарын айқындады. 23 сәуірде «Түркістан генерал-губернаторлығының аймақтарында басқару туралы уақытша ереже» бекітілді, оған сәйкес Түркістан генерал-губернаторлығына «жобада көрсетілген негіздерге сүйене отырып, сол аймақты ұйымдастыру үшін пайдалы деп санайтын шаралардың бәрін қабылдауға» құқық берілді. == Этникалық құрамы == [[Сурет:Prokudin-Gorskii-53.jpg|thumb|right|250px|Сарт қария ([[Сергей Михайлович Прокудина-Горский|С. М. Прокудина-Горскийдің]] суреті)]] [[Ресей империясы]] кезіндегі және қазіргі [[Орта Азия]]ның этникалық құрамын салыстыру кейбір шатасуларды тудыруы мүмкін, себебі ресми үкіметтік құжаттарда белгілі бір халықтардың өз атауынан өзгеше атаулар қолданылған, сонымен қатар олардың аталуына байланысты қазір Орталық Азияның титулдық халық республикаларына кіретін немесе олармен ассимиляцияланған халықтар. Ресей империясы кезінде Орта Азия иеліктерінің этникалық құрамы келесідей болды: * '''Өзбектер''', 1897 жылғы мәліметтер бойынша, Самарқан облысы тұрғындарының ана тілі бойынша таралуы келесідей болды: [[Өзбек тілі|өзбек]] — 507 587, [[Тәжік тілі|тәжік]] — 230 384, [[Қазақ тілі|қырғыз-қайсақ]] — 63 091, [[Ұйғыр тілі|қашғар]] — 19 993, [[Сарттар|сарт]] — 18 073 . Ресей елшілері мен шетелдік дипломатиялық миссия өкілдері Орталық Азиядағы өзбектер туралы кең ақпарат береді. 1820 жылдары Хорезмге барған Е.К.Мейендорф «Хиуаның тұрғындары - өзбектер, елдің жаулап алушылары мен қожалары» деп атап өтті. Мажар шығыстанушысы Вамбери 1863 жылы былай деп жазды: «Бұхара хандығында өзбектер басым халық, өйткені әмірдің өзі де маңғыт тайпасынан шыққан өзбек, сондықтан олар елдің қарулы күштерін құрайды». Вамбери Қоқан хандығының өзбектерін талқылап, былай деп атап өтті: Қоқан өзбектері «халықтың шынымен отырықшы бөлігін құрайды...». * '''Қырғыздар''' ** '''Қарақырғыздар''' немесе ''таулы қырғыздар'' (''алай және алатау қырғыздары'') — негізінде, қазіргі [[Қырғызстан]]ның [[қырғыздар]]ы. ** '''Қырғыз-қайсақтар''' (''күнгейорал қырғыздары, көшпелі қырғыздар, жазық'' немесе ''дала қырғыздары'' атаулары да қолданылды) қазіргі [[Қазақстан]] аумағында және оған іргелес Ресей облыстарының аумағында, сондай-ақ Өзбекстанға жартылай қосылған [[Қарақалпақстан]], [[Мырзашөл]] мен [[Ташкент уезі]]нде көшіп-қонып жүрген. XX ғасырдың 20-жылдардан бастап [[қазақтар]] деп аталды. ** '''Қырғыз-қарақалпақтар''' қазіргі [[қарақалпақтар]]. Кейде зерттеушілер оларды қырғыз-қайсақтардың этнографиялық тобына сілтеме жасай отырып, жеке халық ретінде бөліп көрсетпейді. * '''[[Сарттар]]''' — XIX - XX ғасырдың басындағы Ферғана мен Хорезмдегі отырықшы халықтың бір бөлігінің жалпы атауы. ҮКЭ мәліметтері бойынша, 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін отырықшы өзбектерге және ішінара жазық тәжіктерге қатысты «сарт» атауын негізінен өзбектер, қырғыздар мен қазақтардың жартылай көшпелі бөлігі қолданған. Ташкентте, Ферғана мен Хорезм шұраттарында және Оңтүстік Қазақстанда бұл отырықшы халықтың өзіндік атауы болды. Қазіргі өзбектердің құрамына енген Орта Азияның байырғы отырықшы халқы. [[Сурет:Jewish Children with their Teacher in Samarkand.jpg|thumb|250px|Бұқарлық яһудилер — Самарқанда мұғалімі бар яһуди ұлдарының тобы ([[Сергей Михайлович Прокудин-Горский|С.М. Прокудин-Горскийдің]] суреті)]] * '''[[Тәжіктер]]''' — парсы-тәжік континуумының әр түрлі диалектілерінде сөйлейтін және қазіргі [[Иран]]ның шығысы мен солтүстік-шығысында, [[Ауғанстан]]да, [[Тәжікстан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Пәкістан]]да орналасқан аймақтарда мекендейтін иран халқы. Тәжіктердің дәстүрлі жерлері [[Ферғана аңғары]]н, Шашты ([[Шыршық (өзен)|Шыршық]] өзенінің алқабындағы аймақ), [[Зерафшан өзені|Зерафшан]] өзенінің аңғарын, Әмударияның жоғарғы алабын (Пәнеж), Муғраб пен Кабулды, сондай-ақ Гилменд пен Аргандаб алаптарын қамтиды. * '''Қыпшақтар''' — отырықшы сарттар және көшпелі қырғыздармен салыстырғанда, бұрынғы Қоқан хандығының басқаруда басым рөл атқаратын көшпелі халық. ХІХ ғасырдың аяғында қыпшақтардың өзі жеке халық ретінде болмады; қыпшақтар хандықты басқаруда шешуші қызметтерді атқарған өзбек, қазақ және қырғыз руларын білдірді. * '''Татарлар''' — Еділ бойындағы [[татарлар]] орыс қалалары, қазақтар, Орта Азия мемлекеттері арасындағы сауда қатынастарында олардың мұсылмандық сенім мен ортақ тілге тиесілі болуына және сонымен бірге Ресей мемлекетіне тиесілі болуына байланысты маңызды рөл атқарды. Орыс Азияның барлық қаласында дерлік татар аудандары болды, Қазақстанның барлық қаласында дерлік алғашқы мешіттер татар көпестерінің ақшасына салынған. Татарлардың бір бөлігі казак әскерлерінде қызмет етті. * '''[[Түрікмендер]]''' — Хиуада билік жүргізеген өзбектерден айырмашылығы Хиуа хандығы мен Ахалтеке шұратының көшпелі халқы. * '''[[Бұхара яһудилері]]''' — Бұхара мен Қоқан хандықтары қалаларының халқы. Кейбір аңыздарға сәйкес, олар Орта Азияда тұтқындалған яһудилерді бағынышты Азия қалаларына қоныстандырған [[Ассирия|Ассирия патшалығы]] кезеңінде пайда болған. * 1862-1877 жылдардағы [[Дүңгендер көтерілісі|ұйғыр-дүңген көтерілісі]] жеңіліске ұшырап, 1881 жылы орыс әскерлері [[Құлжа]]дан шығарылғаннан кейін бірнеше ондаған мың [[ұйғырлар]] мен [[дүңгендер]] [[Жетісу облысы]]на қоныс аударды. === Ресей империясы Түркістанының ірі қалалары === {| class=wikitable !colspan="3"| Түркістанның ірі қалалары |- !colspan=3| 1897 жылғы санақ |- ! № ! Қала ! Тұрғындары |- | 1. | [[Ташкент]] | {{сан|155673}} |- | 2. | [[Қоқан (қала)|Қоқан]] | {{сан|81354}} |- | 3. | [[Наманған]] | {{сан|62017}} |- | 4. | [[Самарқан]] | {{сан|61128}} |- | 5. | [[Әндіжан]] | {{сан|60627}} |- | 6. | [[Марғылан|Ескі Марғылан]] ([[Марғылан]]) | {{сан|36490}} |- | 7. | [[Ош]] | {{сан|34157}} |- | 8. | [[Хожанд]] | {{сан|30109}} |- | 9. | [[Верный]] ([[Алматы]]) | {{сан|22744}} |- | 10. | [[Истаравшан|Ұлытөбе]] ([[Истаравшан]]) | {{сан|20621}} |- |} == Ресейдің отаршылдық саясаты == [[Сурет:Gorskii 04653u.jpg|thumb|left|250px|Бұхарадағы жергілікті шенеунік (С.М. Прокудин-Горскийдің суреті)]] Орта Азияның кең аумақтарын басқару өте қиын болды. Әкімшілікті ұйымдастыруға ресурстар да, дайындалған шенеуніктер де жеткіліксіз болды. Терентьев былай деп жазды: «... Түркістан уездерін үлкен орыс ауылына құрамы мен мазмұны бойынша әрең сәйкес келетін әкімшілік басқарады. Уез басшысы, аға көмекші, жергілікті тұрғындардың кішісі және, мүмкін, хатшы - міне бітті». Мемлекет бойынша орташа мәнге сәйкес бір шенеунікке — 707 адамнан келсе, Орта Азияда — 2112 еді. Жалақылары аз бола әскери адам болған шенеуніктер өздерінің мемуарларында жазылған мейірімділікпен ерекшеленбеді, исламның жергілікті дәстүрлері мен заңдарын, жергілікті тілдерді білмеді және құрметтемеді, олар өз міндеттерін ішінара, толықтай жергілікті тұрғындарынан алынған көмекшілеріне жүктеді. Шын мәнінде, ханның шенеуніктерін «тамақтандыру» дәстүрлі жүйесіндегі жағдай халыққа ауырлай түсті, өйткені енді орыс әкімшілігінің тәбетін ескеру қажет болды<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/181-200/193.htm 1845 ж. 28 қыркүйек. — Сібір қазақтарының шекара басқармасы журналынан осы басқарма қызметкері Белаштың қазақ халқынан алынған көптеген ауыр алым-салық туралы.]</ref>. [[Сурет:Prokudin-Gorskii Russians in Central Asia.jpg|thumb|right|250px|Қоныс аударатын қыстақ. Орта Азия (С.М. Прокудин-Горскийдің суреті)]] Облыстар округтарға, болыстарға, ауылдарға (қыстақтарға) бөлінді. Ауылдың құрамында 50-ден 70 түтінге дейін болды, 10-12 ауыл болыс, 10-15 болыс - белгілі бір аумағы бар округ құрды. Әкімшілік билікті сақтап қалған аға сұлтандар, негізінен, үкіметтің ұстанымын нығайтуға шақырылды. Болыстардың басында 12-дәрежелі шенеуніктерге теңестірілген болыс сұлтандары, ауылдардың басында ауыл ақсақалдарына теңестірілген ауыл старшиналары тұрды. Жергілікті әкімшіліктің сайлауы және «жергілікті тұрғындар» арасынан ең төменгі әкімшілік лауазымдарға тағайындау: болыс меңгерушісі, елуліктері, қыстақтық және ауылдық ақсақалдары, қала старосталары (құрбашылар) мен ру басылары, сұлтандар, жергілікті сот (қазылар мен билер), тілмаштар (аудармашылар), — аукционға айналды, өйткені параға салынған ақша кейіннен паралар және сыйлықтар жүйесімен ақталды. Оның үстіне сайлаудың өзін патша әкімшілігі кез келген уақытта алып тастай алды. 1862 жылы жерлестерінің өмірін жақсартуға ынталы Ш.Уәлиханов сұлтан болып сайланған, бірақ генерал-губернатор сайлау нәтижелерін ешқандай түсіндірусіз жойған кезі мысалдардың бірі. Аймақты жаулап алғаннан кейін, орыс әкімшілігі жергілікті мұсылман халықтарының тұрмыс-тіршілігін бұзбауға тырысып, аздап өзгеріс енгізіп, отырықшы халықтар үшін шариғат бойынша (мұсылмандардың діни заңы) қазылар соты мен көшпелілерге арналған әдет-ғұрып бойынша билер сотын сақтап қалды. Алайда бұл соттардың жетілмегендігі көп ұзамай анық болды. Қазылар мен билер (1886 жылдан бастап халық соты) барлық жерде пара алды. Істер бірнеше айға, кейде жылдарға созылды. Соттар, әсіресе, туыстық байланыстары берік билер, тайпаластарының пайдасына орай шешімдер қабылдады. Сонымен қатар, соттар мұсылман заңнамасы, әдет-ғұрып, сондай-ақ Ресейдің сот заңнамасы туралы көп білмеді. Әсіресе билер дайын болмады. Олардың көпшілігі сауатсыз, тоғышар еді. Мұсылман қауымы халық соттарының шешімдеріне үнемі шағымданатын, бірақ кек алудан қорқып, жоғары тұрған Ресей сотына апелляция түсірмеді. Саны жағынан жеткіліксіз, әсіресе жергілікті тілдерді білетін шенеуніктері болмаған орыс әкімшілігі, халық соттарының шешімдерін тексермеді. Ресей жұртшылығының көптеген өкілдері Түркістан халық сотымен танысып, оны жою қажеттілігі туралы жазды. Түркістанның сот ісін жүргізу жүйесін жан-жақты зерттеген аймақтық зерттеуші Н.Дингельштедт кемшіліктер массасының көптігімен халық сотының бір артықшылығы бар - бұл әкімшілікке еш шығынсыз екенін жазды. Халық сотының жұмысына ақы - бұл сыйақы сомасының 10%-ы болды<ref>[http://www.ca-c.org/journal/11-1997/st_13_kaganovich.shtml ТҮРКІСТАНДЫ ПАТШАЛЫҚ ОТАРЛАУДЫҢ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221053349/http://www.ca-c.org/journal/11-1997/st_13_kaganovich.shtml |date=2017-02-21 }}</ref>. Сонымен қатар, екі жақ бір-бірінің тілін білмеуді алдау, қорқыту немесе қарапайым алаяқтық үшін белсенді түрде қолданды. Шенеуніктердің біразы жергілікті тілдерді білді. Әдетте әкімшілер көмек сұрап аудармашыларға жүгінді, олардың қызметтерінде негізінен түркі тілдерін түсінетін татарлар болды. Көптеген әкімшілік және сот істерінің тағдыры көбінесе сауатсыз аудармашы жасаған аудармаға байланысты болды. 1905 жылы Түркістан генерал-губернаторы Д.И.Суботич: «Біз Түркістанға қырық жыл бойы иелік етіп келеміз және осы күнге дейін кем дегенде бірнеше жергілікті тілдерді білетін әкімшілік қызметкерлерін саусақпен санауға болады. Сот бөлімінде олар одан бетер аз. Істің жағдайы апатты. Басқарылғандар мен сотталғандардың сөзін түсінбей, халықты қалай басқаруға болады, дауларды қалай шешуге болады? ... Мен әкімшіліктің барлық шенеуніктеріне, соның ішінде уез басшыларына аудармашыларды бақылау үшін өз аймағының тұрғындарының тілін бір жыл бойы үйренуді ұсынуды қажет деп есептеймін, бұл біздің азиялық шетіміздегі жара. ... Әрине, орыс тілін жергілікті халық массасы арасында тарату шараларын қолдану қажет; бірақ бұл үлкен міндет, бүкіл ұрпақтың жұмысы, ал қарама-қарсы мәлімдеме тез нәтиже беруі керек»<ref>{{Cite web |url=http://www.ferghana.ru/zvezda/vydrin.html |title=Өзбекстандағы тіл саясаты. Фитрат, Поливанов, Сталин және басқалар... |accessdate=2007-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070405155031/http://www.ferghana.ru/zvezda/vydrin.html |archivedate=2007-04-05 |deadlink=yes }}</ref>. Мұсылман дінбасыларын мемлекеттік қолдаудан айырған Ресей үкіметі бастапқыда жергілікті халықтың діни өміріне араласпады. Жаулап алғаннан кейін дін қызметкерлері жанбасылық салықтан толық босатылды, бірақ уақыптардың құқықтары шектеулі болды. Оларға бұрын босатылған жер салығы мен басқа да салықтар салынды. Уақып жерлерінің бір бөлігі мемлекеттік жер қорына тәркіленді. Жоғарғы сот — қазы-калона лауазымы жойылды. Патша үкіметі [[Араб түбегі|Арабстандағы]] індетті сылтауратып, 1900 жылға дейін жергілікті дін қызметкерлеріне үлкен табыс әкелген қажылыққа тыйым салды. Әкімшілік шаралардан қорыққан мұсылман дінбасылары бейбіт уақытта ресейліктерге қарсы ашық үгіт жүргізуден аулақ болды. Жаңа жерлерді қосу барысында патша үкіметі казак қоныстарын ұйымдастыру арқылы жағдайын нығайтуға тырысты. Жетісу әскерін ұйымдастырудан басқа, 1875-1877 жылдары Орал казак-ескі наным-сенушілерін [[Әмудария]]ға қазіргі [[Қарақалпақстан]] жеріне қоныстандыру ұйымдастырылып, екіжақты мақсатқа қол жеткізілді — Жайық ескі наным-сенушілерге діни себептермен және жаңа жаулап алынған жерді отарлауға байланысты ант беруден бас тартқанды үлгі ретінде жазалау. [[Сурет:PG - Semireche Cossack.jpg|thumb|right|250px|Жетісу казагы (С.М. Прокудин-Горскийдің суреті)]] XIX ғасырдың аяғында Ресей мен Украина губернияларынан шаруаларды Түркістан жерлеріне қоныстандыру басталды. «Түркістан өлкесін басқару туралы ережеге» сәйкес, «ауыл тұрғындарына жататын христиан дінінің орыс бодандарына» ғана қоныс аударуға рұқсат етілді. Көшіп-қонған шаруалар жаңа жерлерде жан басына 30 ғұшыр жер алуы тиіс еді. Бұл үдеріс аштық жылдарында және әсіресе Столыпин реформаларының басталуымен күшейе түсті. [[Ресей империясының халық санағы (1897)|1897 жылғы санақ]] бойынша Түркістанның орыс халқы жалпы халықтың (Орал облысы мен Бөкей Ордасын қоспағанда) 8 миллионының 700 мыңдай адамын құрады<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=117 1897 ж. Ресей империясы халқының бірінші жалпы халық санағы. Халықтың ана тілі мен аймақтар бойынша таралуы]</ref>. Оның жартысынан көбі [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу]] мен [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]] облыстарында өмір сүрді. 1916 жылға қарай бұл аймақтар халқының 1/4 және 1/10 бөлігі орыстарға тиесілі болды. 1906-1912 жылдар аралығында 438 мыңнан астам шаруа қожалықтары Ақмола, Торғай, Орал және Семей облыстарына қоныс аударды. Келгендердің жартысынан көбі ауыл шаруашылығында, шамамен төрттен бір бөлігі әкімшілік, сот және әскери-полиция құрылымдарында, ал әрбір оныншысы өнеркәсіпте жұмыспен қамтылды. Көшіп-қонған шаруалар әдеттегі дақылдарын: бұрын Түркістанда елеусіз болған жаздық бидай, қарабидай, сұлы, жүгері, картоп, беде, зығыр, қырыққабат, қызанақ, қант қызылшасын әкелді. Сонымен қатар, жергілікті тұрғындар мал шаруашылығының шөп дайындау сияқты элементін қолдана бастады, өйткені бұған дейін үнемі қыстық өлім-жітіммен болатын отарлы қыстық өрісі болған. Жалпы алғанда, белгілі бір еңбек бөлінісі болды: жергілікті халық мал шаруашылығында, мақта мен бақша өсіруде, дәстүрлі қолөнерде жұмыс істеді, орыс қоныс аударушылары нан, көкөніс жеткізді, сүтті мал шаруашылығымен айналысты. Алайда, 1911 жылы қаңтарда Түркістан генерал-губернаторының кеңесінде атап көрсетілгендей, «... Түркістан жер иелену жағдайында қажет қарқынды егіншілікке және жоғары мәдениетті өңдеуге көшу, тәжірибе көрсеткендей, православиелік орыс халқы өте баяу және үлкен қиындықпен орындалды, бұл жергілікті халықтың, кәдімгі мақташылар, жүзімшілер мен бағбандармен бәсекелестікте өз қожалығының табысына үлкен үміт артуға негіз бермейді». Ал Кеңестің 1911 жылғы 3 ақпандағы отырысында қоныс аударушылардың тағы бір мәселесі атап өтілді: «... орыс қоныс аударушылары ... өз хал-ахуалына қанағаттанбау салдарынан шарапқа деген ерекше бейімділіктен зардап шегеді. Бұл кемшілікпен көбінесе маскүнемдіктен әлсіреген орыс халқына жек көрушілікпен қарайтын жергілікті еңбекқор халық тұратын аймақтың табысты отарлаушылары бола алмайды» (Журнал Совета Туркестанского генерал-губернатора № 1 за 13.1.1911, ЦГА Узбекистана, ф. 717, оп. 1, д. 48, л. 86.). К.Кауфман Түркістан өлкесін басқарған кезде, ол әсіресе Территорияның егіншілік аудандарын қоныс аударушылардан қорғап, оларға Жетісу облысының далалы аймақтарының бос жерлерін қоныстандыруға мүмкіндік берді. Ол еуропалықтардың, оның ішінде орыстардың жергілікті тұрғындардан жер сатып алуына тыйым салды. Сондықтан Түркістанның орыс басқармасының алғашқы жиырма жылында бұл аймаққа тек 2170 шаруа қоныстанушысы ресми түрде қоныстанды. Кейінгі жылдары жергілікті әкімшілік шаруалардың ағынын тежеуге тырысты, бірақ орталықтың қолдауынсыз оны тоқтата алмады. 1890-жылдардың басында Орталық Ресейдегі аштыққа байланысты өлкеге өз еркімен қоныс аударушылардың үлкен толқыны ағылды. Келген 15 мыңның ішінде Түркістан әкімшілігі жергілікті тұрғындардан тартып алынған жерлерге тек 2 мың шаруаны орналастыра алды. Қалған орыс қоныс аударушылары қайыршылық күйде болды. Генерал-губернатор А.Вревский соғыс министріне жазған хатында байырғы халықтан тартып алынған жерлеріне қатысты наразылықтары туралы хабарлап, қоныс аударушылардың жаңа легінен қорқатынын білдірді. Соғыс министрі ең көп қоныс аударушыларды берген Тамбов, Самара және Пенза губернияларының басшыларына Түркістан өлкесіне өз еркімен қоныс аударуды тоқтату бойынша шаралар қабылдау туралы нұсқаулар алды. Алайда, өлкеге өз еркімен қоныс аудару жалғаса берді және әкімшілік шаруаларды орналастыру үшін жергілікті тұрғындардан жерді тартып алуға мәжбүр болды. Әкімшіліктің бұл әрекеттері мұсылман халқының алаңдаушылығын туғызды және Сырдария облысының әскери губернаторы Н.Королков жазғандай, ауыр толқуларға әкелуі мүмкін еді. [[Сергей Юльевич Витте|С.Витте]] Түркістанда мақта өндірісінің қысқаруынан қорқып, Мәскеудің өндірістік фирмаларының әсерінен бұл өлкеге орыстардың қоныс аударуына қарсы болды. Соғыс министрімен бірге 1896 жылы Жетісу облысына қоныс аударуға тыйым салатын үкіметтің шешіміне қол жеткізді. Ал келесі жылы, яғни 1897 жылы Түркістан генерал-губернаторы үкіметтің шешімін күтпестен, өз бұйрығымен өлкенің қалған бөлігіне қоныс аударуға тыйым салды. Бірақ өз еркімен қоныс аудару жалғасып, Түркістан әкімшілігі мұсылман жерлерін өз еркімен басып алуға қарсы шаралар қабылдады. Бір жағынан Еуропалық Ресейде жердің жетіспеушілігі, екінші жағынан тегін жер алу мүмкіндігі туралы ақпарат орыс шаруаларын орнынан көтеріп, Оралға, Сібірге, Түркістанға айдады. Түркістан өлкесінде қоныс аударушылардың ең көп бөлігі Ресейдегі жер құны жоғары қаражер аудандары, Воронеж, Самара және Саратов губернияларынан келді. Орталық әкімшілік Түркістан әкімшілігі өкілдерінің көпшілігінің қарсылығына қарамастан, шаруалар отарлауын жалғастыруды жақтады. Бұл ұстанымды [[II Николай]] да қолдады. келген қоныс аударушылардың орналасуы туралы ой-пікірлер жазылған Жетісу облысы әскери губернаторының 1904 жылға арналған есебінде, патша: «біз бұл өлкені отарлауды табанды түрде жылжытуымыз керек» деп жазды. Қарар қоныс аудару саясатына күшті серпін берді. Сырдария мен Жетісу облыстары қоныс аударатын аймақ болып жарияланды. Бұл аудандардан тегін жер табу міндеті ауыл шаруашылығы және мемлекеттік мүлік министрлігіне бағынышты Қоныс аудару басқармасының лауазымды тұлғаларына жүктелді. Ресейдің орталық аймақтарындағы ашаршылық 1905-1906 жылдары Түркістан өлкесіне бірнеше ондаған мың қоныс аударушыларды айдап әкелді, ал Қоныс аудару басқармасының шенеуніктері жергілікті тұрғындардан артық жер іздеп, ынта-жігермен кәсіпке кірісіп кетті. Шенеуніктер өздерінің іс-әрекетінде жергілікті тұрғындар қазылар мен билердің көмегімен өздеріне үлкен көлемде жер жазып алған, олар іс жүзінде өңдемеген деген пікірді басшылыққа алды. Қоныс аудару комиссияларының әрекеті жергілікті мұсылман халқы мен Түркістан әкімшілігін дүр сілкіндірді. Жетісу облысының әскери губернаторы 1907 жылы генерал-губернаторға «жиырма мыңнан астам өз еркімен қоныс аударушылар... негізінен қаңғыбастар жер бөлуді күтеді. Қоныс аудару партиясы оларға суармалы, мекендері мен егістік жерлері бар ең жақсы қырғыз жерін бермекші. Мұндай әрекеттердің нәтижесі - қырғыздардың қазіргі дүрбелең жағдайынан бүлікке көшуі болады». Ферғана облысының әскери губернаторы да көтерілістен қорықты. Сол жылы ол ресейлік отарлауға шешуші кедергілер қою қажеттілігі туралы «орыстарға қарсы онсыз да созылмалы ашыту жағдайында болған Ферғананың жергілікті тұрғындарын қоздырмау үшін...» , әрі қарай - «бұл жерде ешқандай жағдайда орыс қоныс аударушылардың болуы мүмкін емес» деп жазды. Жергілікті әкімшіліктің Қоныс аудару басқармасының шенеуніктеріне теріс көзқарасының тағы бір себебі - генерал-губернаторға тәуелділіктен босаған, жер саясаты саласында үлкен өкілеттіктерге ие болу. Осылайша жергілікті әкімшіліктің өкілеттіктері қысқартылды, бұл оның мұсылман және орыс тұрғындары алдындағы беделін түсірді. Орыс қоныс аударушылар жергілікті тұрғындардан жерді тартып алуға әкімшіліктің көзқарасын біле отырып, жергілікті билікті елемей, басқарманың шенеуніктерімен айналысқанды жөн көрді. Бұл көзқарас әкімшіліктің ызасын келтірді. К.Пален Түркістанға барғаннан кейін, Түркістанда отарлау үшін аз мөлшерде бос және қолайлы жердің көп мөлшерде суару жұмыстарын қажет ететінін баяндамада көрсетті. Алайда, әскери министрлер қоныс аудару мәселесі бойынша патшаның пікірін біліп, Түркістан генерал-губернаторларына белсенді қолдау көрсетпеді. 1910 жылы желтоқсанда үкімет Қоныс аудару басқармасына қоныс аудару жер теліміне көшпелілердің жерлерін тартып лау құқығын берді. Қоныс аудару шенеуніктері бұл құқықты пайдалана отырып, қазақтардан жайылымдық жерлерді ғана емес, сонымен қатар егістік жерлері бар қыстақтарды да тартып алды. Тәркілеу қазақтарды ресми түрде отырықшы өмір салтына көшуге және осылайша өздерінің ата-бабаларының жерлерін бекітуге мәжбүр етті. Негізінде олардың көпшілігі егіншілікпен де, мал бағумен де айналысқан. Бұны мал бағу үшін жерді артық деп жариялаған Қоныс аудару басқармасының шенеуніктерінен жасыру қиын болды. Қоныс аудару әкімшілігіне жергілікті тұрғындар мен жергілікті әкімшілердің шағымдары ештеңеге әкелмеді. Бұл жерлерге бұрын мүлде белгісіз болған дәрігерлердің, инженерлердің, қоныстандырушылардың, суарушылардың, агрономдардың, мал дәрігерлерінің және басқа да мамандық өкілдерінің келуі отаршылдықтың маңызды факторларының бірі болды. Жергілікті халықты еуропалық мәдениетпен таныстырудың бір жолы, патша үкіметінің ойынша, орыс тілін басымырақ оқытатын [[Орыс-түзем мектептері|орыс-жергілікті тілді мектептер]] мен училищаларды құру болуы керек еді. 1890-жылдардан бастап барлық өтінімдер тек орыс тілінде берілуі керек болды, нәтижесінде еуропалық білімге қажеттілік күрт өсті. Мектептен оқушылардың орыс және орыс-түзем мектептеріне кетуін азайтуға тырысқан мұсылман дінбасылары үкіметтік мектептерге қарсы үгіт жүргізді. Көптеген ата-аналар мемлекеттік мектептерде балаларына дәстүрлерді сақтауға, ислам дінін сақтауға және ата-аналарын құрметтеуге үйретпейді деп қорқып, балаларына дәстүрлі мұсылмандық білім беруді жалғастырды. Ата-аналардың салыстырмалы түрде аз бөлігі ғана балаларын мемлекеттік мектептерге беріп, осылайша балаларына орыс қызметінде мансап жасауға немесе делдалдық саудада табысқа жетуге мүмкіндік беруге тырысты. Балаларға тек діни ғана емес, жалпы білім беретін, соның ішінде орыс тілін де үйрететін жаңа әдістемелік мектептер ата-аналардың кейбіріне оңтайлы жол болды. Бұл мектептердің танымалдығы тез өсті. 1908 жылы олардың саны 35 болса, 1916 жылы Түркістан облысында 92 болды. Соған қарамастан, бұл сан 1913 жылы Түркістан облысында жұмыс істейтін 7665 мектеп пен медресемен салыстырғанда аз болды. Жаңа әдістемелік мектептер санының өсуі мұсылмандық мектептерді өзгерту идеясының жақтаушылары [[Жәдитшілік|жәдиттер]] мен [[Түркішілдік|пантүркішілдердің]] позициясының күшеюіне куә болды. Бұл Түркістан әкімшілігінің қорқынышын оятты. Жаңа әдістемелік мектептердің өсуі мұсылман дінбасыларының алаңдаушылығын туғызды. Олар мектептер мен медреселердегі оқушылар санының азаюынан, оның идеологиялық әсерінің төмендеуінен қорықты. Патша әкімшілігі Орта Азиядағы орыс жеңісінің жемісін тек православ орыс халқы пайдалануы керек деп есептеді. Сондықтан Түркістан шетелдік, яһуди және татар капиталдарына жабық болды. Осы санаттар Түркістанда, оның ішіндегі қалаларда жер алу мүмкіндігінен айырылды. Бірақ бұл ресейлік саудагер мен өнеркәсіпшіні бәсекелестіктен құтқармады. Жергілікті жер мен тілді жақсы білетін Орта Азияның байырғы тұрғындары - жылжымайтын мүлікке ие болуға құқығы бар мұсылмандар мен бұхаралық яһудилер метрополия өнеркәсіпшілерімен тез коммерциялық байланыс орнатып, бәсекелестік күресте әкімшіліктің протекционистік қолдауын иеленген орыс саудагерлерін жеңе алды. Бұл жеңіс мақта өнеркәсібінде ерекше байқалды. Орыс саудагерлері мен өнеркәсіпшілері Түркістан шаруашылығының басқа салаларына белсенді түрде капитал салмады. Үндістанның Англияға болғандай Түркістанның Ресейге байытудың көзіне айналмағанына түңілген патша әкімшілігі уақыт өте келе өзінің инвестиция саласындағы шектеулі саясатын мұқият қайта қарауға кірісті. Биржалық сауда мен Түркістан ауыл шаруашылығының өкілдері Орта Азияның шетелдік және «бұратана» капиталдарына ашылуын жақтаушылар болды. Шектеулерді қайта қарауға С.Витте ықпал етті, бірақ ол қызметінен кеткеннен кейін «Түркістан орыстар үшін» деген ұран қайтадан көтерілді. Тек татар капиталының Орта Азияға енуін Министрлер кеңесінің төрағасы П. Столыпин мен Қаржы министрі П. Барк қолдады. Шетелдік және яһудилік капиталдың өкілдерінің ішінде бірнешеуі ғана Түркістаннан зауыттар салу үшін жер алуға рұқсат алды. 1880 жылдың аяғында Күнгей Каспий теміржолының құрылысына қатысты жұмыстар басталды. Бұл жол Каспий теңізін Қызыларбат (1881) пен [[Ашхабад|Асхабад]] (1885) арқылы 1886 жылы [[Қаған (қала)|Жаңа Бұхарамен]] (Қаған) байланыстырды. Ал 1888 жылға қарай жол Самарқанға дейін жетті. Желіні Әндіжанға (1898) және Ташкентке (1899) жеткізу үшін көп жылдар қажет болды. Еуропалық Ресейдегі тоқыма фабрикаларына жеткізу үшін мақта Сырдария мен Ферғана облыстарынан арбамен және түйемен Самарқанға жеткізіліп отырды. Содан кейін жүк пойызға тиелді, ол жерден Каспий теңізіне жеткізілді, сосын кемелерге тиеліп, содан кейін қайтадан пойызға тиелді. Бірнеше рет мақтаны тиеу мәселесін 1906 жылы салынған Орынбор-Ташкент теміржолы шешті, бұл Ферғанадан Мәскеуге жүк жеткізу уақытын бір жарым айдан 18-20 күнге дейін қысқартты. 1915 жылға қарай солтүстіктен Ферғана алқабын, оңтүстіктен Бұхара әмірлігін қамтитын тарамдар салынды. Орта Азия темір жолын күтуде екі мыңға жуық адам жұмыс істеді, олардың көбі орыстар болды. Темір жолдардың құрылысы Орта Азияны Ресейдің өнеркәсіптік орталықтарымен байланыстырып, оларды бүкілресейлік экономикалық нарыққа шығарғандықтан, басталған теміржолдардың маңызы зор болды. Тауар алмасу күрт өсті. Темір жолдардың әскерлерді жеткізу және халықтық көтерілістер мен толқуларды басуда әскери-стратегиялық маңызы болды. [[Орта Азиялық теміржолы|Күнгей Каспий жолының]] құрылысы 1880-1881 жылдары Скобелев түрікмен шұраттарын бағындыруда шешуші фактор болды. Теміржол шеберханалары мен деполары Азияда пайда болған жұмысшы табының діңгегі болды, осылардың құрылуының негізгі көзі жерсіз шаруалар, диқандар мен қоныс аударушы-шаруалар, азып-тозған қолөнершілер мен майдагерлер болды. XX ғасырдың басында, бүкіл Ресейдегідей, айтарлықтай экономикалық көтерілу сезіле бастады, алғашқы өнеркәсіптік кәсіпорындар дами бастады, негізінен мақта және тоқыма кәсіпорындары, сонымен қатар диірмендер, сары май өнеркәсіптері, ауылшаруашылығы шикізатын өңдейтін кәсіпорындар: тері илейтін, май қайнатушы, сабын жасайтын, шарап қайнататын, тұз өндіретін кәсіпшіліктері. Тау-кен өнеркәсібі Алтай мен Орталық Қазақстанда дамыды, онда түсті металдар мен көмірдің бай кен орындары, темір кеніштері жетілдірілді. Батыс Қазақстанда, Орал-Ембі аймағында мұнай өндіру басталды. Түркістан әкімшілігі мұсылман ауыл халқының жерсіздігінің артуына қатты алаңдады. Бұған басты себеп - несие төлей алмау салдарынан диқандардың жұтауы болды. 1912 жылы Түркістан өлкесі шаруаларының жалпы қарызы 156,7 млн рублды құрады. Өлкедегі несиелер жылдық 25-60% және одан жоғары мөлшерде берілді және жеке тұлғалар мен мақта өндіруші кәсіпорындар үшін тиімді табыс көзі болды. Мақта фирмаларының өздері банктен 8 % несие алды. Арзан банктік несие берудің арнайы шарттары оны мақта өсірушілеріне қолжетімсіз етті. Мақта шаруашылығының орталығында - Ферғанада несие берудің ауыр шарттары 1914 жылға қарай барлық шаруашылықтардың төрттен бірін жерсізденуіне әкелді. Диқандардың күйреуі мәселесін жан-жақты зерттеген көптеген ресейлік шенеуніктер мәселенің шешімін шағын, қолжетімді, мемлекеттік несие құрудан көрді. Алайда олардың билікке өтініштері ұзақ уақыт бойы нәтижесіз қалды. Тек 1909 жылы Мемлекеттік банк мұндай несиені ұйымдастыруды қолға алды. Көп ұзамай Түркістанда жинақ пен несиелік серіктестіктер пайда бола бастады. 1914 жылы осындай серіктестіктердің 482 жалпы сомасы 9,78 миллион рубл болатын несие алды. == Көтерілістер мен ұлттық қозғалыстар == [[Сурет:Battle Cossacks with Kyrgyz 1826.JPG|thumb|right|300px|Қазақтар мен казактардың шайқасы]] === Қазақтардың көтерілістері === * [[Көктемір көтерілісі]] (1775—1776) * [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы|Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] (1783–1797) * [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы Әбілғазыұлы қозғалысы]] * [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] (1822—1838) * [[Саржан сұлтанның көтерілісі|Саржан Қасымұлы бастаған көтеріліс]] (1825—1836) * [[Исатай-Махамбет көтерілісі|Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] (1836–1838) * [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] (1837–1847) * [[Есет Көтібарұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысы]] (1847-1858) * [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтеріліс]] (1856—1857) * [[Орал мен Торғай облыстарындағы көтеріліс]] (1868—1869) * [[Адай көтерілісі (1870)|Адай көтерілісі]] (1870–1873) Көтерілісті басудың нәтижесі қазақ жерінде хан билігінің жойылуы және Ресейге түпкілікті қосылуы болды. === 1898 жылғы Әндіжан көтерілісі === {{main|Әндіжан көтерілісі}} === 1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс === {{main|1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс}} [[Сурет:Prokudin-Gorskii-21.jpg|thumb|right|300px|Зындандағы тұтқындар. Прокудин-Горскийдің суреті.]] Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жергілікті халықтың тылдағы жұмыстарға шақыруға байланысты Ресей Түркістанындағы ең ірі көтеріліс. Самарқан, Сырдария, Ферғана, Күнгей Каспий, Ақмола, Семей, Жетісу, Торғай, Орал облыстарының 10 миллионнан астам көпұлтты халқын қамтыған көтерілістің себебі 1916 жылдың 4 шілдесінде [[Хожанд]] қаласында жұмылдырылғандардың тізімін жою талабына байланысты бұқаралық шерудегілерді ату болды. Ресми мәліметтер бойынша, шілдеде Самарқан облысында 25, Сырдарияда — 20 және Ферғанада — 86 бұқаралық қимыл болды. Қазақстанның барлық орталық бөлігін қамтып, ең ұйымдасқан сипатқа ие болған көтеріліс Торғай облысында [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] пен [[Әліби Тоғжанұлы Жангелдин|Әліби Жанкелдин]] басшылығымен кең көлемді ұрыс қимылдарына ұласты, көтерілісшілер Торғай облысының орталығын қоршауға алды. Үкіметке қарсы болумен қатар, көтеріліс орысқа қарсы айқын сипатқа ие болды, өйткені жергілікті тұрғындар өздерінің қиыншылықтарының қайнаркөзін қоныс аударушылар-отаршылардан көрді. Көтерілісшілер қыстақтарды өртеді, қоныс аударушылардың, казактардың, жұмысшылардың отбасыларын өлтірді. Бірқатар жерлерде, әсіресе [[Ферғана аңғары]]нда діни түсініктер қосылды, уағыздаушылар-[[дәруіш]]тер ғазауатқа шақырумен аласаттарды басқарды. Көтерілісшілердің әрекеті [[Алматы|Верный]], [[Ташкент]] және Ресейдің орталығы арасындағы телеграф байланысының үзілуіне әкелді. Казактардан келген жауап әрекеттері де қатыгез болды. Көбінесе тұтқынға алынған көтерілісшілерді сол жерде атып тастайтын немесе алып жүру кезінде өлтіретін. Артиллерия мен пулеметтер кеңінен қолданылды, үкімет тұрақты әскерлерді жіберуге мәжбүр болды, олардың келуімен 1917 жылдың көктемінде көтерілісті жалпы түрде баса алды. == Естелік == [[Сурет:Празднование 25-летия покорения Хивы. Главные участники Хивинского похода 1873 года.png|thumb|right|300px|Хиуаны бағындыруының 25 жылдығын тойлау: 1873 жылғы Хиуа жорығының негізгі қатысушылары]] Әр түрлі әскери операцияларға байланысты «[[Хиуа жорығы үшін» медалі|Хиуа жорығы үшін»]], [[«Қоқан хандығын бағындырғаны үшін» медалі|«Қоқан хандығын жаулап алғаны үшін»]], [[«Көктепені басып алғаны үшін» медалі|«Көктепені басып алғаны үшін»]], [[«1853-1895 ж. Орта Азиядағы жорықтары үшін» медалі|«1853-1895 ж. Орта Азиядағы жорықтары үшін»]] сияқты бірнеше мадалдар берілді. == Тағы қараңыз == * [[Ресейдің азиялық бөлігі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орта Азия тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қырғызстан тарихы]] [[Санат:Өзбекстан тарихы]] [[Санат:Түрікменстан тарихы]] [[Санат:Тәжікстан тарихы]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] m5z020ir6j48u3xqts810ifaovssi0r 0 664563 3650808 3646613 2026-09-04T06:59:38Z ~2026-47994-70 185313 /* Төсбелгілер */ 3650808 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев |Шынайы есімі = |Суреті = Еркин_Ануарович_Онгарбаев.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 03.06.1961 |Туған жері = {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, [[Шолаққорған]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], Қазақ КСР |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = Құқықтану |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = Заң ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебі (1984) |Марапаттары = {{Барыс ордені}} {{Құрмет ордені}} {{Парасат ордені}} {{Астана медалі}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{ҚР Конституциясына 10 жыл}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} {{ҚР Конституциясына 20 жыл}} {{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} {{Астанаға 20 жыл медалі}} {{ҚР Конституциясына 25 жыл}} {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = |Ғылыми жетекші = А.В. Наумов - кеңес және орыс заңгері, заң ғылымдарының докторы, профессор |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Көрнекті қазақстандық ғалым-құқықтанушы }} '''Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев''' ([[1961 жыл|1961]] жылы 3 қыркүйекте Шымкент облысы ([[Түркістан облысы]]), [[Созақ ауданы]], [[Шолаққорған]] ауылында туған<ref>''[https://centrasia.org/person2.php?st=1499797466 ОНГАРБАЕВ Еркин Ануарович]''. centrasia.org. </ref>) — Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотының судьясы, қазақстандық ғалым-құқықтанушы, қазақстандық жоғары білім мен ғылымының көрнекті қайраткері. Ресейдің заң ғылымдарының докторы (1999 жыл), Қазақстанның заң ғылымдарының докторы ([[2000 жыл|2000]] жыл), профессор ([[2002 жыл|2002]] жыл), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның құрметті мүшесі (2007 жыл), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері ([[2011 жыл|2011]] жыл), Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану Ғылымдары Академиясының академигі (2019 жыл)<ref name="multiple2">''[https://kaznaen.kz/?page_id=277 Члены КазНАЕН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022012127/https://kaznaen.kz/?page_id=277 |date=2020-10-22 }} ''. Казахстанская национальная академия естественных наук.</ref>, Қазақстанның құрметті заңгері (2020)<ref>''[http://www.jurist-kaz.kz/news/nagrazhdenie-medalyu-pochetnyiy-yurist/ Награждение медалью «Почетный юрист»]''. Республиканское общественное объединение "Казахстанский союз юристов" (28 августа 2020) </ref>. == Өмірбаяны == 1961 жылғы 3 қыркүйекте Шымкент облысы, Созақ ауданы, Шолаққорған ауылында дүниеге келген. Шымкент облысының Шымкент қаласының С.М. Киров атындағы №9 орта мектепті бітірген. Оны бітіргеннен кейін 1980 жылы КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебінің тыңдаушысы болып, 1984 жылы «құқықтану» мамандығы бойынша диплом алып шықты. 1987 жылдан бастап КСРО ІІМ Мәскеу жоғары мектебінің (МЖМ) қылмыстық құқық кафедрасының адъюнкті болды (Мәскеу қ.). ІІМ МЖМ 1990 жылы бітірді. 1990 жылы (Мәскеу қ.) заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін «Қылмыстардың жіктелуі және оның қылмыстық-құқықтық маңызы» тақырыбында диссертация қорғады. Заң ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін 1999 жылы Ресей Ғылым Академиясының мемлекет және құқық институтында (Мәскеу қ.) «Қазақстан Республикасының Қылмыстық құқығы бойынша қылмыстарды жіктеудің теориялық мәселелері» атты тақырыпта диссертациясын қорғады. 2002 жылы Қазақстан Республикасы Жоғары аттестациялық комиссиясының шешімімен профессор ғылыми атағы берілді. === Қоғамға қосқан үлесі === Жоғары білім мен ғылым саласында ол қашықтан оқыту технологияларының инновациялық әдістерін дәстүрлі білім беру қағидаттарымен ұштастыра отырып енгізді. Соның нәтижесінде 2020 жылғы ұзаққа созылған дағдарыс кезеңінде жоғары оқу орнының даму деңгейі жаңа сатыға көтерілді.<ref>https://bilimdinews.kz/?p=113223#:~:text=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B9%20%E2%80%93,edu.enu.kz%2C%20mooc.enu.kz%2C%20moodle.enu.kz%2C%20%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%89%D0%B8%D0%B5%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%8B {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251206100934/https://bilimdinews.kz/?p=113223#:~:text=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B9%20%E2%80%93,edu.enu.kz%2C%20mooc.enu.kz%2C%20moodle.enu.kz%2C%20%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%89%D0%B8%D0%B5%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%8B |date=2025-12-06 }}</ref> Е. Ә. Оңғарбаевтың ғылыми зерттеулері Қазақстан Республикасының конституциялық дамуы мәселелеріне арналған. Оның еңбектерінде Конституцияның заңдылықты, құқықтық тәртіп пен тұрақтылықты қамтамасыз етудегі рөлі талданады, сондай-ақ онда бекітілген өмір сүру құқығы өлім жазасын жою контекстінде зерттеледі.<ref>https://kazpravda.kz/n/verhovenstvo-konstitutsii-fundamentalnaya-osnova-dlya-realizatsii-printsipa-zakon-i-poryadok/</ref> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің төрағасы қызметін атқарған кезеңде «Ғылым туралы» Қазақстан Республикасы Заңын әзірлеуге қатысып, онда елдегі ғылыми қызметті ұйымдастырудың жаңа тәсілдері, соның ішінде ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыруды реттеу мәселелері бекітілді.<ref>https://zakon.uchet.kz/rus/docs/R090000138_</ref> 2017–2018 жылдары Қазақстан Республикасы Дін істері және азаматтық қоғам министрлігінің Дін істері комитетінің төрағасы қызметін атқару барысында діни саланы реттейтін заңнамаға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі бастамалар мен әзірлемелерге қатысып, экстремистік насихатқа қарсы іс-қимыл жасау және осы саладағы заңнаманың сақталуын қамтамасыз ету мәселелері қарастырылды.<ref>https://ctc-rk.kz/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3.html{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> «Отандастар» ҚҚ АҚ қызмет еткен кезеңде шетелдегі қандастарға қолдау көрсету, олардың мәртебесін арттыру және қазақ диаспорасымен байланыс орнату мәселелері бойынша ұлттық заңнаманы жетілдіруге ұсыныстар мен ұсынымдарды әзірлеуге қатысты.<ref>[https://oq.gov.kz/ru/news/52-otandastar-qory-keaq-qyzmetkerlerininh-izrail-memleketine-issapary-turaly#:~:text=%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%BA%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%C2%BB%2C%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%B8,%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%202020%2D2030%20%D0%B3%D0%B3.). https://oq.gov.kz/ru/news/52-otandastar-qory-keaq-qyzmetkerlerininh-izrail-memleketine-issapary-turaly#:~:text=%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%BA%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%C2%BB%2C%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%B8,%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%202020%2D2030%20%D0%B3%D0%B3.).]</ref> Е. Ә. Оңғарбаев жоғары құқықтық білім беру мен құқықтану ғылымын дамытуға елеулі үлес қосты, соның ішінде елдегі жетекші жоғары оқу орындарының — Қазақ гуманитарлық құқық университеті мен ҚР Бас прокуратурасындағы Құқық қорғау органдары Академиясының құрылуына қатыстырылды. Сонымен қатар ол заңдылықты нығайту және заңнаманы жетілдіру жұмыстарына қатысып, бірнеше заңдар мен концепциялар жобаларының авторларының бірі болды, оның ішінде: «Діни қызмет және діни бірлестіктер мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы», «Шетелдегі отандастарға мемлекеттік қолдау көрсету туралы» заңдар және 2020–2030 жылдарға арналған шетелдегі қазақ диаспорасын қолдау және репатриация мемлекеттік бағдарламасының концепциясы.<ref>https://kazpravda.kz/n/vazhnyy-faktor-postupatelnogo-razvitiya-strany/</ref> 2022 жылы Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі ұсыныстарды дайындау бойынша жұмыс тобының құрамына кіріп, олардың мазмұнын жұртшылыққа түсіндіру жұмыстарына қатысты.<ref>https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000142</ref> Қазақстан Республикасы Президентінің 2026 жылғы 21 қаңтардағы №1157 Жарлығымен Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі ұсыныстарды әзірлеу үшін Конституциялық реформа жөніндегі комиссия құрылды. Осы Жарлыққа сәйкес Е.Ә. Оңғарбаев Комиссия құрамына енді. <ref>https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001157</ref> === Еңбек қызметінің тізілімі === * 1984-1996 жылдары комсомол комитетінің хатшысы, оқытушы, аға оқытушы, доцент, Қарағанды жоғары мектебінің бөлім бастығы. * 1996-1997 жылдары - Қазақстан Республикасы Мемлекеттік тергеу комитетінің ерекше тапсырмалар жөніндегі аға инспекторы. * 1997-1999 - Қарағанды жоғары мектебі бастығының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. * 1999-2000 жылдары - Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті оқу орындары басқармасының бастығы. * 2000-2003 жылдары - Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі Төрағасының кеңесшісі. * 2007-2010 - Қазақ гуманитарлық заң университетінің проректоры, бірінші проректоры, вице-президенті. * 2007-2010 - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің төрағасы. * 2010-2011 - «Парасат» ұлттық ғылыми-технологиялық холдингі» АҚ Басқарушы директоры – Басқарма мүшесі. * 2011-2012 - «Астана» университетінің ректоры. * 2013-2014 жылдары - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Заң факультетінің деканы. * 2014-2015 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры. * 2015-2016 - Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары Академиясының бірінші проректоры. * 2017<ref>''[https://www.inform.kz/ru/erkin-ongarbaev-naznachen-predsedatelem-komiteta-po-delam-religiy_a3092828 Еркин Онгарбаев назначен председателем Комитета по делам религий]'' </ref> -2018<ref>''[https://www.zakon.kz/4935732-erkin-ongarbaev-osvobozhden-ot.html Еркин Онгарбаев освобожден от должности председателя Комитета по делам религий МДРГО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906195352/https://www.zakon.kz/4935732-erkin-ongarbaev-osvobozhden-ot.html |date=2018-09-06 }}''</ref> ҚР Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі Дін істері комитетінің төрағасы. * 2019-2020 – «[[Отандастар қоры]]» КеАҚ басқарушы директоры<ref>''[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30126675#pos=11;67 Онгарбаев Еркин Ануарович (персональная справка)]'' Параграф Онлайн.</ref>. * 2020-2022 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, Басқарма мүшесі-академиялық мәселелер жөніндегі проректор<ref name="multiple">''[https://www.enu.kz/ru/kontakti/rukovodstvo/ Проректоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130140654/https://www.enu.kz/ru/kontakti/rukovodstvo/ |date=2020-11-30 }} ''. www.enu.kz.</ref>. * 01.01.2023 ж. бастап - Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьясы === Академиялық және құрметті атақтары === * 2007 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының құрметті мүшесі болып сайланды. * 2019 жылы Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану Ғылымдары Академиясының академигі болып сайланды<ref name="multiple2"/>. * 2021 жылдан «Bolashak» Академиясының құрметті профессоры. * 2021 жылдан ҚР ІІМ Қарағанды Академиясының құрметті профессоры. * 2022 жылдан Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің құрметті профессоры. * 2023 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің құрметті профессоры. * 2023 жылдан бастап Орталық Қазақстан академиясының құрметті профессоры. * 2023 жылдан бастап М.Әуезов атындағы ОҚУ - дың құрметті профессоры. * 2025 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының құрметті профессоры. * 2025 жылдан бастап Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінің құрметті профессоры. * 2026 жылдан бастап Шәкәрім атындағы университетінің құрметті профессоры. === Отбасы === Үйленген, үш баласы, екі немересі бар. == Наградалары мен атақтары == === Мемлекеттік наградалар === * «Құрмет» ордені (2006); * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері» (2011); * «Парасат» ордені (2021); * Мерейтойлық медальдар – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), * «Астанаға 10 жыл» (2007), * «Қазақстан Конституциясына 20 жыл» (2015), * «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» (2015), * «Астанаға 20 жыл» (2018), * «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» (2020)<ref>'' [https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/60644/ Заседание Ученого совета №1 в онлайн-формате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112191015/https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/60644/ |date=2020-11-12 }}'' www.enu.kz (03.09.2020)</ref> * «Астана» естелік медалі (2006) * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 30 жыл» мерекелік медалі (2025) * «Қазақстан Республикасының Парламентіне 30 жыл» мерекелік медалі (2026) * 3-дәрежелі «Барыс» ордені (2026) === Төсбелгілер === * «ҚР білім саласының құрметті қызметкері» (2004) * «Қазақстан Республикасы ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2006) * «Ы. Алтынсарин» (2008) * «Мемлекеттік қызмет үздігі» (2018) * «Қазақстанның құрметті заңгері» (2020) * Қазақстан халқы Ассамблеясының "Бірлік" жоғары марапаты (2021); * ҚР Судьялар одағының "Жеті жарғы"құрмет белгісі (2021); * «Алтын Барыс» (2022); * «Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі (2024); * «Қаныш Сәтбаев» төсбелгісі. * «ІІМ-нің құрметті ардагері» төсбелгісі (2026). === Министрлік, ведомства, қоғамдық ұйым наградалары === '''Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ''' * «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті заң факультетіне 15 жыл» медалі (2014) * Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті білім және ғылымды дамытуға қосқан үлесі үшін «Лев Гумилев» медалі (2015) * «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетіне 20 жыл» (2016) * «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті заң факультетіне 20 жыл» (2019) * Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті білім және ғылымды дамытуға қосқан үлесі үшін «Күлтегін» медалі (2020) * «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетіне 25 жыл» (2021) * «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетіне 30 жыл» (2026) '''Тағы басқа''' * «За 10 лет безупречной службы» (1990) * «ҚР ҰҚК академиясына 25 жыл» медалі (1999) * «60 лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» естелік мерейтойлық медалі (2005) * «90 лет со дня рождения Ю.В.Андропова» медалі (2006) * «50 лет НИСХИ МСХ СССР – НИИПББ НЦБ МОН РК» медалі (2008) * «Академик А.И. Бараевтың туғанына 100 жыл» естелік медалі (2008) * «КАЗГЮУ-ге 15 жыл» медалі (2009) * «С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің дамуына қосқан үлесі үшін» төсбелгісі (2009) * «Қазақстан Республикасы Қаржы полициясына 15 жыл» төсбелгісі (2009) * «Семей-Невада» антиядролық қозғалысына 20 жыл» медалі (2009) * «Қазақстан полициясына 20 жыл» медалі (2012) * ҚР Конституциялық Кеңесінің «Конституциялық заңдылықты нығайтуға қосқан үлесі үшін» медалі (2013) * КазГЮУ-дің 20 жылдығына «Ерен еңбегі үшін» медалі (2014)<ref>'' [https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/26899/ Декан юридического факультета Еркин Онгарбаев награжден медалью «Ерен еңбегі үшін»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181622/https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/26899/ |date=2021-07-09 }}'' www.enu.kz (17.03.2014)</ref> * «Қазақстан Республикасының прокуратурасына 20 жыл» медалі (2015) * «Айрықша еңбегі үшін" Шоқан Уалиханов атындағы Көкшетау Университетінің медалі (2021). * «Nur Otan" партиясының "Белсенді қызметі үшін»медалі (2021). * Қазақ ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының Әл-Фараби атындағы алтын медалі (2021). * Естелік Медаль " Б. С. Бейсенов. Туғанына 100 жыл» (2023). * «Maqsut Narikbayev University 30 жыл» медалі (2024). * «Әділет органдары жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» медалі (2025). * ҚР Конституциялық сотының «Конституциялық заңдылықты нығайтуға қосқан үлесі үшін» медалі (2026). * ҚР прокуратура органдары ардагерлерінің қоғамдық бірлестіктерінің Республикалық одағының «Заңдылықты нығайтуға қосқан үлесі үшін» медалі (2026). '''Алғыс хаттар мен Құрмет грамоталары''' * Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Алғыс хаты. * Қазақстан Республикасының Президенті Қ-Ж.К. Тоқаевтың Алғыс хаттары. * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы Қ.Сұлтановтың алғысы. * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы Ж.Әбділдиннің алғысы. * Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі Қ.Әбдірахмановтың Алғыс хаты. * Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрі С.Нұрбектің Алғыс хаты. * Татарстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – ТР Білім және ғылым министрі Э.Н. Фаттаховтың Алғыс хаты<ref>'' [https://wooden-wheeled20.rssing.com/chan-11309265/all_p59.html Вопросы использования интеллектуальной собственности и путей коммерциализации научных разработок и технологий обсудили на семинаре в ЕНУ]'' (27 февраля 2015)</ref>. * «Нұр Отан» партиясы Астана филиалы төрағасының бірінші орынбасары С.Ахметовтің Алғыс хаты. * «Отандастар қоры» КеАҚ Президенті Н.Әбіқаевтың Алғыс хаты. * Колледждер қауымдастығы президиумының Алғыс хаты. * Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Төрағасы Қ.Мәмидің Құрмет грамотасы. * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрі Ж.Түймебаевтың Құрмет грамотасы. * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрі Ж.Құлекеевтің Құрмет грамотасы. * Қазақстан Республикасының Бас прокуроры Б.Асыловтың Құрмет грамотасы. == Ұйымдарға мүшелік == * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның Сараптамалық кеңес мүшесі * Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы ғылыми-консультативтік кеңестің мүшесі * «Ғылым қоры» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі (2007-2010) * «Парасат» ҰҒТХ» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі (2007-2010) * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның мүшесі * Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің 6D030100 – «Құқықтану», 6D030200 – «Халықаралық құқық» мамандықтары бойынша докторлық диссертация қорғау, философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін беру жөніндегі диссертациялық кеңесінің төрағасы (2015) * Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы жанындағы Құқық қорғау органдары Академиясының философия докторы (PhD), «Құқықтану» және «Құқық қорғау қызметі» білім беру бағдарламаларының бейіні бойынша доктор дәрежесін беру үшін докторлық диссертацияларды қорғау жөніндегі диссертациялық кеңестің төрағасы (2015-2016) * Әр жылдары КАЗГЮУ (ҚАЗГЗУ), Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Қарағанды «Болашақ» университеті, ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті Академиясында докторлық диссертацияларды қорғау жөніндегі диссертациялық кеңестердің мүшесі болды. * Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі жанындағы Қоғамдық кеңестің мүшесі (2016-2017). * Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі. * Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы ұсыныстарды тұжырымдау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі (2022) == Библиография == 180-нен астам ғылыми еңбектің авторы: қылмыстық құқық, криминология, құқықтың теориялық мәселелері, білім беру және ғылыми-зерттеу қызметі мәселелері бойынша монографиялар, оқулықтар, оқу құралдары. Оның ғылыми жетекшілігімен үш докторлық, он жеті кандидаттық және PhD докторы дәрежесін алу үшін төрт диссертация қорғалды. === Монографиялар / Өзге басылымдар === * Классификация преступлений и ее правовое значение // КВШ ГСК РК. Караганда, 1996 г. * Категория преступлений небольшой тяжести по уголовному праву Республики Казахстан // КВШ КНБ РК. Караганда, 1998 г. * Тяжкие преступления по уголовному праву Республики Казахстан // Фолиант. Астана, 2001 г. * Экономические и правовые аспекты утилизации асбестосодержащих отходов в Казахстане: применение опыта Польши // Издательство «Экономика и Экология», ISBN 978-83-963269-2-8. 2022 (бірлескен авторлықта) * Economic and legal aspects of the disposal of asbestos-containig waste in Kazakhstan: Polish experience in application // Economics and Environment Publishing House, ISBN 978-83-963269-2-8. 2022 (бірлескен авторлықта) * Конституция Республики Казахстан. Комментарий к изменениям и дополнениям, принятым на республиканском референдуме 5 июня 2022 года // Комментарий. Нур-Султан, 2022. 412 с. (бірлескен авторлықта) * Конституция Республики Казахстан. Коментарий к изменениям и дополнениям, принятым Законом Республики Казахстан от 8 июня 2022 года и Законом Республики Казахстан от 17 сентября 2022 года // Второе издание; – Астана: Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева, 2025. –424 с. ISBN 978-601-385-122-8 (бірлескен авторлықта) === Оқулықтар, оқу құралдары === * Теоретические основы классификации преступлений в уголовном законе // Учебное пособие. ВШ МВД РК. Караганда, 1992 г. * Уголовно-правовое значение классификации преступлений в Общей части уголовного права // Учебное пособие. ВШ МВД РК, Караганда, 1994 г. * Понятие преступления по уголовному праву Республики Казахстан // Лекция. - Караганда: ВШ МВД РК. 1995 г. * Комментарий к Указу Президента Республики Казахстан, имеющему силу закона, от 17 марта 1995 года // Учебно - практическое пособие. КВШ МВД РК. Караганда, 1995 г. * Словарь основных понятий и терминов Общей части уголовного права // ВШ ГСК РК. Караганда, 1996 г. * Қылмыстық құқықтың Жалпы бөлімі бойынша негізгі ұғымдар мен терминдердің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. КР МТК Қарағанды жоғары мектебі. Қарағанды, 1996 ж. * Қазақстан Республикасының қылмыстық құқығы // Оқулық. Болашақ – Баспа. Қарағанды, 2005 ж. - 248 бет. === 2020-2026 жылдары жарияланған негізгі ғылыми мақалалар === * Халықаралық үлгілерге сай // Ana Tili, 11-17 маусым 2020 ж., №23(1543) * Legal analysis of state support for compatriots abroad enshrined in Kazakhstan // ARTÍCULOS UTOPÍA Y PRAXIS LATINOAMERICANA. AÑO: 25, n° EXTRA 6, 2020, pp. 29-39 REVISTA INTERNACIONAL DE FILOSOFÍA Y TEORÍA SOCIAL CESA-FCES-UNIVERSIDAD DEL ZULIA. MARACAIBO-VENEZUELA ISSN 1316-5216 / ISSN-e: 2477-9555//https://produccioncientificaluz.org/index.php/utopia/article/view/33506 (Scopus, бірлескен авторлықта)<ref>''Y.A. ONGARBAYEV, A.M. NURMAGAMBETOV, S.B. ZHARKENOVA, G.G. GALIAKBAROVA. [https://produccioncientificaluz.org/index.php/utopia/article/view/33506 Legal analysis of state support for compatriots abroad enshrined in Kazakhstan (англ.)]'' Serbiluz (2020)</ref>. * Flexible Model for Organizing Blended and Distance Learning // Computational Science and Its Applications – ICCSA 2020. 20th International Conference, Cagliari, Italy, July 1–4, 2020, Proceedings, Part II (Scopus, бірлескен авторлықта)<ref>''Gulmira Bekmanova, Yerkin Ongarbayev. [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-58802-1_21 Flexible Model for Organizing Blended and Distance Learning (англ.)]'' Springer.com. Springer.com (2 October 2020)</ref>. * Образование. Реалии. Или: сделай шаг первым // Дистанционное образование в период пандемии: сборник статей / главный редактор Сыдыков Е. – Нур-Султан: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2020. – 435. С. 59-70 * Экзамен, выдержанный всей страной // Дистанционное образование в период пандемии: сборник статей / главный редактор Сыдыков Е. – Нур-Султан: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2020. – 435. С. 48-59 * Интеграция в учебную деятельность открытых онлайн-курсов // Дистанционное образование: новые вызовы глобального масштаба: сборник статей, часть 2 / главный редактор Сыдыков Е.Б. – Нур-Султан, ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2020. – 447. С. 29-31 (бірлескен авторлықта) * Kazakhstan Legislation In The Religious Sphere: History And Prospects For Development // REPORTS OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN. ISSN 2224-5227. Volume 2, Number 330 (2020), 81-92 Р. (бірлескен авторлықта) * Actual Issues Of Supporting Compatriots Abroad: International Experience And Prospects For Improving National Legislation // N E W S OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN. SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES. ISSN 2224-5294. Volume 2, Number 330 (2020), 123-132 Р. (бірлескен авторлықта) * Personalized training model for organizing blended and lifelong distance learning courses and its effectiveness in Higher Education // Journal of Computing in Higher Education // https://doi.org/10.1007/s12528-021-09282-2 (бірлескен авторлықта) * Intelligent learning systems for LLL courses: Intelligent learning systems for LLL courses // ACM International Conference Proceeding Series, 2021, Р. 26-27 (бірлескен авторлықта) * Евразийский национальный университет: успехи в реалиях вызовов // Ректор ВУЗА. №10. 2020. С. 6-7 * The Education System is a Driver of Societal Transformation in Digital Format // Higher Education in Russia and Beyond / №2(27) / Spring 2021. pp. 24-26 (в соавторстве) * Қашықтан оқыту цифрлық дағдыны үздіксіз дамытуды талап етеді // inbusiness.kz. 20 желтоқсан 2020 // https://inbusiness.kz/kz/news/kashyktan-okytu-cifrlyk-dagdyny-uzdiksiz-damytudy-talap-etedi * От созидания к инновационному развитию // Казахстанская правда от 22 июня 2021 г. №116 (29493) - С.7 * Евразийский национальный. Современный университет современного государства // Білімді ел. Образованная страна // Республикалық білімділік қоғамдық-саяси газеті. 18 мамыр 2021. №19 (273). С.3 * Уголовная политика в системе обеспечения правовой безопасности // ВЕСТНИК Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Право. № 3(136)/2021. С.105-112 (бірлескен авторлықта) * Криминалистические методы решения задач уголовного судопроизводства в свете реализации правовой политики // СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ Международной научно-практической конференции «ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ УГОЛОВНОГО ПРАВА В СВЕТЕ РЕАЛИЗАЦИИ ПРАВОВОЙ ПОЛИТИКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН». Нур-Султан: ИП «Булатов А.Ж.», 2021. 330 с. С. 247-250 (бірлескен авторлықта) * Совершенствование российского уголовного законодательства о противодействии преступлениям в сфере спорта // Вестник Санкт-Петербургского университета. Право. 2021. Т.12. Вып.3. С. 604-620 (бірлескен авторлықта) * Некоторые вопросы уголовного проступка в уголовном законодательстве Республики Казахстан // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Право. № 2(139)/2022. С.100-108 (бірлескен авторлықта) * State Support for Compatriots: Improving Kazakhstan Legislation Электр Brazilian Journal of International Law Volume 6, No 6, 2022, Р.406-430 // https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.0-85153628492&origin=resultslist&sort=plf-f (бірлескен авторлықта) * Отмена смертной казни в Казахстане // Вестник права Республики Казахстан. «Zanger». №2(247). 2022. С.62-66 * Жаңа Қазақстан құрудың жарқын үлгісі Элект. Egemen Qazaqstan // https://egemen.kz/article/310544-zhanha-qazaqstan-qurudynh-dgarqyn-ulgisi * Тұрақты даму кепілі Элект. Egemen Qazaqstan //https://egemen.kz/article/348062-turaqty-damu-kepili * Институт конституционного контроля в Казахстане // Сборник международной конференции «Тенденции развития моделей института конституционного обжалования в странах центральной Азии» Ташкент, 2023. 195 с. С 103-110. * Б.Бейсенов– основоположник высшего ведомственного образования правоохранительной системы // Материалы Международной научно-практической конференции «Подготовка сотрудников ОВД: Наследие, опыт и перспективы», посвященной 100-летию Баримбека Бейсенова Караганда, 2023. 234 с. С 42-43 * Верховенство Конституции – залог успешного развития страны // Журнал «Хабаршы – Вестник» Карагандинской академии МВД РК им. Баримбека Бейсенова № 4 (82)/2023. С 194-199 * Development of an Ontological Model of Words in Public Political Discourse // ACM Digital Library/ ICEMT '23: Proceedings of the 7th International Conference on Education and Multimedia Technology, 2023, pp. 362–367 (бірлескен авторлықта) * Intelligent question-answering system based on the public political discourse knowledge // In Proceedings of the 2024 10th International Conference on e-Society, e-Learning and e-Technologies (ICSLT) (ICSLT '24). Association for Computing Machinery, New York, NY, USA, 2024, pp. 14–19 (бірлескен авторлықта) * Правовое регулирование ограничений на предпринимательскую деятельность государственных служащих:казахстанский и международный опыт // НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ «ВЕСТНИК АКАДЕМИИ ПРАВОСУДИЯ» 2025 № 2 (10). 95 с, С 27-39 // <nowiki>https://vestnik.sta-jsk.kz/index.php/jsk/article/view/95/119</nowiki> * КОНСТИТУЦИОННЫЕ РЕФОРМЫ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН // КОНСТИТУЦИОННЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ. ЗАКОН И ПОРЯДОК Сборник материалов международной научно-практической конференции от 12 июня 2025 года №1 // <nowiki>https://adilet.zan.kz/rus/docs/D2500000001</nowiki> * Еркін Оңғарбаев: Конституция үстемдігі – әділеттілік қағидатының арқауы // Egemen Qazaqstan, №164 (31144), 26 тамыз 2025 жыл. 3 бет // <nowiki>https://egemen.kz/article/393851-erkin-onhgharbaev-konstitutsiya-ustemdigi-%E2%80%93-adilettilik-qaghidatynynh-arqauy</nowiki> * Верховенство Конституции – фундаментальная основа для реализации принципа «Закон и Порядок» // Казахстанская Правда, №165 (30543), 27 августа 2025 года. стр. 4. // <nowiki>https://kazpravda.kz/n/verhovenstvo-konstitutsii-fundamentalnaya-osnova-dlya-realizatsii-printsipa-zakon-i-poryadok/</nowiki> * Опора свободы и единства // Юридическая газета, №65 (3966), 29 августа 2025 года. (1 стр., 3 стр.) * Деятельность Конституционного Суда Республики Казахстан по защите конституционных прав и свобод граждан // Қазақстан Республикасының Конституциясына 30 жыл: құқықтық жетістіктер мен даму перспективалары. Мерейтойлық жинақ. –Астана: «Қазақстан Республикасының Заңнама және құқықтық ақпарат институты» ШЖҚ РМК, 2025. -336 б. 70-79 беттер. ISBN 978-601-7682-12-5 * Конституционная реформа 2022 года – правовая основа строительства Справедливого Казахстана // «ЖАҢА АРХИВ» ғылыми-әдістемелік журнал. 2025.Т.4. №3. ISSN 2958-6593 * Restriction of Parole and Their Compliance with the Constitution: Legal Positions of the Constitutional Court of the Republic of Kazakhstan // Proceedings of the International Forum of Constitutional Justice «PEACE AND THE FUTURE THROUGH LAW» * Конституционный суд – реальный механизм защиты прав граждан // Казахстанская Правда, №207 (30585), 25 октября 2025 года. стр. 5. <nowiki>https://kazpravda.kz/n/konstitutsionnyy-sud-realnyy-mehanizm-zashchity-prav-grazhdan/</nowiki> * The Constitutional Court of the Republic of Kazakhstan: the Impact on the Development of the Legal System of the Country and the Protection of the Constitutional Rights and Freedoms of Citizens // Proceedings of the International Scientific and Practical Conference “Modern Trends in Ensuring the Supremacy of the Constitution through the Exercise of Constitutional Justice” * Конституционно-правовой анализ ограничений на предпринимательскую деятельность лиц, приравненных к государственным служащим:правовые позиции Конституционного суда Республики Казахстан // Сборник материалов Международной научно-практической конференции, посвященной 30-летию Конституции Республики Казахстан «Конституция и государственность: диалог права и будущего». –Астана: РГП на ПХВ «Институт законадательства и прававой информации Республики Казахстан», 2025.  стр. 74-80.  <nowiki>ISBN 978-601-7682-15-6</nowiki> * Верховенство Конституции – главный принцип деятельности Конституционного суда Республики Казахстан // Сборник материалов международной научно-практической конференции «Тридцать лет Конституции Республики Казахстан: достижения и перспективы»: -Кокшетау:КУ им А.Мырзахметова, 2025. -160ст (6-15стр) ISBN 978-601-82433-1-8 * Конституционный Суд Республики Казахстан и его правовые позиции в рамках уголовного законодательства // Судебная власть и судоустройство : тенденции и перспективы правового регулирования : монография. 2-е изд.,перераб. / И. Д. Арешкина, О.З. Блас, О. Ю. Болдырев [и др.] ;под общей редакцией О. А. Ястребова, Е. Ю. Комлева. –Москва : РУДН, 2026. – 415 с. <nowiki>ISBN 978-5-209-12703-1</nowiki> (137-148стр) * Уголовно-досрочное освобождение в Казахстане: Конституционные и уголовные-правовые аспекты // Veritas Legis Journal – Астана: ТОО Международный университет Астана, 2026. – 169 с. ISSN 3106-9525 (125-133стр) * Вопросы применения условно-досрочного освобождения в нормативных постановлениях Конституционного суда Республики Казахстан // ''Кабылбаевские чтения: материалы Международной научной конференции молодых ученых, магистрантов и докторантов''. — Костанай: Костанайская академия МВД Республики Казахстан имени Шракбека Кабылбаева, 2026. — С.333– 338. — <nowiki>ISBN 978-601-367-068-3</nowiki>. == Әдебиет == * Әбуов Ж. Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев туралы // Адамшылық айнасы: Әнуар Оңғарбаев туралы естеліктер. — Астана: Фолиант, 2016. —140-144 бб. * Сарсембаев М.А. Видный юрист и опытный организатор / «Казахстанская правда» от 3 сентября 2016 // https://kazpravda.kz/n/vidnyy-yurist-i-opytnyy-organizator/ * Тлепина Ш.В. Видный ученый-юрист, организатор юридического образования и науки // Право и государство. 2016. - № 4 (73). – С.115-120 [http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/217/20.%20%D0%A2%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%A8.%D0%92.%20%D0%A1.%20115-120.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118182437/http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/217/20.%20%D0%A2%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%A8.%D0%92.%20%D0%A1.%20115-120.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=2022-01-18 }} * Тлепина Ш.В. Көрнекті ғалым-заңгер, заң білімі мен ғылымын ұйымдастырушысы // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы.  Гуманитарлық ғылымдарсериясы. 2017.- № 3 (118). – 425-431 б. * Жалмаханов Ш.Ш. «Созақ» өлкетану және тұлғатану ғылыми танымдық кітабы. 2018. Б 104-106 * Даурембекова А. ВЫПУСКНИКИ КАРАГАНДИНСКОЙ АКАДЕМИИ МВД РК ИМ. БЕЙСЕНОВА – ГОРДОСТЬ КАЗАХСТАНСКОЙ ЮРИСПРУДЕНЦИИ // Человек и Закон. 18 октября 2019 г. // [http://astanazan.kz/?p=1241] * Ахпанов А.Н., Сембекова Б.Р. УЧЕНЫЙ, ОРГАНИЗАТОР ОБРАЗОВАНИЯ, ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Право. № 3(136)/2021. С.8-10 * Абдрасулов Е.Б. ЧЕЛОВЕКУ ВЫСОКИХ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ И НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ ОНГАРБАЕВУ ЕРКИНУ АНУАРОВИЧУ - 60 ЛЕТ // НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ «ВЕСТНИК АКАДЕМИИ ПРАВООХРАНИТЕЛЬНЫХ ОРГАНОВ»№ №3 (21) 2021. С.10-12 [https://vestnikacademy.kz/wp-content/uploads/2021/10/vestnik_21_2021.pdf]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Галиакбарова Г.Г. Заңгер-ғалым Еркін Оңғарбаев 60-жылдық мерейтойын атап өтуде [https://kaz.zakon.kz/5079510-za-ger-alym-erk-n-o-arbaev-60-zhyldy.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220117072733/https://kaz.zakon.kz/5079510-za-ger-alym-erk-n-o-arbaev-60-zhyldy.html |date=2022-01-17 }}, Көрнекті заңгер-ғалым Еркін Оңғарбаев 60 жасқа толды [https://anatili.kazgazeta.kz/news/59566], Выдающийся ученый-юрист Еркин Онгарбаев отмечает 60-летний юбилей [https://dknews.kz/ru/stil-zhizni/199506-vydayushchiysya-uchenyy-yurist-erkin-ongarbaev] , [https://dknews.kz/kz/aza-tilindegi-ma-alalar/199508-kornekti-zanger-galym-erkin-ongarbaev-60-zhyldyk], Өз ісінің шебері, еліміздің көрнекті заңгер-ғалымы туралы [http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/1581/%d0%9f%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%be%20%d0%b8%20%d0%b3%d0%be%d1%81%d1%83%d0%b4%d0%b0%d1%80%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%be_%e2%84%96%203%20%2896%29%2c%20%d0%93%d0%b0%d0%bb%d0%b8%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%b2%d0%b0.pdf?sequence=1&isAllowed=y]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Қамзабекұлы Д. Аманатқа адалдық. / «Астана Ақшамы». 3 Қыркүйек, 2021 [https://www.astana-akshamy.kz/amanatqa-adaldyq/]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Мукашева А.А. Юбилей учителя, ученого, человека. / «Вечерняя Астана». 03 сентября 2021 [https://vechastana.kz/yubilej-uchitelya-uchenogo-cheloveka/]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Бейбитов М. О талантливом ученом и педагоге / Юридическая газета. 3 сентября 2021 г. №69-70 * Сомжүрек Б. Жақсы адам мен жақсы іс – жалпыға ортақ / Заң газеті. 3 Қыркүйек, 2021 * Сақ Қ. Зиялылық заңғары / Turkystan. Халықаралық саяси апталық. 2 Қыркүйек, 2021 [https://turkystan.kz/article/154374-ziyalylyk-zangary/]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Сыдыков Е.Б. Служение делу / Сборник материалов Международной научной-практической конференции «Проблемы и перспективы развития уголовного права в свете реализации правовой политики Республики Казахстан». Нур-Султан, 2021 * Тлепина Ш.В. Профессор Е.Ә.Оңғарбаевтың құқықтық көзқарастары және ғылыми-ұйымдастырушылық қызметі / «Қазақстан Республикасының құқықтық саясатын іске асыру аясындағы қылмыстық құқықтың мәселелері мен дамыту перспективалары» Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның еңбектер жинағы. Нұр-Сұлтан, 2021 * Тлепина Ш.В. Видный ученый-юрист, организатор юридического образования и науки / Білімді ел. Образованная страна. 31 августа 2021 г. [https://bilimdinews.kz/?p=166601] * Нургали К. Профессионализм, выверенный пандемией / Білімді ел. Образованная страна. 24 августа 2021 г. [https://bilimdinews.kz/?p=165596] * Трудовая деятельность и научная школа профессора Е.А.Онгарбаева / Авторы и сост. Нурмагамбетов А.М., Тлепина Ш.В., Жаркенова С.Б., Галиакбарова Г.Г. — Нур-Султан, 2021. -274с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * http://alashainasy.kz/omir/erkn-anuarulyi-ongarbaev-53545/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313085423/http://alashainasy.kz/omir/erkn-anuarulyi-ongarbaev-53545 |date=2018-03-13 }} * https://egemen.kz/article/161432-erkin-onhgharbaev-barlyq-taraptardynh-usynysyn-toghystyrghan-zhoba-boldy [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы корреспондент мүшелері]] [[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] [[Санат:Қазақстан Конституциялық Соты судьялары]] 7rzzdvo2ednnohfyt3llr8svithkdnm 2 667027 3650817 3490489 2026-09-04T08:12:39Z Nurken 111493 3650817 wikitext text/x-wiki {{userbox|#F3F300|#DCEEFF|[[Сурет:Герб Алматинской области.svg|40px|none|link=Алматы облысының гербі|Алматы облысы]]|<center>Бұл қатысушы '''[[Алматы облысы]]ның тумасы'''}}{{User:Box/doc-inline}} </noinclude> ppidbrodtl0sf8uzlwes9vj0v9fit6e 4 675070 3650809 3650354 2026-09-04T07:01:18Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3650809 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88010||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96769||77057||11070||229||3389||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||87150||81944||948||642||37||388||0||2887||49 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84060||68788||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55566||30515||3588||368||5769||944||2238||4786||5205 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49356||40584||1780||102||631||17||11||4511||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||36509||33529||213||7||1381||72||0||1555||154 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||127||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||23229||21915||798||39||137||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||23000||21585||436||44||276||11||0||333||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||20311||10608||1425||41||7216||115||8||430||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17261||12284||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14053||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11611||7141||508||0||103||512||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10164||7991||1231||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8393||5814||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8232||5802||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7953||5420||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7489||5987||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6251||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4521||3083||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4458||3914||4||0||11||7||0||419||5 |- |51||48||{{u|Makenzis}}||3771||3714||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||67||{{u|ShadZ01}}||3331||2642||364||119||106||0||0||4||0 |- |60||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3147||3073||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2936||1896||318||0||91||55||0||445||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2149||1833||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1612||1340||1||0||107||1||0||5||0 |- |107||95||{{u|Gliwi}}||1555||1549||3||0||0||0||0||0||0 |- |108||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||138||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||146||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||117||{{u|Ziv}}||1180||1107||60||0||0||2||0||9||2 |- |126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |127||226||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||206||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||140||{{u|Wikuiser}}||1097||798||143||0||63||0||43||18||4 |- |134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||137||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1024||877||16||0||0||0||0||5||0 |- |141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |143||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||222||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |146||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||136||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||215||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||231||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||233||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||155||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||171||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||154||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||734||760||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||224||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1 |- |176||156||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |177||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |178||211||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |179||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |180||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||230||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |182||176||{{u|Marksscheider}}||675||574||10||0||87||0||0||0||0 |- |183||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||204||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |185||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |186||221||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |191||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |193||218||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |194||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12 |- |195||217||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |196||180||{{u|Bauyr03}}||621||561||0||1||0||0||0||37||0 |- |197||228||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |199||173||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |200||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |201||170||{{u|Tuttiorchestra687}}||600||599||0||0||0||0||0||3||2 |- |202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||172||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||232||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |207||229||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |208||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |209||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||208||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |212||205||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |213||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||207||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |215||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |217||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |219||223||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |220||210||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |221||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |222||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||219||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |224||220||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |225||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |226||209||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||214||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |228||227||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||225||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |230||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |232||213||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |233||212||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |234||234||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] q3z746zydz90l0fssuiyca7chr5gttn 4 675089 3650838 3650512 2026-09-04T11:00:55Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3650838 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515619||380096||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145877||131252||957||0||13593||6||0||47||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132920||127391||835||15||62||17||10||2859||1706 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113912||1||0||0||0||0||0||113911||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89299||89299||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79296||79281||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50442||50149||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26610||22829||42||0||3648||2||0||67||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14747||13726||468||1||0||84||0||389||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7978||5420||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||170||168||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] clrj3cozw9iwloh5iw5d93orpbtgq19 4 675116 3650576 3650221 2026-09-03T13:07:13Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3650576 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1156||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2694||42||0||60||33||600||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2608||102||14||200||87||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2184||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Орел Карл}}||1363||319||1||315||91||24||0||0||0 |- |12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||96||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||987||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|1nter pares}}||648||323||0||10||1128||3||0||0||4 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Nurken}}||539||530||3||655||4961||32||15||3||4 |- |47||{{u|Casserium}}||537||187||72||76||333||48||0||7||0 |- |48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |49||{{u|Sagzhan}}||533||92||2||23||212||30||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||426||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|ShadZ01}}||211||23||0||34||82||65||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||204||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|MuratbekErkebulan}}||89||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||74||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |319||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |323||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |325||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |336||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |342||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |343||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |347||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |353||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |357||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |359||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |361||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |386||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |394||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |397||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |402||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |403||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |406||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |407||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |412||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |414||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |423||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |434||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |439||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |442||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |451||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |462||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |464||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |467||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |469||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |477||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |485||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |488||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Marksscheider}}||24||31||0||2||80||0||0||0||0 |- |490||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |492||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |495||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |496||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |502||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |507||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |509||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |510||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |520||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |531||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |532||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |544||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |547||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |548||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |549||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |554||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |561||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|PushkinVko}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |590||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |592||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |600||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |606||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |608||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |612||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |632||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |637||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |644||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |645||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |646||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |647||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |652||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |656||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |668||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |669||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Амина Жанаковна}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |681||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |688||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |689||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |691||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |692||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |710||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |716||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |720||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |725||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |748||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |750||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |753||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |758||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |770||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |782||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |784||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |792||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |795||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |801||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |814||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |827||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |828||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |832||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |835||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |836||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |838||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |839||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |847||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |851||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |856||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |859||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |860||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |861||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |867||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Вилюс М}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |881||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |885||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |890||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |908||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |916||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |918||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |930||{{u|Muzeologist}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |935||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |942||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |945||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |946||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |957||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |966||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |967||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |995||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |997||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1006||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1008||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1020||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1028||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1036||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1050||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1057||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1065||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1069||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1094||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1095||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1097||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1098||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1101||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1108||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1109||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1112||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1141||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1147||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1179||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1182||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1187||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1189||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1202||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1206||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1213||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1264||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1294||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1304||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1314||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1318||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1364||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1435||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1437||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1438||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1450||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1451||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1467||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1470||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1497||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1527||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1544||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1562||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1563||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1570||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Айткүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1697||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1711||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1717||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1722||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||326||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] omp42vxq4xjh4xru1pwku5vu9n07yi2 0 676108 3650648 3650407 2026-09-03T17:27:09Z Casserium 68287 3650648 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әлібек Сәкенұлы Қуантыров | Шынайы есімі = | Суреті = Älibek Quantyrov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Қуантыров, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Басқара бастады = 3 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев|Ерлан Нысанбаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер вице-министрі]] | Ту_2 = MFA emblem.png | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 30 шілде 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 қыркүйек 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_3 = [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] | Ізбасары_3 = [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика вице-министрі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_4 = 25 ақпан 2021 | Басқаруын аяқтады_4 = 11 қаңтар 2022 | Президент_4 = | Премьер_4 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br>[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | тақырыпша2_4 = Министрі | мәтін2_4 = [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 14.11.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Атырау{{!}}Гурьев|Атырауда}}, [[Гурьев облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Томск мемлекеттік университеті]] (2006) |[[Мичиган университеті]] (2010) }} | Мамандығы = {{hlist|кредит және финанстар|[[лингвистика]] және мәдениетаралық коммуникация|[[экономист]]}} | Ғылыми дәрежесі = | Сайты = | Commons = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар |{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} | Қолтаңбасы = }} '''Әлібек Сәкенұлы Қуантыров''' ([[14 қараша]] [[1983 жыл|1983]], [[Атырау|Гурьев]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер және экономист, 2026 жылғы қыркүйектен [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]]. Бұрын Қуантыров [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]]нің орынбасары (2024–2026)<ref name="simorinb">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-alibek-sakenuly-kuantyrov-kazakstan-respublikasy-syrtky-ister-ministrinin-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-3065535 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Әлібек Сакенұлы Қуантыров Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-07-30 |accessdate= 2024-07-30}}</ref> және [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] (2022–2024) лауазымдарында болған еді. == Өмірбаяны == Қуантыров 1983 жылғы 14 қарашада [[Атырау|Гурьев]] қаласында туған. 2005 және 2006 жылдары [[Томск мемлекеттік университеті]]нде «Қаржы және кредит» пен «Лингвистика және мәдениетаралық коммуникация», мамандықтары бойынша және 2010 жылы Қолданбалы экономика магистрі дәрежесімен [[Мичиган университеті]]н «Болашақ» стипендиясы бойынша тәмамдаған.<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34629012|title=Куантыров Алибек Сакенович (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-17}}</ref> Мансабын 2005 жылғы қыркүйектен 2006 жылғы ақпанға дейін [[Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі|Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі]] Ішкі әкімшілік департаменті, Халықаралық қатынастар департаментінің жетекші маманы ретінде бастаған. 2006 жылғы ақпаннан 2010 жылғы қазанға дейін ол Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі және [[Қазақстан Республикасы Экономикалық даму және сауда министрлігі|Экономикалық даму және сауда министрлігі]]нің Инвестициялық саясат және жоспарлау департаментінің сарапшысы, бас сарапшысы болды. 2010 жылғы қарашада Қуантыров Экономикалық даму және сауда министрлігінің Стратегиялық жоспарлау және талдау департаменті Стратегиялық әзірлемелер басқармасының бастығы бола тұрды. Сол жылғы қарашадан 2013 жылғы ақпанға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]нің Бюджет саясаты және жоспарлау департаменті және Бюджеттік жоспарлау және болжамдау департаменті директорының орынбасары. 2013 жылғы ақпан мен маусым аралығында [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі]] Геология және жер қойнауын пайдалану комитеті төрағасының орынбасары. 2013 жылғы маусым мен 2019 жылғы сәуір аралығында [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы меңгерушісінің орынбасары, Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 2019 жылғы сәуірден 2021 жылғы ақпанға дейін [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Тұңғыш Президенті — Елбасы]] Кеңсесінің Бөлім меңгерушісінің орынбасары. 2021 жылғы ақпаннан<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/alibek-kuantyrov-kr-ulttyk-ekonomika-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-251332|title=Әлібек Қуантыров ҚР ұлттық экономика вице-министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2021-02-25|accessdate=2023-09-17}}</ref> 2022 жылғы қаңтарға дейін [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Қазақстан Ұлттық экономика вице-министрі]] болды. [[Сурет:Älibek Quwantırov (2023-09-20).jpg|нобай|оңға|[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]] депутаттарының алдында сөз сөйлеп жатқан Қуантыров, 2023 жылғы қыркүйек]] 2022 жылғы 11 қаңтарда Қуантыров [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Қазақстанның Ұлттық экономика министрі]] болып тағайындалды. 2023 жылғы сәуірде қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/alibek-kuantyrov-ulttyk-ekonomika-ministri-lauazymyna-kayta-tagayyndaldy_a4052887|title=Әлібек Қуантыров Ұлттық экономика министрі лауазымына қайта тағайындалды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|author=ҚАПАЛБАЕВА, Жанар|date=2023-04-04|accessdate=2023-09-17}}</ref> [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Әлихан Смайылов үкіметі]]нің отставкасынан кейін, 2024 жылғы 6 ақпанда ол министр қызметінен босатылды. 2024 жылғы 1 сәуірде [[Kazenergy]] қауымдастығының бас директоры болып тағайындалды.<ref>[https://www.kazenergy.com/ru/press-center/news/3260/ Председатель Ассоциации KAZENERGY представил коллективу нового генерального директора]</ref> Ол бұл қызметті сол жылдың 8 тамызына дейін атқарды.<ref>[https://forbes.kz/articles/v-kazenergy-nashli-zamenu-kuantyrovu-2d994a В KAZENERGY нашли замену Куантырову]</ref> 2024 жылғы 30 шілдеде Президент өкімі арқылы Қуантыров [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер вице-министрі]] болып тағайындалды.<ref name="simorinb" /> 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы кезінде Қуантыров [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] болып тағайындалды.<ref name="ekolog">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/as-kuantyrov-turaly-38136 |title=Ә.С. Қуантыров туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |last=Тоқаев |first=Қасым-Жомарт |date=2026-09-03 |accessdate=2026-09-03}}</ref> == Жеке өмірі == Қуантыров [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Испан тілі|испан]] және [[Неміс тілі|неміс]] тілдерін меңгерген.<ref name="zakonkz" /> Әлібек Қуантыровтың Ермек Қуантыров есімді туған ағасы бар, ол [[Колумбия университеті]]нің түлегі және "Қазатомөнеркәсіптің" құқықтық бағдарлау және сатып алу жөніндегі бас директоры.{{efn|[[#Непотизм|Сын#Непотизм]] бөлімін қараңыз}}<ref name="adirna">{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/162884|title=Экономика министрінің туған ағасы Ермек Қуантыров "үлкен қызметке" тағайындалды|publisher=Адырна|lang=kk|date=2023-07-11|accessdate=2023-09-17}}</ref> == Сын == === Непотизм === Әлібек Қуантыровтың туған ағасы, '''Ермек Қуантыров''' ([[20 қыркүйек]] [[1989 жыл]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — Томск мемлекеттік университетінің, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]нің және [[Колумбия университеті]]нің түлегі<ref name="ermek">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34259889&pos=1;-16#pos=1;-16|title=Куантыров Ермек Сакенович (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-17}}</ref> және 2023 жылғы шілдедегі жағдай бойынша, ол кезде інісі Әлібек ұлттық экономика министрі қызметінде еді, «Қазатомөнеркәсіптің» құқықтық бағдарлау және сатып алу жөніндегі бас директоры,<ref name="adirna" /> [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]] және [[Қытай тілі|қытай]] тілдерін меңгерген.<ref name="ermek" /> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Қуантыров, Әлібек Сәкенұлы}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қазақстан экология министрлері]] [[Санат:Томск мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Мичиган университеті түлектері]] 13d4sl3gtbon32smb5dv5bjpj5pnd4e 0 676617 3650754 3642389 2026-09-04T05:11:34Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650754 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} Сүйсін шиқылдағы (латынша Juno orchioides) – [[құртқашаштар тұқымдасы]] шиқылдақ туысына жататын, Қызыл кітапқа енгізілген өсімдік. Туыс атауы әйелдердің табынушысы, ежелгі Рим құдайының құрметіне берілген. Қазақстандық тоғыз түрдің көпшілігі Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Ұсақ топырақты және ірі қиыршық тасты беткейлерде Батыс Тянь-Шаньның барлық жоталарының тау етегінен субальпі белдеуінің төменгі шекарасы аралығында өседі (Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында). == Сипаттамасы == Жер асты бөлігі пиязшық тәрізді. Жапырағы ораққа ұқсас. Пиязшығы (жуандығы 2 см-ге дейін) кіндік тамырлы, сабағының биіктігі орташа есеппен  30 см-ге дейін, тарбиған, ашық жасыл түсті, ортақ пішінді, жапырақтарымен. Гүлсерігінің саны әдетте 3-5, сирек олар көптеу немесе бір ғана, бозғылт сары, ірі (диаметрі 5-7 см), гүлсерігінің сыртқы жапырақшаларының ортаңғы бөлігі қанат тәрізді керілген, үш жағында ашық сары дақтары бар. Іші жапырақтары ұсақ, ұзындығы 1,5 см аспайды. Тақтасы үшкір, үш қалақты. Сәуірдің ортасыннан маусымның аяғына дейін гүлдейді, маусым-шілдеде жеміс салады. Тұқымымен де вегетативті жолмен де көбеюі тиімді. Тамаша сәндік өсімдік. Мәдени түрде де, табиғатта да бірқалыпты. Батыс Еуропаның гүл өсіретін фирмаларының каталогтарында жүз жылдан астам уақыттан бері орын алып келеді. Батыс Тянь-Шаньның жергілікті түрі болып табылады. Қазақстанда тек ботаникалық бақтарда ғана өсіріледі. Тұқымы бір жылдан соң көктейді, тіршілігінің 3-4 жылдарында гүлдейді. Табиғаттағы саны аз, түр гүлшоқтары жинаудан зардап шегеді. Қазақстанның Қызыл кітабының екінші басылымына енгізілген. [[Сурет:Сүйсіншиқылдағы.jpg|нобай|330x330 нүкте|Сүйсін шиқылдағы]] eyorudm0uh7hnhwi36nj22zvs6nyvf0 0 677991 3650657 3650463 2026-09-03T17:38:03Z Casserium 68287 /* */ 3650657 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Аида Ғалымқызы Балаева | Суреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg | Атауы = Балаева, 2026 жыл | Титулы = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = лауазым енгізілді;<br>Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы ретінде [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_2 = 1 желтоқсан 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_3 = 2 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}})<br> [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = министрлігі құрылды;<br>Мәдениет және спорт министрі ретінде [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]];<br>Ақпарат және қоғамдық даму министрі ретінде [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] | Ізбасары_3 = [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = бірінші орынбасар ретінде [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_4 = лауазымы жойылды; Президент көмекшісі ретінде [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_5 = 4 мамыр 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 11 қаңтар 2022 | Премьер_5 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_5 = [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] — Президент Әкімшілігі Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 22 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 4 мамыр 2020 | Президент_6 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_6 = лауазымы құрылды | Ізбасары_6 = [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] | Титулы_7 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = 30 желтоқсан 2014 | Басқаруын аяқтады_7 = 22 шілде 2019 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_7 = [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] | Ізбасары_7 = [[Ғани Сақтағанұлы Нығыметов|Ғани Нығыметов]] | Туған күні = 4.7.1974 | Туған жері = [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Әділбек Жүсіпов<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31241003|title=Балаева Аида Галымовна (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-11}}</ref> | Балалары = 3 | Азаматтығы = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] }} | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aida Balaeva | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар |'''Қазақстан''' }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} }} {{Қатар |'''Шетелдік''' }} {{Қатар |{{Достық ордені (Өзбекстан)}} }} }} '''Аида Ғалымқызы Балаева''' ([[4 шілде]] [[1974 жыл]], [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Алматы облысы]])<ref name="tuwgan">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/balaeva-aida-galymkyzy|title=Балаева Аида Ғалымқызы|lang=kk|publisher=inbusiness|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-12}}</ref> — [[қазақстан]]дық саясаткер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары. [[Ғылым кандидаты|Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты]]. Бұрын Балаева [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] (2025–2026), [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] (2023–2026) [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] (2022—2023), [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] (2020–2022), [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] (2019–2020) және басқа да лауазымдардың иесі еді.<ref name="zakonkz" /> == Өмірбаяны == Аида Балаева [[1974 жыл]]ғы [[4 шілде]]де [[Алматы облысы]]ның [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылында дүниеге келген.<ref name="tuwgan" /> Балаева 2000 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде орыс тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығына және 2007 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде заңгер мамандығына білім алған.<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/balaeva|title=Мәдениет және ақпарат министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-09-11}}</ref> Аида Балаева өз мансабын 1999 жылдан 2002 жылға дейінгі [[Алматы облысы|Алматы облыс]]тық ақпарат және келісім басқармасының жетекші маманы, бас маманы, бөлім басшысы ретіндегі жұмысынан бастаған. Бұдан кейін ол 2004 жылға дейін [[Алматы]] қалалық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасының қоғамдық-саяси процестерді талдау және үйлестіру бөлімінің басшысы болып жұмыс істеген. Осы кезден бастап ол [[Алматы]] қаласындағы түрлі әкімшілік лауазымдарда жұмыс істеген. 2004 жылғы қаңтар мен қыркүйек аралығында Алматы қаласы бойынша ақпарат басқармасының талдау және болжам бөлімінің басшысы қызметін атқарған. 2004–2005 жылдары аралығында Аида Балаева [[Алматы]] қаласы бойынша ақпарат басқармасы басшысының орынбасары және одан кейін 2006 жылға дейін ол Алматы қаласы ішкі саясат департамент директорының орынбасары, 2006–2008 жылдары Алматы қаласы ішкі саясат департамент директоры болған. 2008 жылдан 2010 жылға дейін ол [[Астана қаласы]] ішкі саясат департаменті директоры, кейін ішкі саясат басқармасының басшысы, 2010–2014 жылдары аралығында [[Астана әкімі|Астана қаласы әкімі]] [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] орынбасары болды. 2014 жылы Аида Балаева [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі]]нің ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды, бұл қызметте ол 2019 жылға дейін болды. 2019 жылғы 22 шілдеде ол [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың көмекшісі болып тағайындалды, сонымен бірге Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып, қос қызметті 2020 жылғы 4 мамырға дейін атқарды. 2020 жылғы 4 мамырдан 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін Балаева [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] болған. 2022 жылғы 11 қаңтарда ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президент әкімшілігі]] басшысының орынбасары болды.<ref>{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/101839/aida-balayeva-stala-zamestitelem-rukovoditelya-administratsii-prezidenta.html|title=Аида Балаева стала заместителем руководителя Администрации президента|lang=ru|publisher=Kapital.kz|date=2022-01-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> Орынбасарлығын 2023 жылғы қыркүйекте аяқтады. 2023 жылғы 1 қыркүйектегі жолдауында [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] бірнеше министрліктің өзгертілетінін айтып кетті, соның ішінде Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі мен [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] қосылып, [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]]не құрылды.<ref name="kazinform">{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanadan-5-ministrlik-kuryldy_a4107314|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен жаңадан 5 министрлік құрылды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|author=ҒАЗИЗҚЫЗЫ, Гүлнұр|date=2023-09-01|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2 қыркүйек күні қайта құрылған министрлікті басқаруға Аида Балаева тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/348268-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-lauazymyna-taghayyndaldy|title=Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі лауазымына тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Егемен Қазақстан]]|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2024 жылғы 6 ақпанда ол өз лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/357591-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy |title= Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі болып қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |author= Бақберген, Ботакөз |date= 2023-09-02 |accessdate= 2023-09-11}}</ref> 2025 жылғы 1 желтоқсанда Премьер-Министрдің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-1112938 |title= А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы |lang= kk |publisher= Қазақстан президентінің ресми сайты |author= |date= 2025-12-01 |accessdate= 2025-12-01}}</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 28 тамыздан бастап Үкіметтің отставкаға кетуіне байланысты вице-премьер және министр лауазымын уақытша атқарды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Аида Балаева [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Саяси ұстанымы == Мәдениет және ақпарат министрі болған Балаева 2023 жылғы қыркүйекте мектеп оқушыларының [[Исламдағы киім әдебі|хиджаб]] кигеніне қарсы шықты, [[зайырлы мемлекет]]те мектеп киім үлгісі сақталады және оқуын бітіріп алған азаматтар өзі дінін, діни киімін таңдасын деген.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/society/2036135-zaiyrly-elmiz-aida-balaeva-qazaqstan-mektepterinde-xidzab-kiyu-maselesine-qatysty-pikir-bildirdi/|title="Зайырлы елміз": Аида Балаева Қазақстан мектептерінде хиджаб кию мәселесіне қатысты пікір білдірді|lang=kk|publisher=NUR.kz|author=ЕРМЕКҚЫЗЫ, Айзат|date=2023-09-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> == Отбасы == Әкесі — Жыланкөзов Ғалым Ешмұхамбетұлы (1952 ж. туған). Анасы — Жыланкөзова Раиса Рақымжанқызы (1952—2021), мұғалім.<ref>[https://assembly.kz/ru/news/ank-vyrazhaet-soboleznovaniya-aide-balaevoy-i-ee-blizkim/ АНК выражает соболезнования Аиде Балаевой и ее близким]</ref> Бір сіңлісі мен інісі бар: Нұрлыбаева Айзада Ғалымқызы (1981 ж. туған), Ғалымұлы Мәди (1986 ж. туған).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/30248?RevisionId=0&ReportNodeId=2147483637&PluginId=6c2aa36248f44fd7ae888cb43817d49f&ReportId=60508975 Акционерное Общество "Национальный Центр Государственной Научно-технической Экспертизы". Аффилированные лица]</ref> Күйеуі — Әділбек Оралұлы Жүсіпов. Үш баласы бар: ұлдары Дінмұхаммед (1994 ж. туған), Асқар (1996 ж. туған) және қызы Әсел (2004 ж. туған).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1207633337 БАЛАЕВА Аида Галымовна]</ref> == Марапаттары == * [[Парасат ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_sittings/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-2|title=О награждении государственными наградами Республики Казахстан|lang=ru|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-12-13|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Құрмет ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-201012160038|title=Награды ко дню независимости|lang=ru|publisher=NOMAD кочевник|date=2010-12-07|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008).<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30201176|title=Аким столицы вручил юбилейные медали «10-летие Астаны» работникам акимата и дорожно-строительных организаций|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|date=2008-08-28|accessdate=2023-09-11}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Әлеуметтану ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет министрлері]] q5ey0hbbd1xoafgj03opee3225dt9jt 3650660 3650657 2026-09-03T17:54:44Z Casserium 68287 3650660 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Аида Ғалымқызы Балаева | Суреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg | Атауы = Балаева, 2026 жыл | Титулы = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = лауазым енгізілді;<br>Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы ретінде [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_2 = 1 желтоқсан 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_3 = 2 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}})<br> [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = министрлігі құрылды;<br>Мәдениет және спорт министрі ретінде [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]];<br>Ақпарат және қоғамдық даму министрі ретінде [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] | Ізбасары_3 = [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = бірінші орынбасар ретінде [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_4 = лауазымы жойылды; Президент көмекшісі ретінде [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_5 = 4 мамыр 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 11 қаңтар 2022 | Премьер_5 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_5 = [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] — Президент Әкімшілігі Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 22 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 4 мамыр 2020 | Президент_6 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_6 = лауазымы құрылды | Ізбасары_6 = [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] | Титулы_7 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = 30 желтоқсан 2014 | Басқаруын аяқтады_7 = 22 шілде 2019 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_7 = [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] | Ізбасары_7 = [[Ғани Сақтағанұлы Нығыметов|Ғани Нығыметов]] | Туған күні = 4.7.1974 | Туған жері = [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Әділбек Жүсіпов<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31241003|title=Балаева Аида Галымовна (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-11}}</ref> | Балалары = 3 | Азаматтығы = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] }} | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aida Balaeva | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар |'''Қазақстан''' }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} }} {{Қатар |'''Шетелдік''' }} {{Қатар |{{Достық ордені (Өзбекстан)}} }} }} '''Аида Ғалымқызы Балаева''' ([[4 шілде]] [[1974 жыл]], [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Алматы облысы]])<ref name="tuwgan">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/balaeva-aida-galymkyzy|title=Балаева Аида Ғалымқызы|lang=kk|publisher=inbusiness|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-12}}</ref> — [[қазақстан]]дық саясаткер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары. [[Ғылым кандидаты|Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты]]. Бұрын Балаева [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] (2025–2026), [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] (2023–2026) [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] (2022—2023), [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] (2020–2022), [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] (2019–2020) және басқа да лауазымдардың иесі еді.<ref name="zakonkz" /> == Өмірбаяны == Аида Балаева [[1974 жыл]]ғы [[4 шілде]]де [[Алматы облысы]]ның [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылында дүниеге келген.<ref name="tuwgan" /> Балаева 2000 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде орыс тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығына және 2007 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде заңгер мамандығына білім алған.<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/balaeva|title=Мәдениет және ақпарат министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-09-11}}</ref> Аида Балаева өз мансабын 1999 жылдан 2002 жылға дейінгі [[Алматы облысы|Алматы облыс]]тық ақпарат және келісім басқармасының жетекші маманы, бас маманы, бөлім басшысы ретіндегі жұмысынан бастаған. Бұдан кейін ол 2004 жылға дейін [[Алматы]] қалалық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасының қоғамдық-саяси процестерді талдау және үйлестіру бөлімінің басшысы болып жұмыс істеген. Осы кезден бастап ол [[Алматы]] қаласындағы түрлі әкімшілік лауазымдарда жұмыс істеген. 2004 жылғы қаңтар мен қыркүйек аралығында Алматы қаласы бойынша ақпарат басқармасының талдау және болжам бөлімінің басшысы қызметін атқарған. 2004–2005 жылдары аралығында Аида Балаева [[Алматы]] қаласы бойынша ақпарат басқармасы басшысының орынбасары және одан кейін 2006 жылға дейін ол Алматы қаласы ішкі саясат департамент директорының орынбасары, 2006–2008 жылдары Алматы қаласы ішкі саясат департамент директоры болған. 2008 жылдан 2010 жылға дейін ол [[Астана қаласы]] ішкі саясат департаменті директоры, кейін ішкі саясат басқармасының басшысы, 2010–2014 жылдары аралығында [[Астана әкімі|Астана қаласы әкімі]] [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] орынбасары болды. 2014 жылы Аида Балаева [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі]]нің ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды, бұл қызметте ол 2019 жылға дейін болды. 2019 жылғы 22 шілдеде ол [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың көмекшісі болып тағайындалды, сонымен бірге Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып, қос қызметті 2020 жылғы 4 мамырға дейін атқарды. 2020 жылғы 4 мамырдан 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін Балаева [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] болған. 2022 жылғы 11 қаңтарда ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президент әкімшілігі]] басшысының орынбасары болды.<ref>{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/101839/aida-balayeva-stala-zamestitelem-rukovoditelya-administratsii-prezidenta.html|title=Аида Балаева стала заместителем руководителя Администрации президента|lang=ru|publisher=Kapital.kz|date=2022-01-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> Орынбасарлығын 2023 жылғы қыркүйекте аяқтады. 2023 жылғы 1 қыркүйектегі жолдауында [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] бірнеше министрліктің өзгертілетінін айтып кетті, соның ішінде Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі мен [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] қосылып, [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]]не құрылды.<ref name="kazinform">{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanadan-5-ministrlik-kuryldy_a4107314|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен жаңадан 5 министрлік құрылды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|author=ҒАЗИЗҚЫЗЫ, Гүлнұр|date=2023-09-01|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2 қыркүйек күні қайта құрылған министрлікті басқаруға Аида Балаева тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/348268-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-lauazymyna-taghayyndaldy|title=Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі лауазымына тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Егемен Қазақстан]]|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2024 жылғы 6 ақпанда ол өз лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/357591-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy |title= Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі болып қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |author= Бақберген, Ботакөз |date= 2023-09-02 |accessdate= 2023-09-11}}</ref> 2025 жылғы 1 желтоқсанда Премьер-Министрдің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-1112938 |title= А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы |lang= kk |publisher= Қазақстан президентінің ресми сайты |author= |date= 2025-12-01 |accessdate= 2025-12-01}}</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 28 тамыздан бастап Үкіметтің отставкаға кетуіне байланысты вице-премьер және министр лауазымын уақытша атқарды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Аида Балаева [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Саяси ұстанымы == Мәдениет және ақпарат министрі болған Балаева 2023 жылғы қыркүйекте мектеп оқушыларының [[Исламдағы киім әдебі|хиджаб]] кигеніне қарсы шықты, [[зайырлы мемлекет]]те мектеп киім үлгісі сақталады және оқуын бітіріп алған азаматтар өзі дінін, діни киімін таңдасын деген.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/society/2036135-zaiyrly-elmiz-aida-balaeva-qazaqstan-mektepterinde-xidzab-kiyu-maselesine-qatysty-pikir-bildirdi/|title="Зайырлы елміз": Аида Балаева Қазақстан мектептерінде хиджаб кию мәселесіне қатысты пікір білдірді|lang=kk|publisher=NUR.kz|author=ЕРМЕКҚЫЗЫ, Айзат|date=2023-09-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> == Отбасы == Әкесі — Жыланкөзов Ғалым Ешмұхамбетұлы (1952 ж. туған). Анасы — Жыланкөзова Раиса Рақымжанқызы (1952—2021), мұғалім.<ref>[https://assembly.kz/ru/news/ank-vyrazhaet-soboleznovaniya-aide-balaevoy-i-ee-blizkim/ АНК выражает соболезнования Аиде Балаевой и ее близким]</ref> Бір сіңлісі мен інісі бар: Нұрлыбаева Айзада Ғалымқызы (1981 ж. туған), Ғалымұлы Мәди (1986 ж. туған).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/30248?RevisionId=0&ReportNodeId=2147483637&PluginId=6c2aa36248f44fd7ae888cb43817d49f&ReportId=60508975 Акционерное Общество "Национальный Центр Государственной Научно-технической Экспертизы". Аффилированные лица]</ref> Күйеуі — Әділбек Оралұлы Жүсіпов. Үш баласы бар: ұлдары Дінмұхаммед (1994 ж. туған), Асқар (1996 ж. туған) және қызы Әсел (2004 ж. туған).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1207633337 БАЛАЕВА Аида Галымовна]</ref> == Марапаттары == * [[Парасат ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_sittings/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-2|title=О награждении государственными наградами Республики Казахстан|lang=ru|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-12-13|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Құрмет ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-201012160038|title=Награды ко дню независимости|lang=ru|publisher=NOMAD кочевник|date=2010-12-07|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008).<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30201176|title=Аким столицы вручил юбилейные медали «10-летие Астаны» работникам акимата и дорожно-строительных организаций|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|date=2008-08-28|accessdate=2023-09-11}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Әлеуметтану ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет министрлері]] 3plsagy3lccjzj2jckyxpbeshe9e296 3650713 3650660 2026-09-04T02:08:01Z Casserium 68287 3650713 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Аида Ғалымқызы Балаева | Суреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg | Атауы = Балаева, 2026 жыл | Титулы = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = лауазым енгізілді;<br>Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы ретінде [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_2 = 1 желтоқсан 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_3 = 2 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}})<br> [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = министрлігі құрылды;<br>Мәдениет және спорт министрі ретінде [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]];<br>Ақпарат және қоғамдық даму министрі ретінде [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] | Ізбасары_3 = [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = бірінші орынбасар ретінде [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_4 = лауазымы жойылды; Президент көмекшісі ретінде [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_5 = 4 мамыр 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 11 қаңтар 2022 | Премьер_5 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_5 = [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] — Президент Әкімшілігі Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 22 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 4 мамыр 2020 | Президент_6 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_6 = лауазымы құрылды | Ізбасары_6 = [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] | Титулы_7 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = 30 желтоқсан 2014 | Басқаруын аяқтады_7 = 22 шілде 2019 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_7 = [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] | Ізбасары_7 = [[Ғани Сақтағанұлы Нығыметов|Ғани Нығыметов]] | Туған күні = 4.7.1974 | Туған жері = [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Әділбек Жүсіпов<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31241003|title=Балаева Аида Галымовна (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-11}}</ref> | Балалары = 3 | Азаматтығы = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] }} | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aida Balaeva | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар |'''Қазақстан''' }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} }} {{Қатар |'''Шетелдік''' }} {{Қатар |{{Достық ордені (Өзбекстан)}} }} }} '''Аида Ғалымқызы Балаева''' ([[4 шілде]] [[1974 жыл]], [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Алматы облысы]])<ref name="tuwgan">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/balaeva-aida-galymkyzy|title=Балаева Аида Ғалымқызы|lang=kk|publisher=inbusiness|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-12}}</ref> — [[қазақстан]]дық саясаткер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары. [[Ғылым кандидаты|Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты]]. Бұрын Балаева [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] (2025–2026), [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] (2023–2026) [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] (2022—2023), [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] (2020–2022), [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] (2019–2020) және басқа да лауазымдардың иесі еді.<ref name="zakonkz" /> == Өмірбаяны == Аида Балаева [[1974 жыл]]ғы [[4 шілде]]де [[Алматы облысы]]ның [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылында дүниеге келген.<ref name="tuwgan" /> Балаева 2000 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде орыс тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығына және 2007 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде заңгер мамандығына білім алған.<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/balaeva|title=Мәдениет және ақпарат министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-09-11}}</ref> Аида Балаева өз мансабын 1999 жылдан 2002 жылға дейінгі [[Алматы облысы|Алматы облыс]]тық ақпарат және келісім басқармасының жетекші маманы, бас маманы, бөлім басшысы ретіндегі жұмысынан бастаған. Бұдан кейін ол 2004 жылға дейін [[Алматы]] қалалық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасының қоғамдық-саяси процестерді талдау және үйлестіру бөлімінің басшысы болып жұмыс істеген. Осы кезден бастап ол [[Алматы]] қаласындағы түрлі әкімшілік лауазымдарда жұмыс істеген. 2004 жылғы қаңтар мен қыркүйек аралығында Алматы қаласы бойынша ақпарат басқармасының талдау және болжам бөлімінің басшысы қызметін атқарған. 2004–2005 жылдары аралығында Аида Балаева [[Алматы]] қаласы бойынша ақпарат басқармасы басшысының орынбасары және одан кейін 2006 жылға дейін ол Алматы қаласы ішкі саясат департамент директорының орынбасары, 2006–2008 жылдары Алматы қаласы ішкі саясат департамент директоры болған. 2008 жылдан 2010 жылға дейін ол [[Астана қаласы]] ішкі саясат департаменті директоры, кейін ішкі саясат басқармасының басшысы, 2010–2014 жылдары аралығында [[Астана әкімі|Астана қаласы әкімі]] [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] орынбасары болды. 2014 жылы Аида Балаева [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі]]нің ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды, бұл қызметте ол 2019 жылға дейін болды. 2019 жылғы 22 шілдеде ол [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың көмекшісі болып тағайындалды, сонымен бірге Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып, қос қызметті 2020 жылғы 4 мамырға дейін атқарды. 2020 жылғы 4 мамырдан 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін Балаева [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] болған. 2022 жылғы 11 қаңтарда ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президент әкімшілігі]] басшысының орынбасары болды.<ref>{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/101839/aida-balayeva-stala-zamestitelem-rukovoditelya-administratsii-prezidenta.html|title=Аида Балаева стала заместителем руководителя Администрации президента|lang=ru|publisher=Kapital.kz|date=2022-01-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> Орынбасарлығын 2023 жылғы қыркүйекте аяқтады. 2023 жылғы 1 қыркүйектегі жолдауында [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] бірнеше министрліктің өзгертілетінін айтып кетті, соның ішінде Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі мен [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] қосылып, [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]]не құрылды.<ref name="kazinform">{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanadan-5-ministrlik-kuryldy_a4107314|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен жаңадан 5 министрлік құрылды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|author=ҒАЗИЗҚЫЗЫ, Гүлнұр|date=2023-09-01|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2 қыркүйек күні қайта құрылған министрлікті басқаруға Аида Балаева тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/348268-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-lauazymyna-taghayyndaldy|title=Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі лауазымына тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Егемен Қазақстан]]|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2024 жылғы 6 ақпанда ол өз лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/357591-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy |title= Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі болып қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |author= Бақберген, Ботакөз |date= 2023-09-02 |accessdate= 2023-09-11}}</ref> 2025 жылғы 1 желтоқсанда Премьер-Министрдің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-1112938 |title= А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы |lang= kk |publisher= Қазақстан президентінің ресми сайты |author= |date= 2025-12-01 |accessdate= 2025-12-01}}</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 28 тамыздан бастап Үкіметтің отставкаға кетуіне байланысты вице-премьер және министр лауазымын уақытша атқарды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Аида Балаева [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> Оған [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесінің аппаратын]] құру жұмыстары тапсырылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> == Саяси ұстанымы == Мәдениет және ақпарат министрі болған Балаева 2023 жылғы қыркүйекте мектеп оқушыларының [[Исламдағы киім әдебі|хиджаб]] кигеніне қарсы шықты, [[зайырлы мемлекет]]те мектеп киім үлгісі сақталады және оқуын бітіріп алған азаматтар өзі дінін, діни киімін таңдасын деген.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/society/2036135-zaiyrly-elmiz-aida-balaeva-qazaqstan-mektepterinde-xidzab-kiyu-maselesine-qatysty-pikir-bildirdi/|title="Зайырлы елміз": Аида Балаева Қазақстан мектептерінде хиджаб кию мәселесіне қатысты пікір білдірді|lang=kk|publisher=NUR.kz|author=ЕРМЕКҚЫЗЫ, Айзат|date=2023-09-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> == Отбасы == Әкесі — Жыланкөзов Ғалым Ешмұхамбетұлы (1952 ж. туған). Анасы — Жыланкөзова Раиса Рақымжанқызы (1952—2021), мұғалім.<ref>[https://assembly.kz/ru/news/ank-vyrazhaet-soboleznovaniya-aide-balaevoy-i-ee-blizkim/ АНК выражает соболезнования Аиде Балаевой и ее близким]</ref> Бір сіңлісі мен інісі бар: Нұрлыбаева Айзада Ғалымқызы (1981 ж. туған), Ғалымұлы Мәди (1986 ж. туған).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/30248?RevisionId=0&ReportNodeId=2147483637&PluginId=6c2aa36248f44fd7ae888cb43817d49f&ReportId=60508975 Акционерное Общество "Национальный Центр Государственной Научно-технической Экспертизы". Аффилированные лица]</ref> Күйеуі — Әділбек Оралұлы Жүсіпов. Үш баласы бар: ұлдары Дінмұхаммед (1994 ж. туған), Асқар (1996 ж. туған) және қызы Әсел (2004 ж. туған).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1207633337 БАЛАЕВА Аида Галымовна]</ref> == Марапаттары == * [[Парасат ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_sittings/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-2|title=О награждении государственными наградами Республики Казахстан|lang=ru|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-12-13|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Құрмет ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-201012160038|title=Награды ко дню независимости|lang=ru|publisher=NOMAD кочевник|date=2010-12-07|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008).<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30201176|title=Аким столицы вручил юбилейные медали «10-летие Астаны» работникам акимата и дорожно-строительных организаций|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|date=2008-08-28|accessdate=2023-09-11}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Әлеуметтану ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет министрлері]] i6kx11wsavcbthfg7dngiy1e9kzbj75 0 679739 3650691 3102357 2026-09-03T22:17:40Z LCont5 150191 3650691 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1966 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 = [[Интернационале]] | команда2 =[[Индепендьенте]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Уругвай}} | команда1есеп =3 | команда2есеп = 0 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1964|1964]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1966|1966]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' алтыншы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Интернационале]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1964/65]] |- |{{ту|Уругвай}} [[Индепендьенте]]||[[Либертадорес кубогы 1965]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[8 қыркүйек]] [[1965 жыл|1965]] |time= 21:30 [[UTC+1]] |команда1= [[Интернационале]] {{ту|Италия}} |есеп= 3:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |голдар1= [[Хоакин Пейро]] {{гол|3}} <br> [[Сандро Маццола]] {{гол|22}} {{гол|59}} |голдар2= |стадион=«[[Джузеппе Меацца (стадион)|Джузеппе Меацца]]», [[Милан]] |көрермендер=75&nbsp;000 |төреші= {{ту|Германия}} [[Рудольф Крейтлейн]] }} {| width="92%" |{{Football kit|pattern_la=_blue_stripes|pattern_b=_inter6566h|pattern_ra=_blue_stripes|pattern_sh=|pattern_so=_bluetop|leftarm=000000|body=000000|rightarm=000000|shorts=000000|socks=000000|title=Интер}} |{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=|pattern_so=_redtopwhitestripe|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Джанфранко Бедин]] |- |ж ||'''5'''||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Испания}} [[Хоакин Пейро]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Наварро]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Давид Асеведо]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Гусман]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[рауль Бернао]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Висенте де ла Мата]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Роке Аваллай]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Марио Родригес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[15 қыркүйек]] [[1965 жыл|1965]] |time= 21:30 [[UTC-3]] |команда1=[[Индепендьенте]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 0:0 |команда2= {{ту|Италия}} [[Интернационале]] |голдар1= |голдар2= |стадион=«[[Либертадорес де Америка|Добле Висера]]», [[Авельянеда (Буэнос-Айрес)|Авельянеда]] |көрермендер=80&nbsp;000 |төреші= {{ту|Перу}} [[Артуро Ямасаки]] }} {| width=92% | |- |{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=|pattern_so=_redtopwhitestripe|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте}} |{{Football kit|pattern_la=_blue_stripes|pattern_b=_inter6566h|pattern_ra=_blue_stripes|pattern_sh=|pattern_so=_bluetop|leftarm=000000|body=000000|rightarm=000000|shorts=000000|socks=000000|title=Интер}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Наварро]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Уругвай}} [[Томас Ролан]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Гусман]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Бернао]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Мура]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Роке Аваллай]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Мори]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Джанфранко Бедин]] |- |ж ||'''5'''||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Испания}} [[Хоакин Пейро]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub65.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1965 жылғы футбол]] [[Санат:Интернационале ФК ойындары]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] 8b930dsxut0q9n11ymlnybfrpq2s3rn 0 679741 3650690 3102350 2026-09-03T22:07:13Z LCont5 150191 3650690 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Интернационале]] | команда2 =[[Индепендьенте]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Уругвай}} | команда1есеп =3 | команда2есеп = 1 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1963|1963]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1965|1965]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' бесінші жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Интернационале]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1963/64]] |- |{{ту|Уругвай}} [[Индепендьенте]]||[[Либертадорес кубогы 1964]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[9 қыркүйек]] [[1964 жыл|1964]] |time= |команда1=[[Индепендьенте]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 1:0 |команда2= {{ту|Италия}} [[Интернационале]] |голдар1= [[Марио Родригес]] {{гол|59}} |голдар2= |стадион=«[[Либертадорес де Америка|Добле Висера]]», [[Авельянеда (Буэнос-Айрес)|Авельянеда]] |көрермендер= 65&nbsp;000 |төреші= {{ту|Бразилия}} [[Армандо Маркес]] }} {| width=92% | |- |{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=|pattern_so=_redtopwhitestripe|leftarm=ff0000|body=ff0000|rightarm=ff0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте}} |{{футбол формасы | pattern_la =_black_stripes | pattern_b =_blackstripes | pattern_ra =_black_stripes | leftarm = 1041B5 | body = 1041B5 | rightarm = 1041B5 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Интер |pattern_so=_bluetop}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Гусман]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Томас Ролан]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Давид Асеведо]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Мальдонадо]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Бернао]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Мура]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Педро Проспитти]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Марио Родригес]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Карло Таньин]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |ш ||||{{ту|Испания}} [[Хоакин Пейро]] |- |ш ||||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[23 қыркүйек]] [[1964 жыл|1964]] |time= |команда1= [[Интернационале]] {{ту|Италия}} |есеп= 2:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |голдар1= [[Сандро Маццола]] {{гол|8}} <br> [[Марио Корсо]] {{гол|39}} |голдар2= |стадион=«[[Джузеппе Меацца (стадион)|Джузеппе Меацца]]», [[Милан]] |көрермендер= 50&nbsp;164 |төреші= {{ту|Мажарстан}} [[Ено Гире]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la =_blackborder | pattern_b =_inter6465a | pattern_ra =_blackborder | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = FFFFFF | title = Интер |pattern_so=_bluetop}} |{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=|pattern_so=_redtopwhitestripe|leftarm=ff0000|body=ff0000|rightarm=ff0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[джулиано Сарти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Сауль Малатрази]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Аурелио Милани]] |- |ш ||||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] || || {{қуылды|0|}} |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Декария]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Давид Асеведо]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Пафлик]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Мальдонадо]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Луис Эрнесто Суарес]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Мура]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Педро Проспитти]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Марио Родригес]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |} === 3 ойын. Плей-офф === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[26 қыркүйек]] [[1964 жыл|1964]] |time= |команда1= [[Интернационале]] {{ту|Италия}} |есеп= 1:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |голдар1= [[Корсо, Марио|Корсо]] {{гол|110}} |голдар2= |стадион=«[[Сантьяго Бернабеу (стадион)|Сантьяго Бернабеу]]», [[Мадрид]] |көрермендер= 25&nbsp;000 |төреші= {{ту|Испания}} [[Хосе де Мендибиль]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la =_blackborder | pattern_b =_inter6465a | pattern_ra =_blackborder | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = FFFFFF | title = Интер |pattern_so=_bluetop}} |{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=|pattern_so=_redtopwhitestripe|leftarm=ff0000|body=ff0000|rightarm=ff0000|shorts=000066|socks=000066|title=Индепендьенте}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[Джулиано Сарти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Сауль Малатрази]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Карло Таньин]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Аристиде Гуарнери]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Армандо Пикки]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Анджело Доменгини]] |- |ж ||||{{ту|Испания}} [[Хоакин Пейро]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Аурелио Милани]] |- |ш ||||{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Марио Корсо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Эленио Эррера]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Хуан КарлосГусман]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Декария]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Пафлик]] |- |қ ||||{{ту|Аргентина}} [[Давид Асеведо]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Мальдонадо]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Бернао]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Педро Проспитти]] |- |ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Луис Эрнесто Суарес]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Марио Родригес]] |- |ш ||||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Савой]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Мануэль Джудиче]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub64.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Интернационале ФК ойындары]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] p6kej8cl7x2dum4ink2cekn33qtsmij 0 682979 3650667 3608743 2026-09-03T18:27:59Z KarlDaBuddies 175546 3650667 wikitext text/x-wiki {{Мультфильм|Атауы=Рио|Шынайы атауы={{lang-en|Rio}}|Сурет=Rio (película).svg|Режиссёрі=[[Карлос Салдана]]|Продюсерлері=Брюс Андерсон<br>Джон Си Донкин|Сценарийдің авторлары=[[Дон Раймер]]<br>[[Джошуа Стернин]]<br>[[Дженнифер Вентимилия]]<br>[[Сэм Харпер]]|Дистрибьюторы=[[20th Century Fox]]|Мемлекет={{USA}}|Тілі=[[ағылшын тілі|ағылшын]]<ref>{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|work=BBFC|title=Rio (2011)|accessdate=November 14, 2017|archive-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115084329/http://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|url-status=live}}</ref>|Ұзақтығы=96 мин.|Бюджеті=90 млн $<ref name="LABox">{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |title=Movie Projector: 'Rio' should stifle 'Scream 4' |last=Kaufman |first=Amy |work=Los Angeles Times |date=April 14, 2011 |accessdate=May 3, 2011 |archive-date=March 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033206/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |url-status=live }}</ref>|Түсім=484.6 млн $<ref name="BoxOfficeMojo">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |title=Rio (2011) |work=Box Office Mojo |publisher=IMDb |accessdate=September 2, 2011 |archive-date=September 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110901233624/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |url-status=live }}</ref>|Студия={{Plain list| * [[Blue Sky Studios]] * [[20th Century Fox Animation]] }}|Дыбыстағандар={{Plainlist| * [[Джесси Айзенберг]] * [[Энн Хэтэуэй]] * [[will.i.am]] * [[Джейми Фокс]] * [[Джемайн Клемент]] * [[Лесли Манн]] * [[Джордж Лопес]] * [[Трейси Морган]] }}|Премьера={{Plainlist| * {{Ту|Бразилия}} 2011 жылдың 22 наурызы ([[Рио-де-Жанейро]]) * {{Ту|Қазақстан}} 2011 жылдың 8 сәуірі }}|Түрі=[[Үш өлшемді графика|3D]]<br>[[мультфильм]]|Жанры=[[мюзикл]]<br>шытырман оқиға<br>[[комедия]]|imdb_id=1436562|bcdb_link=110636|allrovi=489380|rottentomatoes=rio|Композиторы=[[Джон Пауэлл]]|Сиквелі=[[Рио 2]]}} '''«Рио»''' ({{Lang-en|Rio}}) — [[Blue Sky Studios]] студиясының [[20th Century Fox]] компаниясына арнап жасаған толықметражды [[мультфильм]]. Фильмің режиссёрлығын [[Карлос Салдана]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Джон Пауэлл]] атқарды. [[Бразилия|Бразилиядағы]] премьера [[2011 жыл|2011 жылдың]] [[22 наурыз|22 наурызында]] және [[Қазақстан|Қазақстанда]] премьера [[2011 жыл|2011 жылы]] [[8 сәуір|8 сәуірде]] өтті. == Рөлдерде == * [[Джесси Айзенберг]] — Көкшуақ * [[Энн Хэтэуэй]] — Інжу * [[will.i.am]] — Педро * [[Джейми Фокс]] — Нико * [[Джордж Лопес]] — Рафаэль * [[Трейси Морган]] — Луиз * [[Джемайн Клемент]] — Найджел * [[Лесли Манн]] — Линда Гундерсон * [[Родриго Санторо]] — Доктор Тулио Монтейро * [[Джейк Т. Остин]] — Фернандо * [[Карлос Понсе]] — Марсель * Дави Виейра — Армандо * [[Джеффри Гарсиа]] — Типа * [[Джейн Линч]] — Алиса * [[Ванда Сайкс]] — Хлоя * [[Бебель Гилберто]] — Ева * Бернардо де Паула — Кипо * Франсиско Рамос — Мауро == Қазақша дыбыстаған == * Заңғар Әбенов — Көкшуақ * Шехназа Қызыханова — Інжу * Олжас Жақыпбек — Педро * Әнуар Бектас — Нико * Ербол Есендосов — Рафаэль * Бекарыс Шалқар — Луиз * Жәнібек Мұсаев — Найджел * Зарина Төлемисова — Линда Гундерсон * Мұратбек Бейсенбаев — Доктор Тулио Монтейро * Тәңірберген Ибадуллаев — Фернандо * Ілияс Базарбаев — Марсель * Медет Рахымбергенов — Армандо, Мауро * Шах-Мұрат Ордабаев — Типа * Айнұр Бермұхамбетова — Ева, Алиса, Хлоя * Нұркен Өтеуілов — Кипо === Техникалық қызметкерлер === * Дубляж режиссері — Айнұр Бермұхамбетова * Дыбыс режиссерлері — Уатжан Қабдиұлы Ганнибалов, Арман Ертұрғанов * Дубляж студиясы — «Qazaqstan» Ұлттық телеарнасы == Сиквелі == Рионың екінші бөлімі, «[[Рио 2]]<nowiki/>» [[2014 жыл|2014 жылы]] [[11 сәуір|11 сәуірде]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері [[Карлос Салдана]] болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{IMDb title|1436562|Рио}} * {{BCDB title|110636|Рио}} * {{Amg title|489380|Рио}} * {{Rotten Tomatoes|rio|Рио}} * {{Metacritic film|rio|Рио}} * {{Tcmdb title|775459|Рио}} [[Санат:2011 жылғы мультфильмдер]] [[Санат:АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:20th Century Fox мультфильмдері]] [[Санат:Blue Sky Studios мультфильмдері]] [[Санат:Компьютерлік анимациялы фильмдер]] [[Санат:Құстар жайлы мультфильмдер]] tamczbvuo9m4cxstf6ttcz3zjwfboiv 0 686848 3650670 3623299 2026-09-03T19:26:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3650670 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Равил Рәисұлы Бұхараев |Шынайы есімі = |Суреті = R Buharaev.jpg |Ені = 150px |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 18.10.1951 |Туған жері = [[Қазан]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = 24.1.2012 |Қайтыс болған жері = [[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{USSR}} → <br /> {{UK}} |Ұлты = [[Татарлар|Татар]] |Мансабы = |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = Өлеңдер |Шығармалардың тілі = [[орыс тілі|орысша]], [[татар тілі|татарша]], [[ағылшын тілі|ағылшынша]], [[мажар тілі|мажарша]] |Дебюті = |Марапаттары = * Татарстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері * Ғабдолла Тоқай атындағы сыйлық * Мұса Жәлел атындағы сыйлық * [[БҰҰ]]-ның "Бірлік ордені" |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Равил Рәисұлы Бұхараев''' ({{lang-tt|Равил Рәис улы Бохараев}}, {{lang-ru|Равиль Раисович Бухараев}}; [[18 қазан]] [[1951]], [[Қазан]] — [[24 қаңтар]] [[2012]], [[Лондон]]) — татар жазушысы, ақын, прозашы, драматург, журналист және аудармашы. == Өмірбаяны == Равил Бұхараев [[1951 жыл]]ы қазан айының 18-інде [[Қазан]]да оқытушы-ғалымдар отбасында дүниеге келген. Орта мектепті бітіргеннен кейін, 1968-1974 жылдары Қазан Мемлекеттік Университетінің Механика-математика факультетінде оқыды. [[1977 жыл]]ы Теориялық [[кибернетика]] мамандығы бойынша, Мәскеу Мемлекеттік Университетінің Есептеу математикасы және кибернетика факультетінің аспирантурасын бітірді. Еңбектері [[1969 жыл]]дан басылып шыға бастады. 1977 жылдан бастап КСРО Жазушылар Одағының мүшесі болды. 1979-1980 жылдары Равил Бұхараев — [[Еділ]] бойындағы республикалардағы Ресей Жазушылар одағының кеңесшісі, Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институтында татар тілінен аударма бойынша семинар жетекшісі (1980-1986) болды. Равил Бұхараев [[1990 жыл]]дан бастап [[Англия]]да тұрып, әртүрлі жанрлардағы еңбектерін жазды, әдебиет және дінмен байланысты аударма жұмыстарымен белсенді түрде айналысты <ref>[https://tt.wikipedia.org/wiki/Равил_Бохараев Википедия (тат.): Равил Бохараев]</ref>. 70-ші жылдардан бастап [[түрікмендер|түрікмен]] жазушыларының шығармаларын орыс тіліне белсенді аударды. "Сибирские огни" әдеби журналының түрікмен мәдениеті мен өнеріне арналған жеке нөмірін құрудың бастамашысы болды<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/Бухараев,_Равиль_Раисович Википедия (рус.): Бухараев,_Равиль_Раисович]</ref>. 90-шы жылдары [[Абай Құнанбайұлы]]ның 150 жылдық мерейтойына орай қазақстандық жазушы [[Роллан Шәкенұлы Сейсенбаев|Роллан Сейсенбаевтың]] бастамасымен шетелдік бір топ ақын-аудармашылар Абайдың өлендері мен қара сөздерін орыс, ағылшын тілдеріне аударып, кітап етіп басып шығарды. Равил Бұхараев сол аудармашылардың жұмыстарын өндеуге ат салысқан-ды<ref>[https://my.mail.ru/community/blog_akyluly/69B6D771FDCB2D99.html My.mail.ru: Глава Ахмадийской Общины об Абае Кунанбаеве]</ref>. 1992-2007 жылдар аралығында Равил Бұхараев — [[Би-би-си]]дің орыс қызметінің штаттық қызметкері. Өмірлік жары - ақын Лидия Григорьева. Равил Бұхараев — татар, орыс, ағылшын, мажар тілдерінде еркін жаза алатын, татар әдебиеті мен [[Татарстан]] елін әлемге насихаттаған ақын болған-ды. Ол — тарих, саяси экономика және [[ислам]] мәселелеріне арналған жиырмадан астам кітаптың авторы. «Азан — Еділ татарларының Ислам поэзиясы» ([[Лондон]], 1991), «Татарстан моделі: политэкономиялық монография» (Лондон – [[Нью-Йорк]], 1999), «Ресейдегі Ислам: тарихи монография» (Лондон – Нью-Йорк, 2000), «Татар поэзиясының тарихи антологиясы» (Лондон, 2000), «Қазан Кремлі ғасырлар бойы» (Лондон, 2001) секілді ағылшын тілінде жарық көрген кітаптары шетелдік оқырмандарға Татарстан туралы мол ақпарат береді. Равил Бұхараев сырт елде тұрғанда, [[Татарстан]]ға, татар әдебиеті мен өнеріне байланысы бар жазушылармен, аудармашылармен қарым-қатынасын үзбеді. Оның [[театр]]лармен ынтымақтастығы да жақсы нәтижелерін берді. Ол «Яңа татар пьесасы» («Жаңа татар пьесасы») байқауының лауреаты атанды және оның «Тимер борчак» («Темір бұршақ») пьесасы [[2005 жыл]]ы Г. Камал атындағы Татар мемлекеттік академиялық театрында қойылды. [[Ғабдолла Тоқай]]дың шығармашылығы мен тұлғасы Равил Бұхараевты қатты қызықтырды. Ол оның өлеңдерін аударып, өзі құрастырған [[антология]]ға енгізіп, Тоқайдың өмірі мен тағдыры туралы «Тукай тирәсендә» («Тоқайдың айналасында») атты [[драма]]лық [[повесть]] жазды (1986). [[Қуыршақ театры]]на арналған пьесада бұл тақырып керемет көрініс тапты. Татар қуыршақ театрында оның «Йолдызчык ромашка» («Жұлдызша ромашка», 1985), «Апушаның тылсымлы тәшләре» («Апушаның сиқырлы түстері», 1986), «Сказка о двух монетах» («Екі монетаның ертегісі», 2005) атты пьесалары үлкен жетістікпен қойылды. Татар теледидарында Мұхаммед Галидің пьесасын пайдаланып, оның сценарийі бойынша «Каюм Насыйри урамы» («Қаюм Насыри көшесі») екі бөлімнен тұратын драма көрсетілді (1989)<ref>[https://tt.wikipedia.org/wiki/Равил_Бохараев Википедия (тат.): Равил Бохараев]</ref>. {{ external media | align = right | width = 700px | topic = Р. Бұхараевтың түрлі діни тақыраптарға білдірген көз-қарасы: | video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=7TK0JmfPimU «Жан туралы түсінік»] | video2 = [https://www.youtube.com/watch?v=k5dIhd3N6uE&t=1s «Пейіштің хор қыздары»] | video3 = [https://www.youtube.com/watch?v=d8Sgxh3oC1E «Тозақ деген не?»] | video4 = [https://www.youtube.com/watch?v=FcYhzrHjsGc&t=2s «Ислам және адам құқығы» (орысша)] | video5 = [https://www.youtube.com/watch?v=FwdJN9B91oA «Шариғат туралы әңгіме» (орысша)] | video6 = [https://www.youtube.com/watch?v=Sb-o3-Rb5Kc «Исламдағы әйелдің орны» (орысша)] | video7 = [https://www.youtube.com/watch?v=jmyGVjLJSLA «Ислам және Христиан діндері» (орысша)] | video8 = [https://www.youtube.com/watch?v=PP3VGa5hNOo «Исламдағы хәләл және харам мәселелері» (орысша)] | video9 = [https://www.youtube.com/watch?v=2t0G1c0uBBQ «Исламдағы тозақ пен жұмақ» (орысша)] }} [[1986 жыл]]ы Равил Бұхаревқа [[Мұса Жәлел]] мен [[Ғабдолла Тоқай]]дың өлеңдерін аударғаны үшін Татарстанның Мұса Жәлел атындағы республикалық сыйлығы берілді. 2001 жылы «Татарстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері» құрметті атағын алды. [[2006 жыл]]ы «Шексіз пойыз», («Бесконечный поезд», Мәгариф баспасы, 2001), «Қазан қарлары» («Казанские снега», Мәгариф баспасы, 2004) кітаптары үшін Татарстан Республикасының Ғ. Тоқай атындағы Мемлекеттік сыйлығына ие болды<ref>[https://tt.wikipedia.org/wiki/Равил_Бохараев Википедия (тат.): Равил Бохараев]</ref>. [[2011 жыл]]ы, [[Ресей Федерациясы]]ның [[Бельгия]]дағы, [[Франция]]дағы, [[Люксембург]]тегі, [[Голландия]]дағы елшіліктерінің ұсыныстары бойынша, Равил Бұхараев адамзатты біріктіру саласындағы қызметі үшін [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның "Бірлік орденімен" марапатталды<ref>[https://www.tatar-inform.ru/news/ravil-buharaev-nagrazhden-ordenom-edineniya Татар-информ: Равиль Бухараев награжден орденом Единения]</ref>. Равил Бұхараев өмірінің соңғы 20 жылында [[Ахмадия]] қауымдастығының мүшесі болған, ол оны [[Ислам]]дағы ең бейбітсүйгішті ағым деп санаған<ref>[https://tat-t.ru/news/?ID=16627 Tatarstan today: Равиль Бухараев был как бы мостом между татарской литературой и мировой.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220821082835/https://tat-t.ru/news/?ID=16627 |date=2022-08-21 }}</ref>. Оның орыс тіліне аударған [[Құран]] аудармасы<ref>[https://www.alislam.org/quran/Holy-Quran-Russian.pdf Alislam.org: Священный Коран. Арабский текст с русским переводом.]</ref> [[2006 жыл]]ы баспа көрді<ref>[https://e-vid.ru/index-m-192-p-63-article-22333.htm ВиД: Равиль Бухараев заново перевел Коран.]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Равил Бұхараев [[2012 жыл]]ы 24 қаңтарда [[Лондон]]да қайтыс болды<ref>[http://www.azatliq.org/content/news/24461648.html Азатлык Радиосы: Равил Бохараев вафат булды]</ref> және [[Қазан]]да, Ново-Татарск ауданыңдағы татар зиратында, әкесінің қабірінің жанына жерленді. == Библиография == === Өлеңдері === * «Яблоко, привязанное к ветке». Қазан, 1977. * «Редкий дождь». Мәскеу, 1980. * «Знак Август». Қазан, 1983. * «Время цветов». Өлеңдер кітабы, Қазан, 1985. * «Комментарии к любви». Мәскеу, 1986. * «Снежный журавль». Мәскеу, 1986. * «Вокруг Тукая». Жыр, Қазан, 1989. * «Трезвые пиры». Өлеңдер, поэма. Мәскеу, 1990. * «Искание». Лондон, 1993 (орыс, татар, мажар тілдерінде). * «Бесконечный поезд». Қазан, 2001 * «Моление о чаше». Санкт-Петербор, 2003 * «Казанские снега». Қазан, 2004. * «Поэзия Золотой орды». Мәскеу: Наталис: Рипол Классик, 2005.-175 б. * «Книга стихов». Қазан, «Магариф-Вакыт» баспасы, 2011. * «Книга поэм». Қазан. «Магариф-Вакыт» баспасы, 2011. === Пьесалары === * «Звездочка-Ромашка». Қазан, 1985. * «Волшебные сны Апуша». Қазан, 1986. === Поэзия антологиясы === * «Азан. Исламская поэзия поволжских татар». Лондон, 1991. * «Историческая антология татарской поэзии». Лондон, 1998. === Публицистикалық және философиялық шығармалары === * «Казань. Зачарованная столица». Лондон. 1994 (орыс, ағылшын, татар тілдерінде). * «Дорога Бог знает куда. Книга для Брата». Новый мир, 1996. * «Ислам в России. Четыре времени года». Лондон, 1998. * «Модель Татарстана». Лондон, 1999. * «Президент Минтимер Шаймиев и модель Татарстана». Санкт-Петербор, 2001. * «Дневники существования». Санкт-Петербор, 2003. * «Ностальгия по Откровению». Мәскеу, 2005. * «Белый минарет». 2006. * «Татарстан: "Мы-можем!" Президент Минтимер Шаймиев и созидательность здравого смысла». GLOBAL ORIENTAL LTD. 2007. * «Отпусти мою душу на волю». Мәскеу, 2009. * «Письма в другую комнату». Санкт-Петербор, 2011. * «Книга историй». Қазан.: Магариф-Вакыт, 2011. * «Книга единства». Қазан.: Магариф-Вакыт, 2011. * «Книга признаний». Қазан.: Магариф-Вакыт, 2011. * «История российского мусульманства. Беседы о Северном Исламе». "Алетейя" баспасы, Санкт-Петербор, 2015. == Марапаттары == * «Сельская молодёжь» журналының сыйлығы (1983, «Золотое перо» медалі) * Ғабдолла Тоқай атындағы Татарстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы (2006) * «Отпусти мою душу на волю» — "Жыл поэзиясы" номинациясы бойынша "Жыл кітабы" ұлттық байқауының лауреаты (2009). * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның адамзатты біріктіру саласындағы қызметі үшін "Бірлік орденінің" кавалері (2011). * Халықаралық орыс тілді жазушылар Федерациясының «Культурное наследие» ордені (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/literatura/personalii/buharaev-ravil-raisovich|title=Равиль Раисович Бухараев|publisher=Татарская энциклопедия Tatarica}} * [http://kitap.net.ru/buharaev.php Татарская электронная библиотека]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221133551/http://kitap.net.ru/buharaev.php |date=2009-02-21 }} * [http://www.poesis.ru/poeti-poezia/buharaev/biograph.htm Поэзия Московского университета]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050118000346/http://www.poesis.ru/poeti-poezia/buharaev/biograph.htm |date=2005-01-18 }} * Анатолий Кобенков: [http://www.vsp.ru/culture/2004/04/10/442605/print Русские поэты иных берегов]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225021329/http://www.vsp.ru/culture/2004/04/10/442605/print |date=2014-02-25 }} — «Восточно-Сибирская ПРАВДА», 2004. * [http://www.gabdullatukay.ru/rus/index.php?option=com_content&task=view&id=496&Itemid=1 Сайт Габдуллы Тукая]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Рамиль Сарчин. [http://window.edu.ru/library/pdf2txt/142/78142/59057/page2 Дали молчания Равиля Бухараева]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814105637/http://window.edu.ru/library/pdf2txt/142/78142/59057/page2 |date=2014-08-14 }} / Сарчин Р. Ш. Лики казанской поэзии: сборник статей // [[Санат:Татарстан мәдениет қайраткерлері]] [[Санат:Татар жазушылары]] [[Санат:Татар ақындары]] [[Санат:Татар драматургтары]] jw4tr045uzsigafzzpj8iuh49idkg05 0 687226 3650759 3647985 2026-09-04T05:20:36Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650759 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Освенцим лагері (Аушвиц-Биркенау)''' — [[Освенцим]] қаласының маңында 1940–1945 жылдары жұмыс істеген немістердің концентрациялық және өлім лагерьлерінің кешені. Бұл лагерлер жүйесі 1940 жылы Польшаның оңтүстігінде салынған. 1942 жылдан 1944 жылдың орта шеніне дейін мұнда еврей халқы күштеп қоныстандырылған. Басты лагерь – «ОСВЕНЦИМ-І» деп аталса, Биркенау немесе «ОСВЕНЦИМ-ІІ» басты өлім орталығы болған. Ал Моновиц және «ОСВЕНЦИМ-ІІІ» көмірден жанармай шығаратын ірі өнеркәсіп болған. Одан бөлек, әскери экономикаға жұмыс істейтін жапсарлас жатқан ондаған лагерь болған. Лагерь 1945 жылғы 27 қаңтарда Қызыл Армияның 1-ші Украин майданы 60-шы армиясының жауынгерлерімен азат етілді.{{sfn|Комков|1974|с=}}. Лагерьдің азат етілген күні БҰҰ тарапынан Халықаралық Холокост құрбандарын еске алу күні болып белгіленді. 1941–1945 жылдары Освенцимде шамамен 1,1 миллион адам, оның ішінде 1 миллионға жуық еврей өлтірілді<ref>[http://auschwitz.org/en/history/the-number-of-victims/overall-numbers-by-ethnicity-or-category-of-deportee ''Auschwitz-Birkenau — The number of victims''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004151312/http://auschwitz.org/en/history/the-number-of-victims/overall-numbers-by-ethnicity-or-category-of-deportee |date=2018-10-04 }}{{ref|en}}</ref>. Аушвиц-Биркенау нацистік жою лагерлерінің ішіндегі ең ірісі әрі ең ұзақ жұмыс істегені болды, сондықтан ол Холокосттың басты символдарының біріне айналды. 1947 жылы лагерь аумағында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген мұражай құрылды. Мұражай Польша Мұражайларының мемлекеттік тізіміне тіркелген. == Холокоста құрбандарын еске алудың халықаралық күні == Бұл резолюцияны Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясы 2005 жылғы 1 қарашада қабылдаған. Холокоста құрбандарын еске алу күнінің рәміздік мағынасы бар. Бұл күн кеңес әскерлерінің «Освенцим-Биркенау» өлім лагеріндегі әскери тұтқындарды босату күніне арналған. Бұл оқиға 1945 жылы 27 қаңтарда болған. Содан бері әлем халқы бұл күнді тұтас ұлтты жойып жібере жаздаған үлкен геноцид деп еске алады. Сол сұмдық апаттан аман қалғандар Израиль мемлекетінің негізін қалады. Сондықтан израильдіктер үшін бұл ерекше күн саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Польшадағы Әлемдік мұра]] [[Санат:Освенцима концлареры]] ntso8fu0bfe6so98iabnu6rmt4zxi2r 3 687817 3650742 3631872 2026-09-04T04:31:27Z ~2026-47609-83 185244 /* */ 3650742 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 689202 3650773 3647497 2026-09-04T05:42:21Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650773 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ауру|Name=Минамата (болезнь)|Image=|Caption=<!--The crippled hand of a Minamata disease victim-->|DiseasesDB=|ICD10=[http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/gt51.htm#t56 T56.1]|ICD9={{ICD9|985.0}}|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=001651|eMedicineSubj=|eMedicineTopic=|MeshID=}} [[Сурет:Minamata_memorial_(1).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Minamata_memorial_%281%29.jpg/320px-Minamata_memorial_%281%29.jpg|оңға|нобай|427x427 нүкте| Минамата аурулары мұражайындағы мемориал]] {{Нихонго|''' Минамата ауруы'''|水俣病|минамата-бё:}} — синдром, органикалық сынап қосылыстарымен, негізінен метил сынаппен улану нәтижесінде пайда болады. Ол алғаш рет Жапонияда, Минамата қаласындағы Кумамото префектурасында 1956 жылы табылған. Белгілеріне моториканың бұзылуы, аяқ-қолдардағы парестезия, сөйлеу қабілетінің нашарлауы, көру және есту қабілетінің нашарлауы, ауыр жағдайларда паралич және жоғалту жатады. өліммен аяқталатын сана. Аурудың себебі {{Аударылмаған 3|Тиссо (компания)|Тиссо|4=Chisso}} ұзақ уақыт суда ағуы болды. «Бейорганикалық сынап Минамата шығанағындағы суға түседі, оны төменгі микроорганизмдер [[Зат алмасу|метаболизмінде]] метилсынапқа айналдырады - ең улы нейротоксиндердің бірі, бейорганикалық сынап қосылыстарынан бірнеше есе улы. Бұл қосылыс ағзада жинақталу үрдісіне ие, нәтижесінде осы заттың концентрациясы тіндердегі дененің [[Қоректік тізбек|қоректік тізбегіндегі]] позициясының жоғарылауымен артады. Мәселен, Минамата шығанағындағы балықтарда метил сынаптың мөлшері 8-ден 36 мг/кг-ға дейін, устрицаларда - 85 мг/кг-ға дейін, ал суда 0,68 мг/л-ден аспайды. == Симптомдары == Метилсынап липофильділігіне байланысты негізінен [[Орталық жүйке жүйесі|орталық жүйке жүйесіне]] әсер етеді . Симптомдары: аяқ пен қолдың ұюы мен әлсіздігі, шаршау, құлақтың шуылдауы, көру аймағының тарылуы, есту қабілетінің төмендеуі, сөйлеудің бұзылуы, ебедейсіз қозғалыстар. Минамата ауруынан ауыр зардап шеккендердің кейбірі есінен танып, ауру басталғаннан кейін бір ай ішінде қайтыс болды. Сондай-ақ Минамата ауруының созылмалы белгілері бар, мысалы, бас ауруы, жиі шаршау, иіс пен дәмнің жоғалуы, ұмытшақтық нәзік, бірақ күнделікті өмірді өте қиындатады. Сонымен қатар, туа біткен Минамата ауруымен ауыратындар бар, олар ана құрсағында метил сынаптың әсерінен аномалиямен туылған, ластанған балықты жеген. Минамата ауруы әлі емделмеген, сондықтан емдеу симптомдарды азайтуға тырысудан және физикалық қалпына келтіру терапиясын қолданудан тұрады. Денсаулыққа келтірілген физикалық зияннан басқа, Минамата ауруының құрбандарын кемсіту болып табылатын әлеуметтік зиян да бар. == Тарихы == Тиссоттың алғашқы химиялық зауыты 1908 жылы Минаматада салынып, тыңайтқыштар өндіруге мамандандырылған. Біртіндеп өндіріс кеңейіп, жаңа өндіріс орындары құрылды, оның ішінде [[ацетилен]], сірке [[Ацетальдегид|альдегид]], [[сірке қышқылы]] және [[Винилхлорид|хлороэтен]]. Өндіріс қалдықтары Минамата шығанағына ( Яцуширо шығанағының бөлігі) тасталды. Теріс экологиялық зардаптар сол кезде де, 1920-1940 жылдары байқалып, балық қорының азаюынан көрінді. Жергілікті балықшылар серіктестіктің үстінен бірнеше рет шағым түсіріп, 1926 және 1943 жылдары өтемақы алған. Ацетальдегид өндірісінде катализатор ретінде сынап сульфаты пайдаланылды. Жанама реакциялардың нәтижесінде одан аз мөлшерде метил сынап түзілді, ол осы өндіріс басталғаннан кейін 30 жылдан астам уақыттан кейін Минамата шығанағының суына жіберілді. === Анықтамасы === 1956 жылы сәуірде жергілікті аурухананың дәрігерлері 1950 жылы туған Кумико Мацунага қызында байқалған оғаш ауруды байқады. Қозғалыстағы қиындықтар, баяу сөйлеу, құрысулар белгісіз жүйке ауруының белгісі болды. Екі күннен кейін оның әпкесі де осындай белгілермен ауруханаға түсті. Сауалнама нәтижесінде қалада осыған ұқсас тағы бірнеше жағдай анықталды. 1 мамырда бас дәрігер жаңа жүйке ауруының ашылғанын хабарлады. Осы сәттен бастап билік бұл індетті зерттеуге кірісті. Арнайы {{Нихонго|«Бөгде аурулармен күрес комитеті»|奇病対策委員会|Кибё: тайсаку иинкай}} құрылды құрамына дәрігерлер мен жергілікті әкімшілік өкілдері кірді. Алғашында бұл ауру жұқпалы деп болжанған. Бірте-бірте жануарлардың оғаш мінез-құлқының мысалдары ашыла бастады. Мысықтар тырмаланып, құрысып, дірілдеп, жиі өлетіндігі айтылды.{{Нихонго||猫踊り病|нэко одори ямай|«болезнь кошачьего танца»}} . Аспаннан қарғалар жиі құлап, балдырлар жойылып, балықтар "жауына" қарсы жүзгендігі жиі көрінді. 24 сәуірде Кумамото университетінің мамандарының қатысуымен комиссия құрылды. Бірте-бірте жаңа мүмкіндіктер пайда бола бастады. Ауру кенеттен басталды, зардап шеккендер тек аяқ-қолдардағы сезімталдықтың төмендеуіне, көру және есту қабілетінің әлсіреуіне шағымданды. Науқастарда координация бұзылған, соның салдарынан пациенттер кішкентай заттарды әрең алып, түймелерді әрең бекітіп, жүргенде сүрініп, дауыс ырғағы өзгерген. Осыдан кейін ұстамалар, есін жоғалту басталды. Өлім 35%-ға жетті – 1956 жылдың желтоқсанында анықталған 40 науқастың 14-і қайтыс болды. Кумамото университетінің ғалымдары құрбандар туралы ақпаратты талдап, олардың Минамата шығанағы жағалауындағы балық аулайтын ауылдардан келгенін анықтады. Олардың негізгі тамағы осы шығанақта ауланған теңіз өнімдерінен тұратын. Сонымен қатар, бұл ауылдардағы мысықтардың ұқсас белгілері бар екені анықталды. Бұл ғалымдарды теңіз өнімдерінің ауыр металдармен улануы туралы ойлануға итермеледі. Бұл болжам 1956 жылы 4 қарашада жасалған. Мұның себебін анықтаған соң, зерттеушілер назарын бірден Tissot зауытына аударды. Кәсіпорынның өзі жүргізген химиялық талдау ағынды суларда [[қорғасын]], [[сынап]], [[марганец]], [[Күшән|мышьяк]], [[селен]] және [[Таллий|таллийдің]] жоғары деңгейін анықтады. Қай металл уланғанын бірден анықтау мүмкін болмады. Британдық невропатолог Дуглас Макальпин үлкен көмек көрсетті. Ол Минамата ауруы мен сынаптың органикалық қосылыстарымен улану белгілерінің ұқсастығын көрсетті. * 1996 жылы шығанаққа жақын орналасқан Мейсеи қаласында Минамата аурулары мұражайы салынды. 2006 жылы мұражай алаңында Минамата шығанағының ластануынан сынаппен улану құрбандарын еске алу үшін мемориал салынды. * 2020 жылы режиссер Эндрю Левитас түсірген және басты рөлді Джонни Депп сомдаған « Минамата » ағылшын көркем фильмі жарыққа шықты, авторлардың айтуынша, нақты оқиғаларға негізделген. * Ирактағы метил сынаппен жаппай улану (1971) * 1970 жылғы Канададағы экологиялық апат * {{Аударылмаған 3|Niigata Minamata disease||}} * Меркурий туралы Минамата конвенциясы * Томоко Уемура ваннада == Дереккөздер == * Общая токсикология / под ред. А. О. Лойта. — СПб.: ЭЛБИ-СПб., 2006. — Т. Общая токсикология. * [https://in.minenergo.gov.ru/upload/iblock/922/92212719e11c67d456455578a54befb0.pdf Уроки болезни Минамата и утилизация ртути в Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602075305/https://in.minenergo.gov.ru/upload/iblock/922/92212719e11c67d456455578a54befb0.pdf |date=2021-06-02 }} - Токио, Отдел безопасности и экологической медицины Департамента экологической медицины Министерства окружающей среды Японии, 2013 {{Дереккөздер|1}} [[Санат:Сынап]] [[Санат:Алфавит бойынша аурулар]] [[Санат:Улану]] [[Санат:Экологиялық апаттар]] [[Санат:Токсикология]] hgydrb2mcfnuavf0otjftgfja0z6cl2 0 691613 3650776 3583180 2026-09-04T05:43:59Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650776 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->{{Байрақтар|субъект=[[Түркістан автономиясы]]|пропорция=2:3|автор=[[Мұстафа Шоқай]]|атауы=Түркістан автономиясының туы|сурет=Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|қабылданған=1917 жыл 27 қараша|жойылды=1918 жыл 22 ақпан|қолдануы={{FIAV|111000}}}} '''Түркістан (Қоқанд) автономиясының туы''' (кейде ''Қоқанд автономиясы'' деп те атайды) '''– [[Түркістан автономиясы|Түркістан автономиясының]]''' [[Түркістан автономиясы|ресми]] символы болды. Бұл туды кейде шатасып, [[1876 жыл|1876]] жылы жойылған [[Қоқан хандығы|Қоқан хандығының]] туы деп санайды. Бірақ оның бұл туға еш қатысы жоқ. [[1917 жыл|1917]] жылдың [[Қараша|қарашасынан]] [[1918 жыл|1918]] жылдың [[Ақпан|ақпанына]] дейін қолданылды <ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|title=Флаги Узбекистана: Туркестан|accessdate=2015-09-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115826/http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|deadlink=no}}</ref> . Автономия туы 1917 жылы 25 қарашада (Юлиан күнтізбесі бойынша, кейбір дерекөздерде күн жаңа стильде айтылады – 8 желтоқсан) IV төтенше Бүкіл Түркістан өлкелік [[Ислам|мұсылмандар]] съезінде бекітілді. 1917 жылы 27 (жаңа стиль бойынша – 10 желтоқсан) Түркістан « Демократиялық Федеративтік Ресей Республикасының құрамындағы автономды аумақ» болып жарияланды. Сол съезде Түркістан Уақытша халық сенаты мен автономияның Уақытша үкіметі сайланды.[[Түркішілдік]] лидерларының бірі болған Уақытша халық кеңесінің сыртқы байланыстар бөлімінің басқарушысы [[Мұстафа Шоқай|Мұстафа Шоқайдың]] ұсынысымен автономия туы бекітілді <ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|title=Флаги Узбекистана: Туркестан|accessdate=2015-09-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115826/http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|deadlink=no}}</ref> . Ту қызыл және көк түсті бірдей көлденең жолақтардан тұратын, ақ жарты ай мен бес бұрышты жұлдызы бар төртбұрышты панельден болды. Тудың көгілдір түсі Түркістан аумағы халқының негізгі бөлігінің [[Түркілер|түркі халықтарына]] тиесілілігін, қызыл түс жаңару мен революцияны білдіреді. Тудың бүкіл дизайн, қызыл, жарты ай және жұлдыз [[Түркішілдік]] лидерлары мысал мен қорған санайтын [[Түркия туы|Түркия туының]] дизайнын қайталады<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|title=Флаги Узбекистана: Туркестан|accessdate=2015-09-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115826/http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|deadlink=no}}</ref> . == Одан кейінгі тулар == <gallery> Сурет:Файл:Turkestan Autonomous SSR Flag.svg|1919-1921 жж Түркістан АКСР туы. Сурет:Файл:Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|1921-1924 жж Түркістан АКСР туы. </gallery> == Тағы қараңыз == * Түркістан туы * Алаш автономиясының туы * Шығыс Түркістан туы == Дереккөздер == <references group="" responsive="1"></references> == Сілтемелер == * [http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm Өзбекстанның тулары: Түркістан] [[Санат:1918 жылғы тулар]] [[Санат:1917 жылғы тулар]] 99sbahpps0760ktxwz7x12ogewi05es 0 693016 3650780 3647572 2026-09-04T05:58:38Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650780 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} {{Футболшы|есімі=Ги Стефа́н Эссаме́|шынайы есімі=Guy Stéphane Essame|сурет=Guy Essame 2011.jpg|туған күні=1984 жыл 25 қараша|бойы=1,78 м|позиция=Жартылай қорғаушы|салмағы=73 кг|азаматтығы={{CMR}}|қазіргі клуб=зейнеткер}} ''Ги Стефа́н Эссаме́ -''' камерундық жартылай қорғаушы. == Клубтық карьерасы == === Клуб === 2008 жылда Ги Шешенстандың «Терек Грозный» клубы мен келіссөздерге келісті.<ref>[http://fc-terek.ru/component/option, http://fc-terek.ru/component/option,]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ол 2005 жылдан Шешенстандықтар қатарына қосылуға дейін "Боависта" клубында ойнаған. Ги бұрынғы клубы қатарында 22 ойын өткізген, бірақ бірте гол ұрмаған. 2009 жылдың 27 шілдеде Нижний Новгород ФК камерундық жартылай қорғаушыны Грознийның "Терек" клубыдан жалға алу негізінде өз құрамына қосып алды.<ref>http://www.fcnn.ru/index.php?newsid=655 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090824144847/http://www.fcnn.ru/index.php?newsid=655 |date=2009-08-24 }}</ref> ==== Атырау ==== 2013 жыл желтоқсан айында Эссаме Қазақстан Премьер лигасы өкілі «Атырау» мен келіссөздер жүргізді. 2014 жылғы 9 шілдеде Қазақстан Премьер лигасы трансфер соңғы күніде Эссаме "Астана" клубына жалдау негізінде қосылған, Марат Шахметов мезгіл ақырына дейін Атырау клубына қосылған. ===== Халықаралық ===== Брассериес футбол академиясыда көп уақытан бері Ригоберт Сон және Гереми Нжитап қол астына футбол білімдерін алғандан соң, ол Камерун У17 ұлттық құрамаға екі континент жарыстарында жетекшілік қылды. Парагвай мен ойындан соң, Португалияға, Боависта клубы құрамына қосылу үшін кетті. Ол Камерун ұлттық футбол клубы үшін алғаш рет 2008 жылдың 11 қарашада Маврикиға қарсы ойында түсті. == Жетістіктері == === Астана === * [[Қазақстан Премьер Лигасы]] (1): 2014 жыл == Басқа әрекеттер == 2019 жылда Ги Стефан Эссаме Камерунда Томас Либих жетекшілігінде Лотус-Терек Яунде клубын негізін қалады. 2010 жыл қыркүйек айына ол ФК Терек Грозний фарм клубына айналған. == Дереккөздер == fdg4qreidmcgzvad0ianwtu20uxsmhd 0 695750 3650631 3500212 2026-09-03T14:57:55Z Орел Карл 81620 /* Ташкент үшін шайқас */ 3650631 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қоқан-Ресей соғысы |бөлім = [[Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] |сурет = Взятие Ташкента.jpg |сурет атауы = Генерал Черняевтың [[Ташкент|Ташкентті]] басып алуы |дата = 1850—1868 |орын = [[Орта Азия]] ([[Қазақстан]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]]) |себеп = |нәтиже = [[Ресей империясы|Ресей]]дің жеңісі |өзгерістер = Қоқан хандығы Ресейдің вассалына айналды; <br />Ташкент және Оңтүстік Қазақстан Ресей империясына қосылды |қарсылас1 = {{flagicon|Ресей империясы|1858}} [[Ресей империясы]]<br />Ресейшіл қырғыздар мен қазақтар |қарсылас2 = {{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Қоқан хандығы]]<br /> Қырғыз хандығы |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{flagicon|Ресей империясы|1858}} [[Иван Федорович Бларамберг|И. Ф. Бларамберг]]<br />{{flagicon|Ресей империясы|1858}} [[Алексей Иванович Макшеев|А. И. Макшеев]]<br />{{flagicon|Ресей империясы|1858}} [[Константин Петрович Кауфман|К. П. Кауфман]]<br />{{flagicon|Ресей империясы|1858}} [[Василий Алексеевич Перовский|В. А. Перовский]]<br />{{flagicon|Ресей империясы|1858}} [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]]<br />[[Тезек төре|Тезек сұлтан]]<br />[[Сұраншы батыр Ақынбекұлы|Сұраншы батыр]]<br />Зарыпбек сұлтан<br />Жантай батыр<br />Байтік батыр |командир2 = {{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Малла хан]]<br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} Мыңбай <br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Құдаяр хан]]<br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Әлімқұл]] <br />{{flagicon image|One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|border}} [[Мұхаммед Жақыпбек хан|Жақыпбек]]<br /> [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]]<br /> Үмітәлі батыр<br /> Балбай батыр<br /> Дуарәлі батыр<br /> Саурық батыр<br /> Сабатыр молда |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Қоқан-Ресей соғысы''' — бір жағынан [[Ресей империясы|Ресей]] және екінші жағынан [[Қоқан хандығы|Қоқан хандығының]] Орта Азияға ықпал ету мақсатындағы қақтығыстар тізбегі. Қақтығыс Ресейдің жеңісімен, [[Жетісу|Жетісудағы]] және [[Сырдария]] жағасындағы ұлан-ғайыр аймақтарды өзіне қосып алумен аяқталды. [[Қоқан хандығы]] және онымен одақтас [[Бұхара әмірлігі]] әлсіреп, Ресейдің [[Протекторат|протектораттарына]] айналды. == Алғышарт == Орыс мемлекетінің Орта Азия мемлекеттерімен алғашқы байланыстары XVI ғасырдан басталады: 1589 жылы [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] Мәскеумен достыққа ұмтылып, онымен сауда қатынасын орнатқысы келді. XVII-XVIII ғасырларда Ресей Сібір кеңістігін игерумен айналысып, оның азиялық шекараларына енді ғана көз жүгіртіп, далада қаза тапқан екі жасақтың жорықтарын: 1602 жылы Хиуаға беттеген Нешай ханның және 1605 жылы атаман Шамайдың Жайық казактары қоспағанда қазақ даласы бағытында тек қана қорғаныс іс-әрекеттерін жүргізді. Оралда көшпелілердің шабуылынан қорғану үшін [[Орал|Оралдан]] [[Атырау|Гурьевке]] дейін орталығы [[Орынбор|Орынборда]] орналасқан [[Жайық]] өзенінің бойындағы алдыңғы шеп бекіністерімен шекара шебі құрылды, Орынбор бекінісі ұзақ уақыт бойы бүкіл аймақта орыс әскерлерінің негізгі операциялық базасы болды. Өз азаматтарын және жаңа «адал бағыныштыларды» қорғау үшін, сондай-ақ Ресей билігіне опасыздық жасағандарды және кейіннен Ресейге опасыздықпен қарсы шыққандарға қосылғандарды жазалау үшін далаға тұрақты түрде жасақтар жіберілді, жаңа қоныстар, шекаралық бекіністер, редандар, қорғандар және т.б. салынды. Осындай жылжымалы бекініс желілерінің көмегімен өз шекараларында тыныштық пен бейбітшілікті көздеуде Ресей далаға тереңдей жылжыды. Соған қарамастан қазақтар мен түрікмендердің бір ғасыр бойына шапқыншылықтары мен тонаулары тоқтаған жоқ. Жылына шекаралас аймақтардан екі жүзге жуық орыс тұрғындары тұтқынға алынып, Хиуа, Бұхара, Қоқан базарларында сатылды, тіпті әскерилер де бейбіт тұрғындармен бірге құлдыққа сатылды, бұған мысал ретінде сержант Филипп Ефремовтың 1774 жылы ұрланып, одан кейінгі құтқару және 1782 жылы отанына оралу оқиғасы келтіріледі. == Алғашқы қақтығыс == XIX ғасырда Орталық Азия тарихқа «[[Ұлы ойын]]» деген атпен енген [[Британ империясы|Британ]] мен [[Ресей империясы|Ресей империяларының]] геосаяси бәсекелестік аренасына айналды. Оңтүстік шекараларын қорғау және Таяу Шығыс пен Орта Азияда саяси ықпал ету плацдармын жасау үшін Түркістанға орыстың желілік (шекаралық) батальондары жіберілді<ref>''Пленцов, А. К.'' Иқандағы іс. СПб. Издательство «Историко-культурный центр Карельского перешейка», 2014. 320 с. С иллюстрациями. ISBN 978-5-9905826-9-9. С. 12—14</ref>. 1850 жылы осындай екі орыс жасағы Қоқан хандығының аумағына кірді. Капитан [[Карл Казимирович Гутковский|Карл Гутковский]] басқарған бір жасақ (50 жаяу әскер және 2 зеңбірегі бар 175 Сібір казактары) 4 сәуірде Қоқан бекінісінің Таушыбек (қазіргі [[Қаскелең]] қаласы маңы, Жетісу) бағытында [[Қапал (Жетісу облысы)|Қапал станциясынан]] Іле өзеніне қарай жылжи бастады, 19 сәуірде белгіленген жерге жетті. Алайда, далалықтардың арасынан шыққан жолсеріктердің сатқындығынан бұл жасақ Аққұлла басқарған қоқандықтардың басым әскерлерінің шабуылына ұшырап, шегінуге мәжбүр болды<ref>{{Cite web |url=http://spgk.kz/vladimir-proskurin/149-gorit-almaty-sinim-plamenem.html |title=АЛМАТЫ КӨК АЛАУМЕН ЖАНУДА|access-date=2015-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413151852/http://spgk.kz/vladimir-proskurin/149-gorit-almaty-sinim-plamenem.html |archive-date=2017-04-13 |deadlink=yes }}</ref>. Берілген тапсырманы орындай алмаған бұл экспедицияда бір адам қаза тауып, тоғыз адам жарақанды. Майор [[Федор Федорович Энгман|Энгманның]] тағы бір жасағы (бір рота, бір казак жүздік және бір зеңбірек) [[Райым]] бекінісінен (Сырдарияның сағасы) шығып, Қоқан жұртын таратып, Қашқорған бекінісін шайқаспен алды. 1851 жылы полковник Иван Карбашевтың жасағы (бес рота, бес жүздік, алты атты зеңбірек және бір зымыран білдік) одақтас қазақтардың қолдауымен тағы да Іле өзенінен өтіп, Таушыбек бекінісіне жақындады. Қоқан гарнизоны ұрысқа қатыспай [[Бішкек|Бішкекке]] шегінді. Қаңырап қалған Таушыбек бекінісі толығымен қирап қалды. Таушыбек бекінісінің алынуы Қоқанның Жетісудағы ықпалын әлсіретіп, қазақтар мен қырғыздарға үлкен әсер қалдырып, 25 шілдеде Қытаймен тиімді [[Құлжа шарты|Құлжа келісіміне]] қол қоюға ықпал етті. == Ақмешіт шайқасы == {{main|Ақмешітті басып алу}} Ресей әдеттегі шекаралық соғысын жалғастырып, Орынбордан және Сібірден далаға жасақтан жасақ жіберіп, жабайы қарақшылардың топтарын қуып, олардың артынан бірте-бірте Орта Азияға қарай жылжи берді<ref>''Пленцов, А. К.'' Иқандағы іс. СПб. Издательство «Историко-культурный центр Карельского перешейка», 2014. 320 с. С иллюстрациями. ISBN 978-5-9905826-9-9. С. 22</ref>. 1852 жылы жаңа Орынбор губернаторы [[Василий Алексеевич Перовский|Перовскийдің]] бастамасымен полковник [[Иван Федорович Бларамберг|Бларамберг]] 500 адамдық жасақпен нығайтылған Қоқан шекара бекеттері Қамысқорған, Шымқорған және [[Қосқорған|Қосқорғанды]] талқандады; [[Қызылорда|Ақмешітке]] шабуыл жасады, бірақ оларды кері айдап салды. 1853 жылы Перовский жеке экспедициялық жасақпен Ақмешітке қарай беттеді, онда 3 зеңбірегі бар 300 қоқандық болды. Жорыққа барлығы 2350-ге жуық солдаттар мен офицерлер және барлаушы болып, сонымен қатар, атпен жүк тасыған 500-дей қазақ шықты. Ақмешітке жасақ төрт эшалонға бөлініп жүрді: біріншісі — полковник [[Михаил Емануилович Марк|М.Е.Марктың]] басшылығымен (2 жүз казак, 3 зеңбірек, ракеталық және гальваникалық топтар); екіншісі — генерал-майор И. В. Подуров (жаяу әскер ротасы, 1,5 жүз казак); үшінші — подполковник Ионея (құрамы екіншіге ұқсас); төртіншісі — әскери старшина Филатов (2 жүз казак, 2 зеңбірек және арбалы керуен). Қатты аптап ыстықта 24 күнде жасақпен 900 шақырымдай жол жүріп, хиуалықтардың бірнеше шабуылына тойтарыс берген жетекші эшелондар 1853 жылы 3 шілдеде берік деп саналатын Ақмешіттің дуалдарына келді. Соңғы эшелондар екі күннен кейін жетті. Сол кезде, 5 шілдеде Сырдария бойымен лейтенант [[Алексей Иванович Бутаков|А.И.Бутаков]] бастаған зеңбірекпен қаруланған [[Перовский (пароход)|«Перовский» пароходы]] келді. Қоршау жұмыстарына жетекшілік ету император Петербургтен арнайы жіберген генерал-майор [[Степан Александрович Хрулев|С.А.Хрулевке]] тапсырылып, жалпы қолбасшылықты В.Л. Перовскийдің өзі атқарды. Ол комендантқа бекіністі тапсыру туралы ұсыныс жіберді, бірақ қоқандықтар бітімшілерді оқпен қарсы алды, сондықтан олар келіссөздерден бас тартып, оны шайқаспен алуға мәжбүр болды. Ақмешіттің биік дуалдары мен гарнизоны әсерлі күш болғаны соншалықты, тіпті, жасақ артиллериясының калибрі де, қолда бар снарядтар да қалыңдығы 8 метрлік қабырғаны тесуге мүмкіндік бермеді, сондықтан алдымен қабырғалардың бір бөлігін жару туралы шешім қабылданды. Қоршау жұмыстары жүргізілді, содан кейін 27 шілдеде жарылыстан қабырғалар қирағаннан кейін таңғы сағат 3-те шабуыл жасалып, таңғы сағат 4.30-да бекініс алынды. Шабуыл кезінде Ақмешіт коменданты Мұхамед Уәлибек қаза тауып, қоқандықтар қирандыларды, содан кейін қабырғалар мен мұнараларды үмітсіз қорғағаннан соң, берілуге ​​мәжбүр болды. Ақмешіт [[Қызылорда|Форт-Перовский]] болып өзгертілді. Сол 1853 жылы қоқандықтар екі рет Ақмешітті қайтарып алуға әрекеттенді, бірақ 24 тамызда әскери старшина Бородин 275 адам және 3 зеңбіректен тұратын жасақпен 7 мыңдық қоқандықты Құмсуатта шашыратып жіберді. 14 желтоқсанда майор Шкуп 4 зеңбірегі бар 550 адамдық жасақпен мыңбасы Қасым бек басқарған 13 мыңдық қоқандық әскерді қарсы алуға шығып, тосыннан лагерге шабуыл жасайды. Көп ұзамай қоқандықтар ұрыс тәртібін қалпына келтіріп, орыс жасағын қоршауға кірісті. Содан кейін оны қоршаудан шығару үшін Форт-Перовскийден штаб-капитан Погурский мен прапорщик Алексеевтің басшылығымен тағы екі жасақ шықты. Қоқандықтар бұл шайқаста 2000-ға дейін сарбаздан айырылып, бытырай шегінді. Ресейлік шығын 18 адам қаза тауып, 44 адам жараланды. Олжа ретінде төрт мойшақ, жеті жалау, 17 зеңбірек және 130 пұт оқдәрі болды. 1854 жылы Жетісуда орыс [[Алматы|алдыңғы бекініс Верный]] құрылды. == Тыныштық == Ресейдің Орталық Азиядағы одан әрі шабуылы [[Қырым соғысы|Қырым соғысының]] басталуымен бәсеңдетті. Қақтығыс аймақтық шеңберден тыс болды. Перовский Санкт-Петербургке түрік шабармандары [[Зұлпықар|Әлидің қылышына]] байланысты байрақтар туралы қауесет таратқаны жайлы хабарлады. Түріктерді сол кезде Орталық Азияда [[Ұлы ойын|Ұлы ойынын]] жүргізген Ұлыбритания қолдады. Сонымен бірге [[Қоқан хандығындағы ішкі толқу|ішкі толқулар]] Қоқан хандығының күштерін бұғаулады. == Соғыстың жалғасуы == [[Сурет:KarazinNN The Alarm in the fortress redoubt.jpg|thumb|right|300px|[[Николай Николаевич Каразин|Н.Н. Каразин]]. Бекіністегі дабыл (қоқандықтардың казактар тұратын [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] жаңа ауылына шабуылы)]] 1854 жылы Іле Алатауының етегінде Сібір шебінде [[Верный]] бекінісінің негізі қаланды. 1860 жылы полковник [[Герасим Алексеевич Колпаковский|Г.А.Колпаковскийдің]] жасағы (3 рота, 4 жүздік және 4 зеңбірек) 1 мың қазақ жасағы жауынгерлерімен бірге [[Ұзынағаш шайқасы|Ұзынағаш шайқасында]] жаңа орыс бекінісін талқандамақ болған наразы қоқандықтардың 22 мыңдық ордасын талқандады. Батыс Сібір өкіметі Қоқанға қарсы көтеріліске шыққан, орыстардан көмек сұраған қырғыздарға көмектесу үшін [[Бішкек|Пішпек]] пен [[Тоқмақ]] қоқандық бекіністерін түп-тұқылын қоймай қиратқан полковник [[Аполлон Эрнестович Циммерман|Циммерман]] басқарған шағын жасақты жабдықтады<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Pischpek/text.htm |title=Описание военных действий в Заилийском крае в 1860 г |access-date=2022-02-20 |archive-date=2013-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130328010541/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Pischpek/text.htm |deadlink=no }}</ref>. Осы шаралар арқылы Сібір шебі жаудың шапқыншылықтарынан қорғанды. Сібір шебінің Іле өзенінен кейінгі оңтүстік бөлігінде жаңа Жетісу казак әскері құрылды, оның өзегі Сібір казак әскерінің екі полк округі болды<ref>''Пленцов, А. К.'' Дело под Иканом. СПб. Издательство «Историко-культурный центр Карельского перешейка», 2014. 320 с. С иллюстрациями. ISBN 978-5-9905826-9-9. С. 24</ref>. == Ташкент үшін шайқас == {{Толық мақала|Ресей империясының Ташкентті басып алуы}} 1864 жылдың жазында полковник [[Николай Александрович Веревкин|Н.А.Веревкин]] Форт-Перовский жағынан 2 мың адамдық жасақпен (5 рота жаяу әскер және 2 жүз казак) [[Түркістан (қала)|Түркістанға]] шабуыл жасап, оны басып алды. Комендант Дәулет мырза [[Ташкент|Ташкентке]] қашты. [[Михаил Григорьевич Черняев|Черняев]] басқарған тағы бір орыс жасағы сол жылдың қыркүйек айында [[Шымкент|Шымкентті]] басып алды. Черняев үшін тосын жағдай Шымкентті қоршау кезінде қоқандықтар арасында атыс қашықтығы бойынша орыстардан асып түсетін ойық ұңғылы артиллериясының болуы. 1550 адамдық жасақтың Ташкентті бірден алуға әрекеті сәтсіз аяқталды. Орыс артиллериясы қала қақпасын қиратты, бірақ қала қорғаушылары қала ішінде табанды қарсылық көрсетті. Ұрыста 18 орыс сарбазы мен офицері қаза тапты. Одан әрі шабуыл жасаудың бекер екенін түсінген орыс жасағы Шымкентке шегінді. Желтоқсанда [[Иқан шайқасы]] болды: Қоқан хандығының аталығы [[Әлімқұл]] кері соққы беруді ұйғарып, әскер жинап, Шымкентті айналып өтіп, Черняевтың тылына, Түркістан бекінісіне қарай жылжиды. Жолда [[Ескі Иқан|Иқан]] ауылының маңында оның мыңдық әскері есауыл [[Василий Родионович Серов|Серовтың]] жүз сарбазымен тоқтатылды. Шайқастан кейін Әлімқұл Ташкентке шегінді. Черняев бастықтардың мақұлдауын және резервтердің келуін күтпестен екінші Ташкент жорығын ұйымдастырды. 29 сәуірде Ташкент су құбырларының гидравликалық құрылыстарын қорғайтын Ниязбек [[Қамал|қорғанына]] шабуыл жасап, жаулап алды. 9 мамырда Ташкенттен жеті шақырым жерде Қарасу шатқалында Әлімқұлдың әскерін талқандады, шайқас біткен соң көп ұзамай алған жарақатынан Әлімқұл қаза тапты. 1865 жылы Черняев үш күндік шабуылдан кейін (15-17 маусым) Ташкентті басып алып, жасағында 25 адам қаза тауып, 117 адам жараланды; қоқандықтардың шығыны анағұрлым көп болды. Ташкентті жаулап алу Ресейдің Азиядағы мүддесін нығайтып, заңды түрде Бұхарамен мүдделер қақтығысы болды, оның әмірі Мұзаффар Қоқанға басып кіріп, Әлімқұл тақтан тайдырған Құдаярды тағына қайта отырғызып, Ресейге қарсы соғысқа дайындала бастады. Бұхара әмірінің Қоқан хандығына көмек көрсету әрекеті 1866 жылғы [[Ыржар шайқасы|Ыржар шайқасында]] сәтсіздікке ұшырады. 1866 жылы 24 мамырда [[Хожантты басып алу|Хожантты орыстар басып алды]]. Хожантты қорғау кезінде қоқандықтар 3500-ге жуық адамынан айырылды, олардың мәйіттерін бір апта бойы жерледі, ал орыс әскерінде 137 сарбаз қаза тауып, жараланды. Хожанттан орыс әскері [[Истаравшан|Үрейтөбеге]] жылжыды, оны шілдеде [[Николай Андреевич Крыжановский|генерал Крыжановский]] басып алды. Қазан айында [[Темірлан қақпасы|Темірлан қақпасын]] жауып тұрған Түркістандағы ең мықты бекініс – Ташкенттен [[Зарафшан аңғары|Зарафшан аңғарына]] апаратын жалғыз ыңғайлы жол – [[Жызақ]] құлады. Осы кезде Ташкенттің бұрынғы билеушісі [[Мұхаммед Жақыпбек хан|Жақыпбек]] Қытайдан уақытша тәуелсіздік алған [[Қашқар|Қашқарға]] қашып барып, сонда [[Жетішар]] мемлекетін құрды. Бұхаралықтар [[Самарқан|Самарқанға]] қашты. 1867 жылы Түркістан облысы: [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу]] (Верный қ.) және [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]] (Ташкент) деген екі облысы бар [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторлығына]] айналды. == Нәтижесі == 1867 жылдың жазына қарай Орта Азияның орасан зор аумағы Ресей үкіметінің қолына шоғырланды, оған екі облыс орталықтары [[Ташкент|Ташкентте]] ([[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]]) және [[Алматы|Верныйда]] ([[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]) болған [[Түркістан генерал-губернаторлығы]] (бірінші губернаторы [[Константин Петрович Кауфман|К. П. Кауфман]]) құрылды. Жаңа аумақтың ауданы 850 000 км²-ден астам болды. Соғыс 1868 жылы қаңтарда Кауфман мен [[Құдаяр хан]] арасындағы сауда келісімімен аяқталып, Қоқанды Ресейге тәуелді мемлекетке айналдырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қоқан хандығы]] [[Санат:Өзбекстан тарихы]] [[Санат:Қырғызстан тарихы]] [[Санат:Тәжікстан тарихы]] tr26sq65zst0w8313oqwyyl4vzgrbep 0 701920 3650816 3642539 2026-09-04T08:11:25Z Nurken 111493 3650816 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов | Шынайы есімі = | Суреті = Шалбай Құлмаханов.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = 2-[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Mchs emblem.gif | Реті = | Басқара бастады = 11 тамыз 2005 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2007 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | Ізашары = [[Мұхамбет Жұманазарұлы Көпеев|Мұхамбет Көпеев]] | Ізбасары = [[Виктор Вячеславович Храпунов|Виктор Храпунов]] | Титулы_2 = [[Алматы облысы]]ның 5-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Герб Алматинской области.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = мамыр 2001 | Басқаруын аяқтады_2 = тамыз 2005 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_2 = [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] | Ізбасары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар агенттігінің төрағасы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Mchs emblem.gif | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = 1997 | Басқаруын аяқтады_3 = 2001 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_3 =[[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]<br>[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Николай Михайлович Макиевский|Николай Макиевский]] | Ізбасары_3 = [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] | Титулы_4 = [[Алматы]] қаласының 2-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Республикалық маңызы бар қалалар|әкімі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Coat of arms of Almaty old.svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = маусым 1994 | Басқаруын аяқтады_4 = маусым 1997 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_4 = [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] | Ізбасары_4 = [[Виктор Вячеславович Храпунов|Виктор Храпунов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = қазан 1993 | Басқаруын аяқтады_5 = маусым 1994 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_6 = [[Ақтөбе облысы]]ның 1-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Ақтөбе облысы|әкімі]] | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png | Реті_6 = | Басқара бастады_6 = ақпан 1992 | Басқаруын аяқтады_6 = қараша 1993 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_6 = ''лауазым пайда болды'' | Ізбасары_6 = [[Савелий Тимофеевич Пачин|Савелий Пачин]] | Туған күні = 20.01.1946 | Туған жері = [[Құйған (Балқаш ауданы)|Құйған]] ауылы, {{туғанжері|Балқаш ауданы|Балқаш ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Марапаттары = {{Қатар |{{Барыс ордені}} |{{Парасат ордені}} }} |Жұбайы= |Балалары= |Партиясы= |Білімі=Қазақ политехникалық институты |Мамандығы= инженер-құрылысшы }} '''Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов''' ([[20 қаңтар]] [[1946 жыл|1946]], [[Құйған (Балқаш ауданы)|Құйған]] ауылы, [[Балқаш ауданы]], [[Алматы облысы]]) — кеңестік және қазақстандық мемлекет қайраткері, Алматы қаласы мен Ақтөбе, Алматы облыстарының бұрынғы әкімі. == Өмірбаяны == * [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> * 1946 жылы Алматы облысы Балқаш ауданы Құйған ауылында фермердің көп балалы отбасында дүниеге келген. * Еңбек жолын 1963 жылы құрылыс ұйымдарының бірінде ағаш ұстасы болып бастаған. * 1969 жылы Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының Құрылыс факультетін, 1984 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітірген. Инженер-құрылысшы, экономика ғылымдарының кандидаты, «Еуразия» Халықаралық экономикалық академиясының корреспондент-мүшесі, Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі. * Институтты бітіргеннен кейін 1969-1979 жылдары Алматы қаласының трестерінде мастер, прораб, бас инженер, СМУ бастығы болып жұмыс істеді. * 1979-1982 жылдары «Алмаатастрой» тресінің бас инженері, «Алмаатажилстрой» тресінің басқарушысы болып жұмыс істеді. * 1982 жылдан 1985 жылға дейін Әуезов аудандық атқару комитетінің төрағасы болды. * 1985 жылы — Алматы қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары. * 1985-1988 жылдары — Алатау аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы. * 1988-1989 жылдары — Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің екінші хатшысы. * 1989-1992 жылдары — Солтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы. * 1992 жылғы ақпаннан 1993 жылғы қарашаға дейін — Ақтөбе облыстық әкімшілігінің басшысы. * 1993 жылғы қазаннан 1994 жылғы маусымға дейін — Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі. * 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы маусымға дейін — Алматы қаласының әкімі. * 1997-2001 жылдары Төтенше жағдайлар комитетінің төрағасы, кейін Төтенше жағдайлар агенттігінің төрағасы болып жұмыс істеді. * 2001 жылдың мамырынан 2005 жылдың тамызына дейін — Алматы облысының әкімі. * 2005 жылғы тамыздан 2007 жылғы қаңтарға дейін — [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|ҚР Төтенше жағдайлар министрі]]. Кәсіпкер, көптеген ірі компанияға иелік етеді.<ref>[http://radiotochka.kz/6949-komu-prinadlezhit-interfood-city-plus-i-thomis-pastry.html Кому принадлежит Interfood, City Plus и Thomi's Pastry?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220927214242/https://radiotochka.kz/6949-komu-prinadlezhit-interfood-city-plus-i-thomis-pastry.html |date=2022-09-27 }}</ref> == Марапаттары == * III дәрежелі «Барыс» ордені (15.12.2002) <ref>[https://nomad.su/?a=3-200212150005 Вручены государственные награды]</ref> * Парасат ордені (1996)<ref>[http://kazakhstan.news-city.info/docs/sistemsk/dok_oedyli.htm Указ Президента Республики Казахстан от 9.12.1996 за № 3266]</ref> * Медальдар * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы * Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты * Алматы қаласының Құрметті азаматы == Фильм == * Новый день Семиречья, өмірбаяндық фильм, РИА ЛИД ЖШС шығарған, 2002 жыл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] [[Санат:Ақтөбе облысының әкімдері]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] [[Санат:Алматы әкімдері]] dulzixcnz8z7g67ex0htgzxb8yz3ccq 0 701995 3650715 3650314 2026-09-04T02:23:13Z Casserium 68287 /* Басшылығы және құрамы */ 3650715 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], [[Қазақстан]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |басшылықтың лауазымы2 = Төраға орынбасары |басшылықтың есімі3 = |басшылықтың лауазымы3 = |басшылықтың есімі4 = |басшылықтың лауазымы4 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1800000178 ҚР Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң]<br>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы жарлық] |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> 2026 жылғы 29 тамызда президентке тікелей бағынатын Қауіпсіздік кеңесінің аппараты құрылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> 31 тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. <ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Өкілеттіктері == ''Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган болып табылады.'' '''Қауіпсіздік Кеңесінің негізгі міндеттері:''' 1) Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; 2) Президент үшін: соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; 3) Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау болып табылады. '''Қауіпсіздік кеңесі''' мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. '''Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары''' Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болып табылады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қазақстан Республикасының Президенті '''Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы''' болып табылады, ол '''Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын''' қалыптастырады. Төрағаның бір орынбасары болады.<ref>[https://ertenmedia.kz/akordadan-bolingen-apparat-sarapshy-kauipsizdik-kenesindegi-ozgeristin-astaryn-ashty/ Ақордадан бөлінген аппарат: сарапшы Қауіпсіздік кеңесіндегі өзгерістің астарын ашты]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Nazarbayev, October 2015.jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:President Masato Kanda meets with Kazakhstan President Kassym-Jomart Tokayev (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Республикасының Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Республикасының Вице-Президенті: [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] * Қазақстан Республикасы Құрылтайының Төрағасы: [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] * Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] * Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі: [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] * Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрі: [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]].<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Республика Президентіне тікелей бағынатын мемлекеттік органға жатады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратқа '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары''' басшылық жасайды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұған дейін Қауіпсіздік Кеңесінің аппаратын басқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (1993—1994)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942—2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары (1994—2026)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942—2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946—2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962—2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (2026—)''' |- | 1 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] 22g25axnaz7n8rj458zk19jd6cjur3v 3650716 3650715 2026-09-04T02:40:30Z Casserium 68287 /* Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты */ 3650716 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], [[Қазақстан]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |басшылықтың лауазымы2 = Төраға орынбасары |басшылықтың есімі3 = |басшылықтың лауазымы3 = |басшылықтың есімі4 = |басшылықтың лауазымы4 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1800000178 ҚР Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң]<br>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы жарлық] |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> 2026 жылғы 29 тамызда президентке тікелей бағынатын Қауіпсіздік кеңесінің аппараты құрылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> 31 тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. <ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Өкілеттіктері == ''Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган болып табылады.'' '''Қауіпсіздік Кеңесінің негізгі міндеттері:''' 1) Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; 2) Президент үшін: соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; 3) Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау болып табылады. '''Қауіпсіздік кеңесі''' мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. '''Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары''' Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болып табылады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қазақстан Республикасының Президенті '''Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы''' болып табылады, ол '''Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын''' қалыптастырады. Төрағаның бір орынбасары болады.<ref>[https://ertenmedia.kz/akordadan-bolingen-apparat-sarapshy-kauipsizdik-kenesindegi-ozgeristin-astaryn-ashty/ Ақордадан бөлінген аппарат: сарапшы Қауіпсіздік кеңесіндегі өзгерістің астарын ашты]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Nazarbayev, October 2015.jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:President Masato Kanda meets with Kazakhstan President Kassym-Jomart Tokayev (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Республикасының Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Республикасының Вице-Президенті: [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] * Қазақстан Республикасы Құрылтайының Төрағасы: [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] * Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] * Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі: [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] * Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрі: [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]].<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Республика Президентіне тікелей бағынатын мемлекеттік органға жатады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> Аппаратты басшы басқарады, ал '''Қауіпсіздік кеңесі Төрағасының орынбасары''' аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің хатшылары мен төраға орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (1993—1994)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942—2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары (1994—2026)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942—2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946—2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962—2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (2026—)''' |- | 1 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] 417x12lilycl922maiyvx5l0wrrpbx9 0 702234 3650642 3650208 2026-09-03T17:19:14Z Casserium 68287 3650642 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ермек Беделбайұлы Көшербаев | Шынайы есімі = | Суреті = Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Көшербаев, 2020 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] | Ту = MFA emblem.png | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 26 қыркүйек 2025 | Басқаруын аяқтады = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз–2 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Ізашары = ''Премьер-министрдің орынбасары — Сыртқы істер министрі ретінде [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]'' | Ізбасары = [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 14 ақпан | Басқаруын аяқтады_2 = 26 қыркүйек 2025 | Ізашары_2 = [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] | Ізбасары_2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысы әкімі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg | Басқара бастады_3 = 16 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 14 ақпан 2025 | Ізашары_3 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | Ізбасары_3 = [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Ресей|Қазақстанның Ресейдегі Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_4 = Flag of Russia.svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 29 қаңтар 2020 | Басқаруын аяқтады_4 = 16 маусым 2023 | Ізашары_4 = [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағанбетов]] | Ізбасары_4 = [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 2.5.1965 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = 1) [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]<br>2) [[Ресей СІМ Дипломатиялық академиясы|КСРО сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясы]] | Мамандығы = шет тілінде сабақ беретін тарих пәнінің мұғалімі | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}} }} '''Ермек Беделбайұлы Көшербаев''' ([[2 мамыр]] [[1965 жыл]], [[Алматы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер және дипломат, 2025–2026 жылдары Сыртқы істер министрі. Бұрын [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның әкімі (2023–2025), Қазақстанның [[Ресей]]дегі елшісі (2020–2023) сияқты лауазымдар атқарған. == Өмірбаяны == 1965 жылы 2 мамырда [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. [[Арғын]]ның ішінде [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] Есбалақ руынан шыққан. Қазақ, орыс, ағылшын, кәріс тілдерін біледі. 1988 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін]] тарих мамандығы бойынша, шет тілінде сабақ беретін тарих пәнінің мұғалімі, ал 1993 жылы сәуірде КСРО Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясы халықаралық қатынастар және сыртқы саясат мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолын 1988 жылдың тамыз айында [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақ КСР Сыртқы істер министрлігінде]] жасырын іс жүргізу жөніндегі аға инспектор болып бастады. 1988 жылдың қыркүйегінен 1989 жылдың қазанына дейін — Қазақ КСР Сыртқы істер министрінің көмекшісі болды. 1989 жылдың қарашасынан 1990 жылдың маусымына дейін — Қазақ КСР Сыртқы істер министрлігі Баспасөз және ақпарат басқармасының бірінші хатшысы болды. 1990 жылдың маусымынан 1991 жылдың қыркүйегіне дейін — Қазақ КСР Сыртқы істер министрлігі Консулдық бөлімнің бірінші хатшысы. 1993 жылдың мамырынан тамызына дейін — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Азия елдері басқармасының бірінші хатшысы. 1993 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Мемлекеттік хаттама басқармасының бірінші хатшысы. 1993 жылдың желтоқсанынан 1994 жылдың маусымына дейін — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Мемлекеттік хаттама басқармасының бөлім меңгерушісі. 1994 жылдың маусымынан 1996 жылдың қаңтарына дейін — Қазақстан Республикасы Президенті Аппараты басқармасының халықаралық бөлімінің кеңесшісі. 1996 жылдың қаңтарынан сәуіріне дейін — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] Хаттама қызметі басшысының міндетін атқарушысы. 1996 жылдың сәуірінен 1997 жылдың тамызына дейін — [[Берн]] қаласындағы Қазақстан Республикасының [[Швейцария|Швейцария Конфедерациясындағы]] Елшілігінің бірінші хатшысы. 1997 жылдың тамызынан қазанына дейін — Алматы қаласындағы көпжақты ынтымақтастық департаментінің Азиялық қауіпсіздік бөлімінің меңгерушісі. 1997 жылдың қазанынан 1999 жылдың қарашасына дейін — [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі|Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі]] [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаевтың]] көмекшісі. 2000 жылдың қаңтар-мамыр аралығында — «Нұрсұлтан Назарбаев Білім қоры» қоғамдық қоры директорының коммерциялық және жалпы мәселелер жөніндегі орынбасары. 2000 жылдың мамырынан қазанына дейін — «Нұрсұлтан Назарбаев Білім қоры» қоғамдық қоры директорының бірінші орынбасары. 2000 жылдың қазанынан 2001 жылдың қаңтарына дейін — «ҚазТрансОйл» Ұлттық мұнай тасымалдау компаниясы» жабық акционерлік қоғамының баспасөз қызметінің жетекшісі. 2001 жылдың қаңтарынан маусымына дейін — «[[ҚазТрансОйл]]» Ұлттық мұнай тасымалдау компаниясы» жабық акционерлік қоғамы президенті аппаратының жетекшісі. 2001 жылдың маусымынан 2002 жылдың наурызына дейін — «Мұнай және газ тасымалдау» ұлттық компаниясы» жабық акционерлік қоғамының аппарат басшысы. 2002 жылдың наурызынан 2003 жылдың желтоқсанына дейін «[[ҚазМұнайГаз]]» Ұлттық компаниясы» жабық акционерлік қоғамының бірінші вице-президенті [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаевтың]] кеңесшісі және компания президенті аппаратының жетекшісі болып жұмыс істеді. 2003 жылдың желтоқсанынан 2004 жылдың мамырына дейін — «Рауан Медиа Групп» акционерлік қоғамының бас директоры.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://rus.team/people/kosherbaev-ermek-bedelbaevich|title=Көшербаев Ермек Беделбайұлы - Қазақстанның Ресейдегі елшісі — Өмірбаяны|website=rus.team|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610180655/https://rus.team/people/kosherbaev-ermek-bedelbaevich|deadlink=no}}</ref> 2004 жылдың мамырынан тамызына дейін — [[Аманат (партия)|«Отан»]] Республикалық саяси партиясы Орталық аппараты басшысының бірінші орынбасары. 2004 жылдың тамызынан 2005 жылдың сәуіріне дейін — «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы президенті кеңсесінің меңгерушісі. 2005 жылдың сәуірінен 2006 жылдың мамырына дейін — «Атамекен» Қазақстан кәсіпкерлері мен жұмыс берушілерінің ұлттық одағы» заңды тұлғалар бірлестігі атқарушы директорының бірінші орынбасары. 2006 жылдың мамырынан 2007 жылдың ақпанына дейін — «Отан» республикалық саяси партиясы орталық аппаратының жетекшісі. 2007 жылдың ақпанынан шілдеге дейін — «Бүркіт» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің қаржылық-өндірістік тобының директоры. 2007 жылдың қарашасынан 2008 жылдың сәуіріне дейін — [[Kazenergy|«Kazenergy» Қазақстанның мұнай-газ және энергетикалық кешен ұйымдарының қауымдастығының]] атқарушы директоры, Астана қ. 2008 жылдың сәуірінен 2009 жылдың ақпанына дейін — «Рауан Медиа Групп» АҚ бас продюсері, Астана қ. 2009 жылдың ақпанынан 2010 жылдың шілдесіне дейін — «Ертіс» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» Ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамының басқарма төрағасы. 2010 жылдың шілдесінен қыркүйекке дейін — Шығыс Қазақстан облысы әкімі орынбасарының міндетін атқарушысы. 2010 жылдың қыркүйегінен 2012 жылдың қазанына дейін — [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімінің орынбасары. 2012 жылдың қазанынан 2014 жылдың желтоқсанына дейін — Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары. 2014 жылдың желтоқсанынан 2016 жылдың қазанына дейін — Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы вице-министрі. 2016 жылдың қазан – 2018 жылдың мамыр аралығында — [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі]]нің жауапты хатшысы. 2018 жылдың мамырынан 2019 жылдың қаңтарына дейін — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің жауапты хатшысы. 2019 жылдың қаңтарынан 2020 жылдың қаңтарына дейін — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары.<ref>{{Cite web|lang=kz|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-ermek-bedelbaiuly-kosherbaev-kazakstan-respublikasy-syrtky-ister-ministrinin-orynbasary-kyzmetinen-bosatyldy|title=Мемлекет басшысының Өкімімен Ермек Беделбайұлы Көшербаев Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметінен босатылды — Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты|website=Akorda.kz|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610180647/https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-ermek-bedelbaiuly-kosherbaev-kazakstan-respublikasy-syrtky-ister-ministrinin-orynbasary-kyzmetinen-bosatyldy}}</ref> 2020 жылдың 29 қаңтарынан 2023 жылдың 16 маусымына дейін — Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31116613|title=Көшербаев Ермек Беделбайұлы (жеке анықтама)|website=ПАРАГРАФ Ақпараттық жүйеcі|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610131942/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31116613|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=kz|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192713|title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: — Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты|website=Akorda.kz|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610180645/https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343189755|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=kz|url=https://www.akorda.kz/kz/eb-kosherbaev-turaly-165300|title=Е.Б. Көшербаев туралы — Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты|website=Akorda.kz|access-date=2023-06-16}}</ref> 2023 жылдың 16 маусымынан 2025 жылдың 14 ақпанына дейін — Шығыс Қазақстан облысының әкімі. 2025 жылдың 14 ақпанынан бастап 2025 жылдың 26 қыркүйегіне дейін — Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары. 2025 жылдың 26 қыркүйегінен бастап Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі болды. 2026 жылғы 28 тамызда жаңадан сайланған Құрылтай алдында Үкімет отставкаға кетіп, 2 қыркүйекте жаңа министр тағайындалғанға дейін Көшербаев министрдің міндетін уақытша атқарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref><ref>[https://www.akorda.kz/kz/mb-tileuberdi-turaly-285143 М.Б. Тілеуберді туралы]</ref> == Отбасы == * Әйелі: Шайжүнісова Динара Мәркенқызы — 1998—2000 жылдары [[Семей]]дің әкімі болған [[Мәркен Жақияұлы Шайжүнісов|Мәркен Шайжүнісовтің]] қызы. * Балалары: ұлы — Дастан (1988), қызы — Дәмелі (1993). Дастан Көшербаев 2024 жылдан бастап [[Қазатомөнеркәсіп]] компаниясында стратегия және халықаралық даму жөніндегі бас директор болып қызмет етеді.<ref>[https://www.kazatomprom.kz/ru/page/pravlenie Казатомпром. Правление]</ref> Көшербаев Қазақстанның тұңғыш президентінің үлкен қызы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваға]] құда болып келеді: Динара Шайжүнісованың інісі Дален Шайжүнісов 2018 жылы Дариға Назарбаеваның қызы Венераға үйленген.<ref>[https://abai.kz/post/170053 Көшербаев: Ескі құда - жаңа әкім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстанның Ресейдегі елшілері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]] hcevu8hw1dbscq6n1hzpxlowpbmp1qz 0 707578 3650833 3210032 2026-09-04T10:36:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3650833 wikitext text/x-wiki [[File:Железно-дорожный вокзал города.jpg|300px|thumb|Станция ғимараты]] '''«Семей»''' — [[Қазақстан темір жолы]] Алматы бөлімшесінің темір жол вокзалы.Бұл станция [[Түрксіб]]. 1915 жылы темір жол вокзалы салынды<ref name="aa">{{Книга:Железнодорожные станции СССР|том=2|страницы=115}}</ref><ref name="ae">[https://e-history.kz/ru/news/show/3786/ Семей: На стыке девяти дорог]</ref><ref name="af">[http://semeytv.kz/ru/news/society/page_98601_zheleznodorozhnaya-stantsiya-semei-otmetit-svoe-100-letie Железнодорожная станция Семей отметит свое 100-летие.]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> және Семей-Николаевка<ref name="ae" /><ref name="af" /> теміржолы ашылды. 1972 жылы ескі станцияның орнына жаңа заманауи ғимарат салынды<ref name="ae" /><ref name="af" />. 2017 жылғы 29 қарашада Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен Семей стансасы Семей станциясы<ref name="ag">{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/tpanspopt/id-P1700000787/ |title=О переименовании и изменении транскрипций названий некоторых железнодорожных станций Республики Казахстан |access-date=2020-07-12 |archive-date=2020-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714021228/https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/tpanspopt/id-P1700000787/ |deadlink=no }}</ref> болып, Семей жол бөлімшесі<ref name="ab">[https://railwayz.info/photolines/station/23459 Станция Семей]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Семей жол бөлімшесі<ref name="ag" /> болып өзгертілді. ==Маршрут== ; [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Қазақстан темір жолы]] * [[Түрксіб]] * [[Семей филиалы]] ==Вокзал айналасындағы нысандар== * [[Қазақстан Халық банкі]] * [[Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы, Облыстық аурухана]] * [[Локомотив стадионы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Commonscat|Semey train station}} * [https://rasp.yandex.ru/station/9619284/ Семей станциясы картада] - [[Яндекс]] {{Түрксіб}} {{Семей филиалы}} {{coord|50|25|55|N|80|15|46|E|type:railwaystation_region:KZ_scale:1000|display=title}} [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] c7aoymq97u1bjkhel1dk4vmipuz2esz 0 708932 3650643 3650418 2026-09-03T17:20:20Z Casserium 68287 3650643 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова | Шынайы есімі = | Суреті = Juldız Süleymenova (2023-04-21).jpg | Сурет ені = | Атауы = Сүлейменова, 2023 жыл | Титулы = 3-[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] | Ту = Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті = | Басқара бастады = 29 қыркүйек 2025 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Ғани Бектайұлы Бейсембаев|Ғани Бейсембаев]] | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VI]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының депутаты]] | Ту_2 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 14 қаңтар 2021 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 қазан 2025 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 25.08.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] | Ғылыми дәрежесі = Мәдениеттану бойынша [[PhD-доктор|философия докторы]] (PhD) (2012) | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} }} '''Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова''' ([[25 тамыз]] [[1983 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер және тарихшы, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]]. Оған дейін 2021–2025 жылдары [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Парламенті Мәжілісінің VI]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының депутаты]]. == Өмірбаяны == Сүлейменова — Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII және VIII шақырылымдарының депутаты, PhD докторы, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық құрылтайдың мүшесі. Парламенттік қызметі аясында Жұлдыз Сүлейменова халықты әлеуметтік қорғау, білім беру және ғылым жүйесін дамыту, сондай-ақ әйелдердің құқықтарын қорғау мәселелерімен айналысады. Ол мемлекеттік органдардың жұмысындағы ашықтықты арттыруға және азаматтық қоғамның басқару шешімдерін қабылдау үдерісіне қатысуын күшейтуге бағытталған «Қоғамдық бақылау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын әзірлеу және талқылау жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік еткен. Сонымен қатар, Жұлдыз Сүлейменова әйелдердің құқықтарын қорғау туралы заңның авторы болып табылады. Мәжіліс қабырғасында ол осыған қатысты жұмыс тобына жетекшілік еткен. Бұл заң әйелдерді қолдауға бағытталған кешенді шараларды және олардың құқықтық қорғалуын күшейтуді, оның ішінде тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін жауапкершілікті қатаңдатуды көздейді. Жұлдыз Сүлейменова Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия құрамына кіреді. Сондай-ақ ол «AMANAT» партиясы фракциясы жетекшісінің орынбасары және партияның Әйелдер қанатының тең төрағасы қызметін атқарады. Өз қызметінде ол әсіресе ауылдық аймақтарда әйелдердің білім мен ғылымға қол жеткізу мүмкіндігін кеңейту мәселелеріне ерекше назар аударады. Жұлдыз Сүлейменованың жұмысы әлеуметтік міндеттерді шешуге және азаматтардың өмір сапасын арттыруға бағытталған заңнамалық бастамалар мен қоғамдық маңызы бар жобаларды қолдау арқылы жүзеге асырылады. 2000-2004 жж. - [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] (ҚазҰУ) Тарих факультеті, «Тарих» мамандығы бойынша бакалавриат; 2006-2008 жж. – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Философия және саясаттану факультеті, «Мәдениеттану» мамандығы бойынша докторантура; 2008-2011 жж. ҚазҰУ докторантурасын «Философия және саясаттану» мамандығы бойынша бітірді. 2012 жылы «Мәдениеттану» мамандығы бойынша PhD дәрежесін алды. 2000-2004 жылдары — әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің студенттік өзіндік басқарма төрағасы болды. 2004-2006 жылдары — Алматы Экономика және статистика академиясының [[Ақтөбе]] институтының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының оқытушысы, Жастар ісі жөніндегі комитетінің төрағасы болды. 2006-2007 жылдары — [[Аманат (партия)|«Отан» Республикалық саяси партиясы]] филиалының [[Ақтөбе облысы]] бойынша жастар ісі жөніндегі кеңесшісі, «[[Жастар рухы|Жас Отан]]» Жастар қанаты республикалық кеңесі төрағасының орынбасары болды. 2007-2008 жылдары — Ы. Алтынсарин №159 көпсалалы гимназиясының тарих және құқық пәнінің мұғалімі (Алматы) болды. 2010-2011 жылдары — [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің тәрбие ісі жөніндегі проректорының орынбасары, жастар әкімшілігінің төрағасы болды. 2011 ж. — [[Алматы Менеджмент Университеті|Халықаралық бизнес академиясының]] студенттермен жұмыс жөніндегі деканы болды. 2011-2012 жылдары — [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің]] бас ғылыми хатшысы болды. 2012-2014 жылдары — «[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]]» ДББҰ Білім беру саясаты және бағдарламалар департаментінің аға менеджері болды. 2014-2017 жылдары — «Назарбаев Зияткерлік мектептері» Білім беру саясаты және бағдарламалар департаменті директорының орынбасары болды. 2017-2019 жылдары — «Назарбаев Зияткерлік мектептері» Даму департаментінің директоры болды. 2019-2021 жылдары — Алматы қаласындағы физика-математика бағытындағы «Назарбаев Зияткерлік мектебінің» директоры болды. 2021 жылдың 15 қаңтарынан 2023 жылдың 19 қаңтарына дейін — «Нұр Отан» партиясының партиялық тізімі бойынша сайланған [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VII сайланым]] депутаты, әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі, «Нұр Отан» партиясы фракциясының мүшесі<ref>[https://alashainasy.kz/politic/nur-otan-partiyasyinan-majls-deputattaryinyin-tzm-154765/ «Nur Otan» партиясынан Мәжіліс депутаттарының тізімі жарияланды.]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} alashainasy.kz.</ref>. 2022 жылдың маусым айында Қазақстан Республикасы Президентінің қарамағындағы Ұлттық Құрылтайға мүше болды<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру және Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарының күші жойылды деп тану туралы.] Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты.</ref>. 2023 жылдың 29 наурызынан бастап — [[Аманат (партия)|«Аманат» партиясының]] партиялық тізімі бойынша сайланған [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VIII сайланы]]м депутаты болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/2023-zyly-sailangan-mazilis-deputattarynyn-tolyq-tizimi 2023 жылы сайланған Мәжіліс депутаттарының толық тізімі.] informburo.kz.</ref> 2025 жылғы 29 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] №1021 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/zhd-suleymenovany-tagayyndau-turaly-298388 |title= Ж.Д. Сүлейменованы тағайындау туралы |date=2025-09-29|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate= 2025-09-29}}</ref> '''Біліктілікті арттыру және тағылымдамалар:''' * «Мектептегі басқару және көшбасшылық» курсы, Пенсильвания университеті, АҚШ (2013 ж.); * «Мектептің кәсіби бағдар беру жұмысының заманауи тәсілдері», Сеул қ., Оңтүстік Корея (2013 ж.); * «Жалпы орта білім беретін мектеп директорларының қызметіндегі ұйымдастырушылық, техникалық, психологиялық және инновациялық әдістемелер (Корея Республикасы тәжірибесінде)», Сеул қ., Оңтүстік Корея (2013 ж.); * Витаутас Великий университеті, Литва (2014 ж.); * «Кураторлық жұмысты ұйымдастыру», Сеул қ., Оңтүстік Корея (2014 ж.); * «Design thinking» («Дизайндық ойлау») курсы, Кремний жазығының Инновациялық орталығы, АҚШ (2014 ж.); * «Трансформативті құзыреттер арқылы табысты білім беру», Оулу және Хельсинки қ., Финляндия (2018 ж.); * Педагогикалық шеберлік орталығы курстары: ** «Инновациялық білім берудің инфрақұрылымдық әлеуеті: әкімшілік команданың жеке тиімділігі»; ** «Зияткерлік көшбасшылықты дамыту жағдайында оқу үдерісін ұйымдастырудың жаңа тәсілдері»; ** «Педагогтың жеке дағдыларын дамыту»; * «Әлемді өзгертетін идеялар», Елбасы – Ұлт көшбасшысы кітапханасы (2016 ж.). == Марапаттары == * 2005 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты; * 2006 — Қазақстан Республикасы Жастар Конгресі «Жастар» сыйлығы; * 2015 — Басқарма төрағасының «Назарбаев Зияткерлік мектептерін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы; * 2015 — Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы; * 2019 — Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Ыбырай Алтынсарин» медалі; * 2021 — Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] марапатталды; * 2021 — Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] [[Санат:Мәдениеттану бойынша философия докторы]] f2x24qumxh2ejwfc2knc689z6lu4y7x 0 715518 3650644 3650416 2026-09-03T17:21:18Z Casserium 68287 3650644 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Арман Абайұлы Шаққалиев | Шынайы есімі = | Суреті = Арман Шаққалиев (cropped, 31-01-2024).jpg | Суреті = Arman Şaqqaliev (2023-11-22).jpg | Сурет ені = | Атауы = Шаққалиев, 2023 жыл | Титулы = 3-[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 2 қыркүйек 2023 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Вице-президент = | Ізашары = [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция Бірінші вице-министрі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 11 қазан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 2 қыркүйек 2023 | Президент_2 = | мәтін2_2 = [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]] | тақырыпша2_2 = Министрі | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]<ref name="vitseministr" /> | Ізбасары_2 = [[Айжан Әділқызы Бижанова|Айжан Бижанова]]<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/ayzhan-bizhanova-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1983835|title=Айжан Бижанова ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2023-09-19|accessdate=2023-10-22}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231022091739/https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/ayzhan-bizhanova-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1983835|date=2023-10-22}}</ref> | Титулы_3 = [[Еуразиялық экономикалық одақ]]тың Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg | Басқара бастады_3 = 6 қараша 2020 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 қазан 2022 | Президент_3 = | Премьер_3 = | мәтін2_3 = [[Михаил Владимирович Мясникович|Михаил Мясникович]] | тақырыпша2_3 = Төрағасы | Туған күні = 1.12.1977 | Туған жері = {{туғанжері|Балқаш (қала){{!}}Балқаш|Балқашта}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33473460&pos=1;48#pos=1;48|title=Шаккалиев Арман Абаевич (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-10-20}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20231021144502/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33473460&pos=11;148#pos=11;148|date=2023-10-21}}</ref> | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] (2007–)<ref name="zakonkz" /> | Білімі = 1) [[М.Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті]];<br>2) [[Еуразия ұлттық университеті]];<br>3) [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]<ref name="zakonkz" /> | Мамандығы = 1) стандарттау, сертификаттау және [[метрология]];<br>2) [[заңгер]];<br>3) [[экономист]]<ref name="zakonkz" /><br>4) сапа менеджменті жүйесінің сәйкестігін растау бойынша сарапшы-аудитор | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Arman Şaqqaliev | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар|{{Құрмет ордені}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}}} | Қолтаңбасы = }} '''Арман Абайұлы Шаққалиев'''<ref name="aqorda">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/aa-shakkalievti-tagayyndau-turaly-285147|title=А.А. Шаққалиевті тағайындау туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2023-09-02|accessdate=2023-10-22}}</ref> ([[1 желтоқсан]] [[1977 жыл]], [[Балқаш]], [[Қарағанды облысы]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист және 2023 жылғы 2 қыркүйектен бастап [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]]. == Жастық шағы және білімі == Арман Шаққалиев [[1977 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]]ында, [[Қарағанды облысы]]ның [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласында дүниеге келген. Шаққалиев [[М.Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті]]нде «стандарттау, сертификаттау және [[метрология]]<nowiki></nowiki>» мамандығына, [[Еуразия ұлттық университеті]]нде [[заңгер]] мамандығына және [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]нде экономист мамандығына білім алған және сонымен қатар «Сапа менеджменті жүйесінің сәйкестігін растау бойынша» сарапшы-аудитор және Халықаралық инженерлік академиясының корреспондент мүшесі болып келеді.<ref name="zakonkz" /> == Мансабы == Өз саяси мансабын Шаққалиев [[Астана]] қаласы және [[Ақмола облысы]] бойынша «Кәсіпорындарды қайта ұйымдастыру және тарату агенттігі» ААҚ заң кеңесшісі болып бастаған.<ref name="ministry">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|title=Шаққалиев Арман Абайұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-21}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20231021150927/https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|date=2023-10-21}}</ref> 2001–2002 жылдары аралығында ол Қазақстан Мемлекеттік материалдық резервтер жөніндегі агенттіктің бас маманы, бөлім бастығы болса, бұдан кейін, 2004 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кіріс министрлігі|Мемлекеттік кіріс министрлігі]] Дәрменсіз борышкерлермен жұмыс жөніндегі комитеттің дәрменсіз кәсіпорындарды талдау және мониторингілеу басқармасының басшысы болды.<ref name="resmiy">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|title=Шаққалиев Арман Абайұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-22}}</ref> 2004 жылы ол «Қазақстан метрология институты» РМК директоры болып тағайындалды, бұл қызметте 2008 жылға дейін болды да, бұдан кейін 2016 жылғы сәуірге дейін [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК директоры болды.<ref name="resmiy" /> 2016–2018 жылдары аралығында Шаққалиев [[Еуразиялық Экономикалық комиссия]]ның Техникалық реттеу және аккредиттеу департаментінің директоры және 2018–2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Қазақстан Инвестициялар және даму министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы болды. 2019 жылдан 2020 жылға дейін ол — [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы. 2020 жылы ЕЭО-ға қайта оралып, Қазақстан Республикасынан Еуразиялық экономикалық комиссия алқасының мүшесі, ЕЭК Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі болып тағайындалды, бұл қызметте 2022 жылға дейін болды.<ref name="eldala" /> 2022 жылғы 11 қазанда Шаққалиев [[Қазақстан үкіметі]]нің қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция вице-министрі]] болып тағайындалды да, [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]тың ізбасары болды.<ref name="vitseministr">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638|title=Арман Шаққалиев ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2022-10-11|accessdate=2023-10-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231022092006/https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638|date=2023-10-22}}</ref> 2023 жылғы 2 қыркүйекте Шаққалиев [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]] болып тағайындалды.<ref name="aqorda" /> == Жеке өмірі == Арман Шаққалиев үйленген.<ref name="eldala" /> == Марапаттары == Арман Шаққалиевтың марапаттары:<ref name="eldala">{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/12438-shakkaliev-arman-abaevich|title=Арман Шаккалиев|lang=ru|publisher=eldala.kz|accessdate=2023-10-21}}</ref> * Стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі мемлекетаралық кеңестің (МГС) «Еңбек сіңіргені үшін» құрмет белгісі; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011); * [[Еуразиялық экономикалық одақ]]тың дамуына қосқан үлесі үшін (2019); * «Жыл патриоты» ведомстволық сыйлығы (2019); * [[Құрмет ордені]] (2021). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан сауда министрлері]] sp7r5a77yh3lbqf5t8bu1y8eg06uwxw 0 724556 3650645 3648578 2026-09-03T17:21:54Z Casserium 68287 3650645 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов | Шынайы есімі = | Суреті = Nurjan Nurjigitov (2023-12-20).jpg | Сурет ені = | Атауы = Нұржігітов, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз 2026 жылдан {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым құрылды, [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] ретінде [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]]'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Жамбыл облысы]]ның 10-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]] | Ту_2 = Zhambyl province seal.png | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 7 сәуір 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 4 қыркүйек 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаев]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] | Титулы_3 = [[Байзақ ауданы]]ның әкімі | Ту_3 = Zhambyl province seal.png | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = тамыз 2018 | Басқаруын аяқтады_3 = сәуір 2021 | Туған күні = 31.3.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Жамбыл облысы|Жамбыл облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/government/composition/nurzhigitov|title=Су ресурстары және ирригация министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]]дің ресми сайты|accessdate=2024-01-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104072028/https://primeminister.kz/government/composition/nurzhigitov|date=2024-01-04}}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = үйленген<ref name="eldala">{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/16939-nurzhigitov-nurzhan-moldiyarovich|title=Нуржан Нуржигитов|lang=ru|publisher=eldala.kz|date=2023-11-15|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104073124/https://eldala.kz/dannye/dosye/16939-nurzhigitov-nurzhan-moldiyarovich|date=2024-01-02}}</ref> | Балалары = 6 баласы бар<ref name="eldala" /><ref name="centrasia">{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1439273556|title=НУРЖИГИТОВ Нуржан Молдиярович|lang=ru|publisher=centrasia.org|accessdate=2024-01-04}}</ref> | Партиясы = | Білімі = [[Санкт-Петербург мемлекеттік аграрлық университеті|Ленинград ауылшаруашылық институты]] (1991)<br>Жамбыл гуманитарлық-техникалық университет (2008)<ref name="zakonkz" /> | Ғылыми дәрежесі = техника ғылымдарының кандидаты<ref name="informburo" /> | Мамандығы = инженер-механик (1991)<br>экономист (2008)<ref name="zakonkz" /> | Қолтаңбасы = | Сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/water?lang=kk Су ресурстары және ирригация министрлігінің ресми сайты] | Commons = Nurjan Nurjigitov | Марапаттары = }} '''Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов''' ([[31 наурыз]] [[1967 жыл]], [[Жамбыл облысы]]) — [[қазақстан]]дық саяси қайраткер, экономист, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]], 2022–2023 жылдары [[Жамбыл облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]].<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/m/amp/download/35414373|title=Нуржигитов Нуржан Молдиярович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2024-01-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104065846/https://online.zakon.kz/m/amp/download/35414373|date=2024-01-04}}</ref> == Жастық шағы және білімі == Нұржан Нұржігітов [[1967 жыл]]ғы [[31 наурыз]]да,<ref name="zakonkz" /> [[Жамбыл облысы]]нда<ref name="premyer" /> дүниеге келген. Нұржігітов — техника ғылымдарының кандидаты және [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің құрметті профессоры.<ref name="informburo" /> == Мансабы == Еңбек жолын Нұржігітов 1988 жылы, [[Санкт-Петербург мемлекеттік аграрлық университеті|Ленинград ауылшаруашылық институты]]нда техник, комендант болып бастаған.<ref name="premyer" /> 1991 жылы ол [[Жуалы ауданы]]нда, Максим Горький атындағы колхозында механик болды.<ref name="informburo" /> 1992–1996 жылдары ол Жуалы ауданындағы Төле би атындағы агроұйымның бас инженері болса, 1996–1997 жылдары ол Жуалы ауданы әкімі аппаратының ауыл шаруашылығы бөліміндегі бас маман болған.<ref name="centrasia" /> 1997 жылдан 2003 жылға дейін Нұржігітов Жуалы ауданы әкімдігінің экономика бөлімінде бас маман қызметінде болды, 2003–2006 жылдары ол Жуалы ауданы әкімдігінің бір бөлімін басқарып кетті. Одан кейін, 2008 жылға дейін ол әкімдіктің кәсіпкерлік бөліміне басшылық етті.<ref name="zakonkz" /> 2008 жылы ол аудандық әкімдіктен [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыс]]тық әкімдігі деңгейіне жетті, ол кезде ол облыс әкімінің ұйымдастыру-инспекторлық және кадр жұмысы бөлімінде облыс әкімінің бас инспекторы болған еді. 2008 жылдан 2011 жылға дейін Нұржігітов облыс әкімі аппаратының мемлекеттік қызмет көрсету сапасының мониторингі жөніндегі даму бөлімінің басшысы болса, 2011–2014 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Қазақстан Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]]нің Жамбыл облысы бойынша департаменті басшысының орынбасары болды. 2014–2015 жылдары ол Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Жамбыл облысы бойынша департаментінің Мемлекеттік қызмет және сыбайлас жемқорлықтың алдын алу басқармасының басшысы және 2015 жылғы тамыздан 2018 жылғы ақпанға дейін Жамбыл облысы әкімдігінің ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы болды. 2018 жылғы 23 ақпаннан тамызға дейін ол Жамбыл облысы әкімдігінің табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасының басшысы қызметінде болған. 2018 жылғы тамыздан 2021 жылғы сәуірге дейін Нұржігітов [[Байзақ ауданы]]ның әкімі болды. Одан кейін, 2022 жылғы 7 сәуірге дейін ол Жамбыл облысы әкімінің орынбасары қызметінде болды.<ref name="zakonkz" /> 2022 жылғы 7 сәуірде Нұржігітов [[Жамбыл облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref name="informburo">{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/nurzan-nurzigitov-zambyl-oblysynyn-akimi-bolyp-tagaiyndaldy|title=Нұржан Нұржігітов Жамбыл облысының әкімі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=informburo.kz|date=2022-04-07|accessdate=2024-01-02}}</ref> Нұржігітов әкімдігі тұсында Жамбыл облысында су жетіспеушілігі себебінен бірнеше ауданда төтенше жағдай жарияланып, дағдарыс орын алған.<ref name="azattiq" /> 2023 жылғы 4 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен Нұржан Нұржігітов жаңа құрылған<ref name="azattiq">{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32577536.html|title=Министром водных ресурсов назначен Нуржан Нуржигитов — экс-аким Жамбылской области, где ввели режим ЧС из-за нехватки воды|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-09-04|accessdate=2024-01-04}}</ref> [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] лауазымына тағайындалды да, бұрынғы барлық лауазымынан босатылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/nm-nurzhigitov-turaly-485536|title=Н.М. Нұржігітов туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт]]|date=2023-09-04|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104071836/https://www.akorda.kz/kz/nm-nurzhigitov-turaly-485536|date=2024-01-04}}</ref> 2023 жылғы 6 ақпан сол лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6038401-su-resurstary-zhne-irrigatsiya-ministr-ayta-taayyndaldy.html |title= Су ресурстары және ирригация министрі қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.zakon.kz |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-12}}</ref> == Жеке өмірі == Нұржан Нұржігітов үйленген, 6 баласы бар.<ref name="eldala" /><ref name="centrasia" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Жамбыл облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан су ресурстары және ирригация министрлері]] [[Санат:Қазақстан министрлері]] qibbhrqzpigyb75897sn3uoprij8hnx 3650646 3650645 2026-09-03T17:22:55Z Casserium 68287 /* */ 3650646 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов | Шынайы есімі = | Суреті = Nurjan Nurjigitov (2023-12-20).jpg | Сурет ені = | Атауы = Нұржігітов, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2023 жылдан бастап<br>(28 тамыз–3 қыркүйек 2026 жылдан {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым құрылды, [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] ретінде [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]]'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Жамбыл облысы]]ның 10-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]] | Ту_2 = Zhambyl province seal.png | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 7 сәуір 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 4 қыркүйек 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаев]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] | Титулы_3 = [[Байзақ ауданы]]ның әкімі | Ту_3 = Zhambyl province seal.png | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = тамыз 2018 | Басқаруын аяқтады_3 = сәуір 2021 | Туған күні = 31.3.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Жамбыл облысы|Жамбыл облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/government/composition/nurzhigitov|title=Су ресурстары және ирригация министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]]дің ресми сайты|accessdate=2024-01-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104072028/https://primeminister.kz/government/composition/nurzhigitov|date=2024-01-04}}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = үйленген<ref name="eldala">{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/16939-nurzhigitov-nurzhan-moldiyarovich|title=Нуржан Нуржигитов|lang=ru|publisher=eldala.kz|date=2023-11-15|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104073124/https://eldala.kz/dannye/dosye/16939-nurzhigitov-nurzhan-moldiyarovich|date=2024-01-02}}</ref> | Балалары = 6 баласы бар<ref name="eldala" /><ref name="centrasia">{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1439273556|title=НУРЖИГИТОВ Нуржан Молдиярович|lang=ru|publisher=centrasia.org|accessdate=2024-01-04}}</ref> | Партиясы = | Білімі = [[Санкт-Петербург мемлекеттік аграрлық университеті|Ленинград ауылшаруашылық институты]] (1991)<br>Жамбыл гуманитарлық-техникалық университет (2008)<ref name="zakonkz" /> | Ғылыми дәрежесі = техника ғылымдарының кандидаты<ref name="informburo" /> | Мамандығы = инженер-механик (1991)<br>экономист (2008)<ref name="zakonkz" /> | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Nurjan Nurjigitov | Марапаттары = }} '''Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов''' ([[31 наурыз]] [[1967 жыл]], [[Жамбыл облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер және экономист, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]], 2022–2023 жылдары [[Жамбыл облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]].<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/m/amp/download/35414373|title=Нуржигитов Нуржан Молдиярович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2024-01-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104065846/https://online.zakon.kz/m/amp/download/35414373|date=2024-01-04}}</ref> == Жастық шағы және білімі == Нұржан Нұржігітов [[1967 жыл]]ғы [[31 наурыз]]да,<ref name="zakonkz" /> [[Жамбыл облысы]]нда<ref name="premyer" /> дүниеге келген. Нұржігітов — техника ғылымдарының кандидаты және [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің құрметті профессоры.<ref name="informburo" /> == Мансабы == Еңбек жолын Нұржігітов 1988 жылы, [[Санкт-Петербург мемлекеттік аграрлық университеті|Ленинград ауылшаруашылық институты]]нда техник, комендант болып бастаған.<ref name="premyer" /> 1991 жылы ол [[Жуалы ауданы]]нда, Максим Горький атындағы колхозында механик болды.<ref name="informburo" /> 1992–1996 жылдары ол Жуалы ауданындағы Төле би атындағы агроұйымның бас инженері болса, 1996–1997 жылдары ол Жуалы ауданы әкімі аппаратының ауыл шаруашылығы бөліміндегі бас маман болған.<ref name="centrasia" /> 1997 жылдан 2003 жылға дейін Нұржігітов Жуалы ауданы әкімдігінің экономика бөлімінде бас маман қызметінде болды, 2003–2006 жылдары ол Жуалы ауданы әкімдігінің бір бөлімін басқарып кетті. Одан кейін, 2008 жылға дейін ол әкімдіктің кәсіпкерлік бөліміне басшылық етті.<ref name="zakonkz" /> 2008 жылы ол аудандық әкімдіктен [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыс]]тық әкімдігі деңгейіне жетті, ол кезде ол облыс әкімінің ұйымдастыру-инспекторлық және кадр жұмысы бөлімінде облыс әкімінің бас инспекторы болған еді. 2008 жылдан 2011 жылға дейін Нұржігітов облыс әкімі аппаратының мемлекеттік қызмет көрсету сапасының мониторингі жөніндегі даму бөлімінің басшысы болса, 2011–2014 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Қазақстан Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]]нің Жамбыл облысы бойынша департаменті басшысының орынбасары болды. 2014–2015 жылдары ол Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Жамбыл облысы бойынша департаментінің Мемлекеттік қызмет және сыбайлас жемқорлықтың алдын алу басқармасының басшысы және 2015 жылғы тамыздан 2018 жылғы ақпанға дейін Жамбыл облысы әкімдігінің ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы болды. 2018 жылғы 23 ақпаннан тамызға дейін ол Жамбыл облысы әкімдігінің табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасының басшысы қызметінде болған. 2018 жылғы тамыздан 2021 жылғы сәуірге дейін Нұржігітов [[Байзақ ауданы]]ның әкімі болды. Одан кейін, 2022 жылғы 7 сәуірге дейін ол Жамбыл облысы әкімінің орынбасары қызметінде болды.<ref name="zakonkz" /> 2022 жылғы 7 сәуірде Нұржігітов [[Жамбыл облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref name="informburo">{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/nurzan-nurzigitov-zambyl-oblysynyn-akimi-bolyp-tagaiyndaldy|title=Нұржан Нұржігітов Жамбыл облысының әкімі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=informburo.kz|date=2022-04-07|accessdate=2024-01-02}}</ref> Нұржігітов әкімдігі тұсында Жамбыл облысында су жетіспеушілігі себебінен бірнеше ауданда төтенше жағдай жарияланып, дағдарыс орын алған.<ref name="azattiq" /> 2023 жылғы 4 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен Нұржан Нұржігітов жаңа құрылған<ref name="azattiq">{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32577536.html|title=Министром водных ресурсов назначен Нуржан Нуржигитов — экс-аким Жамбылской области, где ввели режим ЧС из-за нехватки воды|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-09-04|accessdate=2024-01-04}}</ref> [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] лауазымына тағайындалды да, бұрынғы барлық лауазымынан босатылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/nm-nurzhigitov-turaly-485536|title=Н.М. Нұржігітов туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт]]|date=2023-09-04|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104071836/https://www.akorda.kz/kz/nm-nurzhigitov-turaly-485536|date=2024-01-04}}</ref> 2023 жылғы 6 ақпан сол лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6038401-su-resurstary-zhne-irrigatsiya-ministr-ayta-taayyndaldy.html |title= Су ресурстары және ирригация министрі қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.zakon.kz |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-12}}</ref> == Жеке өмірі == Нұржан Нұржігітов үйленген, 6 баласы бар.<ref name="eldala" /><ref name="centrasia" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Жамбыл облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан су ресурстары және ирригация министрлері]] [[Санат:Қазақстан министрлері]] 84z0vsvb2jb31uin7qvy4691uenzztu 3650647 3650646 2026-09-03T17:23:29Z Casserium 68287 /* */ 3650647 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов | Шынайы есімі = | Суреті = Nurjan Nurjigitov (2023-12-20).jpg | Сурет ені = | Атауы = Нұржігітов, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2023 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым құрылды, [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] ретінде [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]]'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Жамбыл облысы]]ның 10-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]] | Ту_2 = Zhambyl province seal.png | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 7 сәуір 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 4 қыркүйек 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаев]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] | Титулы_3 = [[Байзақ ауданы]]ның әкімі | Ту_3 = Zhambyl province seal.png | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = тамыз 2018 | Басқаруын аяқтады_3 = сәуір 2021 | Туған күні = 31.3.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Жамбыл облысы|Жамбыл облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/government/composition/nurzhigitov|title=Су ресурстары және ирригация министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]]дің ресми сайты|accessdate=2024-01-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104072028/https://primeminister.kz/government/composition/nurzhigitov|date=2024-01-04}}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = үйленген<ref name="eldala">{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/16939-nurzhigitov-nurzhan-moldiyarovich|title=Нуржан Нуржигитов|lang=ru|publisher=eldala.kz|date=2023-11-15|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104073124/https://eldala.kz/dannye/dosye/16939-nurzhigitov-nurzhan-moldiyarovich|date=2024-01-02}}</ref> | Балалары = 6 баласы бар<ref name="eldala" /><ref name="centrasia">{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1439273556|title=НУРЖИГИТОВ Нуржан Молдиярович|lang=ru|publisher=centrasia.org|accessdate=2024-01-04}}</ref> | Партиясы = | Білімі = [[Санкт-Петербург мемлекеттік аграрлық университеті|Ленинград ауылшаруашылық институты]] (1991)<br>Жамбыл гуманитарлық-техникалық университет (2008)<ref name="zakonkz" /> | Ғылыми дәрежесі = техника ғылымдарының кандидаты<ref name="informburo" /> | Мамандығы = инженер-механик (1991)<br>экономист (2008)<ref name="zakonkz" /> | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Nurjan Nurjigitov | Марапаттары = }} '''Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов''' ([[31 наурыз]] [[1967 жыл]], [[Жамбыл облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер және экономист, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]], 2022–2023 жылдары [[Жамбыл облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]].<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/m/amp/download/35414373|title=Нуржигитов Нуржан Молдиярович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2024-01-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104065846/https://online.zakon.kz/m/amp/download/35414373|date=2024-01-04}}</ref> == Жастық шағы және білімі == Нұржан Нұржігітов [[1967 жыл]]ғы [[31 наурыз]]да,<ref name="zakonkz" /> [[Жамбыл облысы]]нда<ref name="premyer" /> дүниеге келген. Нұржігітов — техника ғылымдарының кандидаты және [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің құрметті профессоры.<ref name="informburo" /> == Мансабы == Еңбек жолын Нұржігітов 1988 жылы, [[Санкт-Петербург мемлекеттік аграрлық университеті|Ленинград ауылшаруашылық институты]]нда техник, комендант болып бастаған.<ref name="premyer" /> 1991 жылы ол [[Жуалы ауданы]]нда, Максим Горький атындағы колхозында механик болды.<ref name="informburo" /> 1992–1996 жылдары ол Жуалы ауданындағы Төле би атындағы агроұйымның бас инженері болса, 1996–1997 жылдары ол Жуалы ауданы әкімі аппаратының ауыл шаруашылығы бөліміндегі бас маман болған.<ref name="centrasia" /> 1997 жылдан 2003 жылға дейін Нұржігітов Жуалы ауданы әкімдігінің экономика бөлімінде бас маман қызметінде болды, 2003–2006 жылдары ол Жуалы ауданы әкімдігінің бір бөлімін басқарып кетті. Одан кейін, 2008 жылға дейін ол әкімдіктің кәсіпкерлік бөліміне басшылық етті.<ref name="zakonkz" /> 2008 жылы ол аудандық әкімдіктен [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыс]]тық әкімдігі деңгейіне жетті, ол кезде ол облыс әкімінің ұйымдастыру-инспекторлық және кадр жұмысы бөлімінде облыс әкімінің бас инспекторы болған еді. 2008 жылдан 2011 жылға дейін Нұржігітов облыс әкімі аппаратының мемлекеттік қызмет көрсету сапасының мониторингі жөніндегі даму бөлімінің басшысы болса, 2011–2014 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Қазақстан Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]]нің Жамбыл облысы бойынша департаменті басшысының орынбасары болды. 2014–2015 жылдары ол Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Жамбыл облысы бойынша департаментінің Мемлекеттік қызмет және сыбайлас жемқорлықтың алдын алу басқармасының басшысы және 2015 жылғы тамыздан 2018 жылғы ақпанға дейін Жамбыл облысы әкімдігінің ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы болды. 2018 жылғы 23 ақпаннан тамызға дейін ол Жамбыл облысы әкімдігінің табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасының басшысы қызметінде болған. 2018 жылғы тамыздан 2021 жылғы сәуірге дейін Нұржігітов [[Байзақ ауданы]]ның әкімі болды. Одан кейін, 2022 жылғы 7 сәуірге дейін ол Жамбыл облысы әкімінің орынбасары қызметінде болды.<ref name="zakonkz" /> 2022 жылғы 7 сәуірде Нұржігітов [[Жамбыл облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref name="informburo">{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/nurzan-nurzigitov-zambyl-oblysynyn-akimi-bolyp-tagaiyndaldy|title=Нұржан Нұржігітов Жамбыл облысының әкімі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=informburo.kz|date=2022-04-07|accessdate=2024-01-02}}</ref> Нұржігітов әкімдігі тұсында Жамбыл облысында су жетіспеушілігі себебінен бірнеше ауданда төтенше жағдай жарияланып, дағдарыс орын алған.<ref name="azattiq" /> 2023 жылғы 4 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен Нұржан Нұржігітов жаңа құрылған<ref name="azattiq">{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32577536.html|title=Министром водных ресурсов назначен Нуржан Нуржигитов — экс-аким Жамбылской области, где ввели режим ЧС из-за нехватки воды|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-09-04|accessdate=2024-01-04}}</ref> [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] лауазымына тағайындалды да, бұрынғы барлық лауазымынан босатылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/nm-nurzhigitov-turaly-485536|title=Н.М. Нұржігітов туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт]]|date=2023-09-04|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104071836/https://www.akorda.kz/kz/nm-nurzhigitov-turaly-485536|date=2024-01-04}}</ref> 2023 жылғы 6 ақпан сол лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6038401-su-resurstary-zhne-irrigatsiya-ministr-ayta-taayyndaldy.html |title= Су ресурстары және ирригация министрі қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.zakon.kz |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-12}}</ref> == Жеке өмірі == Нұржан Нұржігітов үйленген, 6 баласы бар.<ref name="eldala" /><ref name="centrasia" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Жамбыл облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан су ресурстары және ирригация министрлері]] [[Санат:Қазақстан министрлері]] owxvgam2wjnwl57udor3re54kk83pot 2 725520 3650592 3650244 2026-09-03T13:46:23Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3650592 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]], [[Қаржылық қызметтер]], [[Баламалы қаржылық қызметтер]], [[Қаржылық талдаушы]], [[Қаржылық талдау]], [[Қаржылық есептілік]], [[Қаржылық коэффициент]], [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]], [[IFRS 16]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]], [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]], [[Commerzbank]], [[U.S. Bancorp]], [[Bank of Jiangsu]], [[Bank of Beijing]], [[Huaxia Bank]], [[Capital One]], [[PNC Financial Services]], [[Danske Bank]], [[Itaú Unibanco]], [[KB Financial Group]], [[Truist Financial]], [[Shinhan Financial Group]], [[Norinchukin Bank]], [[OCBC Bank]], [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]], [[Bank of Ningbo]], [[Erste Group]], [[China Guangfa Bank]], [[HDFC Bank]], [[ABN AMRO]], [[Nationwide Building Society]], [[China Zheshang Bank]], [[Resona Holdings]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 6oqn0xpqjyjb9ixdjxfpfa9yorhj81e 0 728314 3650665 3649494 2026-09-03T18:18:03Z Casserium 68287 3650665 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = үкімет басшысы | Қазақша есімі = Олжас Абайұлы Бектенов | Шынайы есімі = | Суреті = Olzhas Bektenov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2024 | Титулы = 12-[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] | Ту = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті = | Басқара бастады = 6 ақпан 2024 жылдан бастап<br>(28–31 тамыз 2026 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}}) | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] Басшысы | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 3 сәуір 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 6 ақпан 2024 | Ізашары_2 = [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] | Ізбасары_2 = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі|Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі]]нің төрағасы | Ту_3 = Герб Агентства РК по противодействию коррупции.png | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = 25 ақпан 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 3 сәуір 2023 | Ізашары_3 = [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] | Ізбасары_3 = [[Асхат Жұмағалиұлы Жұмағали|Асхат Жұмағали]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі|Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі]] төрағасының бірінші орынбасары | Ту_4 = Герб Агентства РК по противодействию коррупции.png | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 20 маусым 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 25 ақпан 2022 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Дмитрий Михайлович Малахов|Дмитрий Малахов]] | тақырыпша1_4 = Төрағасы | мәтін1_4 = [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]]<br>[[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі]] төрағасының орынбасары | Ту_5 = Герб Агентства РК по противодействию коррупции.png | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 1 маусым 2018 | Басқаруын аяқтады_5 = 20 маусым 2019 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | тақырыпша1_5 = Төрағасы | мәтін1_5 = [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] | Туған күні = 13.12.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Салтанат Айдарқызы Ағыбаева | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Жемқорлыққа қарсы қызметтің Генерал-лейтенанты | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] (2001) | Ғылыми дәрежесі = заң ғылымдарының кандидаты | Мамандығы = заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Oljas Bektenov | Марапаттары = {{Қатар |{{2 дәрежелі Айбын ордені}} |{{2 дәрежелі Даңқ ордені}} }} }} '''Олжас Абайұлы Бектенов''' ([[13 желтоқсан]] [[1980 жыл]], [[Алматы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, заңгер және 2024 жылғы 6 ақпаннан бергі [[Қазақстан премьер-министрі]]. Бұрын Бектенов [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы (2023–2024), [[Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі|Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі]]нің (Антикор) төрағасы (2022–2023) сияқты лауазымдар иесі болған.<ref name="zakonkz">{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=37121274 |title= Бектенов Олжас Абаевич (персональная справка) |lang= ru |publisher= online.zakon.kz |accessdate= 2024-03-03}}</ref> == Білімі == 2001 жылы Олжас Бектенов [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]]ндағы [[заңгер]] мамандығы бойынша оқуын бітірді. 2005 жылы Бектенов заң ғылымдарының кандидаты болды.<ref>{{Cite web|url= https://mezgil.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=1&id=5088 |title= Мемлекеттік басқарудың жаңа кезеңі: Үкіметті Олжас Бектенов тізгіндеді |lang= kk |publisher= Мезгіл.kz |date= 2024-02-06 |accessdate= 2027-03-03}}</ref> Оның [[орыс тілі|орысша]] диссертациясының тақырыбы «Қазақстан Республикасында кәмелетке толмағандардың әкімшілік құқық бұзушылықтарының алдын алудың ұйымдастырушылық-құқықтық мәселелері»{{efn|{{lang-ru|Организационно-правовые проблемы предупреждения административной деликтности несовершеннолетних в Республике Казахстан}}}} болған.<ref>{{Cite web|url= https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br804818 |title= Организационно-правовые проблемы предупреждения административной деликтности несовершеннолетних в Республике Казахстан: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата юридических наук: 12.00.02 / Бектенов Олжас Абаевич |lang= ru |publisher= Беларусь Ұлттық кітапханасының электронды каталогы |accessdate= 2024-03-03}}</ref> == Еңбек жолы == Өз еңбек жолын Бектенов 2002 жылы [[Алматы]] қаласы Әділет басқармасы бөлімінің бас маманы ретінде бастады.<ref name="premyer">{{Cite web|url= https://primeminister.kz/government/composition/bektenov |title= Премьер-Министр |lang= kk |publisher= [[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-03-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240303173217/https://primeminister.kz/government/composition/bektenov |date= 2024-03-03}}</ref> Бұл қызметте ол 2005 жылға дейін болды.<ref name="zakonkz" /> 2005–2006 жылдары ол [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] кеңсесінің заң бөлімінің сарапшысы, бас сарапшысы болды. Одан кейін ол 2009 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нде жұмыс істеді. 2009 жылдан 2012 жылға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]]нің Тіркеу қызметі және құқықтық көмек көрсету комитеті төрағасының орынбасары болды. 2012 жылы ол — [[Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі|Экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі]]нің (қаржы полициясы) орталық аппаратында департамент бастығы. Бұл қызметі 2014 жылы аяқталды. 2015–2016 жылдары ол [[Астана]] қаласының мемлекеттік сатып алу басқармасын, [[Астана әкімі]]нің аппаратын, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының хатшылығын басқарса, 2016–2017 жылдары [[Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі|Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл Ұлттық бюросы]]ның (Антикор) [[Астана]] қаласы бойынша департаментінің басшысы болған.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201507140030&ysclid=mluy827nnu392580658 Кадровые перестановки. Новые назначения в МИР, акиматах Астаны и ВКО]</ref> 2017 жылдан 2018 жылға дейін ол [[Ақмола облысы]] [[Ақмола облыстық әкімдігі|әкімі]]нің орынбасары және 2018 жылдан 2019 жылға дейін ол [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі]] төрағасының орынбасары еді. 2019–2022 жылдары Бектенов Антикор төрағасының бірінші орынбасары болса, 2022–2023 жылдары ол бұл агенттіктің төрағасы болған. 2023 жылғы 3 сәуірден бастап ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің]] басшысы қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|url= https://sputnik.kz/20240206/qazaqstan-zhana-premer-ministr-tagayyndaldy-42080619.html |title= Қазақстан үкіметін Олжас Бектенов басқарады |lang= kk |publisher= SPUTNIK |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-03-03}}</ref> === Премьер-министр (2024–2026) === {{Толық мақала|Олжас Бектенов үкіметі}} 2024 жылғы 5 ақпанда [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|премьер Әлихан Смайылов басқарған үкімет]]ті қызметінен босатты да,<ref>{{Cite web|url= https://www.ar.egemen.kz/article/357560-smayylov-basqarghan-ukimet-nege-otstavkagha-ketti-prezident-naqty-dgauap-berdi |title= Смайылов басқарған Үкімет неге отставкаға кетті? Президент нақты жауап берді |lang= kk |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-03-03}}</ref> 6 ақпанда Олжас Бектеновті елдің жаңа [[Қазақстан премьер-министрі|премьер-министрі]] болып тағайындады. Бектеновтің кандидатурасын [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің 69 [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|депутаты]] қолдаса, 7 депутат дауыс беруден қалыс қалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.ar.egemen.kz/article/357560-smayylov-basqarghan-ukimet-nege-otstavkagha-ketti-prezident-naqty-dgauap-berdi |title= Смайылов басқарған Үкімет неге отставкаға кетті? Президент нақты жауап берді |lang= kk |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-03-03}}</ref> 2026 жылғы 28 тамыздағы [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұңғыш сессиясында Президент Тоқаев Олжас Бектенов үкіметін отставкаға жіберді де, келесі үкіметтің тағайындалмайынша оны уақытша міндетін атқарушы қылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> 31 тамызда ол премьер болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/oa-bektenovti-tagayyndau-turaly-317208 |title=О.А. Бектеновті тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]] |date=2026-08-31 |accessdate=2026-08-31}}</ref> == Марапаттары және атақтары == Олжас Бектенов 2-дәрежелі «[[Айбын ордені|Айбын]]<nowiki/>» (2014), 2-дәрежелі «[[Даңқ ордені|Даңқ]]<nowiki/>» (2021) ордендерімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.zakon.kz/sayasat/6038366-premerministrlkke-synylan-olzhas-bektenov-turaly-ne-belgl.html |title= Премьер-министрлікке ұсынылған Олжас Бектенов туралы не белгілі |lang= kk |publisher= zakon.kz |date= 2024-02-06 |accessdate= 2027-03-03}}</ref> Оған қоса Бектенов — Жемқорлыққа қарсы қызметтің [[генерал-лейтенант]]ы.<ref name="zakonkz" /> == Жеке өмірі == Олжас Бектенов үйленген және оның үш баласы бар.<ref name="zakonkz" /> «Бектенов — [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]тың күйеу баласы» деген ақпарат халық та, БАҚ арасында да көп тараған. 2025 жылғы шілдеде Бектеновтің өзі бұл ақпаратты жоққа шығарғандай болды, алайда өз қайын атасының тегін айтпай-ақ қойды.<ref>{{Cite web|url=https://ru.qaz365.kz/politics/13959-olzhas-bektenov-ziat-adilbeka-dzhaksybekova-premer-ministr-otvetil-na-slukhi/ |title=Олжас Бектенов зять Адильбека Джаксыбекова? Премьер-министр ответил на слухи |lang=ru |work=ru.qaz365.kz |date=2025-07-15 |accessdate=2025-07-17}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} {{Қазақстан үкіметі басшылары}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Бектенов, Олжас Абайұлы}} [[Санат:Қазақстан премьер-министрлері]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Заң ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] svtqqwdc9vncccabwavdq2vkobz3hng 0 728513 3650641 3650425 2026-09-03T17:18:14Z Casserium 68287 3650641 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шыңғыс Сайранұлы Әрінов | Шынайы есімі = | Суреті = Шыңғыс Әрінов (51751).jpg | Сурет ені = | Атауы = Әрінов, 2024 жыл | Титулы = 7-[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту = Mchs emblem.gif | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті = | Басқара бастады = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Ізашары = [[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]] | Ізбасары = [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] бастығының орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 6 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 6 ақпан 2024 | Ізашары_2 = [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] | Ізбасары_2 = [[Роман Алмаханұлы Төреханов|Роман Төреханов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = | Туған күні = 29.10.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 2006– | Құрамында болды = {{Байрақ|Қазақстан}} | Әскер түрі = {{ublist |[[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметі]] |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Қазақстан Төтенше жағдайлар министрлігі]] }} | Атағы = [[Сурет:17-RKGF-MG.svg|30px]]<br>[[Генерал-майор]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[[Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы]] |[[Азаматтық авиация академиясы]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|Халықаралық қатынастар|құқықтану|тасымал және көлік}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Шыңғыс Сайранұлы Әрінов''' ([[29 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, генерал-лейтенант, 2024 жылдан 2026 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]]. == Білімі == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітірген. Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясында «Құқықтану», Азаматтық авиация академиясында «Тасымалды, қозғалысты ұйымдастыру және көлікті пайдалану» бойынша білім алған. == Еңбек жолы == 2006-2022 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің кадрында әртүрлі офицерлік және басшы лауазымдарда қызмет атқарды. 2022 жылы ҚР Президентінің Өкімімен ҚР Мемлекеттік күзет қызметі бастығының орынбасары — Президент күзет қызметінің бастығы болып тағайындалды. 2024 жылы 6 ақпанда Қазақстан республикасының Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды. 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы барысында Әрінов қызметінен босатылды. == Марапаттары == ІІ, ІІІ дәрежелі «Елбасының қауіпсіздігін айбынды атқарғаны үшін» медалімен және «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметіне 25 жыл», «Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медальдарымен, сондай-ақ ҚР Президентінің атынан алғыс хаттармен марапатталған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/qrln-shynghys-arinov/ Шыңғыс Әрінов Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Әрінов, Шыңғыс Сайранұлы}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] oqnpmgtwcyj7f7uc2lfnceuuq0ix1ej 3650767 3650641 2026-09-04T05:38:49Z Nurken 111493 /* */ 3650767 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шыңғыс Сайранұлы Әрінов | Шынайы есімі = | Суреті = Шыңғыс Әрінов (51751).jpg | Сурет ені = | Атауы = Әрінов, 2024 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның әкімі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = 7-[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту_2 = Mchs emblem.gif | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Ізашары_2 = [[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]] | Ізбасары_2 = [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] бастығының орынбасары | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 6 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Ізашары_3 = [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] | Ізбасары_3 = [[Роман Алмаханұлы Төреханов|Роман Төреханов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = | Туған күні = 29.10.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 2006– | Құрамында болды = {{Байрақ|Қазақстан}} | Әскер түрі = {{ublist |[[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметі]] |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Қазақстан Төтенше жағдайлар министрлігі]] }} | Атағы = [[Сурет:17-RKGF-MG.svg|30px]]<br>[[Генерал-майор]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[[Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы]] |[[Азаматтық авиация академиясы]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|Халықаралық қатынастар|құқықтану|тасымал және көлік}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Шыңғыс Сайранұлы Әрінов''' ([[29 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, генерал-лейтенант, 2024 жылдан 2026 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]]. == Білімі == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітірген. Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясында «Құқықтану», Азаматтық авиация академиясында «Тасымалды, қозғалысты ұйымдастыру және көлікті пайдалану» бойынша білім алған. == Еңбек жолы == 2006-2022 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің кадрында әртүрлі офицерлік және басшы лауазымдарда қызмет атқарды. 2022 жылы ҚР Президентінің Өкімімен ҚР Мемлекеттік күзет қызметі бастығының орынбасары — Президент күзет қызметінің бастығы болып тағайындалды. 2024 жылы 6 ақпанда Қазақстан республикасының Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды. 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы барысында Әрінов қызметінен босатылды. == Марапаттары == ІІ, ІІІ дәрежелі «Елбасының қауіпсіздігін айбынды атқарғаны үшін» медалімен және «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметіне 25 жыл», «Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медальдарымен, сондай-ақ ҚР Президентінің атынан алғыс хаттармен марапатталған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/qrln-shynghys-arinov/ Шыңғыс Әрінов Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Әрінов, Шыңғыс Сайранұлы}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] jtyy8q0aatbocb1q6r4spu8cq37ftxk 3650769 3650767 2026-09-04T05:40:31Z Nurken 111493 /* */ 3650769 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шыңғыс Сайранұлы Әрінов | Шынайы есімі = | Суреті = Шыңғыс Әрінов (51751).jpg | Сурет ені = | Атауы = Әрінов, 2024 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның әкімі | Ту = Алматы облысы герб.png | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = 7-[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту_2 = Mchs emblem.gif | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Ізашары_2 = [[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]] | Ізбасары_2 = [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] бастығының орынбасары | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 6 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Ізашары_3 = [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] | Ізбасары_3 = [[Роман Алмаханұлы Төреханов|Роман Төреханов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = | Туған күні = 29.10.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 2006– | Құрамында болды = {{Байрақ|Қазақстан}} | Әскер түрі = {{ublist |[[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметі]] |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Қазақстан Төтенше жағдайлар министрлігі]] }} | Атағы = [[Сурет:17-RKGF-MG.svg|30px]]<br>[[Генерал-майор]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[[Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы]] |[[Азаматтық авиация академиясы]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|Халықаралық қатынастар|құқықтану|тасымал және көлік}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Шыңғыс Сайранұлы Әрінов''' ([[29 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, генерал-лейтенант, 2026 жылғы қыркүйектен [[Алматы облысы]]ның әкімі және 2024 жылдан 2026 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]]. == Білімі == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітірген. Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясында «Құқықтану», Азаматтық авиация академиясында «Тасымалды, қозғалысты ұйымдастыру және көлікті пайдалану» бойынша білім алған. == Еңбек жолы == 2006-2022 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің кадрында әртүрлі офицерлік және басшы лауазымдарда қызмет атқарды. 2022 жылы ҚР Президентінің Өкімімен ҚР Мемлекеттік күзет қызметі бастығының орынбасары — Президент күзет қызметінің бастығы болып тағайындалды. 2024 жылы 6 ақпанда Қазақстан республикасының Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды. 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы барысында Әрінов қызметінен босатылды. == Марапаттары == ІІ, ІІІ дәрежелі «Елбасының қауіпсіздігін айбынды атқарғаны үшін» медалімен және «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметіне 25 жыл», «Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медальдарымен, сондай-ақ ҚР Президентінің атынан алғыс хаттармен марапатталған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/qrln-shynghys-arinov/ Шыңғыс Әрінов Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Әрінов, Шыңғыс Сайранұлы}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] feijve0mebzgvd72hh462f53bizetra 3650774 3650769 2026-09-04T05:42:51Z Nurken 111493 3650774 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шыңғыс Сайранұлы Әрінов | Шынайы есімі = | Суреті = Шыңғыс Әрінов (51751).jpg | Сурет ені = | Атауы = Әрінов, 2024 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның әкімі | Ту = Алматы облысы герб.png | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = 7-[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту_2 = Mchs emblem.gif | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Ізашары_2 = [[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]] | Ізбасары_2 = [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] бастығының орынбасары | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 6 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Ізашары_3 = [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] | Ізбасары_3 = [[Роман Алмаханұлы Төреханов|Роман Төреханов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = | Туған күні = 29.10.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 2006– | Құрамында болды = {{Байрақ|Қазақстан}} | Әскер түрі = {{ublist |[[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметі]] |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Қазақстан Төтенше жағдайлар министрлігі]] }} | Атағы = [[Сурет:17-RKGF-MG.svg|30px]]<br>[[Генерал-майор]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[[Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы]] |[[Азаматтық авиация академиясы]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|Халықаралық қатынастар|құқықтану|тасымал және көлік}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Шыңғыс Сайранұлы Әрінов''' ([[29 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, генерал-лейтенант, 2026 жылғы қыркүйектен [[Алматы облысы]]ның әкімі және 2024 жылдан 2026 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]]. == Білімі == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітірген. Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясында «Құқықтану», Азаматтық авиация академиясында «Тасымалды, қозғалысты ұйымдастыру және көлікті пайдалану» бойынша білім алған. == Еңбек жолы == 2006-2022 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің кадрында әртүрлі офицерлік және басшы лауазымдарда қызмет атқарды. 2022 жылы ҚР Президентінің Өкімімен ҚР Мемлекеттік күзет қызметі бастығының орынбасары — Президент күзет қызметінің бастығы болып тағайындалды. 2024 жылы 6 ақпанда Қазақстан республикасының Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды. 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы барысында Әрінов қызметінен босатылды. Келесі күні ол [[Алматы облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/shs-arinovti-tagayyndau-turaly-483116 |title=Ш.С. Әріновті тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> == Марапаттары == ІІ, ІІІ дәрежелі «Елбасының қауіпсіздігін айбынды атқарғаны үшін» медалімен және «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметіне 25 жыл», «Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медальдарымен, сондай-ақ ҚР Президентінің атынан алғыс хаттармен марапатталған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/qrln-shynghys-arinov/ Шыңғыс Әрінов Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Әрінов, Шыңғыс Сайранұлы}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] qh6twj8t7ok9h4reiw10nf0audvttry 3650786 3650774 2026-09-04T06:11:52Z Nurken 111493 3650786 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шыңғыс Сайранұлы Әрінов | Шынайы есімі = | Суреті = Шыңғыс Әрінов (51751).jpg | Сурет ені = | Атауы = Әрінов, 2024 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның 11-әкімі | Ту = Алматы облысы герб.png | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = 7-[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту_2 = Mchs emblem.gif | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Ізашары_2 = [[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]] | Ізбасары_2 = [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] бастығының орынбасары | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 6 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Ізашары_3 = [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] | Ізбасары_3 = [[Роман Алмаханұлы Төреханов|Роман Төреханов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = | Туған күні = 29.10.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 2006– | Құрамында болды = {{Байрақ|Қазақстан}} | Әскер түрі = {{ublist |[[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметі]] |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Қазақстан Төтенше жағдайлар министрлігі]] }} | Атағы = [[Сурет:17-RKGF-MG.svg|30px]]<br>[[Генерал-майор]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[[Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы]] |[[Азаматтық авиация академиясы]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|Халықаралық қатынастар|құқықтану|тасымал және көлік}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Шыңғыс Сайранұлы Әрінов''' ([[29 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, генерал-лейтенант, 2026 жылғы қыркүйектен [[Алматы облысы]]ның әкімі және 2024 жылдан 2026 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]]. == Білімі == Әрінов [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]н халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітірген, Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясында «Құқықтану», Азаматтық авиация академиясында «Тасымалды, қозғалысты ұйымдастыру және көлікті пайдалану» бойынша білім алған. == Еңбек жолы == 2006–2022 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің кадрында әртүрлі офицерлік және басшы лауазымдарда қызмет атқарды. 2022 жылы ҚР Президентінің Өкімімен ҚР Мемлекеттік күзет қызметі бастығының орынбасары — Президент күзет қызметінің бастығы болып тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпанда Қазақстан республикасының Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды. 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы барысында Әрінов қызметінен босатылды. Келесі күні ол [[Алматы облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/shs-arinovti-tagayyndau-turaly-483116 |title=Ш.С. Әріновті тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> == Марапаттары == Әрінов ІІ, ІІІ дәрежелі «Елбасының қауіпсіздігін айбынды атқарғаны үшін» медалімен және «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметіне 25 жыл», «Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медальдарымен, сондай-ақ ҚР Президентінің атынан алғыс хаттармен марапатталған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/qrln-shynghys-arinov/ Шыңғыс Әрінов Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Әрінов, Шыңғыс Сайранұлы}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] [[Санат:Алматы облысы әкімдері]] ct61g4joozm5wm98w65yb8aw4et9tfi 3650818 3650786 2026-09-04T08:12:47Z Nurken 111493 3650818 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шыңғыс Сайранұлы Әрінов | Шынайы есімі = | Суреті = Шыңғыс Әрінов (51751).jpg | Сурет ені = | Атауы = Әрінов, 2024 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның 11-әкімі | Ту = Герб Алматинской области.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = 7-[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту_2 = Mchs emblem.gif | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Ізашары_2 = [[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]] | Ізбасары_2 = [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] бастығының орынбасары | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 6 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Ізашары_3 = [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] | Ізбасары_3 = [[Роман Алмаханұлы Төреханов|Роман Төреханов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = | Туған күні = 29.10.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 2006– | Құрамында болды = {{Байрақ|Қазақстан}} | Әскер түрі = {{ublist |[[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметі]] |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Қазақстан Төтенше жағдайлар министрлігі]] }} | Атағы = [[Сурет:17-RKGF-MG.svg|30px]]<br>[[Генерал-майор]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[[Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы]] |[[Азаматтық авиация академиясы]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|Халықаралық қатынастар|құқықтану|тасымал және көлік}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Шыңғыс Сайранұлы Әрінов''' ([[29 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, генерал-лейтенант, 2026 жылғы қыркүйектен [[Алматы облысы]]ның әкімі және 2024 жылдан 2026 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]]. == Білімі == Әрінов [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]н халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітірген, Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясында «Құқықтану», Азаматтық авиация академиясында «Тасымалды, қозғалысты ұйымдастыру және көлікті пайдалану» бойынша білім алған. == Еңбек жолы == 2006–2022 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің кадрында әртүрлі офицерлік және басшы лауазымдарда қызмет атқарды. 2022 жылы ҚР Президентінің Өкімімен ҚР Мемлекеттік күзет қызметі бастығының орынбасары — Президент күзет қызметінің бастығы болып тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпанда Қазақстан республикасының Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды. 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы барысында Әрінов қызметінен босатылды. Келесі күні ол [[Алматы облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/shs-arinovti-tagayyndau-turaly-483116 |title=Ш.С. Әріновті тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> == Марапаттары == Әрінов ІІ, ІІІ дәрежелі «Елбасының қауіпсіздігін айбынды атқарғаны үшін» медалімен және «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметіне 25 жыл», «Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медальдарымен, сондай-ақ ҚР Президентінің атынан алғыс хаттармен марапатталған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/qrln-shynghys-arinov/ Шыңғыс Әрінов Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Әрінов, Шыңғыс Сайранұлы}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] [[Санат:Алматы облысы әкімдері]] oe3961x7lw9ai8qurh1ce5a7rekt50w 3650827 3650818 2026-09-04T10:27:45Z Casserium 68287 «[[Санат:Алматы облысы әкімдері|Алматы облысы әкімдері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Алматы облысының әкімдері|Алматы облысының әкімдері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3650827 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шыңғыс Сайранұлы Әрінов | Шынайы есімі = | Суреті = Шыңғыс Әрінов (51751).jpg | Сурет ені = | Атауы = Әрінов, 2024 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның 11-әкімі | Ту = Герб Алматинской области.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = 7-[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту_2 = Mchs emblem.gif | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Ізашары_2 = [[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]] | Ізбасары_2 = [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] бастығының орынбасары | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 6 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Ізашары_3 = [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] | Ізбасары_3 = [[Роман Алмаханұлы Төреханов|Роман Төреханов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = | Туған күні = 29.10.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 2006– | Құрамында болды = {{Байрақ|Қазақстан}} | Әскер түрі = {{ublist |[[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметі]] |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Қазақстан Төтенше жағдайлар министрлігі]] }} | Атағы = [[Сурет:17-RKGF-MG.svg|30px]]<br>[[Генерал-майор]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[[Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы]] |[[Азаматтық авиация академиясы]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|Халықаралық қатынастар|құқықтану|тасымал және көлік}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Шыңғыс Сайранұлы Әрінов''' ([[29 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, генерал-лейтенант, 2026 жылғы қыркүйектен [[Алматы облысы]]ның әкімі және 2024 жылдан 2026 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]]. == Білімі == Әрінов [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]н халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітірген, Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясында «Құқықтану», Азаматтық авиация академиясында «Тасымалды, қозғалысты ұйымдастыру және көлікті пайдалану» бойынша білім алған. == Еңбек жолы == 2006–2022 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің кадрында әртүрлі офицерлік және басшы лауазымдарда қызмет атқарды. 2022 жылы ҚР Президентінің Өкімімен ҚР Мемлекеттік күзет қызметі бастығының орынбасары — Президент күзет қызметінің бастығы болып тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпанда Қазақстан республикасының Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды. 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы барысында Әрінов қызметінен босатылды. Келесі күні ол [[Алматы облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/shs-arinovti-tagayyndau-turaly-483116 |title=Ш.С. Әріновті тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> == Марапаттары == Әрінов ІІ, ІІІ дәрежелі «Елбасының қауіпсіздігін айбынды атқарғаны үшін» медалімен және «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметіне 25 жыл», «Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медальдарымен, сондай-ақ ҚР Президентінің атынан алғыс хаттармен марапатталған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/qrln-shynghys-arinov/ Шыңғыс Әрінов Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Әрінов, Шыңғыс Сайранұлы}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] m90qq7jzx7q01d5wmzz9l2woa629eh0 0 733827 3650828 3648757 2026-09-04T10:32:09Z Casserium 68287 /* Алматы облысы */ 3650828 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін бірінші Қаржы вице-министрі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Берік Серікқанұлы Терлікбаев (2026–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – [[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] (2023–) # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–) # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — ''бос орын'' # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] d4m9cosjkvhe4je0wg3waou6c8fs9xm 3650829 3650828 2026-09-04T10:32:48Z Casserium 68287 /* Алматы облысы */ 3650829 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін бірінші Қаржы вице-министрі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Берік Серікқанұлы Терлікбаев (2026–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – ''бос орын'' # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–) # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — ''бос орын'' # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] qw39rt1b8iqtlr8jcmgfgv48l3h4ifu 3650831 3650829 2026-09-04T10:34:09Z Casserium 68287 3650831 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен)). Тағайындалғанға дейін Төтенше жағдайлар министрі болды. # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Берік Серікқанұлы Терлікбаев (2026–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – ''бос орын'' # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–) # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — ''бос орын'' # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] 9ocac8bnvfwrb7ewrkn1hnmoz5udmq7 3650832 3650831 2026-09-04T10:34:24Z Casserium 68287 /* Өңір әкімдері */ 3650832 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Төтенше жағдайлар министрі болды. # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Берік Серікқанұлы Терлікбаев (2026–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – ''бос орын'' # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–) # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — ''бос орын'' # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] qk9zkzk6e0ifjaisj9iatecg0tmg1ya 3650843 3650832 2026-09-04T11:07:50Z Casserium 68287 /* Жетісу облысы */ 3650843 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Төтенше жағдайлар министрі болды. # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Берік Серікқанұлы Терлікбаев (2026–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – ''бос орын'' # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–) # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Айдос Халилоллаұлы Бекетаев (2026–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — ''бос орын'' # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] kls3sg5s3jp810rv8c5ch6ec3gma8ce 0 737913 3650658 3649505 2026-09-03T17:38:53Z Casserium 68287 /* Премьер-министр орынбасарларының тізімі */ 3650658 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Премьер-Министр орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |портреті = |портреттің тақырыбы = |қазіргі = [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]], [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]], [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]], [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]], [[Жаслан Хасенұлы Мәдиев|Жаслан Мәдиев]] |басшылық етеді = |басқару түрі = [[Үкімет басшысы]]ның орынбасары |резиденция = Үкімет Үйі, [[Астана]], [[Қазақстан]] |ұсынылады = [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = жоқ |айлығы = құпияланған |пайда болды = 25 маусым 1991 |таратылды = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} '''Қазақстан премьер-министрінің орынбасары''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]] мүшелерінің бірі. Лауазымды әдетте [[Қазақстан премьер-министрі]] белгілеген саясатқа сәйкес қызметін жүзеге асыратын және [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]] бекітетін, [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] тағайындайтын бірнеше адам атқарады.<ref>{{Cite web|url= https://www.legislationline.org/download/id/3923/file/Kazakhstan_Law_On_Government_1995am2007_RU.pdf |title= Конституционный закон от 18.12.1995 года "О ПРАВИТЕЛЬСТВЕ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН" |lang= ru |work= Legislationline.org |accessdate= 2020-05-01}}</ref> Орынбасарлардың бастысы [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Бірінші орынбасар]] делінеді. == Премьер-министр орынбасарларының тізімі == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! Орынбасар есімі ! colspan="2" |Қызметі ! [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] ! Үкіметтегі қосымша лауазымы |- |[[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] |25 маусым<br>1991 |қаңтар<br>1993 | rowspan="5" |[[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]]<br>{{Small|(1990–1991)}} | Премьер-министрдің бірінші орынбасары (1991–1992) |- |[[Қадыр Қарқабатұлы Бәйкенов|Қадыр Бәйкенов]] |25 маусым<br>1991 |18 қаңтар<br>1993 | – |- |[[Мырзатай Жолдасбеков]] |25 маусым<br>1991 |18 қаңтар<br>1993 | – |- |[[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] |25 маусым<br>1991 |18 қаңтар<br>1993 | Ауыл шаруашылығы министрі (1992–1993) |- |[[Қаратай Тұрысов]] |25 маусым<br>1991 |31 тамыз<br>1991 | – |- |[[Дәулет Хамитұлы Сембаев|Дәулет Сембаев]] |16 қазан<br>1991 |желтоқсан<br>1993 | rowspan="10" |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|100px]]<br>[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]<br>{{Small|(1991–1994)}} | Премьер-министрдің бірінші орынбасары (1992–1993) |- |[[Олег Николаевич Сосковец|Олег Сосковец]] |6 ақпан<br>1992 |5 қараша<br>1992 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары, Өнеркәсіп министрі |- |[[Асығат Әсиұлы Жабағин|Асығат Жабағин]] |18 қаңтар<br>1993 |1 қыркүйек<br>1994 | – |- |[[Ғалым Әбілсейітұлы Әбілсейітов|Ғалым Әбілсейітов]] |18 қаңтар<br>1993 |11 қазан<br>1994 | Ғылым және жаңа технологиялар министрі (1992–1994) |- |[[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] |18 қаңтар<br>1993 |18 наурыз<br>1994 | – |- |[[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]] |18 қаңтар<br>1993 |13 маусым<br>1994 | Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- |[[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] |22 маусым<br>1993 |13 маусым<br>1994 | Сыртқы экономикалық байланыстар министрі (1990–1994) |- |[[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]] |22 маусым<br>1993 |11 қазан<br>1994 | Ауыл шаруашылығы министрі (1993 – маусым 1994) |- | [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]] |18 желтоқсан<br>1993 |14 қазан<br>1994 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары |- |[[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |18 наурыз<br>1994 |14 қазан<br>1994 | – |- |[[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] |12 қазан<br>1994 |4 наурыз<br>1996 | rowspan="13" |[[Сурет:Qajygeldin 1997.jpg|100px]]<br>[[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]<br>{{Small|(1994–1997)}} | – |- |[[Нығметжан Қабатайұлы Есенғарин|Нығметжан Есенғарин]] |қазан<br>1994 |шілде<br>1997 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары |- |[[Виталий Леонидович Метте|Виталий Метте]] |12 қазан<br>1994 |наурыз<br>1996 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары (1995–1996) |- |[[Виктор Васильевич Соболев (министр)|Виктор Соболев]] |12 қазан<br>1994 |14 қыркүйек<br>1996 | – |- |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] |13 наурыз<br>1995 |10 қазан<br>1997 | Білім және мәдениет министрі (1997) |- |[[Нағашыбай Аманғалиұлы Шайкенов|Нағашыбай Шайкенов]] |3 шілде<br>1995 |4 қараша<br>1996 | Әділет министрі (1993 – қазан 1995) |- |[[Николай Михайлович Макиевский|Николай Макиевский]] |10 қаңтар<br>1996 |15 қараша<br>1996 | Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы (1995–1997) |- |[[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]] |4 наурыз<br>1996 |2 шілде<br>1997 | – |- |[[Гарри Гвидович Штойк|Гарри Штойк]] |8 мамыр<br>1996 |28 қазан<br>1996 | Өнеркәсіп және сауда министрі (1994–1996) |- |[[Александр Сергеевич Павлов|Александр Павлов]] |14 қыркүйек<br>1996 |қараша<br>2000 | Қаржы министрі (1994–1998), Премьер-министрдің бірінші орынбасары (1999–2000) |- |[[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] |24 қазан<br>1996 |ақпан<br>1998 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары, Инвестиция жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- |[[Дүйсембай Төлеубайұлы Дүйсенов|Дүйсембай Дүйсенов]] |28 қазан<br>1996 |16 маусым<br>1997 | – |- |[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] |13 шілде<br>1997 |10 қазан<br>1997 | Экономика және сауда министрі (наурыз – қазан 1997) |- |[[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]] |желтоқсан<br>1997 |шілде<br>1999 | rowspan="4" | <br>[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]<br>{{Small|(1997–1999)}} | Ауыл шаруашылығы министрі (1999) |- |[[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]] |ақпан<br>1998 |қазан<br>1999 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары (1998 – қаңтар 1999), Инвестиция жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы (1998 – қаңтар 1999), Қаржы министрі (қаңтар – қазан 1999) |- |[[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] |25 қазан<br>1998 |қаңтар<br>1999 | – |- |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |15 наурыз<br>1999 |1 қазан<br>1999 | Сыртқы істер министрі (1994–1999) |- |[[Ержан Әбілқайырұлы Өтембаев|Ержан Өтембаев]] |12 қазан<br>1999 |20 желтоқсан<br>2000 | rowspan="6" |[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (01911329) (49858644462, cropped).jpg|100px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{Small|(1999–2002)}} | – |- |[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] |12 қазан<br>1999 |21 қараша<br>2001 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары (2000–2001) |- |[[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]] |20 желтоқсан<br>2000 |21 қараша<br>2001 | – |- |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] |17 желтоқсан<br>2000 |29 қаңтар<br>2002 | – |- |[[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]] |13 желтоқсан<br>2000 |29 қаңтар<br>2002 | Энергетика және минералды ресурстар министрі (2000–2006) |- |[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] |27 қараша<br>2001 |13 маусым<br>2003 | – |- |[[Александр Сергеевич Павлов|Александр Павлов]] |29 қаңтар<br>2002 |6 қаңтар<br>2004 | rowspan="3" |[[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|100px]]<br>[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>{{Small|(2002–2003)}} | Қаржы министрі (2002), Премьер-министрдің бірінші орынбасары (2002–2004) |- |[[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхамеджанов]] |29 қаңтар<br>2002 |13 маусым<br>2003 | – |- |[[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] |28 мамыр<br>2002 |18 қаңтар<br>2006 | Ауыл шаруашылығы министрі (2001–2004) |- |[[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]] |13 маусым<br>2003 |18 қаңтар<br>2006 | rowspan="4" |[[Сурет:Akhmetov and Shaimiev (2006-05-30) 01 (cropped).jpg|100px]]<br>[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]<br>{{Small|(2003–2007)}} | Индустрия және сауда министрі (2004–2006) |- | [[Григорий Александрович Марченко|Григорий Марченко]] |6 қаңтар<br>2004 |14 сәуір<br>2004 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары |- |[[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] |15 мамыр<br>2004 |13 желтоқсан<br>2004 | – |- |[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] |18 қаңтар<br>2006 |10 қаңтар<br>2007 | Экономика және бюджеттік жоспарлау министрі (сәуір – қазан 2006) |- |[[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] |10 қаңтар<br>2007 |27 тамыз<br>2007 | rowspan="7" |[[Сурет:Karim Massimov (2011-04-01) (cropped).jpg|100px]]<br>[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>{{Small|(2007–2012)}} | Экономика және бюджеттік жоспарлау министрі (2006–2007) |- |[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] |27 тамыз<br>2007 |26 желтоқсан<br>2011 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары (2009–2011) |- |[[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] |29 қазан<br>2007 |28 қараша<br>2013 | – |- |[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] |3 наурыз<br>2009 |19 қараша<br>2009 | – |- |[[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]] |12 наурыз<br>2010 |20 қаңтар<br>2012 | Индустрия және жаңа технологиялар министрі |- |[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] |20 қаңтар<br>2012 |24 қыркүйек<br>2012 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары |- |[[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] |20 қаңтар<br>2012 |1 қазан<br>2013 | – |- |[[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]] |25 қыркүйек<br>2012 |6 тамыз<br>2014 | rowspan="5" |[[Сурет:Serik Ahmetov.jpg|100px]]<br>[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]<br>{{Small|(2012–2014)}} | Индустрия және жаңа технологиялар министрі |- |[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] |26 қыркүйек<br>2012 |16 қаңтар<br>2013 | – |- | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] |16 қаңтар<br>2013 |9 қыркүйек<br>2016 | Өңірлік даму министрі (2013 жылғы қарашаға дейін), Премьер-министрдің бірінші орынбасары |- |[[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]] |6 қараша<br>2013 |6 тамыз<br>2014 | Қаржы министрі (2013–2018) |- |[[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]] |28 қараша<br>2013 |11 қараша<br>2014 | – |- |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаев]] |11 қараша<br>2014 |11 қыркүйек<br>2015 | rowspan="3" |[[Сурет:Karim Massimov February 2015.jpg|100px]]<br>[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>{{Small|(2014–2016)}} | – |- |[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]] |11 қыркүйек<br>2015 |13 қыркүйек<br>2016 | – |- |[[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] |14 маусым<br>2016 |15 желтоқсан<br>2017 | Ауыл шаруашылығы министрі (мамыр 2016 – 2017) |- |[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] |9 қыркүйек<br>2016 |25 ақпан<br>2019 | rowspan="5" |[[Сурет:Bakhytzhan Sagintayev (2018-07-04) (cropped).jpg|100px]]<br>[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>{{Small|(2016–2019)}} | Премьер-министрдің бірінші орынбасары |- |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] |13 қыркүйек<br>2016 |3 ақпан<br>2017 | – |- |[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]] |29 тамыз<br>2017 |25 ақпан<br>2019 | Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрі (2018–2019) |- |[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]] |29 тамыз<br>2017 |25 ақпан<br>2019 | – |- |[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] |15 желтоқсан<br>2017 |25 ақпан<br>2019 | Ауыл шаруашылығы министрі |- |[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] |25 ақпан<br>2019 |11 қаңтар<br>2022 | rowspan="7" |[[Сурет:Askar Mamin (2020-01-31).jpg|100px]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br>{{Small|(2019–2022)}} | Премьер-министрдің бірінші орынбасары; Қаржы министрі (2018-2020) |- |[[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]] |25 ақпан<br>2019 |20 тамыз<br>2019 | – |- |[[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] |25 ақпан<br>2019 |18 қыркүйек<br>2019 | – |- |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаев]] |20 тамыз<br>2019 |10 ақпан<br>2020 | – |- |[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] |18 қыркүйек<br>2019 |5 мамыр<br>2026 | Премьер-министрдің бірінші орынбасары (2022–2026) |- |[[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] |11 ақпан<br>2020 |31 тамыз<br>2022 | – |- |[[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] |18 қаңтар<br>2021 |29 наурыз<br>2023 | Сыртқы істер министрі (2019–2023) |- |[[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]] |11 қаңтар<br>2022 |15 тамыз<br>2022 | rowspan="7" |[[Сурет:Äliyhan Smayılov (2023-06-20).jpg|100px]]<br>[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>{{Small|(2022–2024)}} | Сауда және интеграция министрі (2019–2022) |- |[[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] |29 наурыз<br>2022 |6 ақпан<br>2024 | Қаржы министрі (2020–2024) |- |[[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]] |2 қыркүйек<br>2022 |'''Қазір<br>қызметте''' | Сауда және интеграция министрі (2022–2023), Ұлттық экономика министрі (2024–) |- |[[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] |9 желтоқсан<br>2022 |8 маусым<br>2023 | – |- |[[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] |4 қаңтар<br>2023 |'''Қазір<br>қызметте''' | Үкімет аппаратының басшысы |- |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] |3 сәуір<br>2023 |26 қыркүйек<br>2025 | Сыртқы істер министрі |- |[[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] |8 маусым<br>2023 |14 ақпан<br>2025 | Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі (2022 – қыркүйек 2023) |- |[[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] |6 ақпан<br>2024 |21 желтоқсан<br>2024 | rowspan="6"|[[Сурет:Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg|100px]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]<br>{{small|(2024–)}} | Ұлттық экономика министрі |- |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]] |31 наурыз<br>2024 |'''Қазір<br>қызметте''' | – |- |[[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] |14 ақпан<br>2025 |26 қыркүйек<br>2025 | – |- |[[Жаслан Хасенұлы Мәдиев|Жаслан Мәдиев]] |29 қыркүйек<br>2025 |'''Қазір<br>қызметте''' | Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі |- |[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |1 желтоқсан<br>2025 |28 тамыз<br>2026 | Мәдениет және ақпарат министрі (2023–2026) |- |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]] |6 мамыр<br>2026 |'''Қазір<br>қызметте''' | Премьер-министрдің бірінші орынбасары |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары| ]] 47hwm00inpi84piecm0zx7zh33s70rr 0 738253 3650738 3547615 2026-09-04T04:29:31Z Nurken 111493 /* */ 3650738 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев | Шынайы есімі = | Суреті = Marat Sultangaziev at a meeting of the Alatau City Development Council (2026-02-03) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Сұлтанғазиев, 2026 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның 10-әкімі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Алматы облысы герб.png | Реті = | Басқара бастады = 11 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады = 4 қыркүйек 2026 | Ізашары = [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]] | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің]] төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Мемлекеттік кірістер комитеті лого.png | Басқара бастады_2 = 18 қазан 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 13 мамыр 2021 | Ізашары_2 = [[Ардақ Мырзабайұлы Теңгебаев|Ардақ Теңгебаев]] | Ізбасары_2 = [[Әли Сапарғалиұлы Алтынбаев|Әли Алтынбаев]] | Премьер_2 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 24.2.1976 | Туған жері = [[Қаратұрық (ауыл)|Қаратұрық]], {{туғанжері|Шелек ауданы|Шелек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті]] (1997)<br/>[[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] (2001)<br/>[[Нархоз университеті|Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті]] (2010) | Ғылыми дәрежесі = саяси ғылымдар докторы | Мамандығы = экономист-финансист, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев''' ([[24 ақпан]] [[1976 жыл]], [[Қаратұрық (ауыл)|Қаратұрық]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер және экономист, 2022 жылғы 11 маусымнан 2026 жылғы 4 қыркүйекке дейінгі [[Алматы облысы]]ның әкімі<ref name="bosa-alm">{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-eleusizuly-sultangaziev-almaty-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-484933 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев Алматы облысының әкімі лауазымынан босатылды |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> және 2018 жылдан 2021 жылға дейінгі [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің]] төрағасы. == Білімі == Марат Сұлтанғазиев 1997 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті]]н, 2001 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]]н және 2010 жылы [[Нархоз университеті|Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті]]н бітірді. Қазір Сұлтанғазиев — [[саясаттану]] ғылымдарының докторы, экономист-финансист және заңгер. == Еңбек жолы == 1997 жылғы шілдеден бастап Сұлтанғазиев [[салық]] органында маман, салық инспекторы, аға салық инспекторы, жетекші салық инспекторы, бас салық инспекторы, бөлім бастығы, [[Алматы]] қаласы бойынша Салық комитетінің Басқарма бастығы лауазымдарында қызметін бастады. 2002 жылғы тамыздан 2006 жылғы шілдеге дейін ол Алматы қаласы [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] бойынша Салық комитетінің Аудит бөлімінің бастығы болса, бұдан кейін, 2007 жылғы ақпанға дейін ол Алматы қаласы бойынша Салық комитетінің Салық апелляциясы, түсіндіру және құқықтық қамтамасыз ету басқармасының бастығы еді. 2007 жылғы ақпан мен 2008 жылғы шілде аралығында Сұлтанғазиев Алматы қаласы бойынша Салық комитетінің Салық аудиті басқармасының бастығы бола тұрды да, бұдан кейін, 2010 жылғы желтоқсанға дейін Алматы қаласы бойынша Салық департаменті бастығының орынбасары болды. 2010 жылғы желтоқсаннан 2011 жылғы қазанға дейін [[Астана]]да [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]нің Салық және кеден саясаты талдау және болжамдау департаментінің директоры болған ол одан кейін, 2012 жылғы қарашаға дейін Қаржы министрлігінің Салық және кеден заңнамалары мәселелерін үйлестіру, кірістерді талдау және болжамдау департаментінің директоры 2012 жылғы қарашадан 2013 жылғы шілдеге дейін ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі болса, 2013 жылғы шілдеден 2014 жылғы қарашаға дейін ол Президент Әкімшілігінің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі («А» корпусы) болды. 2014 жылғы қараша мен 2017 жылғы маусым аралығында [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті]] [[Алматы]] қаласы бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің басшысы болған ол одан кейін 2018 жылғы қазанға дейін Астанада Президент әкімшілігінің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі еді. Сұлтанғазиев 2018 жылғы қазаннан 2021 жылғы мамырға дейін [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті]]нің төрағасы қызметін атқарды. 2021 жылғы мамырдан 2022 жылғы қаңтарға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қазақстан Қаржы вице-министрі]] бола тұрды да, 2022 жылғы қаңтардан маусымға дейін бірінші вице-министрі болған.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/about/structure/people/309 |title= Сұлтанғазиев Марат Елеусізұлы |lang= kk |publisher= [[Алматы облысы]]ның ресми сайты |accessdate= 2025-01-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20241202071848/https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/about/structure/people/309 |date= 2024-12-02}}</ref> 2022 жылғы 11 маусымда [[Алматы облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://baq.kz/persons_directory/s-ltan-aziev-marat-eleusiz-ly/ |title= АНЫҚТАМА Сұлтанғазиев Марат Елеусізұлы |lang= kk |work= baq.kz |accessdate= 2025-01-05}}</ref> == Отбасы == Жұбайы — Қарагөз Сұлтанғазиева (1977 ж. туған). Әкесі Елеусіз Сұлтанғазиев (1947 ж. туған) — [[Шелек ауданы]]ның бұрынғы әкімі, [[Үлкен Алматы каналы]]ның бұрынғы директоры.<ref>[https://zhasalash.kz/news/akeden-ote-tugan-agadan-asa-tugan-sultangaziev-24750/ Әкеден өте туған, ағадан аса туған Сұлтанғазиев]</ref> Анасы Гүлбахар Мансурова (1947 ж. туған) — «Баттал» шаруа қожалығының иесі.<ref>[https://www.czhr.kz/post/%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B3%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B-%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 «Откуда деньги на часы»: аким Алматинской области Марат Султангазиев]</ref> Әпкесі Светлана Сұлтанғазиева (1973 ж. туған) — дәрігер, медицина ғылымдарының кандидаты, 2022 жылдан бастап [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]нің проректоры болып қызмет атқарады.<ref>[https://kaznmu.edu.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ Правление НАО «КазНМУ им. С.Д. Асфендиярова]</ref> Ағасы Қуат Сұлтанғазиев (1975 ж. туған) — мамандығы бойынша зооинженер және есепші, [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нің проректоры болып қызмет атқарады.<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1662145890 СУЛТАНГАЗИЕВ Куат Елеусизович]</ref><ref>[https://www.kaznaru.edu.kz/ru/university/structure Организационная структура]</ref> 2022 жылғы ақпан айында [[Еңбекшіқазақ ауданы]]ның әкімі болып тағайындалып, сол жылы 11 маусымда өз еркімен қызметінен кетті.<ref>[https://ru.sputnik.kz/20220611/brat-novogo-akima-almatinskoy-oblasti-sultangazieva-osvobozhden-ot--25469567.html Брат нового акима Алматинской области Султангазиева освобожден от должности]</ref> Інісі Қанат Сұлтанғазиев (1978 ж. туған) — қаржы саласының маманы, кәсіпкер, «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының бұрынғы басқарушы директоры.<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1539926547 СУЛТАНГАЗИЕВ Канат Елеусизович]</ref><ref>[https://kase.kz/files/emitters/KZIK/kzikaf_2.pdf Список аффилированных лиц акционерного общества «Ипотечная организации «Казахстанская ипотечная компания»]</ref> == Марапаттары == * [[Құрмет ордені]] (2019)<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=30152418 |title= ПАРАГРАФ. Султангазиев Марат Елеусизович |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2025-01-05}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Сұлтанғазиев, Марат Елеусізұлы}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының докторлары]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] lun7p4fcz7sbr7alclompkpldjb361y 3650741 3650738 2026-09-04T04:30:39Z Nurken 111493 3650741 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев | Шынайы есімі = | Суреті = Marat Sultangaziev at a meeting of the Alatau City Development Council (2026-02-03) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Сұлтанғазиев, 2026 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның 10-әкімі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Алматы облысы герб.png | Реті = | Басқара бастады = 11 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады = 4 қыркүйек 2026 | Ізашары = [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]] | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің]] төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Мемлекеттік кірістер комитеті лого.png | Басқара бастады_2 = 18 қазан 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 13 мамыр 2021 | Ізашары_2 = [[Ардақ Мырзабайұлы Теңгебаев|Ардақ Теңгебаев]] | Ізбасары_2 = [[Әли Сапарғалиұлы Алтынбаев|Әли Алтынбаев]] | Премьер_2 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 24.2.1976 | Туған жері = [[Қаратұрық (ауыл)|Қаратұрық]], {{туғанжері|Шелек ауданы|Шелек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті]] (1997)<br/>[[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] (2001)<br/>[[Нархоз университеті|Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті]] (2010) | Ғылыми дәрежесі = саяси ғылымдар докторы | Мамандығы = экономист-финансист, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев''' ([[24 ақпан]] [[1976 жыл]], [[Қаратұрық (ауыл)|Қаратұрық]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер және экономист, 2022 жылғы 11 маусымнан 2026 жылғы 4 қыркүйекке дейінгі [[Алматы облысы]]ның әкімі<ref name="bosa-alm">{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-eleusizuly-sultangaziev-almaty-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-484933 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев Алматы облысының әкімі лауазымынан босатылды |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> және 2018 жылдан 2021 жылға дейінгі [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің]] төрағасы. == Білімі == Марат Сұлтанғазиев 1997 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті]]н, 2001 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]]н және 2010 жылы [[Нархоз университеті|Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті]]н бітірді. Қазір Сұлтанғазиев — [[саясаттану]] ғылымдарының докторы, экономист-финансист және заңгер. == Еңбек жолы == 1997 жылғы шілдеден бастап Сұлтанғазиев [[салық]] органында маман, салық инспекторы, аға салық инспекторы, жетекші салық инспекторы, бас салық инспекторы, бөлім бастығы, [[Алматы]] қаласы бойынша Салық комитетінің Басқарма бастығы лауазымдарында қызметін бастады. 2002 жылғы тамыздан 2006 жылғы шілдеге дейін ол Алматы қаласы [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] бойынша Салық комитетінің Аудит бөлімінің бастығы болса, бұдан кейін, 2007 жылғы ақпанға дейін ол Алматы қаласы бойынша Салық комитетінің Салық апелляциясы, түсіндіру және құқықтық қамтамасыз ету басқармасының бастығы еді. 2007 жылғы ақпан мен 2008 жылғы шілде аралығында Сұлтанғазиев Алматы қаласы бойынша Салық комитетінің Салық аудиті басқармасының бастығы бола тұрды да, бұдан кейін, 2010 жылғы желтоқсанға дейін Алматы қаласы бойынша Салық департаменті бастығының орынбасары болды. 2010 жылғы желтоқсаннан 2011 жылғы қазанға дейін [[Астана]]да [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]нің Салық және кеден саясаты талдау және болжамдау департаментінің директоры болған ол одан кейін, 2012 жылғы қарашаға дейін Қаржы министрлігінің Салық және кеден заңнамалары мәселелерін үйлестіру, кірістерді талдау және болжамдау департаментінің директоры 2012 жылғы қарашадан 2013 жылғы шілдеге дейін ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі болса, 2013 жылғы шілдеден 2014 жылғы қарашаға дейін ол Президент Әкімшілігінің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі («А» корпусы) болды. 2014 жылғы қараша мен 2017 жылғы маусым аралығында [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті]] [[Алматы]] қаласы бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің басшысы болған ол одан кейін 2018 жылғы қазанға дейін Астанада Президент әкімшілігінің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі еді. Сұлтанғазиев 2018 жылғы қазаннан 2021 жылғы мамырға дейін [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті]]нің төрағасы қызметін атқарды. 2021 жылғы мамырдан 2022 жылғы қаңтарға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қазақстан Қаржы вице-министрі]] бола тұрды да, 2022 жылғы қаңтардан маусымға дейін бірінші вице-министрі болған.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/about/structure/people/309 |title= Сұлтанғазиев Марат Елеусізұлы |lang= kk |publisher= [[Алматы облысы]]ның ресми сайты |accessdate= 2025-01-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20241202071848/https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/about/structure/people/309 |date= 2024-12-02}}</ref> 2022 жылғы 11 маусымда [[Алматы облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://baq.kz/persons_directory/s-ltan-aziev-marat-eleusiz-ly/ |title= АНЫҚТАМА Сұлтанғазиев Марат Елеусізұлы |lang= kk |work= baq.kz |accessdate= 2025-01-05}}</ref> 2026 жылғы 4 қыркүйекте ол әкімдіктен босатылды.<ref name="bosa-alm" /> == Отбасы == Жұбайы — Қарагөз Сұлтанғазиева (1977 ж. туған). Әкесі Елеусіз Сұлтанғазиев (1947 ж. туған) — [[Шелек ауданы]]ның бұрынғы әкімі, [[Үлкен Алматы каналы]]ның бұрынғы директоры.<ref>[https://zhasalash.kz/news/akeden-ote-tugan-agadan-asa-tugan-sultangaziev-24750/ Әкеден өте туған, ағадан аса туған Сұлтанғазиев]</ref> Анасы Гүлбахар Мансурова (1947 ж. туған) — «Баттал» шаруа қожалығының иесі.<ref>[https://www.czhr.kz/post/%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B3%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B-%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 «Откуда деньги на часы»: аким Алматинской области Марат Султангазиев]</ref> Әпкесі Светлана Сұлтанғазиева (1973 ж. туған) — дәрігер, медицина ғылымдарының кандидаты, 2022 жылдан бастап [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]нің проректоры болып қызмет атқарады.<ref>[https://kaznmu.edu.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ Правление НАО «КазНМУ им. С.Д. Асфендиярова]</ref> Ағасы Қуат Сұлтанғазиев (1975 ж. туған) — мамандығы бойынша зооинженер және есепші, [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нің проректоры болып қызмет атқарады.<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1662145890 СУЛТАНГАЗИЕВ Куат Елеусизович]</ref><ref>[https://www.kaznaru.edu.kz/ru/university/structure Организационная структура]</ref> 2022 жылғы ақпан айында [[Еңбекшіқазақ ауданы]]ның әкімі болып тағайындалып, сол жылы 11 маусымда өз еркімен қызметінен кетті.<ref>[https://ru.sputnik.kz/20220611/brat-novogo-akima-almatinskoy-oblasti-sultangazieva-osvobozhden-ot--25469567.html Брат нового акима Алматинской области Султангазиева освобожден от должности]</ref> Інісі Қанат Сұлтанғазиев (1978 ж. туған) — қаржы саласының маманы, кәсіпкер, «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының бұрынғы басқарушы директоры.<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1539926547 СУЛТАНГАЗИЕВ Канат Елеусизович]</ref><ref>[https://kase.kz/files/emitters/KZIK/kzikaf_2.pdf Список аффилированных лиц акционерного общества «Ипотечная организации «Казахстанская ипотечная компания»]</ref> == Марапаттары == * [[Құрмет ордені]] (2019)<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=30152418 |title= ПАРАГРАФ. Султангазиев Марат Елеусизович |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2025-01-05}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Сұлтанғазиев, Марат Елеусізұлы}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының докторлары]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] 6ewjpnupy0t0vie3yg3gt5r09rcoifw 3650775 3650741 2026-09-04T05:43:28Z Nurken 111493 /* */ 3650775 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев | Шынайы есімі = | Суреті = Marat Sultangaziev at a meeting of the Alatau City Development Council (2026-02-03) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Сұлтанғазиев, 2026 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның 10-әкімі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Алматы облысы герб.png | Реті = | Басқара бастады = 11 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады = 4 қыркүйек 2026 | Ізашары = [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]] | Ізбасары = [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің]] төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Мемлекеттік кірістер комитеті лого.png | Басқара бастады_2 = 18 қазан 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 13 мамыр 2021 | Ізашары_2 = [[Ардақ Мырзабайұлы Теңгебаев|Ардақ Теңгебаев]] | Ізбасары_2 = [[Әли Сапарғалиұлы Алтынбаев|Әли Алтынбаев]] | Премьер_2 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 24.2.1976 | Туған жері = [[Қаратұрық (ауыл)|Қаратұрық]], {{туғанжері|Шелек ауданы|Шелек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті]] (1997)<br/>[[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] (2001)<br/>[[Нархоз университеті|Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті]] (2010) | Ғылыми дәрежесі = саяси ғылымдар докторы | Мамандығы = экономист-финансист, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев''' ([[24 ақпан]] [[1976 жыл]], [[Қаратұрық (ауыл)|Қаратұрық]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер және экономист, 2022 жылғы 11 маусымнан 2026 жылғы 4 қыркүйекке дейінгі [[Алматы облысы]]ның әкімі<ref name="bosa-alm">{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-eleusizuly-sultangaziev-almaty-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-484933 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев Алматы облысының әкімі лауазымынан босатылды |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> және 2018 жылдан 2021 жылға дейінгі [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің]] төрағасы. == Білімі == Марат Сұлтанғазиев 1997 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті]]н, 2001 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]]н және 2010 жылы [[Нархоз университеті|Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті]]н бітірді. Қазір Сұлтанғазиев — [[саясаттану]] ғылымдарының докторы, экономист-финансист және заңгер. == Еңбек жолы == 1997 жылғы шілдеден бастап Сұлтанғазиев [[салық]] органында маман, салық инспекторы, аға салық инспекторы, жетекші салық инспекторы, бас салық инспекторы, бөлім бастығы, [[Алматы]] қаласы бойынша Салық комитетінің Басқарма бастығы лауазымдарында қызметін бастады. 2002 жылғы тамыздан 2006 жылғы шілдеге дейін ол Алматы қаласы [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] бойынша Салық комитетінің Аудит бөлімінің бастығы болса, бұдан кейін, 2007 жылғы ақпанға дейін ол Алматы қаласы бойынша Салық комитетінің Салық апелляциясы, түсіндіру және құқықтық қамтамасыз ету басқармасының бастығы еді. 2007 жылғы ақпан мен 2008 жылғы шілде аралығында Сұлтанғазиев Алматы қаласы бойынша Салық комитетінің Салық аудиті басқармасының бастығы бола тұрды да, бұдан кейін, 2010 жылғы желтоқсанға дейін Алматы қаласы бойынша Салық департаменті бастығының орынбасары болды. 2010 жылғы желтоқсаннан 2011 жылғы қазанға дейін [[Астана]]да [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]нің Салық және кеден саясаты талдау және болжамдау департаментінің директоры болған ол одан кейін, 2012 жылғы қарашаға дейін Қаржы министрлігінің Салық және кеден заңнамалары мәселелерін үйлестіру, кірістерді талдау және болжамдау департаментінің директоры 2012 жылғы қарашадан 2013 жылғы шілдеге дейін ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі болса, 2013 жылғы шілдеден 2014 жылғы қарашаға дейін ол Президент Әкімшілігінің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі («А» корпусы) болды. 2014 жылғы қараша мен 2017 жылғы маусым аралығында [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті]] [[Алматы]] қаласы бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің басшысы болған ол одан кейін 2018 жылғы қазанға дейін Астанада Президент әкімшілігінің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі еді. Сұлтанғазиев 2018 жылғы қазаннан 2021 жылғы мамырға дейін [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті]]нің төрағасы қызметін атқарды. 2021 жылғы мамырдан 2022 жылғы қаңтарға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қазақстан Қаржы вице-министрі]] бола тұрды да, 2022 жылғы қаңтардан маусымға дейін бірінші вице-министрі болған.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/about/structure/people/309 |title= Сұлтанғазиев Марат Елеусізұлы |lang= kk |publisher= [[Алматы облысы]]ның ресми сайты |accessdate= 2025-01-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20241202071848/https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/about/structure/people/309 |date= 2024-12-02}}</ref> 2022 жылғы 11 маусымда [[Алматы облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://baq.kz/persons_directory/s-ltan-aziev-marat-eleusiz-ly/ |title= АНЫҚТАМА Сұлтанғазиев Марат Елеусізұлы |lang= kk |work= baq.kz |accessdate= 2025-01-05}}</ref> 2026 жылғы 4 қыркүйекте ол әкімдіктен босатылды.<ref name="bosa-alm" /> == Отбасы == Жұбайы — Қарагөз Сұлтанғазиева (1977 ж. туған). Әкесі Елеусіз Сұлтанғазиев (1947 ж. туған) — [[Шелек ауданы]]ның бұрынғы әкімі, [[Үлкен Алматы каналы]]ның бұрынғы директоры.<ref>[https://zhasalash.kz/news/akeden-ote-tugan-agadan-asa-tugan-sultangaziev-24750/ Әкеден өте туған, ағадан аса туған Сұлтанғазиев]</ref> Анасы Гүлбахар Мансурова (1947 ж. туған) — «Баттал» шаруа қожалығының иесі.<ref>[https://www.czhr.kz/post/%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B3%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B-%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 «Откуда деньги на часы»: аким Алматинской области Марат Султангазиев]</ref> Әпкесі Светлана Сұлтанғазиева (1973 ж. туған) — дәрігер, медицина ғылымдарының кандидаты, 2022 жылдан бастап [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]нің проректоры болып қызмет атқарады.<ref>[https://kaznmu.edu.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ Правление НАО «КазНМУ им. С.Д. Асфендиярова]</ref> Ағасы Қуат Сұлтанғазиев (1975 ж. туған) — мамандығы бойынша зооинженер және есепші, [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нің проректоры болып қызмет атқарады.<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1662145890 СУЛТАНГАЗИЕВ Куат Елеусизович]</ref><ref>[https://www.kaznaru.edu.kz/ru/university/structure Организационная структура]</ref> 2022 жылғы ақпан айында [[Еңбекшіқазақ ауданы]]ның әкімі болып тағайындалып, сол жылы 11 маусымда өз еркімен қызметінен кетті.<ref>[https://ru.sputnik.kz/20220611/brat-novogo-akima-almatinskoy-oblasti-sultangazieva-osvobozhden-ot--25469567.html Брат нового акима Алматинской области Султангазиева освобожден от должности]</ref> Інісі Қанат Сұлтанғазиев (1978 ж. туған) — қаржы саласының маманы, кәсіпкер, «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының бұрынғы басқарушы директоры.<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1539926547 СУЛТАНГАЗИЕВ Канат Елеусизович]</ref><ref>[https://kase.kz/files/emitters/KZIK/kzikaf_2.pdf Список аффилированных лиц акционерного общества «Ипотечная организации «Казахстанская ипотечная компания»]</ref> == Марапаттары == * [[Құрмет ордені]] (2019)<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=30152418 |title= ПАРАГРАФ. Султангазиев Марат Елеусизович |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2025-01-05}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Сұлтанғазиев, Марат Елеусізұлы}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының докторлары]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] 91hg4wfnu2jdmdytg82pol91npoc0bb 0 744171 3650650 3650412 2026-09-03T17:29:44Z Casserium 68287 3650650 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов | Шынайы есімі = | Суреті = Erbol Myrzabosynov.jpg | Сурет ені = | Атауы = Мырзабосынов, 2024 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және спорт министрі]] | Ту = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 2 қыркүйек 2024 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев|Ермек Маржықпаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Спорт және дене шынықтыру істері комитеті|Спорт және дене шынықтыру істері комитетінің төрағасы]] | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 27 ақпан 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 2 қыркүйек 2024 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Самат Серікқанұлы Ерғалиев|Самат Ерғалиев]] | Ізбасары_2 = [[Руслан Бақыттыұлы Есенәлин|Руслан Есенәлин]] | Туған күні = 30.8.1984 | Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Айжан Мырзабосынова | Балалары = '''ұлы''' Әлихан (2009) мен '''қызы''' Әмина (2011) | Партиясы = | Білімі = 1) [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]<br>2) [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ гуманитарлық-заң инновациялық университеті]]<br>3) [[Қазақ спорт және туризм академиясы]] | Мамандығы = 1) дене шынықтыру пәнінің мұғалімі <br>2) мемлекеттік басқару<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/document/?doc_id=38029166|title=Мырзабосынов Ербол Куантаевич|lang= ru |work= zakon.kz |date= |accessdate= 2024-09-02}}</ref> | Ғылыми дәрежесі = PhD докторы | Сайты = | Commons = Erbol Myrzabosynov | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = }} '''Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов''' ([[30 тамыз]] [[1984 жыл]], [[Семей]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, 2024 жылғы 2 қыркүйектен бері [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Қазақстанның Туризм және спорт министрі]].<ref name="ulys">{{Cite web|url= https://qaz.ulysmedia.kz/sol-zhagalau/19237-erbol-myrzabosynov-turizm-zh-ne-sport-ministri-bolyp-tagaiyndaldy/|title=Туризм және спорт министрі тағайындалды|lang= kk |work= ulysmedia.kz |date= 2024-09-02 |accessdate= 2024-09-02}}</ref> == Білімі == [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]н, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ гуманитарлық-заң инновациялық университеті]]н, [[Қазақ спорт және туризм академиясы]]н бітірген.<ref name="ulys" /> == Еңбек жолы == Еңбек жолын 2005 жылы [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] Дене шынықтыру және спорт теориясы мен әдістемесі кафедрасының ассистенті, жаттықтырушы-оқытушысы болып бастады. 2009–2014 жж. — [[Семей]] қаласының мемлекеттік педагогикалық институтының дене тәрбиесі кафедрасының оқытушысы; меңгерушісі. 2006–2018 жж. — «[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облыстық]] бұқаралық спорттағы жоғары спорт шеберлігі мектебі» КММ жаттықтырушы-оқытушысы. 2018–2020 жж. — «Қызылжар Арландары» спорт клубының директоры болып жұмыс істеді. 2020–2021 жж. — «Qazaq kuresi» қауымдастығының басқарушы директоры. 2021–2023 жж. — Дене шынықтыру және бұқаралық спорт академиясының ректоры. 2023–2024 жж. — [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Спорт және дене шынықтыру істері комитеті|Туризм және спорт министрлігі Спорт және дене шынықтыру істері комитеті]]нің төрағасы. 2024 жылғы 2 қыркүйектен бастап [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және спорт министрі]].<ref name="ulys" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{bio-stub}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан туризм және спорт министрлері]] [[Санат:Семей мемлекеттік педагогикалық институты түлектері]] [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ спорт және туризм академиясы түлектері]] [[Санат:Ғылым докторлары]] pyte9g3xln7byqdm6vk7rmrzl2qvzbs 0 753668 3650785 3604262 2026-09-04T06:06:34Z Nurken 111493 3650785 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Берік Уәли | Суреті = Berik Uali (cropped).jpg | Атауы = Уәли, 2025 жыл | Титулы = [[Абай облысы]]ның 2-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Абай облысы|әкімі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 17 ақпан 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Нұрлан Телманұлы Ұранхаев|Нұрлан Ұранхаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] кеңесшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 17 ақпан 2025 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] 15 және 18-[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|баспасөз хатшысы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 12 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 17 ақпан 2025 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Нұрмұхамед Исманұлы Байғараев|Нұрмұхамед Байғараев]] | Ізбасары_3 = [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Басқара бастады_4 = 22 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 29 наурыз 2022 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] | Ізбасары_4 = [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Титулы_5 = [[Хабар (агенттік)|«Хабар»]] агенттігінің Басқарма төрағасы | Ту_5 = Khabar gold2.png | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = 29 наурыз 2022 | Басқаруын аяқтады_5 = 12 қыркүйек 2023 | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_5 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_5 = [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]] | Ізбасары_5 = [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] | Туған кездегі есімі = Берік Уәлиұлы Құрманғали<ref name="baqkz" /> | Туған күні = 04.01.1977 | Туған жері = [[Ойшілік]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Уәли Құрманғалиұлы (1949–2024) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 5 | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] (2008–)<ref name="berikuali">[https://abai.kz/post/17029 Берік Уәли: «Кеше ғана менімен әріптес болып жүрген журналисттердің өзі сынағанда, таңғалдым»]</ref> | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институты]] (1997) |[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (2007) |[[Қазақ инновациялық гуманитарлық-заң университеті]] (2014) }} | Мамандығы = {{hlist|кинотанушы|журналист|заңгер}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Berik Uali | Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Берік Уәли''' (туған кездегі есімі — '''Берік Уәлиұлы Құрманғали''';<ref name="baqkz">{{Cite web|url=https://baq.kz/persons_directory/-rman-ali-berik-u-li-ly/ |title=Құрманғали Берік Уәлиұлы |language=kk |work=baq.kz |accessdate=2025-02-17}}</ref> [[4 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Ақсуат ауданы]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, журналист, тележүргізуші, 2025 жылдан бастап [[Абай облысы]]ның әкімі. Бұрын Уәли [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]] (2023–2025; 2019–2022), Президент кеңесшісі (2023–2025) және [[Хабар (агенттік)|Хабар]] агенттігінің Басқарма төрағасы (2022–2023) лауазымдарының иесі еді. == Ерте жылдары және білімі == Берік Уәлиұлы Құрманғали 1977 жылғы 4 қаңтарда, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]ндағы [[Ақсуат ауданы]]ның [[Ойшілік]] ауылында дүниеге келген.<ref name="baqkz" /> [[Найман]]ның [[Төртуыл]] руынан шыққан.<ref name="berikuali" /> [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институты]]н «Кинотанушы», [[Қазақ ұлттық университеті]]н «Журналистика» (магистратура), сондай-ақ Қазақ инновациялық гуманитарлық-заң университетін «Құқықтану» мамандықтары бойынша бітірген. == Еңбек жолы == Еңбек жолын 1997 жылы [[TAN (телеарна)|«Таң»]] телекомпаниясында «Алматы жаңалықтары» ақпараттық бағдарламасының тілшісі болып бастаған. 1998 жылдан 1999 жылға Уәли [[НТК (телеарна)|«НТК»]] телеарнасында «Жаңалықтар» ақпараттық бағдарламасының шығарушы редакторы еді. 2000–2007 жылдары аралығында [[31 арна (Қазақстан)|«31 арна»]] телерадиокомпаниясында» «Информбюро» ақпараттық бағдарламасының бас редакторы, «Еркін сөз» бағдарламасының авторы әрі жүргізушісі, «Дода» саяси ток-шоуының бас редакторы әрі жүргізушісі болған. 2007–2012 жылдары Уәли — «[[Хабар (агенттік)|Хабар]]<nowiki></nowiki>» Агенттігі» АҚ Ақпараттық бағдарламалар дирекциясы жаңалықтар қызметінің тілшісі, [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасынан шыққан «Бетпе-бет» ақпараттық-сараптамалық бағдарламасының жүргізушісі. 2009 жылдан 2012 жылға дейін ол [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясы «Нұр-Медиа» ЖШС Жемқорлыққа қарсы медиа-орталығының басшысы еді. 2012 жылдан 2015 жылға дейін ол [[Оңтүстік Қазақстан облысы]] әкімі аппараты басшысының орынбасары — баспасөз қызметінің жетекшісі, Ішкі саясат және дін істері басқармасының басшысы болды да, 2015 және 2016 жылдары Нұр Отан партиясы төрағасының бірінші орынбасары [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметовтің]] кеңесшісі қызметін атқарды. Уәли 2016–2018 жылдар аралығында [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрі]] [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбектің]] кеңесшісі, Инвестициялар және даму министрлігі Ақпараттық қамтамасыз ету департаментінің директоры болып жүріп 2017 жылдан 2018 жылға дейін «[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]» ұлттық телеарнасында «1-студия» қоғамдық-саяси ток-шоуын жүргізді. 2018 жылдан 2019 жылға дейін ол [[Жамбыл облысы]] әкімдігі Ішкі саясат басқармасының басшысы болды да, кейін 2022 жылға дейін [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]] болған. 2022 және 2023 жылдары Уәли [[Хабар (агенттік)|«Хабар» Агенттігі» АҚ]] басқарма төрағасы лауазымын атқарды, сонымен қатар 2022—2023 жылдары [[24KZ|«Хабар 24»]] арнасында «Бетпе-бет» бағдарламасын жүргізді. 2023–2025 жылдары ол — Қазақстан Президентінің Кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Баспасөз хатшысы]].<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-komekshisi-isekeshev-aset-orentayuly-251346|title=Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы Берік Уәли|date=|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|accessdate=2025-02-17}}</ref> 2025 жылы 17 ақпанда Президент Жарлығымен [[Абай облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/b-uali-turaly-171755|title=Б. Уәли туралы|date=2025-02-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|accessdate=2025-02-17}}</ref> Бұл шешімді түрлі тұлғалар, соның ішінде [[Асхат Сергеевич Ниязов|Асхат Ниязов]] сынға алды.<ref>{{Cite web|url=https://t.me/obozhau1/1417 |title=Надеюсь, что это шутка такая |language=ru |author=[[Асхат Сергеевич Ниязов|Ниязов, Асхат]] |date=2025-02-15 |accessdate=2025-02-17}}</ref> == Қосымша лауазымдары == * [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|«ҚР Президентінің телерадиокешені» КеАҚ]] директорлар кеңесінің төрағасы (2019—2022) * [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК» АҚ]] директорлар кеңесінің төрағасы (2022)<ref>[https://rtrk.kz/kz/press-releases/110/ Берік Уәли «Қазақстан» РТРК» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы болып сайланды]</ref> * [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі» АҚ]] директорлар кеңесінің төрағасы (2023—2025) * Республикалық құсбегілік федерациясының президенті (2022 жылдан бастап)<ref>[https://qusbegilik.kz/?page_id=37 Басшылық]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Марапаттары == Уәли — «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының (2011), [[Парасат ордені|Парасат]] (2024), [[Құрмет ордені|Құрмет]] (2019) ордендерінің, Қазақстан Президенті Алғысының (2021), Президенті Әкімшілігінің «Мінсіз қызметі үшін» төсбелгісінің (2022) және 5 мерекелік медальдің иегері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} {{DEFAULTSORT:Уәли, Берік}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан тележүргізушілері]] [[Санат:Қазақстан құқықтанушылары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан президентінің баспасөз хатшылары]] [[Санат:Қазақстан президентінің кеңесшілері]] [[Санат:Абай облысының әкімдері]] 6wn2f0uqyp490pzmpj6lcrjjgu7fqs6 0 755073 3650639 3650420 2026-09-03T17:16:44Z Casserium 68287 3650639 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов | Шынайы есімі = | Суреті = Yerlan Akkenzhenov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ақкенженов, 2025 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2025 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика вице-министрі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2025 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | тақырыпша2_2 = Министрі | мәтін2_2 = [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]] | Туған күні = 12.05.1979 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Азаматтығы = | Партиясы = | Білімі = «Әділет» жоғары құқық мектебі </br>«Астана» университеті | Мамандығы = заңгер-құқықтанушы, мұнай-газ ісі | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Құрмет ордені}} }} '''Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов''' ([[12 мамыр]] [[1979 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, 2025 жылғы наурыздан бергі [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Қазақстан Энергетика министрі]]. == Білімі == Ақкенженов «Әділет» жоғары құқық мектебін заңгер-құқықтанушы мамандығы бойынша, «Астана» университетін мұнай-газ ісі мамандығы бойынша тәмамдаған.<ref name="inb">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/erlan-kudajbergenuly-akkenzhenov |title=Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов |language=kk |work=inbusiness.kz|accessdate=2025-03-19}}</ref> == Еңбек жолы == Ақкенденов еңбек жолын 2002 жылы «ҚазМұнайГаз» сауда үйі» ЖШС бас маманы ретінде бастаған. 2003 жылы ол «ҚазМұнайГаз» сауда үйі» ЖШС бас менеджері, 2004 жылы «ҚазМұнайГаз» сауда үйі» ЖШС мұнай және мұнай өнімдерін экспорттау департаментінің директоры қызметтерін атқарды. 2004-2006 жылы ол «Chevron Texaco Global Trading «Қылыш» бағдараламасы бойынша шикі мұнай трейдері болса, 2006 жылы «KazMunaiGaz Singapore» директоры бола тұрды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін Ақкенженов «Қазмұнайгаз» сауда үйі» АҚ мұнай және мұнай өнімдерін экспорттау департаментінің директоры болды да, 2008 жылдан 2010 жылға дейін «Қазақойл Ақтөбе» ЖШС коммерциялық директоры болған. 2011 жылы ол «ҚазМұнайГаз Өнімдері» АҚ Бас директорының кеңесшісі болды. Одан кейін, 2012 жылға дейін ол «ҚазМұнайГаз қайта өңдеу және Маркетинг» АҚ мұнай және мұнай өнімдерін экспорттау департаментінің директоры еді. 2013-2014 жылы Ақкенженов «Rompetrol Bulgaria» Бас директордың орынбасары, Бас директоры болды. 2014 жылы «KMG International (Rompetrol)» Мұнай және мұнай өнімдері трейдингі жөніндегі бас директоры қызметін атқарды. 2015 жылы ол «KMG International (Rompetrol)» Бөлшек сауда жөніндегі бас директоры еді. 2015 жылдан 2016 жылға дейін ол «KMG International (Rompetrol)» Бас директорының кеңесшісі болды. 2016-2020 жылы Мұнай және мұнай өнімдерін өңдеу және тасымалдаумен байланысты жеке құрылымдарда жұмыс істеді.<ref name="inb" /> 2022 жылғы шілдеден 2023 жылғы маусымға дейін «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ мұнай өнімдері маркетингі басқармасының бастығы болып қызмет етті. 2023 жылғы маусымнан 2025 жылғы наурызға дейін Энергетика вице-министрі болды.<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/erlan-akkenzhenov-kr-energetika-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-215918 |title=Ерлан Ақкенженов ҚР энергетика вице-министрі болып тағайындалды |language=kk |work=Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate=2025-03-19}}</ref> 2025 жылғы 19 наурызда Президент Жарлығымен Энергетика министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/ek-akkenzhenovti-tagayyndau-turaly-1923120 |title=Е.Қ. Ақкенженовті тағайындау туралы |language=kk |work=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты|accessdate=2025-03-19}}</ref> == Өз өмірі == Ақкенженов үйленген.<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32961625 |title=Аккенженов Ерлан Кудайбергенович (персональная справка) |language=ru |work=online.zakon.kz|accessdate=2025-03-19}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ақкенженов, Ерлан Құдайбергенұлы}} [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] [[Санат:Қазақстан энергетика министрлері]] dz8hds6sb7nikvmhm7enc7nfngwzehq 10 764845 3650669 3650301 2026-09-03T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3650669 json application/json { "articles": 245036, "pages": 670968, "edits": 3646951, "users": 181467, "activeusers": 393, "admins": 15, "files": 8772 } dhb6wc7xwt1xothjiiajv1l1eipowkv 0 767016 3650661 3649577 2026-09-03T17:58:03Z Casserium 68287 /* Президенттің Парламенттегі өкілдігі */ 3650661 wikitext text/x-wiki Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген. Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 15 бөлім болды. Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы, Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері кіреді. == Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары == ; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.<ref name="bolim1" /> 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды. # Мұратхан Жуат (2004—2008) # [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023) # Ержан Сейітқұлов (2023 бастап) ; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі 1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды. 1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]</ref> # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998) # Ескендір Бейсембетов (2000—2002) # Батырхан Исаев (2002) # Марлен Ысқақов (2002—2003) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005) # [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006) # Анар Мешімбаева (2006—2007) # [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008) # [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009) # [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012) # [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014) # [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015) # [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020) # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023) # Айдын Құлсейітов (2023—2025) # Рақымжан Ерназар (2025 бастап) ; Жалпы бөлім 1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды. # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996) # [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018) # Бақытжан Темірболат (2018—2019) # Нұрдәулет Төлеев (2019—2025) # [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2025–2026) # Ринат Мұхаметқали (2026 бастап) ; Инвестициялар және сауда бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]</ref> # [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026) # Мейіржан Байғонысов (2026 бастап) ; Коммуникациялар бөлімі 2023 жылы құрылды.<ref>[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]</ref> # [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025) # Қанат Құлшыманов (2025 бастап) ; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]</ref> # Азамат Кескінбаев (2025 бастап) ; Құқық қорғау жүйесі бөлімі 1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды. # [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993) # Назымбек Әкімбеков (1993—1994) # Николай Белоруков (1994—1996) # Марат Әбілхатаев (2004—2006) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007) # Ерлік Кененбаев (2007—2008) # Сейітжан Шалабаев (2008) # [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014) # Ерлік Кененбаев (2014—2016) # Алексей Калайчиди (2016—2019) # Қанат Сейдгапбаров (2019—2022) # Азамат Дүйсембеков (2022—2023) # Алексей Калайчиди (2023—2025) # Дәурен Ерғарин (2025 бастап) ; Мемлекеттік бақылау бөлімі 1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы, 2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.<ref name="bakylau">[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996) # [[Үсен Жетенов]] (1996) # [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997) # [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998) # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002) # [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004) # Владимир Коломийцев (2004—2005) # [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007) # [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014) # [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2021—2022) # Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023) # [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025) # Әлихан Жамсатов (2025 бастап) ; Мемлекеттік құқық бөлімі 1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211070030&ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]</ref> 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды. # [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991) # Юрий Обрядин (1991—1992) # Сергей Тихонов (1992—1994) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999) # [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002) # [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008) # Инна Ахметова (2008—2013) # [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018) # Данияр Вагапов (2018—2020) # Қайрат Жақыпбаев (2020—2022) # Айдар Жарылғанов (2023 бастап) ; Мемлекеттік қызмет бөлімі 1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды. # Геннадий Пирожников (1990—1996) # [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008) # Жомарт Әбиесов (2008) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012) # Марат Дәуешов (2012—2019) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022) # Руслан Тұрғаналы (2022 бастап) ; Өңірлік даму мониторингі бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]</ref> # Рустам Баялиев (2025) ; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі 2019 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]</ref> # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020) # [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022) # [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2022—2026) # Бақыт Есімова (2026 бастап) ; Сыртқы саясат бөлімі 1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]</ref> 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.<ref name="bolim1" /> 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді. # [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995) # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012) # Ержан Ашықбаев (2012—2013) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019) # Сатыбалды Бұршақов (2019) # Дәулетбек Құсайынов (2019—2023) # [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025) # Жандос Иманалиев (2025 бастап) ; Цифрландыруды дамыту бөлімі 2024 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]</ref> # Қуат Сандалов (2024 бастап) ; Ішкі саясат бөлімі 1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]</ref> # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993) # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993) # Әділ Ибраев (1993—1994) # Роза Кенжетаева (1994—1995) # Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996) # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002) # [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002) # Біржан Қанешев (2002—2003) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006) # Ардақ Досжан (2006—2008) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014) # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019) # Ғани Нығыметов (2019—2020) # Нұргүл Мауберлинова (2020—2022) # [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023) # Айжан Шайназарова (2023—2025) # Абзал Нүкенов (2025) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026) # [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары === ; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Алмат Байшолақов (2019—2021) # Алексей Калайчиди (2021—2023) ; Мемлекеттік басқару бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Әлтайыр Ахметов (2019—2023) ; Стратегиялық жоспарлау бөлімі 2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды. # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011) # Эльдар Сыздықов (2011—2012) # Азамат Әбдімомынов (2012—2014) # Аяна Манасова (2014—2017) # Айдын Құлсейітов (2017—2023) # Рақымжан Ерназар (2023) ; Талдау және болжау орталығы 1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]</ref> # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999) # Жанай Омаров (2004) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007) # [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019) ; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі 1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1" /> # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992) # Сайлаубек Әлібеков (1992—1993) # Хайролла Қабжанов (1993—1996) # Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008) ; Жүйелі зерттеулер орталығы 2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды. # Азамат Әбдімомынов (2002—2005) # Анар Мешімбаева (2005—2006) ; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі 2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # Есетжан Қосубаев (2004) # Жанай Омаров (2004) # [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005) ; Сот жүйесі мәселелері бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004) ; Конфессияаралық қатынастар бөлімі 2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1">[https://nomad.su/?a=3-202510200030&ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]</ref> # Алексей Кекшаев (2003) # Рәпіл Жошыбаев (2003—2004) ; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі 2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.<ref name="bolim1" /> # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002) ; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі 1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды. # Михаил Бабушкин (1990—?) # Николай Белоруков (1996—1999) ; Наградалар бөлімі 1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды. # Геннадий Бердюгин (1990—1994) # Зинаида Федотова (1995—1996) # [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996) ; Азаматтық бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996) ; Кешірім жасау бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. ; Қорғаныс бөлімі 1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды. # [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993) # Нұрлан Тілемісов (1993—1994) ; Саяси талдау бөлімі 1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993) ; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі 1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды. # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991) # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992) == Президент Әкімшілігінің басқармалары == 2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады. {| class="wikitable" ! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған уақыты !! Құрылымы |- | rowspan="2" | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan="2" | * Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі * Құқық қорғау қызметі бөлімі * Сот жүйесі мәселелері бөлімі |- | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005 |- | rowspan="2" | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan="2" | * Ұйымдастыру-бақылау бөлімі * Кадр саясаты бөлімі * Мемлекеттік инспекциясы |- | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005 |- | Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-саяси бөлімі * Ақпараттық-талдау орталығы * Ахуалдық орталығы * Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі * Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы |- | Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі * Жүйелі зерттеулер орталығы |} == Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері == ; Қауіпсіздік Кеңесінің Ахуалдық орталығы 2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]</ref> 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды, 2006 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесінің құрамына кіреді. # Нелля Жұбасова (2004—2007) # [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007) # Алмаз Ещанов (2007—2008) # Нұрлан Жанәбілов (2010—2013) # Абзал Нүкенов (2013—2016) # Ерлан Абдақасов (2016—2021) # Данияр Есин (2021—2022) # Амангелді Омарбеков (2022—2025) # Арман Әбдірәсілов (2025 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі 2015 жылы құрылды.<ref name="bolim1" /> # [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016) # [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017) # Бақыт Құрманбаев (2017—2019) # Талғат Мұхтаров (2019—2020) # Қайыргелді Есенеев (2020—2022) # Русланбек Бекжігітов (2022—2024) # Марат Аймашев (2024 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі 2015 жылы құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.<ref name="bolim1" /> # Русланбек Бекжігітов (2015—2021) # Расул Оразғұлов (2021 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі 1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002) # Еркін Тұқымов (2010—2018) # Александр Суханов (2018 бастап) === Бұрынғы бөлімдері === ; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі 2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. # Рүстем Жоламан (2000—2001) == Президент кеңсесі == 1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды. # Владимир Шепель (1991—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # Владимир Шепель (1994—1996) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019) # Бақытжан Темірболат (м.а., 2019) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап) 2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады: * Жалпы бөлім * Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі * Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі == Президенттің баспасөз қызметі == 1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309130035&ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]</ref> ; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]] 1990 жылдың соңында енгізілген. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991) # Сейітқазы Матаев (1991—1993) # Нұрлан Дәненов (1993—1994) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001) # Жанай Омаров (2001—2004) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011) # [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016) # [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019) # [[Берік Уәли]] (2019—2022) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023) # Нұрмұхамед Байғараев (2023) # [[Берік Уәли]] (2023—2025) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап) ; Президент баспасөз қызметінің басшысы 1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990) # Игорь Романов (1990—1995)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]</ref> # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # Лев Тараков (1998—2002) # Есетжан Қосубаев (2002—2004) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008) == Президенттің протокол қызметі == 1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды. # [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006) # [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009) # [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015) # Мәди Атамқұлов (2015—2021) # Дмитрий Михно (2021—2023) # [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] (2023 бастап) == Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі == 2001 жылы Президенттің Парламенттегі өкілдігі болып құрылып, 2026 жылы Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі болып өзгерді. # Жолымбет Бәйішев (2001—2002) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006) # Рахмет Мұқашев (2006—2007) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022) # Әмірбек Оспанбеков (2022—2026) # Мұрат Қайырбек (2026 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі 1994—1995 жылдары жұмыс істеді. # Константин Колпаков (1994—1995) ; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Жолымбет Бәйішев (1996—2001) ; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Қабылсаят Әбішев (1996—1999) # [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999) # Сабыр Қасымов (1999—2001) == Президент Әкімшілігінің хатшылықтары == ; Вице-президент хатшылығы 1991 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. 2026 жылы қайта құрылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992) # Константин Колпаков (1992—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995) # Ержан Досмұхамедов (1995—1996) ; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы 1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008) # Виктор Супрун (2008—2012) # Әнуар Омарқожаев (2012—2014) # Дастан Махаев (2014—2016) # [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016) # Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018) # Ақмарал Байтемірова (2018—2019) # Алмас Батанов (2019) # Евгений Ким (2019) # Ренат Айтаев (2019—2022) # Ринат Мұхаметқали (2022—2023) # Берік Беркімбаев (2023) # Асқар Жакенов (2023—2024) # Қаныш Төлеушин (2025—2026) # Данияр Құсайынов (2026—) === Бұрынғы хатшылықтары === ; Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы 1995 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. 2022 жылға дейін Мемлекеттік хатшының хатшылығы деп аталды. # Амангелді Қайырбаев (1996—2002) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004) # Еран Мағзұмов (2004—2008) # [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013) # Нұрлан Жанәбілов (2013—2014) # Михаил Чирков (2014) # Серік Ахмет (2014—2019) # Алмас Батанов (2019) # Жанна Құрманғалиева (2019) # Евгений Ким (2019—2021) # Мәжит Самитов (2021—2024) # Жанна Нұржанова (2024—2026) ; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы 2004 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды. # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008) # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018) # Леонид Прокопенко (2018—2019) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021) # Марат Әзілханов (2021—2026) ; Қауіпсіздік кеңесінің хатшылығы 1996 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]</ref> # Марат Нұриев (199?—1997) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999) # Біржан Қанешев (2001—2002) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005) # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009) # [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014) # Азамат Әбдімомынов (2014—2015) # Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019) # Шоқан Елшібеков (2019—2020) # Ерлан Байтұқбаев (2020—2023) ; Президент көмекшісінің хатшылығы 1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты. # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002) ; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы 1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]</ref> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998) ; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы 1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]</ref> 1998 жылы қысқартылды. # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997) == Президент Әкімшілігінің инспекциялары == ; Мемлекеттік инспекция 1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.<ref name="bakylau" /> # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993) # Саят Бейсенов (1993—1995) # [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002) # [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005) == Президент Әкімшілігінің шаруашылығы == ; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы 1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды. # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995) == Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]</ref> # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023) # Нұрлан Қаймолдаев (2023) Құрылымы: # Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі # Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі # Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі # Елбасының баспасөз қызметі # Елбасының протоколы # Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы # Елбасы көмекшісінің хатшылығы == Президент жанындағы мекемелер == ; Президент архиві 1994 жылы құрылды. # Ғалия Қарпықова (1994—1997) # Людмила Дегитаева (1997—2004) # Владимир Шепель (2004—2014) # Борис Джапаров (2014—2018) # Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022) # Әлия Мұстафина (2022 бастап) ; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі 2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді. # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016) # [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016) # Евгений Кочетов (2016—2017) # Анастасия Щегорцова (2017—2018) # Руслан Әлішев (2018—2019) # Талғат Қалиев (2019—2020) # Руслан Әлішев (2020—2022) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022) # [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]] 1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді. # Өмірсерік Қасенов (1993—1997) # Лев Тараков (1997) # Алма Сұлтанғалиева (1997—1998) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000) # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005) # Болат Сұлтанов (2005—2014) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017) # Зарема Шаукенова (2017—2022) # Еркін Тұқымов (2022—2025) # [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]] 2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. # [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024) # [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап) ; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы 1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады. # Нұрлан Дәненов (1994—1995) # Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?) # Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)<ref>[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]</ref> # Аманқұл Серікбаев (1998—2005) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006) # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008) # Бақыт Есекина (2008—2009) # Арын Орсариев (2009—2012) # [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016) # Фатима Жақыпова (2016—2019) # Әлтайыр Ахметов (2019) # Ерлан Әбіл (2019—2025)<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]</ref> # Азамат Жолманов (2025 бастап) === Президент жанында жұмыс істеген мекемелер === ; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады. # [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016) # [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019) # Саттар Мәжитов (2019—2020) ; Тұңғыш Президент кітапханасы 2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді. # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021) # Бақытжан Темірболат (2021 бастап) ; Тұңғыш Президент музейі 2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді. # Алма Сағынғали (2004—2016) ; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты 1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады. # [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап) == Президенттің арнайы өкілдері == ; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі 1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады. # [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004) # [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008) # [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009) # Сәбит Қожаметов (2009—2013) # [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014) # Серік Қожаниязов (2014—2019) # Бақытжан Намаев (2019—2020) # Серік Сүлейменов (2020—2022) # Қайрат Нұртай (2022 бастап) ; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі 2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады. # Талғат Қалиев (2020—202?) # Еркін Тұқымов (2025 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі 2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды. # [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005) ; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды. # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023) ; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды. # [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] 05zh4e7290k1ag1yt156neg07b9c2r0 0 768480 3650812 3628810 2026-09-04T07:08:38Z Reader85 6698 /* Банкноталары */ 2000 3650812 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Атауы =Гривна |Шынайы атауы ={{lang-uk|Гривня}} |Тіл коды =uk |ISO-en =Hryvnia |ISO-fr = |Сурет =1000 hryvnia 2019 front.png |Сурет2 =1 hryvnia coin of Ukraine, 2018.jpg |Сурет атауы =1 000 гривна банкнотасы |Сурет атауы2 =1 гривна монетасы |Символ =₴ |ISO =UAH |Аббревиатура =грн. |ISO сандық =980 |Ресми қолданушылар ={{Байрақ|Украина}} |Банкноталар =20, 50, 100, 200, 500, 1 000 |Орталық банк =[[Украина Орталық банкі]] |Орталық банк_сайт =https://bank.gov.ua/ |Монеталар =50 копійка, ₴1, ₴2, ₴5, ₴10 |Басып шығарады =[[Украина Орталық банкі]] |Ақша сарайы = |Басып шығарады_сайт =https://goznak.ru/ }} '''Гривна''' ({{lang-uk|гривня}}, {{Audio|Uk-гривня.ogg|оқылуы}}, қысқартанда грн, '''₴''', [[ISO 4217]]: '''UAH''') — 1996 жылғы 2 қыркүйектен бергі [[Украина]]ның ұлттық валютасы. 1 гривна 100 тиынға ({{lang-uk|копійка}}) бөлінеді. Оған [[Киев Русі]]нде қолданыста болған валютаның атауы берілген.<ref name="Langer">{{cite book |last=Langer |first=Lawrence N. |title=Historical Dictionary of Medieval Russia |date=2002 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810866188 |pages=56–57 |chapter=Grivna |url=https://books.google.com/books?id=DlWPEH3dF38C&pg=PA56 |accessdate=2022-03-02}} {{Wayback|date=2020-01-17 |url=https://web.archive.org/web/20200117181510/https://books.google.com/books?id=DlWPEH3dF38C&pg=PA56}}</ref> == Этимологиясы == Гривна аттас валютасы XI ғасырда [[Киев Русі]]нде қолданыста болды. Валюта атауы славян тілдеріндегі ''жал'' дегенді білдіретін ''грива'' сөзінен келген болатын. [[Күміс]], не [[алтын]]нан жасалған бұл валютаны халық кезінде мойнына тағып жүрген деген [[гипотеза]] бар. Болгар мен серб тілдерінде гривна сөзі ''білезік'' дегенді білдіреді. 1917 жылы [[Украина Халық Республикасы]] Ресейден бөлініп шықты да, мемлекеттік валютасын гривна қылды. == Символы == [[File:Hryvnia symbol.svg|50px|left|Гривна валютасының символы]] Гривна символы — үстінен екі көлденең сызықша салынатын кириллицадағы [[г]] әрпінің курсив жазылуы. Екі параллель жолақша [[Женминби|қытай юәні]] (¥), [[еуро]] (€) мен [[үндістандық рупия]] (₹) символдарындай. Символ [[Юникод]]қа 4.1 нұсқасында U+20B4 кодымен 2005 жылы қосылды.<ref>* Michael Everson {{cite web|url=http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n2743.pdf|title=Proposal to encode the HYRVNIA SIGN and CEDI SIGN in the UCS|date=2004-04-23|accessdate=2004-04-23}} {{Wayback|date=2020-10-03|url=https://web.archive.org/web/20201003050806/http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n2743.pdf}}</ref> == Тарихы == 1917 жылғы 22 желтоқсанда [[Орталық рада]] [[Украина Орталық банкі|Украин мемлекеттік банкі]]н құрды. Украин Халық Республикасының тұңғыш валютасы [[карбованец]] ({{lang-uk|карбованець}}) болды. 1918 жылғы 5 қаңтарда тұңғыш ресми 100 карбованец [[банкнота]]сы басылды; оған мемлекеттік банкінің бірінші директоры Михаил Кривецкий ({{lang-uk|Михайло Кривецький}}) қол қойды. 1918 жылғы 1 наурызда Орталық рада гривна атты жаңа валюта жасады. Гривна бағасы бойынша 1/2 карбованецтей тұрды да, 100 шагтан тұрды. 1918 жылғы сәуірде [[Павел Петрович Скоропадский|гетман Павел Скоропадский]] карбованецті қайта Украинаның валютасы қылды. Ол 200 шагтан тұратын және 10, 25, 50, 100, 250 мен 1 000 карбованец болып шығарылатын. 1992 жылы карбованецтің үшінші нұсқасы [[КСРО рублі|рубль]]дің орнын алды. 1990 жылдардағы [[гиперинфляция]] себебінен карбованец жылдам бағасын жоғалтты.<ref>{{Cite web|url=https://poltava365.com/365-dnivx-nasha-istoriyax-13-listopada.html |title=365 днів: наша історія. 13 листопада. Купоно-карбованці і українці-мільйонери |language=uk |work=poltava365.com |date=2025-11-13 |accessdate=2025-11-22}}</ref> 1996 жылғы қыркүйекте карбованецтің орнын гривна алды. Осы кездері 1 гривна 100 000 карбованецке тең болды.<ref>{{cite web|url=http://www.bank.gov.ua/control/en/publish/printable_article;jsessionid=15111854B1ABFB8B3B2073ED5CB1BD7F?art_id=37482&showTitle=true|title=National Bank of Ukraine|work=Bank.gov.ua|accessdate=2017-02-11}} {{Wayback|date=2019-04-02 |url=https://web.archive.org/web/20190402175059/https://www.bank.gov.ua/control/en/publish/printable_article;jsessionid=15111854B1ABFB8B3B2073ED5CB1BD7F?art_id=37482&showTitle=true}}</ref> [[Қырым аннексиясы|Ресейдің Қырымды аннексиялауы]]нан кейін 2014 жылғы 18 наурызда [[Қырым Республикасы]] уақытша үкіметі гривнаның келесі айда аймақтан алынатынын хабарлады.<ref>{{cite news|date=2014-03-18|accessdate=2014-03-18|url= http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20140318/104543.shtml|title=Ukrainian hryvnia to be dropped in April: Crimean gov't official|work=CCTV News America}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140423034008/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20140318/104543.shtml|date=2014-04-23}}</ref> 2014 жылғы 21 наурызда оның орнына [[Ресей рублі]] келді;<ref name=ITCeRZB/> гривнаның қолданысына 1 маусымға дейін рұқсат берілді.<ref name=ITCeRZB>{{Cite web|url=http://en.itar-tass.com/russia/734204 |title=Crimea enters the rouble zone |publisher=[[ИТАР-ТАСС]] |date=2014-06-01}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141129070815/http://en.itar-tass.com/russia/734204 |date=2014-11-29}}</ref> Ресей рублінің [[Донбасс]] аудандарында аз болғанынан аймақтағы [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск]] сепаратист құрылымдары Украина гривнасы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|2022 жыл]]ға дейін қолдана берді.<ref>{{cite web|title="In theory, it is possible to pay with Ukrainian hryvnias, Russian rubles, US dollars, and euros in the DPR and the LPR. However, only the two former currencies are in common use. Their exchange rate has been fixed by the governments, and is 1:2 (one hryvnia is the equivalent of two rubles). However, there is a shortage of low denomination rubles, so the Ukrainian hryvnia is still the most popular means of payment."|url=http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2015-06-17/war-republics-donbas-one-year-after-outbreak-conflict|work=Osw.waw.pl|date=2015-06-17|accessdate=2019-04-02}} {{Wayback|date=2020-11-08|url=https://web.archive.org/web/20201108131132/http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2015-06-17/war-republics-donbas-one-year-after-outbreak-conflict}}</ref> == Монеталары == {|class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="13"| Украин гривнасы монеталары (1992–)<ref>{{cite web|url=https://www.bank.gov.ua/control/uk/currentmoney/chcoin/list|title=Розмінні й обігові монети|publisher=[[Украина Орталық банкі]]|accessdate=2019-04-02}} {{Wayback|date=2019-04-02|url=https://web.archive.org/web/20190402134915/https://www.bank.gov.ua/control/uk/currentmoney/chcoin/list}}</ref> |- ! colspan="2" | Суреті ! rowspan="2" | Бағасы ! colspan="3" | Техникалық егжей-тегжейі ! colspan="3" | Сипаттамасы ! colspan="3" | Күні |- ! Алды !! Арты !! Диаметрі !! Массасы !! Құрылымы !! Ұшы !! Алды !! Арты !! соғылғаны !! шығарылымы !! алынуы |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[Сурет:Coins of the Ukrainian hryvnia 04.png|75px]] | style="background:white;text-align:center" | [[Сурет:Coins of the Ukrainian hryvnia 03.png|75px]] | 1 копійка | 16 мм | 1.5 г | Тот баспайтын болат |rowspan="2"| Тегіс | rowspan="3" | Бағасы,<br>ою | rowspan="3" | [[Украина елтаңбасы|Украина Тризубы]] | 1992–2016 | rowspan="3" | 2 қыркүйек 1996 | rowspan="3" | 2018 жылғы 1 шілдеден бері шығарылмайды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=65870072&cat_id=55838|title=Національний банк презентував нові обігові монети|publisher=[[Украина Орталық банкі]]|accessdate=2018-04-07}} {{Wayback|date=2018-08-30|url=https://web.archive.org/web/20180830221554/https://bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=65870072&cat_id=55838|url-status=live}}</ref> 1, 2 мен 5 копійка монеталары 2019 жылғы 1 қазанда жалпы шығарылымда жоқ болды.<ref name="auto">{{cite web|url=https://bank.gov.ua/en/news/all/natsionalniy-bank-uporyadkovuye-nominalniy-ryad-banknot-i-monet-grivni|title=NBU Streamlines Hryvnia Banknote and Coin Denominations|date=2019-06-25|publisher=Украина Ұлттық банкі|accessdate=2019-07-17}} {{Wayback|date=2020-10-22|url=https://web.archive.org/web/20201022023925/https://bank.gov.ua/en/news/all/natsionalniy-bank-uporyadkovuye-nominalniy-ryad-banknot-i-monet-grivni}}</ref> |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 05.png|75px]] | style="background:white;text-align:center" | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 06.png|75px]] | 2 копійка | 17.30 мм | 0.64 г (1992~1996)<br>1.8 г (2001–) | [[алюминий]] (1992–1996),<br>Тот баспайтын болат (2001–) |1992–2014 |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 11.png|75px]] | style="background:white;text-align:center" | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 01.png|75px]] | 5 копійка | 24 мм | 4.3 г | Тот баспайтын болат | Құрақты |1992–2015 |- {{Coin-gold-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 08.jpg|75px]] | style="background:white;text-align:center" | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 09.jpg|75px]] | 10 копійка | 16.3 мм | 1.7 г |rowspan="3"| [[жез]] (1992–1996),<br>алюминилі қола (2001–) |Құрақты | rowspan="4" |Бағасы,<br>Ою | rowspan="4" |[[Украина елтаңбасы|Украина Тризубы]] |1992~қазір | rowspan="3" |2 қыркүйек 1996 |Қазіргісі |- {{Coin-gold-color}} | style="background:white;text-align:center" |[[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 02.png|75px]] | style="background:white;text-align:center" |[[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 10.png|75px]] | 25 копійка | 20.8 мм | 2.9 г |rowspan="2"| Құрақты және тегіс |1992–2016 |2018 жылғы 1 шілдеден шығарылмайды.<ref name=":0"/> 25 копійка монетасы Украинада заңды тендерден шығып, 2020 жылғы 1 қазаннан шығарылмайтын болды.<ref>{{cite web|url=https://bank.gov.ua/en/news/all/moneti-nominalom-25-kopiiok-ta-banknoti-grivni-starih-zrazkiv-do-2003-roku-perestayut-buti-zasobom-plateju-z-01-jovtnya-2020-roku|title=25-Kopiyka Coins and Old Series Hryvnia Banknotes to Cease Being Legal Ten-der from 1 October 2020|date=2020-09-02|publisher=[[Украина Орталық банкі]]|accessdate=2020-10-19}} {{Wayback|date=2020-10-21|url=https://web.archive.org/web/20201021111539/https://bank.gov.ua/en/news/all/moneti-nominalom-25-kopiiok-ta-banknoti-grivni-starih-zrazkiv-do-2003-roku-perestayut-buti-zasobom-plateju-z-01-jovtnya-2020-roku}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bank.gov.ua/en/news/all/z-01-jovtnya-2020-roku-natsionalniy-bank-viluchaye-z-obigu-moneti-25-kopiiok-ta--banknoti-grivni-starih-zrazkiv-do-2003-roku|title=NBU to Withdraw 25.Kopiyka Coins and Hryvnia Banknotes 01 Designed before 2003 from Circulation, Effective 1 October 2020|date=2020-09-30|publisher=[[Украина Орталық банкі]]|accessdate=2020-10-19}} {{Wayback|date=2020-10-13|url=https://web.archive.org/web/20201013003720/https://bank.gov.ua/en/news/all/z-01-jovtnya-2020-roku-natsionalniy-bank-viluchaye-z-obigu-moneti-25-kopiiok-ta--banknoti-grivni-starih-zrazkiv-do-2003-roku}}</ref> |- {{Coin-gold-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 12.png|75px]] | style="background:white;text-align:center" | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 07.png|75px]] | 50 копійка | 23 мм | 4.2 г |1992~қазір |Қазіргісі |- {{Coin-yellow-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[File:1 Ukrainian hryvnia in 2013 Obverse.jpg|65px]] | style="background:white;text-align:center" | [[File:1 Ukrainian hryvnia in 2013 Reverse.jpg|65px]] | 1 гривна | 26 мм | 7.1 г (1995,1996)<br>6.9 г (2001–) | жез (1995, 1996),<br>алюминилі қола (2001–) | Жазу: «ОДНА ГРИВНЯ», соғылған жылы | 1995~2013 | 12 наурыз 1997 | rowspan="2" |Қазіргісі, бірақ 2018 жылы жаңа дизайны шықты |- {{Coin-yellow-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[File:1-hrywnia-coin-Volodymyr-the-Great (cropped).PNG|70px]] | style="background:white;text-align:center" | [[File:1-hrywnia-coin-Volodymyr-the-Great-rev (cropped).PNG|70px]] | 1 гривна | 26 мм | 6.8 г (2004–2016) | Алюминилі қола (2004–2016) | Тегіс, жазуы бар ("ОДНА · ГРИВНЯ · Соғылған жылы") | Жазу: Украина елтаңбасы; УКРАЇНА 1 ГРИВНЯ; гүлдесте қоршаған соғылған жылы | Шіркеу моделін мен асатаяқ ұстаған [[Владимир Святославич]] бейнесі | 2004–2016 | 2004 |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[File:1 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (averse).jpg|47px]] | style="background:white;text-align:center" |[[File:1 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (reverse).jpg|47px]] |1 гривна |18.9 мм |3.3 г|| rowspan="3" | Никельденген болат|| rowspan="2" | Құрышталған || rowspan="4" | [[Украина елтаңбасы|Украина<br />елтаңбасы]], <br />Бағасы, <br />Ою | [[Владимир Святославич]] | colspan="2" rowspan="2" |2018<ref name=":0" /> | rowspan="4" |Қазіргісі |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[File:2 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (averse).jpg|51px]] | style="background:white;text-align:center" |[[File:2 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (reverse).jpg|51px]] |2 гривна |20.2 мм |4.0 г |[[дана Ярослав]] |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[File:5 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (averse).jpg|55px]] | style="background:white;text-align:center" | [[File:5 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (reverse).jpg|55px]] |5 гривна |22.1 мм |5.2 г|| Бөлінген (Тегіс және құрышталған ұшы) |[[Богдан Михайлович Хмельницкий]] | colspan="2" rowspan="1" |2019 |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[File:10 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (averse).jpg|59px]] | style="background:white;text-align:center" | [[File:10 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (reverse).jpg|59px]] |10 гривна |23.5 мм |6.4 г||Никельденген цинк қорытпасы |Құрышталған |[[Иван Степанович Мазепа]] | colspan="2" rowspan="1" |2020<ref name=":0" /> |- |colspan="12"|{{Standard coin table notice|standard_scale=Y|BrE=Y}} |} == Банкноталары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%" ! rowspan="2" |Бағасы [https://web.archive.org/web/20110927155016/http://www.bank.gov.ua/Engl/Bank_coin/Banknoty/banknoty.htm]<br>мен өлшемі !colspan="2" | Суреті ! rowspan="2" |Басты түсі ! colspan="3" |Сипаттамасы ! rowspan="2" |Басылған күні ! rowspan="2" |Алынған күні |- !Алды !Арты !Сутаңбасы !Алды !Арты |- |₴1<br>118 × 63 мм | [[File:1 Ukrainian hryvnia in 2014 Obverse.jpg|83px]] | [[File:1 Ukrainian hryvnia in 2014 Reverse.jpg|83px]] |Сары-көк | colspan="2" |[[Владимир Святославич|Киевтік Ұлы Владимир]] (шам. 958–1015), [[Новгород кінәздері|Новгород кінәзі]] мен [[Киев ұлы кінәздері|Киев ұлы кінәзі]]<br>[[Киев Русі]]нің басшысы (980–1015) |[[Киев]]тегі I Владимирдің қамал қабырғасы |22 мамыр 2006 | rowspan="4" |1 қазан 2020 |- |₴2<br>118 × 63 мм | [[File:2 Ukrainian hryvnia in 2013 Obverse.jpg|83px]] | [[File:2 Ukrainian hryvnia in 2013 Reverse.jpg|83px]] |Қоңыр қызғылт | colspan="2" |[[дана Ярослав]] (шам. 978 – 1054), [[Новгород кінәздері|Новгород кінәзі]] мен [[Киев ұлы кінәздері|Киев ұлы кінәзі]]<br>[[Киев Русі]]нің басшысы (1019–1054) |[[София соборы (Киев)|Әулие София соборы, Киев]] |24 қыркүйек 2004 |- |[[Ukrainian five-hryvnia note|₴5]]<br>118 × 63 мм | [[File:5 Ukrainian hryvnia in 2004 Obverse.jpg|83px]] | [[File:5 Ukrainian hryvnia in 2004 Reverse.jpg|83px]] |Көк | colspan="2" |[[Богдан Михайлович Хмельницкий]] (шам. 1595–1657), [[Запорожье әскері гетмандарының тізімі|Украина гетманы]] |[[Суботов]] ауылындағы шіркеу |14 маусым 2004 |- |₴10<br>124 × 66 мм | [[File:10 Ukrainian hryvnia in 2015 Obverse.jpg|87px]] | [[File:10 Ukrainian hryvnia in 2015 Reverse.jpg|87px]] |Қызыл күрең | colspan="2" |[[Иван Степанович Мазепа]] (1639–1709), [[Запорожье әскері гетмандарының тізімі|Украина гетманы]] |[[Киев-Печерск лаврасы]]ның Қасиетті Успен соборы |1 қараша 2004 |- |₴20<br>130 × 69 мм | [[File:20 Ukrainian hryvnia in 2018 Obverse.jpg|91px]] | [[File:20 Ukrainian hryvnia in 2018 Reverse.jpg|91px]] |Жасыл | colspan="2" |[[Иван Яковлевич Франко]] (1856–1916), жазушы мен саясаткер |[[Львов опера және баллет театры]] |25 қыркүйек 2018 | rowspan="7" |Қазіргісі |- |₴50<br>136 × 72 мм | [[File:50-uah-2019-1.png|95px]] | [[File:50-uah-2019-2.png|95px]] |Күлгін | colspan="2" |[[Михаил Сергеевич Грушевский]] (1866–1934), тарихшы мен саясаткер. |[[Орталық рада]] ғимараты (Киевтің «Мұғалім үйі») |20 желтоқсан 2019 |- |[[Ukraine one hundred-hryvnia bill|₴100]]<br>142 × 75 мм | [[File:100 Ukrainian hryvnia in 2014 Obverse.jpg|99px]] | [[File:100 Ukrainian hryvnia in 2014 Reverse.jpg|99px]] |Зәйтүн | colspan="2" |[[Тарас Григорьевич Шевченко]] (1814–1861), ақын |[[Тарас Шевченко атындағы Киев ұлттық университеті]] |9 наурыз 2015 |- |₴200<br>148 × 75 мм | [[File:200-uah-2020-1.png|104px]] | [[File:200-uah-2020-2.png|104px]] |Қызғылт | colspan="2" |[[Леся Украинка]] (1871–1913), ақын мен жазушы |[[Луцк бекінісі]]нің кіретін қамалы |25 ақпан 2020 |- | ₴500<br>154 × 75 мм | [[File:500 Ukrainian hryvnia in 2015 Obverse.jpg|108px]] | [[File:500 Ukrainian hryvnia in 2015 Reverse.jpg|108px]] | Қоңыр | colspan="2" |[[Григорий Саввич Сковорода]] (1722–1794), философ пен ақын | [[Киев-Могила академиясы ұлттық университеті]] |11 сәуір 2016 |- | ₴1,000<br>160 × 75 мм | [[File:1000 hryvnia 2019 front.png|112px]] | [[File:1000 гривень 2019 реверс.jpg|112px]] | Көк | colspan="2" |[[Владимир Иванович Вернадский]] (1863–1945), тарихшы, философ, натуралист пен ғалым | [[Украина ұлттық ғылымдар академиясы]] | 25 қазан 2019 |- |₴2,000<br>166×75 мм | [[File:2000UAH 2026 a.jpeg|112px]] | [[File:2000UAH 2026 r.jpeg|112px]] |Көк |colspan="2"|Василий Семёнович Стус (1938–1985), ақын, аудармашы, критик, журналист пен диссидент | Василий Стус атындағы Донецк ұлттық университетінің Философиялық факультеті | 4 қыркүйек 2026 |- |colspan="9"|{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y|BrE=Y}} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа валюталары]] qci83q5opy8lz0ki8zazps7wot7k7p5 0 770684 3650781 3642803 2026-09-04T06:00:35Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650781 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Оразхан Аймақов.png|нобай|Оразхан Аймақов]] '''Оразхан Аймақов''' – көрнекті Қазақстандық [[ғалым]], химия ғылымдарының [[Докторантура|докторы]], [[профессор]], [[Органикалық химия|органикалық]] және [[биоорганикалық химия]], сондай-ақ [[биотехнология]] салаларының ірі маманы. Ол 1941 жылы Қостанай облысы Жангелді ауданының Торғай ауылында дүниеге келген. 1948–1958 жылдары Ыбырай Алтынсарин атындағы Торғай қазақ орта мектебінде білім алып, кейін 1963 жылы [[Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институты|Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтының]] жаратылыстану факультетін «биология және химия» мамандығы бойынша үздік тәмамдады. Еңбек жолын туған ауылындағы мектепте химия және биология пәндерінің мұғалімі болып бастаған (1963–1965). 1965–1968 жылдары 21-партсъезд совхозындағы қазақ орта мектебінде оқу ісі жөніндегі директордың орынбасары, 1968–1969 жылдары Торғай аудандық пионерлер үйінің директоры қызметін атқарды. 1969 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының Химия-металлургия институтының [[Аспирантура|аспирантурасына]] қабылданып, 1973 жылға дейін ғылыми тағылымдамадан өтті. 1974 жылы А.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институтында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғады. 1974 жылдан бастап Целиноград ауыл шаруашылығы институтының Көкшетау бөлімшесінде қызмет атқарып, 1983–1987 жылдары кафедра меңгерушісі болды. 1978 жылы оған «Органикалық химия» мамандығы бойынша «[[аға ғылыми қызметкер]]<nowiki/>» атағы берілді. 1987 жылы докторлық диссертациясын қорғап, Қазақстандағы элементоорганикалық және биоорганикалық химия бағытында өзіндік ғылыми мектеп құрды. 1990–1996 жылдары [[Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік педагогикалық институтында]] аға оқытушы, кейін кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 1996–1998 жылдары Мәскеудегі А.Н. Несмеянов атындағы Ресей ғылым академиясының Элементоорганикалық қосылыстар институтында аға ғылыми қызметкер болып еңбек етті. 2003–2010 жылдары Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің химия және биотехнология кафедрасының меңгерушісі болды. Оның бастамасымен 2010 жылы университетте «Биотехнология» мамандығы мен бейіндік магистратура бағдарламалары ашылып, өңірлік ғылыми орталықтар деңгейіне көтерілді. Профессор Аймақов ұйымдастырған ЯМР-спектроскопия зертханасы университеттің ғылыми-зерттеу әлеуетін арттырды және студенттер мен жас ғалымдар үшін заманауи тәжірибелік базаға айналды. Оразхан Аймақовтың ғылыми жетекшілігімен кафедра Қазақстан мен шетелдің жетекші ғылыми орталықтарымен – Қарағандыдағы «Фитохимия» институты, Степногорск биотехнологиялық орталығы, «Биохим» компаниясы және басқа да ұйымдармен серіктестік орнатты. Бұл ынтымақтастық студенттердің өндірістік тәжірибеден өтуін және халықаралық ғылыми жобаларды бірлесе орындауды қамтамасыз етті. Ғалым 1990–2020 жылдары Жапония, Украина, Ресей, Польша, Франция, Испания және Португалия елдерінің ғылыми мекемелерімен бірлескен зерттеулер жүргізіп, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің үкіметаралық ғылыми-техникалық бағдарламаларына белсенді қатысты. Оның жетекшілігімен «Анабтиофос» және «Анабазилфосфат» сияқты биологиялық белсенді қосылыстар синтезделіп, ветеринария мен медицинада қолдануға ұсынылды. Бұл жаңалықтар халықаралық көрмелерде жоғары бағаланды. 2003–2008 жылдары «Алкалоидтар мен азотты қосылыстар негізінде фосфор қышқылының биологиялық белсенді эфирлерін синтездеу» жобасы ТМД елдерінің ғылыми-техникалық бағдарламасына енгізілді. Сонымен қатар ол «ЭФАМФОН» афицидтік препараты мен «ВИНФЕН» антиозонантын әзірлеуге қатысып, олардың өнеркәсіптік өндіріске енгізілуіне атсалысты. Оразхан Аймақов қоғамдық және саяси өмірге де белсенді араласқан тұлға. «АСАР» және «Нұр Отан» партияларының мүшесі ретінде әлеуметтік, мәдени жобаларды қолдап, өңірдің қоғамдық дамуына зор үлес қосты. Ол Көкшетау қаласының және Қостанай облысы Жангелдин ауданының «Құрметті азаматы». Ғалымның еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Ол «Қазақстанның үздік оқытушысы» (2006), «Химия өнеркәсібінің үздік қызметкері» (2022) атақтарына ие болып, «Ы. Алтынсарин» төсбелгісімен (2023) және «ТМД-ның үздік ғалымы – 2022» медалімен марапатталды. Профессор О.Аймақов — органикалық және биоорганикалық химия, биотехнология салаларында іргелі зерттеулер жүргізген ғалым, 220-дан астам ғылыми мақаланың, 20-дан астам оқулық пен оқу құралының, 5 авторлық куәлік пен 3 патенттің авторы. Оның жетекшілігімен ондаған магистрлік және кандидаттық диссертациялар қорғалды. Қазіргі таңда Оразхан Аймақов — Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің химия және биотехнология кафедрасының профессоры, сондай-ақ С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің «Биологиялық белсенді заттарды зерттеудің физика-химиялық әдістері» зертханасының жетекшісі. Ол Қазақстан ғылымының дамуына, жас зерттеушілердің қалыптасуына және биотехнологиялық білім берудің өркендеуіне зор үлес қосқан көрнекті тұлға. 2025 жылдың сәуір айында Ғылыми қызметкерлер күніне орай Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінде «Биотехнология» мамандығының ашылуына 20 жыл және химия ғылымдарының докторы, профессор Оразхан Аймақовтың 85 жылдық мерейтойына арналған «Химия және биотехнология салаларындағы ғылымның қазіргі заманғы бағыттары» атты дөңгелек үстел өткізілді. == Сілтемелер == # [https://www.shokan.edu.kz/kk/schools/pedagogical-institute/kafedra-himii-i-biotehnologii/ajmakov-orazhan-ajmakovich/?query=%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2 https://www.shokan.edu.kz] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Оқытушылар]] 11871czbbr7kx23k37wfi9xhor6wrfk 0 774643 3650779 3640145 2026-09-04T05:49:43Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650779 wikitext text/x-wiki '''Психологиялық комплекс''' — психологияда, әсіресе психоанализде бейсаналықта қалыптасқан немесе оған ысырылған эмоциялық түсті идеялар, [[Естелік|естеліктер]], қабылдаулар мен ұмтылыстар жиынтығы ретінде анықталады. Ол [[Адам|адамның]] психикасына, тұлғасына және мінез-құлқына айтарлықтай әсер етеді. [[Сурет:Psychological complex according to Jung (ru).jpg|нобай|Психологиялық комплекс]] == Негізгі сипаттамасы == Комплекс терминін [[Карл Густав Юнг|Карл]] [[Карл Густав Юнг|Густав Юнг]] енгізген, ол латынша "соmplexus" байланыс, тіркесу дегеннен шыққан және белгілі бір ортақ тақырып (мысалы, билік, бедел немесе отбасылық байланыстар) төңірегінде бейсаналықтан жиналған психикалық элементтерден тұрады. [[Зигмунд Фрейд]] бұл ұғымды алғаш рет 1895 жылы [[Йозеф Брейер|Йозеф Брейермен]] бірге қолданған, бірақ Юнг оны жеке және ұжымдық бейсаналықтың өзара байланысы ретінде кеңінен дамытты, комплекстің өзіндік "ядросы" болатынын және ол сананың тепе-теңдігін бұзуы мүмкін екенін ерекшелейді. Комплекс - сөз ассоциациясы эксперименті арқылы реакцияның кешігуі немесе [[Аффект|аффектік]] жарылулармен анықталады, ол көбіне арғы жағындағы жарақаттардан немесе архетиптерден туындайды. {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Көрінетін көріністері мен әсері == Комплекстер автономды сипатта болып, адамның саналы ойын "басқарады", мысалы, түстеріңде немесе эмоциялық реакцияларда тірі бейне ретінде пайда болады. Олар невроздарға, ішкі қақтығыстарға әкелуі мүмкін, бірақ [[индивидуация]] процесі арқылы танылып, тұтастыруға болады. Кәдімгі тілде комплекс адамның кемшіліктері туралы бұрмаланған көзқарасы ретінде түсіндіріледі, ол өзін жасыруға және әрекетін шектеуге итермелейді. == Дереккөздер == <references group="Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі басылу орны Алматы баспасы=Дайк-Пресс| жылы=2008| бет=968| isbn=9965-33-955- 4}}</ref&gt;" /> <references group="Қазақстан. Ұлттық энциклопедия | том=1 | басылу орны Алматы | баспасы=Қазақ энциклопедиясы |жылы=2005}}" /> {{Wikify}}{{Суретсіз мақала}} b05w8obwn6sdc4yqyc2annffsmcj0c4 4 775564 3650718 3650315 2026-09-04T03:04:25Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3650718 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 105231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 175845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 393615] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 33739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 102180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 394597] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 10944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 107121] |- |4 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 8751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9598] |- |5 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 8974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 14673] |- |6 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 252956] |- |7 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14968] |- |8 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 4858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8189] |- |9 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13051] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 82069] |- |11 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28386] |- |12 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8471] |- |13 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 45217] |- |14 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 82153] |- |15 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 73834] |- |16 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23359] |- |17 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21522] |- |18 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23488] |- |19 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30091] |- |20 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35579] |- |21 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25887] |- |22 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22738] |- |23 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11321] |- |24 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121047] |- |25 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28245] |- |26 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 58440] |- |27 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 4775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29006] |- |28 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33543] |- |29 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22861] |- |30 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 27657] |- |31 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45532] |- |32 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8598] |- |33 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3499] |- |34 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22766] |- |35 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28674] |- |36 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 115499] |- |37 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15814] |- |38 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15506] |- |39 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5057] |- |40 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 62263] |- |41 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 26576] |- |42 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 4375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 108418] |- |43 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6662] |- |44 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 58124] |- |45 |[[Ақ жол (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2762] |- |46 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 125995] |- |47 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34145] |- |48 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11663] |- |49 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11576] |- |50 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6417] |- |51 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17704] |- |52 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 37612] |- |53 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21999] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25653] |- |55 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2836] |- |56 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 64745] |- |57 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49226] |- |58 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2597] |- |59 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9232] |- |60 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4970] |- |61 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8606] |- |62 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27555] |- |63 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9599] |- |64 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2822] |- |65 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27415] |- |66 |[[Google]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google 4164] |- |67 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11058] |- |68 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3255] |- |69 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16060] |- |70 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57705] |- |71 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21424] |- |72 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15328] |- |73 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 20042] |- |74 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12364] |- |75 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 83200] |- |76 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30322] |- |77 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9479] |- |78 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13002] |- |79 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35208] |- |80 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37311] |- |81 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24288] |- |82 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9017] |- |83 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18913] |- |84 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15497] |- |85 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29956] |- |86 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 2377] |- |87 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4631] |- |88 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17884] |- |89 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15756] |- |90 |[[Zhezkazgan Air]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zhezkazgan_Air 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zhezkazgan_Air 1015] |- |91 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18557] |- |92 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5095] |- |93 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76438] |- |94 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14108] |- |95 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11364] |- |96 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53439] |- |97 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4638] |- |98 |[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2313] |- |99 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16745] |- |100 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 27708] |- |101 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 34570] |- |102 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21928] |- |103 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11171] |- |104 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7243] |- |105 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2370] |- |106 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49472] |- |107 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 98896] |- |108 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4884] |- |109 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12125] |- |110 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9790] |- |111 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7009] |- |112 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63644] |- |113 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9543] |- |114 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 44958] |- |115 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23372] |- |116 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10608] |- |117 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12531] |- |118 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4712] |- |119 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 3856] |- |120 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18840] |- |121 |[[Бекжан Әшірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1014] |- |122 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8597] |- |123 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16033] |- |124 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16680] |- |125 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58081] |- |126 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15425] |- |127 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11893] |- |128 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6462] |- |129 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 28984] |- |130 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13359] |- |131 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9348] |- |132 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 53966] |- |133 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20127] |- |134 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28211] |- |135 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12410] |- |136 |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1450] |- |137 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32839] |- |138 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12475] |- |139 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23118] |- |140 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 35833] |- |141 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15684] |- |142 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18437] |- |143 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39549] |- |144 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17114] |- |145 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12130] |- |146 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13339] |- |147 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22512] |- |148 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34450] |- |149 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40828] |- |150 |[[Ветеринария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1384] |- |151 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 61404] |- |152 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14686] |- |153 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22404] |- |154 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2066] |- |155 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8186] |- |156 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7440] |- |157 |[[Google Chrome]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google_Chrome 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google_Chrome 1774] |- |158 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7531] |- |159 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13498] |- |160 |[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1118] |- |161 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8594] |- |162 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12614] |- |163 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 64645] |- |164 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20384] |- |165 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35494] |- |166 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8648] |- |167 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 10002] |- |168 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15037] |- |169 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8044] |- |170 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12668] |- |171 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2159] |- |172 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8119] |- |173 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4761] |- |174 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12572] |- |175 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11937] |- |176 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4565] |- |177 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12945] |- |178 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9626] |- |179 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8838] |- |180 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14312] |- |181 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12392] |- |182 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7718] |- |183 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6326] |- |184 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5601] |- |185 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 28926] |- |186 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18853] |- |187 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25440] |- |188 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19138] |- |189 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7240] |- |190 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3731] |- |191 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5363] |- |192 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 2222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 105898] |- |193 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33172] |- |194 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4364] |- |195 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12896] |- |196 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5462] |- |197 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4904] |- |198 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10954] |- |199 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9829] |- |200 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53153] |- |201 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13217] |- |202 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 25288] |- |203 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14892] |- |204 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18805] |- |205 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2538] |- |206 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71654] |- |207 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10733] |- |208 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2013] |- |209 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7395] |- |210 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 11405] |- |211 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8040] |- |212 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13920] |- |213 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4115] |- |214 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27748] |- |215 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7660] |- |216 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10340] |- |217 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15272] |- |218 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 16660] |- |219 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9845] |- |220 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11064] |- |221 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8436] |- |222 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9025] |- |223 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6867] |- |224 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14797] |- |225 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10210] |- |226 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26605] |- |227 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8059] |- |228 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7899] |- |229 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3153] |- |230 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26168] |- |231 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3212] |- |232 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11903] |- |233 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27681] |- |234 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10068] |- |235 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17668] |- |236 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11176] |- |237 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6610] |- |238 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8387] |- |239 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14044] |- |240 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4545] |- |241 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16942] |- |242 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9751] |- |243 |[[Ұлғайсын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 692] |- |244 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12738] |- |245 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 5459] |- |246 |[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1443] |- |247 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11038] |- |248 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3425] |- |249 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7594] |- |250 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9616] |- |251 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11312] |- |252 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5349] |- |253 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18819] |- |254 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16528] |- |255 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26725] |- |256 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35273] |- |257 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7024] |- |258 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 608] |- |259 |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 919] |- |260 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9069] |- |261 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2967] |- |262 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7486] |- |263 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8520] |- |264 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9019] |- |265 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6732] |- |266 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7566] |- |267 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19971] |- |268 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15879] |- |269 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27886] |- |270 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29002] |- |271 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30228] |- |272 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7645] |- |273 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26403] |- |274 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40213] |- |275 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 6265] |- |276 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15421] |- |277 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2861] |- |278 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18671] |- |279 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8200] |- |280 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5755] |- |281 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 24013] |- |282 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8781] |- |283 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28417] |- |284 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10664] |- |285 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7472] |- |286 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24275] |- |287 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6982] |- |288 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10662] |- |289 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5986] |- |290 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7820] |- |291 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10284] |- |292 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7565] |- |293 |[[Жеке батылдығы үшін ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 41] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 416] |- |294 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4705] |- |295 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6700] |- |296 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24806] |- |297 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8687] |- |298 |[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 643] |- |299 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17846] |- |300 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6336] |- |301 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16691] |- |302 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16039] |- |303 |[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2483] |- |304 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5972] |- |305 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5590] |- |306 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38457] |- |307 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4937] |- |308 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18043] |- |309 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5572] |- |310 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17877] |- |311 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6167] |- |312 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24745] |- |313 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19747] |- |314 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10338] |- |315 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5507] |- |316 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6569] |- |317 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11509] |- |318 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12061] |- |319 |[[Сая Оразғалиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1408] |- |320 |[[SuperStar KZ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SuperStar_KZ 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SuperStar_KZ 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SuperStar_KZ 809] |- |321 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7888] |- |322 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56295] |- |323 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32367] |- |324 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9265] |- |325 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4590] |- |326 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2614] |- |327 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5675] |- |328 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11615] |- |329 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11594] |- |330 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7958] |- |331 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4492] |- |332 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11705] |- |333 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2095] |- |334 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9597] |- |335 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17721] |- |336 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11022] |- |337 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5209] |- |338 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5270] |- |339 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8792] |- |340 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10850] |- |341 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1047] |- |342 |[[Hybrid Theory]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Hybrid_Theory 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Hybrid_Theory 494] |- |343 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7138] |- |344 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5128] |- |345 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22111] |- |346 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 571] |- |347 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6146] |- |348 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2278] |- |349 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14954] |- |350 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6348] |- |351 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8895] |- |352 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6586] |- |353 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15269] |- |354 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11625] |- |355 |[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2033] |- |356 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22164] |- |357 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27042] |- |358 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10111] |- |359 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5671] |- |360 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22893] |- |361 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4530] |- |362 |[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2575] |- |363 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2189] |- |364 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5924] |- |365 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22022] |- |366 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24983] |- |367 |[[Логистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2654] |- |368 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7905] |- |369 |[[Сағат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4620] |- |370 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5980] |- |371 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 439] |- |372 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5834] |- |373 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 5502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 40224] |- |374 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3748] |- |375 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4273] |- |376 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5732] |- |377 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3420] |- |378 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12019] |- |379 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9060] |- |380 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15996] |- |381 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2685] |- |382 |[[Инвестиция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2876] |- |383 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12003] |- |384 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5074] |- |385 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16593] |- |386 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21980] |- |387 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4185] |- |388 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3058] |- |389 |[[Түркістан Арена]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 894] |- |390 |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2465] |- |391 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9096] |- |392 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16707] |- |393 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5431] |- |394 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5328] |- |395 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13341] |- |396 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3899] |- |397 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8206] |- |398 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7355] |- |399 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28976] |- |400 |[[Балық шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1685] |- |401 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10426] |- |402 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31893] |- |403 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14220] |- |404 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9801] |- |405 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23016] |- |406 |[[Ұлытау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2539] |- |407 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58209] |- |408 |[[Қазақстан Ұлттық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3101] |- |409 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12799] |- |410 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3651] |- |411 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8014] |- |412 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8007] |- |413 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12723] |- |414 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47278] |- |415 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 340] |- |416 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7217] |- |417 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21275] |- |418 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4319] |- |419 |[[Дәстүр (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7151] |- |420 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 25485] |- |421 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8871] |- |422 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3450] |- |423 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14736] |- |424 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8930] |- |425 |[[A.Z. (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3851] |- |426 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3998] |- |427 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6840] |- |428 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6021] |- |429 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5606] |- |430 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3803] |- |431 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18324] |- |432 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5009] |- |433 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5187] |- |434 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19347] |- |435 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6768] |- |436 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11907] |- |437 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9198] |- |438 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42998] |- |439 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11107] |- |440 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22712] |- |441 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5219] |- |442 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11271] |- |443 |[[Торғай облысы (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3151] |- |444 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10311] |- |445 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6604] |- |446 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7611] |- |447 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24557] |- |448 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6203] |- |449 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5506] |- |450 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5005] |- |451 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4953] |- |452 |[[МедиаУики:Gadgets-definition]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 433] |- |453 |[[Құлсары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3295] |- |454 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16481] |- |455 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 38210] |- |456 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2200] |- |457 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9884] |- |458 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31609] |- |459 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4069] |- |460 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8841] |- |461 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7835] |- |462 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3808] |- |463 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29209] |- |464 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5920] |- |465 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4484] |- |466 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5475] |- |467 |[[Абай күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 504] |- |468 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29622] |- |469 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7730] |- |470 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1479] |- |471 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9055] |- |472 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13950] |- |473 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3229] |- |474 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3128] |- |475 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38866] |- |476 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15357] |- |477 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6443] |- |478 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5693] |- |479 |[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3536] |- |480 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9130] |- |481 |[[Ninety One]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Ninety_One 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Ninety_One 3675] |- |482 |[[Портал:Африка/Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2222] |- |483 |[[Асан Мәжит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1048] |- |484 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13731] |- |485 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5466] |- |486 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8738] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19162] |- |488 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3007] |- |489 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1832] |- |490 |[[Электрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1673] |- |491 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 5006] |- |492 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31645] |- |493 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13727] |- |494 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31801] |- |495 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 39827] |- |496 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16491] |- |497 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4126] |- |498 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11732] |- |499 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14981] |- |500 |[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 610] |- |501 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1891] |- |502 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4588] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9923] |- |504 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21259] |- |505 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17800] |- |506 |[[Емшек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2271] |- |507 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 383] |- |508 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5492] |- |509 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5527] |- |510 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23569] |- |511 |[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 559] |- |512 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5152] |- |513 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8067] |- |514 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2131] |- |515 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16950] |- |516 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6708] |- |517 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5446] |- |518 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20715] |- |519 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8954] |- |520 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16387] |- |521 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6273] |- |522 |[[Мәулид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1996] |- |523 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6255] |- |524 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5975] |- |525 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22275] |- |526 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4584] |- |527 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31513] |- |528 |[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1991] |- |529 |[[Ландшафт архитектурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 450] |- |530 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15804] |- |531 |[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2343] |- |532 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4712] |- |533 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11521] |- |534 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12816] |- |535 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 17512] |- |536 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23938] |- |537 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6254] |- |538 |[[Үкімет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1864] |- |539 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3951] |- |540 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2622] |- |541 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13100] |- |542 |[[Сүндет той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3397] |- |543 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3452] |- |544 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9552] |- |545 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4536] |- |546 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3257] |- |547 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5476] |- |548 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16851] |- |549 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3020] |- |550 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6403] |- |551 |[[Қаш (фильм, 2022)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1107] |- |552 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3767] |- |553 |[[Авиация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 813] |- |554 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3978] |- |555 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17405] |- |556 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 874] |- |557 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4533] |- |558 |[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3831] |- |559 |[[15 шілде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 545] |- |560 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5534] |- |561 |[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2151] |- |562 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20145] |- |563 |[[Уикимедиа қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2491] |- |564 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27009] |- |565 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5944] |- |566 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10216] |- |567 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15157] |- |568 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5889] |- |569 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19135] |- |570 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13593] |- |571 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12374] |- |572 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5778] |- |573 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7270] |- |574 |[[Қайрат Сатыбалдыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2080] |- |575 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4295] |- |576 |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1543] |- |577 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10037] |- |578 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20639] |- |579 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20755] |- |580 |[[Өрмекші-адам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1069] |- |581 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7584] |- |582 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10417] |- |583 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19034] |- |584 |[[Қайшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 391] |- |585 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4515] |- |586 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4699] |- |587 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4737] |- |588 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7466] |- |589 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4500] |- |590 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6509] |- |591 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4855] |- |592 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11632] |- |593 |[[Maxi Чай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 818] |- |594 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6061] |- |595 |[[Дәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1957] |- |596 |[[Counter-Strike]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Counter-Strike 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Counter-Strike 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Counter-Strike 528] |- |597 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4287] |- |598 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 29644] |- |599 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 428] |- |600 |[[Тұран жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1477] |- |601 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5044] |- |602 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4929] |- |603 |[[Жолбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 4025] |- |604 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4255] |- |605 |[[Дихан Қамзабекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2160] |- |606 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42738] |- |607 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5537] |- |608 |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 653] |- |609 |[[Microsoft]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Microsoft 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Microsoft 4420] |- |610 |[[Еріншектер Елі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3541] |- |611 |[[Қатысушы:EPIC]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 795] |- |612 |[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 265] |- |613 |[[Шекер (хикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 426] |- |614 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2869] |- |615 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4077] |- |616 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5354] |- |617 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23129] |- |618 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2731] |- |619 |[[Куннилингус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2944] |- |620 |[[Көне түрік дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2785] |- |621 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9480] |- |622 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10481] |- |623 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8013] |- |624 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5485] |- |625 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11182] |- |626 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4354] |- |627 |[[Ерке Есмахан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4426] |- |628 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3552] |- |629 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7408] |- |630 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4295] |- |631 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5034] |- |632 |[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3155] |- |633 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 59202] |- |634 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23079] |- |635 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3662] |- |636 |[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |- |637 |[[Сунақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4064] |- |638 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21485] |- |639 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8113] |- |640 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 7355] |- |641 |[[2015 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 895] |- |642 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3083] |- |643 |[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1104] |- |644 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6404] |- |645 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29595] |- |646 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1365] |- |647 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12616] |- |648 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3790] |- |649 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4152] |- |650 |[[Ысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3394] |- |651 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4136] |- |652 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8957] |- |653 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23435] |- |654 |[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2819] |- |655 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4616] |- |656 |[[Metafizika (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 342] |- |657 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9796] |- |658 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23648] |- |659 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6734] |- |660 |[[Динара Болатқызы Зәкиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 705] |- |661 |[[Одиссея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2143] |- |662 |[[SDU University]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SDU_University 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SDU_University 3733] |- |663 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7089] |- |664 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5709] |- |665 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10212] |- |666 |[[Ойық руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3375] |- |667 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11756] |- |668 |[[Боранбай Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1515] |- |669 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3417] |- |670 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2588] |- |671 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9039] |- |672 |[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1158] |- |673 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8617] |- |674 |[[АҚШ қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4103] |- |675 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15863] |- |676 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10161] |- |677 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3835] |- |678 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3207] |- |679 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3776] |- |680 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5321] |- |681 |[[Солтүстік Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1495] |- |682 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7692] |- |683 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3429] |- |684 |[[Төртуыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3605] |- |685 |[[Уикипедия:Зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1681] |- |686 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4756] |- |687 |[[ACE (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ACE_%28Ninety_One%29 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ACE_%28Ninety_One%29 3174] |- |688 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4895] |- |689 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15718] |- |690 |[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1022] |- |691 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2057] |- |692 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 11430] |- |693 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10727] |- |694 |[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2914] |- |695 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16315] |- |696 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11044] |- |697 |[[Сайрам ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2880] |- |698 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24504] |- |699 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3471] |- |700 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1818] |- |701 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8067] |- |702 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16658] |- |703 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10917] |- |704 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21792] |- |705 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20679] |- |706 |[[Непал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1686] |- |707 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18752] |- |708 |[[Іле-Балқаш (резерват)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 746] |- |709 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 38889] |- |710 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1567] |- |711 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26613] |- |712 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5772] |- |713 |[[PHP]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=PHP 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=PHP 1135] |- |714 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1344] |- |715 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15134] |- |716 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5597] |- |717 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6606] |- |718 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12733] |- |719 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3596] |- |720 |[[Ырысбек Мәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2128] |- |721 |[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1607] |- |722 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22730] |- |723 |[[Екібастұз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 3027] |- |724 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 4045] |- |725 |[[Аяқ киім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1776] |- |726 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11790] |- |727 |[[Борсық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2647] |- |728 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5220] |- |729 |[[Мүшелтой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 977] |- |730 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8405] |- |731 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6484] |- |732 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5168] |- |733 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5156] |- |734 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4523] |- |735 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9686] |- |736 |[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2052] |- |737 |[[Қазақ тау-кен металлургия институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 403] |- |738 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7066] |- |739 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2668] |- |740 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5233] |- |741 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 3053] |- |742 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12194] |- |743 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5100] |- |744 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14090] |- |745 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5965] |- |746 |[[Металлургия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1776] |- |747 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7256] |- |748 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2034] |- |749 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11475] |- |750 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2470] |- |751 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23680] |- |752 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3045] |- |753 |[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 348] |- |754 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12328] |- |755 |[[Маңғытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3715] |- |756 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7910] |- |757 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4177] |- |758 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7478] |- |759 |[[Адай ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1984] |- |760 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3787] |- |761 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5686] |- |762 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5531] |- |763 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 10491] |- |764 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14869] |- |765 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3245] |- |766 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8556] |- |767 |[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4859] |- |768 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13862] |- |769 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15133] |- |770 |[[Павлодар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 4363] |- |771 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 14492] |- |772 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3537] |- |773 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3647] |- |774 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19903] |- |775 |[[Қазақстан Республикасының Парламенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 6564] |- |776 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9595] |- |777 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20072] |- |778 |[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1231] |- |779 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 12132] |- |780 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21977] |- |781 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7760] |- |782 |[[Жусан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 6255] |- |783 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4693] |- |784 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6923] |- |785 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5064] |- |786 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3393] |- |787 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8871] |- |788 |[[Түлкібас ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3772] |- |789 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2104] |- |790 |[[Арсен Томский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 539] |- |791 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6092] |- |792 |[[Арыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2981] |- |793 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7721] |- |794 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14919] |- |795 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4527] |- |796 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3014] |- |797 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 12436] |- |798 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5150] |- |799 |[[Думан Марат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 236] |- |800 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35995] |- |801 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7554] |- |802 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4244] |- |803 |[[Linux]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linux 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linux 7054] |- |804 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6400] |- |805 |[[Автомобиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2665] |- |806 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19983] |- |807 |[[Ырғызбай ата кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1891] |- |808 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 8940] |- |809 |[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1397] |- |810 |[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1083] |- |811 |[[Сайт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2088] |- |812 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9775] |- |813 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3615] |- |814 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3451] |- |815 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11208] |- |816 |[[UNIX]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=UNIX 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=UNIX 670] |- |817 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2121] |- |818 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3703] |- |819 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12654] |- |820 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6377] |- |821 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15840] |- |822 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5781] |- |823 |[[Көкнәр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4560] |- |824 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4502] |- |825 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6337] |- |826 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3524] |- |827 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12279] |- |828 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8041] |- |829 |[[Маман Қалқабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 462] |- |830 |[[15 сәуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 771] |- |831 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17977] |- |832 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1744] |- |833 |[[Саржомарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2841] |- |834 |[[Бейсенбілік (бағыштау)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3293] |- |835 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 5502] |- |836 |[[Facebook]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Facebook 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Facebook 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Facebook 4422] |- |837 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16533] |- |838 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8203] |- |839 |[[Тәтті шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2077] |- |840 |[[Оралды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3143] |- |841 |[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1085] |- |842 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 6175] |- |843 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3168] |- |844 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4495] |- |845 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8891] |- |846 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2642] |- |847 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 9735] |- |848 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 785] |- |849 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 8028] |- |850 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4218] |- |851 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 6356] |- |852 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9450] |- |853 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 5936] |- |854 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6925] |- |855 |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 917] |- |856 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8830] |- |857 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1482] |- |858 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5108] |- |859 |[[Орыс тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3388] |- |860 |[[4 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=4_ 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_ 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=4_ 305] |- |861 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15615] |- |862 |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2617] |- |863 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3289] |- |864 |[[Sulpak]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sulpak 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sulpak 2113] |- |865 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7008] |- |866 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14992] |- |867 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17304] |- |868 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7017] |- |869 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12463] |- |870 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6287] |- |871 |[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4398] |- |872 |[[Технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2013] |- |873 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12113] |- |874 |[[Титаник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2007] |- |875 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10163] |- |876 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3917] |- |877 |[[2 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2_ 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2_ 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2_ 308] |- |878 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5486] |- |879 |[[Адыраспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3169] |- |880 |[[Баку]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1228] |- |881 |[[Аша Матай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1084] |- |882 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10586] |- |883 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5763] |- |884 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3102] |- |885 |[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2366] |- |886 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11607] |- |887 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4050] |- |888 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1712] |- |889 |[[Linkin Park]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linkin_Park 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linkin_Park 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linkin_Park 452] |- |890 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8591] |- |891 |[[Сәбит Бексейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 294] |- |892 |[[Жаушы жіберу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1469] |- |893 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 6614] |- |894 |[[Одиссея (фильм, 2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 641] |- |895 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9967] |- |896 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5880] |- |897 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7514] |- |898 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3553] |- |899 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7396] |- |900 |[[Ядро]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 3284] |- |901 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12123] |- |902 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10165] |- |903 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14956] |- |904 |[[Керамика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1150] |- |905 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7554] |- |906 |[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1399] |- |907 |[[Алғи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2809] |- |908 |[[Әйел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1903] |- |909 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6843] |- |910 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2304] |- |911 |[[Адай шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1938] |- |912 |[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2025] |- |913 |[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2007] |- |914 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7365] |- |915 |[[5 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=5_ 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5_ 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=5_ 283] |- |916 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2463] |- |917 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1876] |- |918 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6429] |- |919 |[[Божбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 3021] |- |920 |[[Амур жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 586] |- |921 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11806] |- |922 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 17648] |- |923 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3487] |- |924 |[[Құлшығаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3178] |- |925 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 4010] |- |926 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5730] |- |927 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4099] |- |928 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3141] |- |929 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16566] |- |930 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3578] |- |931 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15734] |- |932 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7943] |- |933 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5523] |- |934 |[[Жетісай ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3590] |- |935 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4756] |- |936 |[[Ұмай ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3456] |- |937 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7418] |- |938 |[[8 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=8_ 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8_ 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=8_ 317] |- |939 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2877] |- |940 |[[Жыныстық акт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2603] |- |941 |[[Есіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6843] |- |942 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5245] |- |943 |[[МедиаУики:Statistics-footer]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199] |- |944 |[[Шуда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 442] |- |945 |[[Османлы сұлтандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3557] |- |946 |[[Келес ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2894] |- |947 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3150] |- |948 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1900] |- |949 |[[Барақ батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2316] |- |950 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5910] |- |951 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1292] |- |952 |[[Керейіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5138] |- |953 |[[Полина Александровна Гурьева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 225] |- |954 |[[Бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3819] |- |955 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2858] |- |956 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4392] |- |957 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7977] |- |958 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 8153] |- |959 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15815] |- |960 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3968] |- |961 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6508] |- |962 |[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 709] |- |963 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4029] |- |964 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2729] |- |965 |[[11 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=11_ 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11_ 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=11_ 282] |- |966 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9147] |- |967 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5378] |- |968 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6472] |- |969 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3940] |- |970 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3549] |- |971 |[[Ақтөбе өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2237] |- |972 |[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 949] |- |973 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4450] |- |974 |[[Өлі-тірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2795] |- |975 |[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1739] |- |976 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5249] |- |977 |[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 87] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 926] |- |978 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14719] |- |979 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16694] |- |980 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5782] |- |981 |[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1771] |- |982 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3938] |- |983 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 696] |- |984 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5162] |- |985 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3605] |- |986 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2653] |- |987 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10246] |- |988 |[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1445] |- |989 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10235] |- |990 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5775] |- |991 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 5085] |- |992 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7284] |- |993 |[[Ақсүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4641] |- |994 |[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1833] |- |995 |[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 903] |- |996 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3942] |- |997 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3384] |- |998 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7737] |- |999 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5034] |- |1000 |[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1862] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 5mnb8vecr5t84gcn21bem25hmjn6blq 0 775669 3650770 3610950 2026-09-04T05:40:43Z Бакытжан Бейсембекова 184968 3650770 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2026}} '''Бірөлшемді жылуөткізгіштік теңдеуі''' — ұзын әрі жіңішке денеде температураның уақыт бойынша таралуын сипаттайтын дифференциалдық теңдеу.<ref>Evans L.C. Partial Differential Equations. AMS, 2010.</ref> Бұл теңдеу жылудың ыстық аймақтан суық аймаққа таралу заңын математикалық түрде көрсетеді. == Математикалық түрі == Температураны {{math|u(x,t)}} деп белгілейміз. Онда теңдеу: <math display="block"> \frac{\partial u}{\partial t} = \alpha \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} </math> мұндағы: * {{math|x}} — координата, * {{math|t}} — уақыт, * <math>\alpha</math> — жылулық диффузия коэффициенті. Жылулық коэффициент: <math display="block"> \alpha = \frac{k}{\rho c} </math> мұндағы {{math|k}} — жылуөткізгіштік коэффициенті, <math>\rho</math> — тығыздық, {{math|c}} — меншікті жылусыйымдылық.<ref>Strauss W. Partial Differential Equations. Wiley, 2007.</ref> == Физикалық мағынасы == Температура айырмашылығы уақыт өте азаяды. Жылу әрқашан жоғары температура аймағынан төмен температура аймағына өтеді. == Қарапайым мысал == Ұзындығы {{math|L}} стержень үшін бастапқы шарт: <math display="block"> u(x,0) = 100\sin\left(\frac{\pi x}{L}\right) </math> Егер шекаралық шарттар: <math display="block"> u(0,t)=0, \quad u(L,t)=0 </math> онда шешімі: <math display="block"> u(x,t) = 100\sin\left(\frac{\pi x}{L}\right) e^{-\alpha\left(\frac{\pi}{L}\right)^2 t} </math> Бұл формула уақыт өткен сайын температураның экспоненциалды түрде азаятынын көрсетеді. == Қолданылуы == Бірөлшемді жылу теңдеуі: * Металл сымдар мен стерженьдердегі температура таралуын есептеуде * Құрылыс материалдарының жылу оқшаулауын талдауда * Геофизикада жер қабатындағы жылу таралуын зерттеуде * Диффузиялық процестерді модельдеуде * Электроникада микросхемалардың қызуын есептеуде == Сандық әдіс == Ақырлы айырымдар схемасының бір түрі: <math display="block"> u_i^{n+1} = u_i^n + r (u_{i+1}^n - 2u_i^n + u_{i-1}^n) </math> мұндағы <math display="block"> r = \alpha \frac{\Delta t}{(\Delta x)^2} </math> == Тағы қараңыз == * [[Жылуөткізгіштік]] * [[Диффузия]] * [[Фурье қатары]] * [[Дифференциалдық теңдеу]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Бірөлшемді жылуөткізгіштік теңдеуі}} [[Санат:Дифференциалдық теңдеулер]] [[Санат:Математикалық физика]] [[Санат:Жылуөткізгіштік]] 3bhb2r67uzktgv8ugkn3j04vvezicrd 0 776613 3650796 3565684 2026-09-04T06:42:56Z Bauyr03 116588 3650796 wikitext text/x-wiki '''Төлеу Айнұр Болатқызы''' (25 қыркүйек 1986 жылы туған, Алматы облысы, Жамбыл ауданы Дегерес ауылы) – әдебиеттанушы, ақын, драматург, тележүргізуші. == Білімі == * Абай атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернатын (2004 ж) бітірген. * [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] филология факультетін (2008 ж) бітірген. * [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы ҚазҰПУ]] магистратурасын (2016 ж) бітірген. * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ PhD докторантурасын (2025 ж) бітірген. == Еңбек жолы == * [[Қазақ радиосы|Қазақ радиосының]] редактор-жүргізушісі (2007-2015). * «Сырласу» журналының бас редакторының орынбасары (2015-2017). * «Атамекен» газетінің бас редакторының орынбасары (2017). * Qadam asia жобасының жетекшісі (2018-2019). * Алматы облыстық «Жетісу» телерадиокомпаниясының арнайы бас редакторы (2019-2025). * Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы КЕАҚ Абай институтының жетекшісі (2025 жылдан бастап). == Шығармашылығы == * «Отқарақ», «Бірдеңе» өлеңдер жинақтарының авторы. * Алматы қаласындағы ARTKOSHE театрында «Қабырға қалқасында» атты пьесасы сахналанған. * «Әдебиет пен адамзат» («Жетісу» телеарнасы), Bookcub («Ел арна») тележобаларын жүргізген. == Негізгі ғылыми еңбектері == # Төлеу А. Жас прозаиктердің шығармаларындағы мистика // Ғылыми таным және ізденіс. Студенттер мен жас ғалымдардың халықаралық конференциясы. ‒ Алматы: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2016. -263 бет. Б. 119‒125. # Төлеу А. Қазақстандағы Covid-19 прозасы мен поэзиясы // Қазақстан және Covid-19: Медиа, мәдениет, саясат. ‒ Алматы: «DELUXE Printery», 2021 -365 бет. Б. 299‒311. # Төлеу А. Айтыс және Әйел // Гендер және Қазақстан қоғамы. ‒ Алматы: «Deluxe printery», 2022. -280 бет. Б. 180‒195. # Төлеу А. Жазушы Бақытгүл Сармекова әңгімелеріндегі әйел образы // «Мағжан Жұмабаев мұрасы: Түркі дүниесінің рухани тұтастығы мен тарихи сабақтастығы»... – Алматы: «Алгоритм», 2023. – 240 бет. Б. 205‒210. # Төлеу А., Сәлембек Р. Нәзипа Құлжанова әңгімесіндегі әйел бейнесі // Торайғыров университеті хабаршысы. Хабаршы №4(2024). Филологиялық серия . Б. 425-437. # Төлеу А. Гендер деколонизациясы: философиялық көзқарастар және көркем мәтінді талдау әдістері // «Нургалиевские чтения-ХIV... – Астана: «Мастер ПО», 2025. – Том II. 135-140 сс. # Қ.Қ.Мәдібаева, А.Б.Төлеу. Сара Мыңжасарованың «Әйел бақыты» романындағы әйел образдарының гендерлік бірегейлігі // М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты. – Алматы: "Керуен" No2, 87-том, 2025. – 285 бет. Б. 17-32. # Төлеу А. Б. Цифрлық дәуірде фольклорлық мәтіндерді түсіндіру мүмкіндігі мен Абай институтының онлайн-білім беру тәжірибесі // Алматы: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2025. -223 бет. Б. 26‒30. # Toleu, A., Nuriman, B., & Beylur, S. (2026). Gender Balance in School Literature: The Representation of Kazakh Women Writers in Educational Textbooks. Sage Open, 16(1). https://doi.org/10.1177/21582440251410307 [[Санат:1986 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Алматы облысы тумалары]] 79658qppyno3h928c783643bhdxsddc 3650806 3650796 2026-09-04T06:50:35Z Bauyr03 116588 Bauyr03 [[Қатысушы:Bauyr03/Төлеу Айнұр Болатқызы]] бетін [[Төлеу Айнұр Болатқызы]] бетіне жылжытты 3650796 wikitext text/x-wiki '''Төлеу Айнұр Болатқызы''' (25 қыркүйек 1986 жылы туған, Алматы облысы, Жамбыл ауданы Дегерес ауылы) – әдебиеттанушы, ақын, драматург, тележүргізуші. == Білімі == * Абай атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернатын (2004 ж) бітірген. * [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] филология факультетін (2008 ж) бітірген. * [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы ҚазҰПУ]] магистратурасын (2016 ж) бітірген. * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ PhD докторантурасын (2025 ж) бітірген. == Еңбек жолы == * [[Қазақ радиосы|Қазақ радиосының]] редактор-жүргізушісі (2007-2015). * «Сырласу» журналының бас редакторының орынбасары (2015-2017). * «Атамекен» газетінің бас редакторының орынбасары (2017). * Qadam asia жобасының жетекшісі (2018-2019). * Алматы облыстық «Жетісу» телерадиокомпаниясының арнайы бас редакторы (2019-2025). * Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы КЕАҚ Абай институтының жетекшісі (2025 жылдан бастап). == Шығармашылығы == * «Отқарақ», «Бірдеңе» өлеңдер жинақтарының авторы. * Алматы қаласындағы ARTKOSHE театрында «Қабырға қалқасында» атты пьесасы сахналанған. * «Әдебиет пен адамзат» («Жетісу» телеарнасы), Bookcub («Ел арна») тележобаларын жүргізген. == Негізгі ғылыми еңбектері == # Төлеу А. Жас прозаиктердің шығармаларындағы мистика // Ғылыми таным және ізденіс. Студенттер мен жас ғалымдардың халықаралық конференциясы. ‒ Алматы: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2016. -263 бет. Б. 119‒125. # Төлеу А. Қазақстандағы Covid-19 прозасы мен поэзиясы // Қазақстан және Covid-19: Медиа, мәдениет, саясат. ‒ Алматы: «DELUXE Printery», 2021 -365 бет. Б. 299‒311. # Төлеу А. Айтыс және Әйел // Гендер және Қазақстан қоғамы. ‒ Алматы: «Deluxe printery», 2022. -280 бет. Б. 180‒195. # Төлеу А. Жазушы Бақытгүл Сармекова әңгімелеріндегі әйел образы // «Мағжан Жұмабаев мұрасы: Түркі дүниесінің рухани тұтастығы мен тарихи сабақтастығы»... – Алматы: «Алгоритм», 2023. – 240 бет. Б. 205‒210. # Төлеу А., Сәлембек Р. Нәзипа Құлжанова әңгімесіндегі әйел бейнесі // Торайғыров университеті хабаршысы. Хабаршы №4(2024). Филологиялық серия . Б. 425-437. # Төлеу А. Гендер деколонизациясы: философиялық көзқарастар және көркем мәтінді талдау әдістері // «Нургалиевские чтения-ХIV... – Астана: «Мастер ПО», 2025. – Том II. 135-140 сс. # Қ.Қ.Мәдібаева, А.Б.Төлеу. Сара Мыңжасарованың «Әйел бақыты» романындағы әйел образдарының гендерлік бірегейлігі // М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты. – Алматы: "Керуен" No2, 87-том, 2025. – 285 бет. Б. 17-32. # Төлеу А. Б. Цифрлық дәуірде фольклорлық мәтіндерді түсіндіру мүмкіндігі мен Абай институтының онлайн-білім беру тәжірибесі // Алматы: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2025. -223 бет. Б. 26‒30. # Toleu, A., Nuriman, B., & Beylur, S. (2026). Gender Balance in School Literature: The Representation of Kazakh Women Writers in Educational Textbooks. Sage Open, 16(1). https://doi.org/10.1177/21582440251410307 [[Санат:1986 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Алматы облысы тумалары]] 79658qppyno3h928c783643bhdxsddc 3650814 3650806 2026-09-04T07:18:26Z Bauyr03 116588 3650814 wikitext text/x-wiki [[File:Toleu Ainur Bolatkyzy.jpg|thumb|Төлеу Айнұр Болатқызы]] '''Төлеу Айнұр Болатқызы''' (25 қыркүйек 1986 жылы туған, Алматы облысы, Жамбыл ауданы Дегерес ауылы) – әдебиеттанушы, ақын, драматург, тележүргізуші. == Білімі == * Абай атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернатын (2004 ж) бітірген. * [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] филология факультетін (2008 ж) бітірген. * [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы ҚазҰПУ]] магистратурасын (2016 ж) бітірген. * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ PhD докторантурасын (2025 ж) бітірген. == Еңбек жолы == * [[Қазақ радиосы|Қазақ радиосының]] редактор-жүргізушісі (2007-2015). * «Сырласу» журналының бас редакторының орынбасары (2015-2017). * «Атамекен» газетінің бас редакторының орынбасары (2017). * Qadam asia жобасының жетекшісі (2018-2019). * Алматы облыстық «Жетісу» телерадиокомпаниясының арнайы бас редакторы (2019-2025). * Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы КЕАҚ Абай институтының жетекшісі (2025 жылдан бастап). == Шығармашылығы == * «Отқарақ», «Бірдеңе» өлеңдер жинақтарының авторы. * Алматы қаласындағы ARTKOSHE театрында «Қабырға қалқасында» атты пьесасы сахналанған. * «Әдебиет пен адамзат» («Жетісу» телеарнасы), Bookcub («Ел арна») тележобаларын жүргізген. == Негізгі ғылыми еңбектері == # Төлеу А. Жас прозаиктердің шығармаларындағы мистика // Ғылыми таным және ізденіс. Студенттер мен жас ғалымдардың халықаралық конференциясы. ‒ Алматы: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2016. -263 бет. Б. 119‒125. # Төлеу А. Қазақстандағы Covid-19 прозасы мен поэзиясы // Қазақстан және Covid-19: Медиа, мәдениет, саясат. ‒ Алматы: «DELUXE Printery», 2021 -365 бет. Б. 299‒311. # Төлеу А. Айтыс және Әйел // Гендер және Қазақстан қоғамы. ‒ Алматы: «Deluxe printery», 2022. -280 бет. Б. 180‒195. # Төлеу А. Жазушы Бақытгүл Сармекова әңгімелеріндегі әйел образы // «Мағжан Жұмабаев мұрасы: Түркі дүниесінің рухани тұтастығы мен тарихи сабақтастығы»... – Алматы: «Алгоритм», 2023. – 240 бет. Б. 205‒210. # Төлеу А., Сәлембек Р. Нәзипа Құлжанова әңгімесіндегі әйел бейнесі // Торайғыров университеті хабаршысы. Хабаршы №4(2024). Филологиялық серия . Б. 425-437. # Төлеу А. Гендер деколонизациясы: философиялық көзқарастар және көркем мәтінді талдау әдістері // «Нургалиевские чтения-ХIV... – Астана: «Мастер ПО», 2025. – Том II. 135-140 сс. # Қ.Қ.Мәдібаева, А.Б.Төлеу. Сара Мыңжасарованың «Әйел бақыты» романындағы әйел образдарының гендерлік бірегейлігі // М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты. – Алматы: "Керуен" No2, 87-том, 2025. – 285 бет. Б. 17-32. # Төлеу А. Б. Цифрлық дәуірде фольклорлық мәтіндерді түсіндіру мүмкіндігі мен Абай институтының онлайн-білім беру тәжірибесі // Алматы: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2025. -223 бет. Б. 26‒30. # Toleu, A., Nuriman, B., & Beylur, S. (2026). Gender Balance in School Literature: The Representation of Kazakh Women Writers in Educational Textbooks. Sage Open, 16(1). https://doi.org/10.1177/21582440251410307 [[Санат:1986 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Алматы облысы тумалары]] c01gmn8ut2qfe525j8dr8isignd0jvr 4 780876 3650632 3650230 2026-09-03T15:00:33Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3650632 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-02'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="2766" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 2 766] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1679" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 679] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="1528" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1 528] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="1452" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1 452] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="1046" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1 046] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="849" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 849] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="763" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 763] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]] | data-sort-value="696" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 696] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="634" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 634] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="584" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 584] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="479" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 479] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="438" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 438] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="416" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 416] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="343" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 343] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="327" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 327] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Жасуша]] | data-sort-value="318" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 318] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="273" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 273] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="273" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 273] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="269" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 269] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="252" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 252] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="241" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 241] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Шежіре]] | data-sort-value="231" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 231] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="222" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 222] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] | data-sort-value="209" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 209] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Өркениет]] | data-sort-value="189" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 189] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="183" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 183] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="176" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 176] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="173" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 173] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қорқыт ата кітабы]] | data-sort-value="165" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 165] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="154" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 154] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="146" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 146] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="143" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 143] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қазақстан халқы тілдері күні]] | data-sort-value="142" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 142] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 138] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Географиялық зерттеу әдістері]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 136] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 135] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="134" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 134] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="133" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 133] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="131" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 131] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 130] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Анатомия]] | data-sort-value="127" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 127] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 123] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Аристотель]] | data-sort-value="120" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 120] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Философия]] | data-sort-value="120" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 120] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 118] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 115] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Әдібай Табылдиев]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 114] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 111] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Конституция]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 102] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Сақтар]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 101] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Эргономика]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 98] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Лиро-эпостық жырлар]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 97] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 97] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Жасанды нейронды желі]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 96] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 94] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 92] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Алматы]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 92] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 91] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 91] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 90] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 90] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 85] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Биология]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 83] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 82] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[География]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 81] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Экология]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 81] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 81] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 81] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Су]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 79] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 79] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 78] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 78] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Экономика]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 77] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 76] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 75] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Тарих]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 75] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 73] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 73] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 72] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Дидахмет Әшімханұлы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 72] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 72] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 71] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Компьютер]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 71] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 71] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Ғылым]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 71] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 70] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Шекер (хикая)]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 70] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 70] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 70] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Орган]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 70] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Химия]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 69] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 69] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 68] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Орфография]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 67] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 67] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Құндылық]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 67] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 67] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 66] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 65] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Жеңіл атлетика]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 65] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 65] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Созақ]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 65] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 64] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Оқжетпес]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 63] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Ислам әдебиеті]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 63] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Флоренс Найтингейл]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BB 63] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 63] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 62] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Фонетика]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 62] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Әлеуметтану]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 61] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Информатика]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 61] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 61] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Неолит]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 61] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Қыркүйек]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 61] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Физика]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 60] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 60] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Құқық]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 59] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 59] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 58] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 58] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 57] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 56] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Психология]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 56] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Рахметолла Райымқұлов]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 56] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 56] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 56] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 56] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 56] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Еуропа]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 55] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 55] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Жасуша теориясы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 55] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 55] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 55] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Кинематика]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 53] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 53] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 53] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Палеолит]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 53] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 52] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 52] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 52] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Антиденелер]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 52] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 51] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 51] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Қазақ тілі тарихы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 51] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Тұран ойпаты]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 51] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 51] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 51] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Жаңа заман]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 51] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Бурабай ұлттық паркі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 51] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Қазақстан комитеттері]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 50] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 50] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Микробиология]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 50] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 50] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Атом]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 50] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 49] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 49] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Денсаулық]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B 49] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Альберт Эйнштейн]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 49] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Наймандар]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 49] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Органоидтар]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 49] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Адам анатомиясы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 48] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 48] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 48] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 48] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 48] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Ньютон заңдары]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 48] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Еңбек нарығы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 48] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Астана]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 47] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 47] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Ақтоты Рахметоллақызы Райымқұлова]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 47] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 47] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 46] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Ресей]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 46] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Әдебиет теориясы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 46] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Ертегі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 46] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Фармакология]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 46] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 44] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Азия]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 44] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 44] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 44] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 44] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 44] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 44] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 44] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Ұлы географиялық ашылулар]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 43] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 43] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Механикалық қозғалыс]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 43] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 43] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Патруль (хикая)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8C_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 43] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 42] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 42] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Абайдың өмірі мен шығармашылығы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 42] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 42] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Балалар әдебиеті]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 42] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Түрік руна жазбалары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 42] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Вильгельм Томсен]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BC_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%B5%D0%BD 42] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 42] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Құлпытас]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%81 42] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Туризм]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 41] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 41] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Арғын]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 41] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 41] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Тұтылу]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%83 41] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 41] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Педагогика]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 40] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 40] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Батыс Рим империясының құлауы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 40] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 40] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 40] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Әлия Сәрсенқызы Бейсенова]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 39] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Әдебиет]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 39] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Қазақстан тарихы (ғылым)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 39] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Қауіпсіздік техникасы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 39] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Жұқпалы аурулар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Емдік дене шынықтыру]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%D1%88%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 39] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 39] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 39] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Облыс орталығы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 39] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Қорқыт Ата ескерткіші]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 39] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 39] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 39] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 38] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 38] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 38] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Ертіс]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 38] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Николай Никитич Пальгов]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 38] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 38] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Электр тогы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%8B 38] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 37] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 37] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 37] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Ауа райын болжау]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83 37] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Ақпарат]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 37] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Эндоплазмалық тор]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 37] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Мезолит]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 37] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 37] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 36] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Жер]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 36] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Зат есім]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 36] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Операциялық жүйелер]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 36] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Құқық ұғымы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BC%D1%8B 36] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 36] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Энеолит]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 36] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 36] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Прокариоттар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 36] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 35] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Медициналық генетика]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 35] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Эпидемиология]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 35] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 35] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Рибосома]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 35] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 35] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Микроскоп]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 34] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 34] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 34] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 34] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 33] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Тастағы тарихи таңбалар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Гигиена]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B0 33] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 33] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Руналық жазу]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 33] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Гармоникалық тербелістер]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Бензол]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D0%BB 33] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Жай сан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Салауат]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 33] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 33] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Жылқы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 33] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Балқаш]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 33] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Орта Азия]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Көкпар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Түркілер]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 32] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Қайша Атаханова]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 32] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Елім-ай]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 32] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 32] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Журналистика]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 32] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Аяз би (ертегі)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 32] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Жаныс]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 32] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Мемлекеттік ту]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 32] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Ысты]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Генетика]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 32] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Василий Васильевич Радлов]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 31] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 31] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Саят Қабылұлы Медеуов]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Орта ғасырлар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Қазақстан вице-президенті]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Археология]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 31] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Шымкент]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 31] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Экологиялық фактор]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 31] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 31] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Адам қаңқасы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 31] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Біріккен сөздер]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 31] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 31] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 31] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 30] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Алкандар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 30] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 30] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Броундық қозғалыс]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 30] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Мона Лиза]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 30] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Геродот]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 30] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Ньютонның бірінші заңы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 30] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 30] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Керей хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қазақстандағы коньки спорты]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B 29] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Эукариоттар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 29] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Физикалық география]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 29] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Табиғат]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 29] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Нуклеин қышқылдары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Органикалық химия]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 29] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 29] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Лев Николаевич Гумилев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қожа]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 28] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Ғылыми стиль]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 28] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Ағылшын әліпбиі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Орал]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 28] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Дулат]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 28] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Ежелгі Қазақстан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Ботаника]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 27] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Жазу]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%83 27] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 27] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 27] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 27] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Орхон жазба ескерткіштері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 27] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Тігін машинасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Эратосфен]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD 27] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 27] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Қазақстан жерінде мал шаруашылығының қалыптасуы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 27] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Аристотель философиясы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Адай]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 27] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 27] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 27] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[:Санат:Қазақ ғалымдары|Санат:Қазақ ғалымдары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Алғашқы адамдар тобыры]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Мозаика]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D0%BA%D0%B0 26] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Етістік]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 26] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 26] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Үстеу]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 26] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 26] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 26] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Жүйелік блок]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 26] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Жақып Ақбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Байұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 25] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі ғылыми мекемелері мен ғылыми-зерттеу жұмыстары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Ағылшын революциясы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Роберт Броун]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%91%D1%80%D0%BE%D1%83%D0%BD 25] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Үлгі:Сәкен Сейфуллин шығармалары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Бесжылдық жоспар (КСРО)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 25] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Астрономия]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 25] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 25] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 25] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Вирустар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Диффузия]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%84%D1%84%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 25] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 25] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[:Санат:Қазақстан суретшілері|Санат:Қазақстан суретшілері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Дүниежүзілік тарихы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 24] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 24] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Сүйек]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 24] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 24] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[КешYOU]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Сан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Латын тілі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 24] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Интонация]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 24] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[DALL-E]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=DALL-E 24] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[:Санат:Қазақ пьесалары|Санат:Қазақ пьесалары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Үлгі:Апта күндері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Үшбұрыш]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88 24] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 23] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Ши тоқу]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%83 23] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Апамның астауы (әңгіме)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 23] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Лексика]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 23] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Владимир Владимирович Путин]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD 23] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Мария Кюри]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 23] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 23] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Білім]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 23] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Жанр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 23] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Рим империясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Табын]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 23] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Абдолла Қарсақбаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Заң]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3 23] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 23] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Аударыспақ]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BF%D0%B0%D2%9B 23] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Лотос]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81 23] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Химия пәні. Заттар және олардың қасиеттері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96._%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 23] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 23] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Омоним]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 23] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Сан есім]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Тірі ағзалардың негізгі қасиеттері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%B0%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 23] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Аустралия]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 23] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 23] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Физиология]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Қазақ халық аңыздары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Цитоплазма]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0 23] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Қышқыл]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB 22] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Пневмония]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 22] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Жасуша ядросы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D1%8F%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Сергей Ефимович Малов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Волейбол]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 22] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Йоганн Себастиан Бах]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%99%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%85 22] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Механика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 22] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Қоғам]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 22] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 22] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Python]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 22] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[:Санат:Қазақстан географтары|Санат:Қазақстан географтары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Қытай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Етіс]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 22] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Пластидтер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Рим сандары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Ұлпа]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 22] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 22] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Өтебай Қанахин]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BD 22] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Тоныкөк]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 22] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Кілем тоқу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%83 22] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Ғалым]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC 22] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Ауа райы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 22] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Қылмыстық құқық]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 22] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Қазақстан климаты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Омыртқа]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0 22] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Мәтін]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 22] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Синтаксис]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 21] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Қиял-ғажайып ертегілері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D0%BB-%D2%93%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 21] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Жақып Нәсіпқалиұлы Марабаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%9D%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Литосфера]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 21] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Компьютерлік қауіпсіздік]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 21] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Тәжікстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Психология тарихы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 21] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 21] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Митохондрия]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Идеографиялық жазу]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 21] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Ядро]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 21] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 21] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Орталық Қазақстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 21] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Африка]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 21] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 21] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Психологияның зерттеу әдістері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Тас дәуірінің хронологиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Информатика тарихы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 21] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Антигендер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Тіл қызметі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Медицина]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 21] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Еңлік — Кебек (пьеса)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 21] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 21] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Балдыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Иық белдеуі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D1%96 21] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 20] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Сән және қолданбалы өнер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 20] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Аққағаз Досжанова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Айман-Шолпан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Сырдария]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Саңырауқұлақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 20] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Лаос]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BE%D1%81 20] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Леонардо да Винчи]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 20] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 20] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Түркі бітік]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BA 20] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Қазақтың би-шешендері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Қазақстан археологиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 20] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Еуразия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Ежелгі әдебиет]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 20] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Орман зиянкестері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Үндістан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 20] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 20] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 20] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Мұқатай Жандабаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Пысықтауыш]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 20] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 20] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 20] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Көркем әдебиет стилі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BC_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 20] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Математика]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 20] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 20] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Қазақстанның табиғаты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Төле би]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Әбу Райхан әл-Бируни]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 19] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Бұлтты технология]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Атаукере]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5 19] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Албан руы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Жантақ]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D2%9B 19] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Аң стилі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 19] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Үлгі:Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Сын есім]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Ана тілі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 19] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Жыңғыл]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB 19] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Михаил Васильевич Ломоносов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 19] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[:Санат:Қазақстан таулары|Санат:Қазақстан таулары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Әш-Шарх сүресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%88-%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%85_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 19] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Жалқы есім]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 19] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Шығыс Қазақстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[:Сурет:Ахмет Байтұрсынұлы.jpg|Сурет:Ахмет Байтұрсынұлы.jpg]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B.jpg 19] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Жіктік жалғау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Атмосфера]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 19] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 19] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Нарықтық экономика]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Республика күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Шешендік сөздер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Шешендік сөз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 18] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Семей]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 18] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Карл Линней]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 18] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Тараз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 18] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Электролиттер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Тарихи геология]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Атомның электрондық құрылысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Алаш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88 18] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Есімдік]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Робот]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 18] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 18] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Қалалық аңшы (телесериал)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%88%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 18] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Жапония]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Көшпелілер рухани мәдениеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Алдар Петрович Горбунов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Исаак Ньютон]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 18] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Қайып хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 18] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Нұрсұлтан Әлімқұлов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Фотосинтез]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 18] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Эволюция]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Ежелгі грек мифологиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Тар жол, тайғақ кешу]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%2C_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%88%D1%83 18] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Латын әліпбиі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 18] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Ләззат Мұратқызы Танысбай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 18] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Кілем]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BC 18] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Шалқар (қала)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Экономикалық теорияның қалыптасуы және дамуы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Байырғы қазақ өлшемдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Домбыра]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 17] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Жалғау]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 17] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Жүрек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Кітап]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 17] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Вакуоль]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BE%D0%BB%D1%8C 17] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Ыдыс-аяқ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%81-%D0%B0%D1%8F%D2%9B 17] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Шахмат]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 17] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Буын жазуы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Гиппократ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 17] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Ләззат Оразханқызы Асанова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Судың ластануы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[:Сурет:Agenor fait un levage.ogv|Сурет:Agenor fait un levage.ogv]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAgenor_fait_un_levage.ogv 17] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Ұстаз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 17] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Туынды]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Геодезия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Гарвард университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Көмекші есімдер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Асылы Әлиқызы Осман]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 17] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Жұлын]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 17] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Орфоэпия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D1%8D%D0%BF%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Қарқаралы петициясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 17] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Баласағұн]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD 17] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Қазақстандағы су тасқыны (2024)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%282024%29 17] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Дамыған елдер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Трансформатор]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 17] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Гималай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Ақпараттың өлшем бірліктері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Өсімдік ұлпасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Қазақ ұлттық ырымдары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[China Zheshang Bank]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=China_Zheshang_Bank 17] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Әскери ант]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%82 17] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Ежелгі Грекия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Әдебиеттану]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 16] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Жетісу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 16] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Аяз би Жаманұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Үшбұрыштың теңдік белгілері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Карл Маркс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 16] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Мырзатай Жолдасбеков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 16] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Үндестік заңы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 16] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Тәңір тауы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Анықтауыш]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 16] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Алматы қорығы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Буын үндестігі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 16] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Әлеуметтік стратификация]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Еңбек ресурстары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Қазақстан Ұлттық банкі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 16] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Саясат]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 16] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Тарих (Геродот)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%28%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82%29 16] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 16] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Толықтауыш]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 16] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Франция]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Жоңғар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Археолог]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3 16] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Тама]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 16] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[42 жыл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=42_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 16] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Христофор Колумб]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 16] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Мемлекеттік тіл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%BB 16] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Кірме сөздер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Географиялық карта]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 16] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Эпитет]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 16] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Нуклид]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%B4 16] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Ислам]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[8]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8 16] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Төре]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 16] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Қ]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 16] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Қарағай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 16] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 16] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Уфа Меңдібайұлы Ахмедсафин]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D1%84%D0%B0_%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 16] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Ақсукент]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Фольклор]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 16] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Ләзиза Аймашева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Төменгі сатыдағы өсімдіктер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Қосөзен (өркениет)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 16] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Киіз басу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%83 15] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 15] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Ежелгі дүние]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5 15] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Қатысушы:Эльмира Ералиева]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[XX ғасыр]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 15] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 15] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Тұрмыс-салт жырлары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[1125 жыл]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1125_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 15] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Бейнеу ауданы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Маркетинг]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3 15] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Экзема]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B0 15] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Күз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 15] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Филология]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Қырғи қабақ соғысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Айтыс]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 15] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 15] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Отырықшылық]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Абиотикалық факторлар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Қазақстан телеарналары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 15] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Қазақстандағы ең биік ғимараттарының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Аят]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82 15] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Сексеуіл]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 15] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Ыбрайым Есенқұлұлы Маманов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Тұмар ханша]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 15] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 15] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Конституциялық құқық]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 15] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Қанжығалы руы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Келінжан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Білім инновациялық лицейлері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 15] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Түркия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Экологиялық жүйе]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 15] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Патологиялық анатомия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Бейнелеу өнері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Өскенбай Ырғызбайұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Джон Гленн]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%93%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD 15] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Мүктәрізділер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D0%BA%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Дала қыраны]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Әлмерек абыз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 15] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Рысқұлұлы, Тұрар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2C_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Інжугүл]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BD%D0%B6%D1%83%D0%B3%D2%AF%D0%BB 14] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Елорда]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 14] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Бұғана]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0 14] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Электролиттік диссоциация теориясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Остеология]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Біржан мен Сара айтысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 14] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Сібір жарасы (инфекциялық ауру)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%29 14] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Кемпірқосақ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 14] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Унитарлы мемлекет]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 14] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Қауіпсіздік]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 14] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Аз и Я]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7_%D0%B8_%D0%AF 14] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Сиқым]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 14] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Гален]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD 14] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Саналы адам]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 14] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Химиялық байланыстар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Көз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 14] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 14] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[НАТО]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%90%D0%A2%D0%9E 14] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Жетіру]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 14] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[5]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5 14] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Конъюнктивит]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 14] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Заң шығарушы билік]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA 14] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Жақайым]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 14] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[:Санат:Қазақстан елді мекендері|Санат:Қазақстан елді мекендері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Мұғалжар тауы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Тәжікстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Құралбек Сәдібайұлы Құлажанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Танымал қазақтардың тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Табиғаттағы су айналымы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Менің Қазақстаным (ән)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 14] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Медициналық эмблемалар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Есім хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Шылау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Ең үлкен ортақ бөлгіш]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3_%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%88 14] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Бөріқазған]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 14] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[XIV ғасыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XIV_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Геронтология]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Манас жыры]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Жаһандану]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 14] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Арыс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 14] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Науқасты субъективті тексеру әдісі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Батыр Баян (поэма)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Зат алмасу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83 14] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Гиппократ серті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Ашаршылық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 14] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Сона]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 14] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Германия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Соғдылар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Әліппе]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%BF%D0%B5 14] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Геометрия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Филипп Иоганн фон Страленберг]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3 14] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Қызылқұм (шөл)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%28%D1%88%D3%A9%D0%BB%29 14] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Галилео Галилей]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BE_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B9 14] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Балбал]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BB 14] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Бекіре]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 14] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Қатерлі ісік]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 14] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 14] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Платон]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 14] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Ауыл шаруашылығы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png|Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 14] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Жайық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Өтебай Тұрманжанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Шымкент ескерткіштері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Шымыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[Мысыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Технология]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 14] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 4wndcrp1rsg8tgqne4kpycwrydkyfb2 10 783355 3650825 3650324 2026-09-04T10:01:34Z Мағыпар 100137 үлгі 3650825 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> 3ql36gqubbo3sux4ddwoxjvjf4ov6vu 2 783752 3650849 3649583 2026-09-04T11:22:01Z Эдгар Герт 183645 дополнение 3650849 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. И.Р. Ибрагимов молекулярлық резонанс әдісінің теориялық базасын өз бетінше құрған және толық ауқымды зерттеулер жүргізген жалғыз әзірлеуші болып табылады. Әдістің теориялық негізінің сәулелену мен күрделі молекулалардың өзара іс-қимылының табиғаты туралы бұрынғыдан едәуір айырмашылығы бар екенін ескере отырып, жұмыстың іргелі мәні бар. Бұл саладағы кейінгі зерттеулер Ибрагимовтың іргелі үлгісінің дұрыстығын толығымен растады, бірақ ол бірнеше онжылдыққа артта қалды. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусыИхлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7..== Теоретическое расширение метода ==Автордың мәлімдемесі бойынша, молекулалық резонанс әдісінің математикалық аппараты классикалық термодинамика теңдеулерін терең қайта қарау және Блез Паскаль мен Людвиг Больцманның бірқатар жорамалдарынан бас тарту арқылы мүмкін болдыИбрагимов И. Р. «Мы нашли метод разрушения ВИЧ» / Интервьюер О. Болдырев // Архив периодической печати.. Ибрагимов тұтас орталардың мінез-құлқы мен олардағы динамикалық құбылыстардың нақтыланған математикалық моделін әзірледі, ол жылу машиналарының жаңа теориясының негезіне айналды. Экспериментальные проверки данной теории показали возможность повышения коэффициента полезного действия (КПД) двигателей и тепловых агрегатов в 1,3–2,08 раза за счет точного учета факторов волнового поглощения энергии материалами.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). bsxuouvl0gqc5xwk8nfskrpmyz50y3y 3650865 3650849 2026-09-04T11:55:01Z Эдгар Герт 183645 убрал лишний текст 3650865 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. И.Р. Ибрагимов молекулярлық резонанс әдісінің теориялық базасын өз бетінше құрған және толық ауқымды зерттеулер жүргізген жалғыз әзірлеуші болып табылады. Әдістің теориялық негізінің сәулелену мен күрделі молекулалардың өзара іс-қимылының табиғаты туралы бұрынғыдан едәуір айырмашылығы бар екенін ескере отырып, жұмыстың іргелі мәні бар. Бұл саладағы кейінгі зерттеулер Ибрагимовтың іргелі үлгісінің дұрыстығын толығымен растады, бірақ ол бірнеше онжылдыққа артта қалды. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусыИхлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7..== Теоретическое расширение метода ==Автордың мәлімдемесі бойынша, молекулалық резонанс әдісінің математикалық аппараты классикалық термодинамика теңдеулерін терең қайта қарау және Блез Паскаль мен Людвиг Больцманның бірқатар жорамалдарынан бас тарту арқылы мүмкін болдыИбрагимов И. Р. «Мы нашли метод разрушения ВИЧ» / Интервьюер О. Болдырев // Архив периодической печати.. Ибрагимов тұтас орталардың мінез-құлқы мен олардағы динамикалық құбылыстардың нақтыланған математикалық моделін әзірледі, ол жылу машиналарының жаңа теориясының негезіне айналды.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). 87kt47d01chqjikzzyk1kmyohox0u2m 3650867 3650865 2026-09-04T11:58:56Z Эдгар Герт 183645 3650867 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов | түпнұсқа есімі = Ибрагимов Ильдар Равильевич | суреті = | сурет сипаттамасы = | туған күні = | туған жері = | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = физик, инженер-өнертапқыш, макромолекулалардың толқындық деструкциясы саласының маманы | ғылыми аясы = қолданбалы физика, мұнай химиясы, молекулалық биология, қорғаныс-өнеркәсіп кешені | белгілі себебі = молекулалық резонанс әдісін (Ибрагимов технологиясы) жасаушы | марапаттары = Өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін «Шапағат» республикалық байқауының лауреаты (2006) }} '''Молекулалық резонанс әдісі''' (ғылыми-техникалық, медициналық және талдау әдебиеттерінде ''Ибрагимов технологиясы'', ''электромагниттік резонанс әдісі'' немесе ''құрылымдық-резонанстық энергия тасымалдау әдісі'' ретінде де белгілі) — заттың макроқұрылымына толқындық термиялық емес әсер етудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдіс қатаң түрде белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістер көмегімен молекулаішілік және молекулааралық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға, түрлендіруге немесе селективті сәйкестендіруге негізделген<ref name="expert-oil">[http://expert.ru Грудницкий П. Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — № 20 (46). — С. Science & Technologies.]</ref>. Әдісті әзірлеу басымдығы, күрделі полимерлі және көмірсутекті макромолекулалардағы термиялық емес резонанстық энергияны жұту әсерлерін (симметриялы емес осцилляторлар моделі) теориялық негіздеу, сондай-ақ алғашқы өнеркәсіптік сәулелену кешендерін құрастыру қазақстандық физик әрі инженер-өнертапқыш Ильдар Равильевич Ибрагимовқа тиесілі<ref name="cyclowiki">[https://cyclowiki.org Ибрагимов, Ильдар Равильевич] // Циклопедия</ref>. Қолданбалы физика және энергия тиімділігі технологиялары саласындағы осы әзірлемелер циклі үшін автор 2006 жылы өнертапқыштық саласындағы жетістіктер үшін берілетін «Шапағат» Республикалық байқауының лауреаты атанды<ref name="cyclowiki" />. == Құрылу тарихы == Әдісті әзірлеу '''1999 жылы''' ірі мұнай компанияларының бірі И. Р. Ибрагимовқа «амбар мұнайын» (кен орындарындағы қоюланған көмірсутек қалдықтарын) кәдеге жарату тәсілін табуды ұсынған кезде басталды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis">Михайлова К. Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 қараша (№ 44 (257)). — С. Общество.</ref>. Бумен қыздырудың дәстүрлі әдісі тиімсіз болды. Ибрагимов бір жыл бойы битумдалған амбар мұнайының үлгілерімен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде тығыз битумды сұйық тауарлық мұнайға айналдыратын алғашқы жұмыс істейтін электромагниттік резонаторды жасап шығарды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. Өңделген шикізат сипаттамалары бойынша Brent маркалы жеңіл мұнайға жақындады, бұл Центр экспертизы и стандартизации нефтепродуктов «Аналит» мекемесімен ресми түрде расталды және хаттамаланды<ref name="expert-oil" /><ref name="megapolis" />. 2005 жылы «Мұнай сапасы банкін» құру жоспарына байланысты жоба мемлекеттік қолдауға ие болды: Қазақстан Республикасының Ұлттық инновациялық қоры (ҰИҚ) Ибрагимовтың жабдықтарын өндіруге және ҒЗТҚЖ жүргізуге мақсатты грант бөлді<ref name="megapolis" />. И.Р. Ибрагимов молекулярлық резонанс әдісінің теориялық базасын өз бетінше құрған және толық ауқымды зерттеулер жүргізген жалғыз әзірлеуші болып табылады. Әдістің теориялық негізінің сәулелену мен күрделі молекулалардың өзара іс-қимылының табиғаты туралы бұрынғыдан едәуір айырмашылығы бар екенін ескере отырып, жұмыстың іргелі мәні бар. Бұл саладағы кейінгі зерттеулер Ибрагимовтың іргелі үлгісінің дұрыстығын толығымен растады, бірақ ол бірнеше онжылдыққа артта қалды. == Әдістің физика-математикалық негіздері == Технологияның негізінде күрделі分子лардың электромагниттік толқындарды жұтуының кванттық-механикалық моделі жатыр, олар **симметриялы емес осцилляторлар** (әр түрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйелер) түрінде ұсынылған<ref name="expert-med">Грудницкий П. Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13 ақпан (№ 6 (62)). — С. Медицина.</ref>. Термокрекингтен айырмашылығы, Ибрагимов әдісі ортаны термиялық макроқыздырусыз белгіленген жерде химиялық байланыстың қатаң бақыланатын иәне бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Технология симметриялы емес осцилляторлар ретінде ұсынылған күрделі молекулалардың электромагниттік толқындарды жұту кванттық-механикалық моделіне негізделген<ref name="expert-med" />. Ибрагимов әдісі макроқыздырусыз байланыстың бағытталған үзілуін қамтамасыз етеді<ref name="expert-oil" />. Сыртқы өріс жиілігі меншікті жиілікпен сәйкес келгенде, тербеліс амплитудасы артып, байланысты бұзады. Негізгі резонанстық жиілік келесі формула арқылы анықталады: :<math>\nu = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{K \cdot (m_1 + m_2)}{m_1 \cdot m_2}}</math> мұндағы: * <math>\nu</math> — меншікті резонанстық жиілік, Гц; * <math>K</math> — байланыстың қатаңдық коэффициенті, Н/м; * <math>m_1, m_2</math> — фрагменттер массалары, кг. == Патенттік басымдық хронологиясы == * '''2002 жылғы 20 маусым (ҚР Өтінімі № 2002/0834.1):''' Конструкторлық шешімге басымдық — «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» («АТС Инжиниринг» ЖШС-мен бірлесіп). * '''2002 жылғы 24 шілде (ҚР Өтінімі № 2002/0977.1):''' «Шикізатты өңдеу тәсіліне» базалық ұлттық басымдық (әдістің физикалық принциптері). * '''2003 жылғы 21 шілде (Өтінім PCT/KZ 03/00003):''' ЗИАӨ халықаралық кезеңі. Өнертабысқа **IPC C10G 15/08** индексі берілді. Технология Еуропалық патенттік ведомство (EPO, Мюнхен) базасында Халықаралық алдын ала сараптама органында (IPEA) аудиттен өтіп, әдістің әлемдік жаңалығын растады. ЗИАӨ халықаралық жарияланымы — [https://wipo.int WO2004009734]. * '''2003 жылғы 10 қазан (ҚР Өтінімі № 2003/1331.1):''' Ұңғымалық модификацияға басымдық — «Ұңғымадағы мұнайды электроөңдеу тәсілі». * '''2003 жылғы 20 қараша (ҚР Өтінімі № 2003/1487.1):''' Центрифугалаумен толқындық резонансты біріктіруді бекіткен «Мұнайды тазарту және өңдеу құрылғысы» өнертабысы. * '''2004 жылғы 23 шілде (ҚР Патенті № 17734):''' Әдісті биоорганикалық спектрге қолданатын әмбебап «Молекулаларды түрлендіру тәсіліне» (**МКИ B01J 19/08**) басымдықты бекіту. == Дамуы және спиндік катализ == Физика-химиялық термиялық емес толқындық әсер ету принциптері нанотехнологиялар, радиациялық-толқындық крекинг (РВК) және спиндік катализ салаларында тәуелсіз академиялық танымал болды<ref name="kazan-1">Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Использование СВЧ-излучения в процессе глубокой переработки нефти и нефтепродуктов на основе технологии радиационно-волнового крекинга // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 18. — С. 132–136.</ref>. === Спиндік тыйымды алып тастау === Ибрагимов тұжырымдамасын дамыта отырып, қазіргі заманғы зерттеулер асқын әлсіз қарқындылықтағы айнымалы СВЧ өрісі сымсыз спиндік катализатор рөлін атқаратын кванттық-механикалық әсердің бар екенін дәлелдеді<ref name="kazan-1" />: * '''Тор әсері және радикалы жұптар:''' Иондаушы сәулелену немесе ағындағы құйынды диссипация әсерінен радикалды жұптар пайда болады. * '''Синглет-триплетті конверсия:''' Пайда болған радикалды жұптар тек синглеттік спиндік күйде ғана рекомбинацияға қатыса алады. Егер жұп триплеттік күйден басталса, реакция бұғатталады (спиндік тыйым). * '''Өрістің резонанстық механизмі:''' Әлсіз айнымалы магниттік СВЧ өрісі өзінің резонанстық сипатының арқасында радикалды жұптағы ауысу жиіліктеріне әсер етеді. Радикалдардың парамагниттік резонанс жиіліктерімен өріс жиілігі сәйкес келгенде, өріс спиндік тыйымды алып тастайды және радикалдарды триплеттік күйден синглеттік күйге тиімді ауыстырады<ref name="kazan-1" />. Бұл деструкцияның мақсатты өнімдерінің шығымын 3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. == Тәжірибелер нәтижелері және сынақ хаттамалары == Молекулалық резонанс әдісінің тиімділігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттік және жеке аккредиттелген зертханаларында көмірсутек шикізатын сериялық сынақтан өткізу барысында верификацияланды (Аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470). Сынақтар ашық сыйымдылықтарда 1-ден 6 минутқа дейінгі сәулелену экспозициясымен жүргізілді. === Жоғары тұтқырлықты «амбар мұнайын» сынау (2002 жыл) === 2002 жылғы 12 маусымда амбар мұнайының ескірген үлгілеріне резонанстық жиіліктермен әсер ету бойынша тәжірибелер жүргізілді (сынама көлемі — 1 литр, тапсырыс беруші — ''ATS Group''). Өңдеуге дейінгі және одан кейінгі физика-химиялық көрсеткіштерді талдауды «ЦЭСН Стандартойл» ЖШС тәуелсіз зертханасы (Алматы қ.) орындады. № 870, 871 және 873 сынақ хаттамаларына сәйкес, шикізаттың келесі өзгерістері тіркелді: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ 1-кесте. Электромагниттік резонансқа дейінгі және одан кейінгі амбар мұнайының физико-химиялық көрсеткіштері ! № !! Технологиялық көрсеткіштің атауы !! Өлшем бірл. !! Мұнайдың бастапқы түпнұсқасы !! После воздействия (3 мин.) !! После воздействия (5 мин.) !! Қолданылатын нормативтік әдіс (МСТ) |- | 1 || Хлоридті тұздардың концентрациясы || мг/дм³ || 57 || 28 || 15,9 || МСТ 21534-76 |- | 2 || Судың массалық үлесі || % || 13,6 || 2,6 || 1,0 || МСТ 2477-65 |- | 3 || Механикалық қоспалардың массалық үлесі || % || 0,974 || 0,901 || 0,899 || МСТ 6370 |- | 4 || Жалпы күкірттің массалық үлесі || % || 0,45 || 0,27 || 0,28 || МСТ 1437 |- | 5 || Плотность 20 °С температурада || кг/м³ || 868,4 || 857,8 || 858,4 || МСТ 3900 |- | 6 || Кинематикалық тұтқырлық 50 °С-та || мм²/с || 60,80 || 57,94 || 57,50 || МСТ 33 |- | 7 || Кинематикалық тұтқырлық 80 °С-та || мм²/с || 20,87 || 17,20 || 16,44 || МСТ 33 |} Сынақ қорытындысы бойынша шикізаттың 80 °С-тағы кинематикалық тұтқырлығының күрт төмендеуі тіркелді: 3 минуттық сәулеленуде '''17,59 %'''-ға және 5 минуттық сәулеленуде '''21,22 %'''-ға төмендеді. Плотность 868,4-тен 857,8 кг/м³-ге дейін төмендеді. Термиялық емес терең тұзсыздандыру (хлоридті тұздардың концентрациясы 3,5 есе азайды) және дегидратация (су мөлшері 13,6%-дан 1,0%-ға дейін төмендеді) әсері тіркелді.=== Тауарлық жеңіл мұнайды сынау (2003 жыл) ===2003 жылғы 15-30 маусым аралығында әдіс «ОКБ Модуль А» ЖШС тапсырысы бойынша тауарлық шикізатта сыналды. Талдауды «ЦЭСН Аналит» сынақ орталығы МСТ 9965-76 сәйкестігіне жүргізді. Бөлме температурасындағы (20 °С) кинематикалық тұтқырлықтың төмендеу динамикасы өлшенді:{| class="wikitable" style="text-align:center;"|+ 2-кесте. Тауарлық мұнайдың кинематикалық тұтқырлығының өзгеруі (20 °С-та)! Өлшенетін параметр !! Бастапқы түпнұсқа !! 1 минут !! 2 минуты !! 3 минуты !! 5 минут !! 6 минут|-| Кинематикалық тұтқырлық (мм²/с) || 6,37 || 5,09 || 5,07 || 4,91 || 4,88 || 4,72|-| Салыстырмалы тұтқырлық (бастапқыдан %) || 100,0 % || 79,9 % || 79,6 % || 79,9 % || 79,6 % || 74,1 %|-| '''Тұтқырлықтың төмендеуі (%)''' || '''0,0 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''20,1 %''' || '''20,4 %''' || '''25,9 %'''|}Зертханалық өлшеулер тауарлық мұнайдың тұтқырлығының орташа есеппен 20,1—25,9 %-ға тұрақты төмендеуін растады.== Қолдану аясы және халықаралық басымдық '''Мұнай өңдеу, мұнай өндіру және экология''' Әдіс мұнайды термиялық макроқыздырусыз және химиялық катализаторларды қолданбай дегидратациялауды, күкіртті, хлоридті тұздарды бейтараптандыруды, парафиндердің ұзын тіжебктерін бұзуды және мұнай тұтқырлығының тұрақты төмендеуин қамтамасыз етеді. Технология сонымен қатар парафин шөгінділерінің алдын алу және дебитті арттыру үшін ұңғымалардың ішінде іске асырылады. ТМД елдерінің аумағында жоғары тұтқырлықты, ауыр мұнайларды және табиғи битумдарды терең өңдеу үшін әдістің стратегиялық құндылығы расталдыСтоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии : научный журнал. — 2009. — № 4. — С. 15–21.Джандосова Ф. С., Забиняк В. Г., Шаехов M. Ф., Цой А. Н., Цой Л. А. Новые технологии переработки тяжелых нефтей и природных битумов // Вестник Казанского технологического университета : журнал. — 2013. — Т. 16, № 19. — С. 140–145. '''Молекулалық биология, вирусология және медициналық терапия''' Перенесение математической модели несимметричных осцилляторов Ибрагимова на биологические макромолекулы позволило обосновать и экспериментально доказать ингибирующее действие низкоинтенсивного (сверхслабого) СВЧ-, КВЧ- и субтерагерцового электромагнитного поля на опасные патогенные микроорганизмы и вирусыИхлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67–71. — DOI: 10.24411/1609-2163-2019-16248.. Осы тұрғыдан алғанда, нуклеин аппараты вирустарда кіші болғандықтан, ДНҚ/РНК меншікті бұралу тербеліс жиіліктері КВЧ және субтерагерцолық диапазондарда жатады (мысалы, шешек вирусы — 44,4 ГГц, аденовирус — 114–118 ГГц, Ebola virus — 157,8 ГГц, вирусов Коксаки — 252,9 ГГц, вируса гриппа — 243–260 ГГц, а геном ВИЧ-1 длиной 9000 нуклеотидов — 367,64 ГГц).Сыртқы өте әлсіз өрістің жиілігі Ибрагимов формуласы бойынша есептелген меншікті бұралу тербеліс жиілігімен сәйкес келген кезде, ДНҚ/РНК байланыстарының резонанстық үзілуі орын алады, бұл патогеннің репликациясын толық бұғаттайды, ал адамның сау геномы бұл әсерге ұшырамайды. Метод скин-эффектіні жою арқылы 1–2 мВт/см² қуат ағынының тығыздығында термиялық макроәсерсіз кож жабындары арқылы зақымдалған ішкі тіндерге терең ену мүмкіндігін дәлелдеді.ВАК рецензияланатын журналдарындағы ДНҚ спектрлерінің академиялық шолулары (Б. Л. Ихлов, 2018) молекулаларда биологиялық репликация жүру сәтінде ДНҚ спиралінің инерция моментінің уақыт бойынша үздіксіз артуынан туындайтын қосымша бұралу резонансы пайда болатынын дәлелдеді. Бұл жаңалық молекулалардың аса тар селективті жұту жолағын түсіндіреді және И. Р. Ибрагимовтың өз патенттеріне енгізген генераторлардың жиілігiн автоматты түрде өзгерту және динамикалық баптау бойынша техникалық шешімдерін тікелей негiздейді''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121–134. — DOI: 10.24411/1609-2163-2018-16001..РФ ТҒА ИРЭ (академик Ю. В. Гуляев, В. А. Черепенин, 2020) еңбектерінде наносекундтық диапазондағы қуатты электромагниттік импульстермен әсер ету пондермоторлық күштердің әсерінен вирус қабықшаларының механикалық бұзылуын тудыруы мүмкен екендiгi математикалық түрде расталды''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15–17. — DOI: 10.31857/S2686740020040069.. ЭМӨ энергиясын қолдану профильдік зерттеулерде (т.ғ.к. А. Р. Закирова, 2021) SARS-CoV-2 штаммдарын экспресс-инактивациялаудың перспективалық физикалық әдісі ретінде қарастырылады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал прикладных наук и технологий «Integral» : журнал. — 2021. — № 4. — С. 26–32..Халықаралық деңгейде пандемиялық дайындық (Preparedness) шеңберінде Ariel University және National Taiwan University зерттеулері (2015, 2021, 2022) Scientific Reports және PLOS One журналдарында термиялық емес СВЧ-сәулеленудің (бірінші дипольдік мода — 4 ГГц, екінші мода — 7,5 ГГц) SRET механизмі бойынша SARS-CoV-2 вириондары мембранасының резонанстық бұзылуын тиімді тудыратынын тәжірибелік және теориялық түрде дәлелдеді''Yang S.-C., Lin H.-C., Liu T.-M., Sun C.-K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports : журнал. — 2015. — Dec 9. — Vol. 5, article 18030. — DOI: 10.1038/srep18030.''Wang P. J., Pang Y. H., Sun C. K. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports : журнал. — 2022. — 22 шілде (vol. 12). — Статья 12596. — DOI: 10.1038/s41598-022-16845-5.Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLOS One : journal. — 2021. — May 14. — DOI: 10.1371/journal.pone.0251780.. Сонымен қатар, Университет Ариэль ғалымдарының зерттеулері (қараша 2021) миллиметрлік диапазонның бағытталған термиялық емес сәулеленуі аспаптарда SARS-CoV-2 және полиовирустың 99,9%-ын бар-жоғы 2 секундта жоюға мүмкіндік беретінін көрсеттіSpecial radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — November 25.. 2023 жылғы маусымда Scientific Reports журналында канадтық зерттеушілердің (Университет Куинс, Х. Бантинг, К. Сааведра) HCoV-229E коронавирусын 15,0–19,5 ГГц жиілік диапазонында термиялық емес толық инактивациялау бойынша жаңа жұмысы жарияланды, бұл Ибрагимовтың WO2004009734 халықаралық патентінде көрсетілген басымдықтарын толық бекітеді''Banting H., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 1 июня (vol. 13). — Статья 8886. — DOI: 10.1038/s41598-023-36030-6..Халықаралық вирусологиялық қауымдастықтың Virology Journal («Вирусология») шолуында бұл атермиялық процестер ресми түрде мойындалдыXiao, Y., Zhao, L. & Peng, R. Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal : журнал. — 2022. — Vol. 19. — Статья 161. — DOI: 10.1186/s12985-022-01889-w.. АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасының (AFRL) тәуелсіз жұмысы да төмен қарқынды СВЧ-сәулеленудің вирусты термиялық емес басатынын растады, алайда гетерогенділік (вириондар өлшемдерінің әртүрлілігі) бір бекітілген жиілікте толық стерилизацияға кедергі болатынын көрсетті. Бұл қорытынды И. Р. Ибрагимовтың патенттеріндегі жиілікті свипирлеу (качание) жүйелерін қолдану қажеттілігін айғақтайды''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports : журнал. — 2023. — 16 маусым (vol. 13). — Статья 9800. — DOI: 10.1038/s41598-023-36887-7..== Теоретическое расширение метода ==Автордың мәлімдемесі бойынша, молекулалық резонанс әдісінің математикалық аппараты классикалық термодинамика теңдеулерін терең қайта қарау және Блез Паскаль мен Людвиг Больцманның бірқатар жорамалдарынан бас тарту арқылы мүмкін болдыИбрагимов И. Р. «Мы нашли метод разрушения ВИЧ» / Интервьюер О. Болдырев // Архив периодической печати.. Ибрагимов тұтас орталардың мінез-құлқы мен олардағы динамикалық құбылыстардың нақтыланған математикалық моделін әзірледі, ол жылу машиналарының жаңа теориясының негезіне айналды.== Халықаралық жарияланымдар және ЗИАӨ патенттік есебі ==Мировое признание новизны и изобретательского уровня метода молекулярного резонанса подтверждено официальными публикациями в международном реестре Всемирной организации интеллектуальной собственности (ВОИС / WIPO PATENTSCOPE) в Женеве, а также в официальном периодическом вестнике международной патентной кооперации ''PCT Gazette''[wipo.int Международная патентная карточка заявки WO2004009734] // Реестр PATENTSCOPE Всемирной организации интеллектуальной собственности (WIPO).:'''Публикация WO 2004/009734 A1 в официальном бюллетене Международного бюро ВОИС (Январь 2004 года):''' Подана в рамках Договора о патентной кооперации (заявка № '''PCT/KZ2003/000003''', дата публикации — 29.01.2004). Официальное международное наименование публикации: «Способ СВЧ-переработки сырья» (Method for microwave processing of raw materials), прошедший экспертизу в Международном органе по предварительной экспертизе (IPEA) на базе Европейского патентного ведомства (Мюнхен). == Қосымша әдебиеттер мен академиялық дереккөздер == === Халықаралық патенттер және Нефтехимия === * '''Халықаралық патенттік өтінім (WIPO)''' — [https://wipo.int Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) PATENTSCOPE тізіліміндегі WO2004009734 халықаралық тіркеу карточкасы]. * '''Молекулалық модельдеу және крекинг (MDPI)''' — [https://mdpi.com "Oil Characterization, Molecular Modeling and Process", MDPI Molecules журналындағы көмірсутектерді толқындық зерттеу шолуы]. === Ғылым Академиясының баяндамалары және Радиоэлектроника === * '''РФ ҒА баяндамалары (Физика, техникалық ғылымдар)''' — [https://sciencejournals.ru Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А. Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук, 2020]. * '''РФ ҒА Радиоэлектроника институты''' — [http://cplire.ru Электромагниттік импульстік дезинфекция әдістері мен аппаратурасын әзірлеу // Журнал радиоэлектроники, 2020]. === Медицина, Вирусология және КВЧ-терапия (ВАК журналдары) === * '''КВЧ-терапия және вирустар (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Ихлов Б. Л. О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий, 2019]. * '''Электромагниттік инактивация (КиберЛенинка)''' — [https://cyberleninka.ru Закирова А. Р. Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Международный журнал «Integral», 2021]. === Халықаралық рецензияланатын зерттеулер (Nature / PLOS) === * '''Scientific Reports (Nature) — Микротолқынды резонанс''' — [https://nature.com Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Nature Scientific Reports, 2022]. * '''Scientific Reports (Nature) — Деактивациялық спектроскопия''' — [https://nature.com Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''Scientific Reports (Nature) — Дипольдік акустикалық тербелістер''' — [https://nature.com Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Nature Scientific Reports, 2015]. * '''Scientific Reports (Nature) — Төмен жиілікті инактивация сынақтары''' — [https://nature.com Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Nature Scientific Reports, 2023]. * '''PLOS One — Ионизацияланбаған радиациялық терапия''' — [https://plos.org Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy // PLOS One, 2021]. * '''Virology Journal — Толқындардың патогендерге әсері''' — [https://biomedcentral.com Effects of electromagnetic waves on pathogenic viruses and relevant mechanisms: A review // Virology Journal, 2022]. * '''The Jerusalem Post — Миллиметрлік диапазон зерттеулері''' — [https://jpost.com Special radiation can kill COVID-19 and polio virus // The Jerusalem Post, 2021]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bbv2vf210awr3u9chdc9s0xmsi2s9o6 2 783756 3650851 3632269 2026-09-04T11:23:53Z Эдгар Герт 183645 дополнение 3650851 wikitext text/x-wiki '''Молекулалық резонанс әдісі (Ибрагимов технологиясы)''' — ішкі молекулалық байланыстарға белгіленген резонанстық жиіліктегі төмен қарқынды электромагниттік тербелістермен әсер етуге негізделген, молекулалық құрылымдарды бағытталған түрде ыдырату, сәйкестендіру және түрлендірудің салааралық физика-химиялық технологиясы. Әдісті 2000-жылдардың басында қазақстандық физик Ильдар Равильевич Ибрагимов<ref name="expert_2005">''Грудницкий П.'' Попасть в резонанс // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2005. — 2–9 октября (№ 20 (46)). — С. Science & Technologies.</ref><ref name="megapolis_2005">''Михайлова К.'' Излучатели прибыли // Мегаполис : газета. — 2005. — 7 ноября (№ 44 (257)).</ref>. Технология пәнаралық сипатқа ие және мұнай өңдеуді қарқындату, өнеркәсіптік көмірсутек қалдықтарын кәдеге жарату процестерінде қолданылады, сондай-ақ патогенді микроорганизмдердің биоорганикалық құрылымдарына, нуклеин қышқылдарына (ДҚН және РҚН) және капсидтеріне жылулық емес толқындық әсер ету бойынша іргелі академиялық зерттеулер аясында танылған<ref name="expert_2005" /><ref name="dan_2020">''Гуляев Ю. В., Таранов И. В., Черепенин В. А.'' Использование мощных электромагнитных импульсов для воздействия на бактерии и вирусы // Доклады Российской академии наук. Физика, технические науки : журнал. — 2020. — Т. 493, № 1. — С. 15—17. — DOI:10.31857/S2686740020040069.</ref><ref name="ikhlov_2018">''Ихлов Б. Л.'' Спектры ДНК. Обзор // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2018. — Т. 25, № 2. — С. 121—134. — DOI:10.24411/1609-2163-2018-16001.</ref><ref name="ikhlov_2019">''Ихлов Б. Л.'' О возможности лечения вирусных заболеваний КВЧ-терапией // Вестник новых медицинских технологий : журнал. — 2019. — Т. 26, № 1. — С. 67—71. — DOI:10.24411/1609-2163-2019-16248.</ref><ref name="nature_2015">''Yang S. C., Sun C. K. et al.'' Efficient Structure Resonance Energy Transfer from Microwaves to Confined Acoustic Vibrations in Viruses // Scientific Reports. — 2015. — Vol. 5. — P. 18030. — DOI:10.1038/srep18030.</ref>. == Әдістің теориялық негіздері == Энергия жылулық соқтығысу механизмі арқылы ретсіз берілетін классикалық термикалық әдістерден (мысалы, мұнай химиясындағы термокрекинг) айырмашылығы, Ибрагимов әдісі толқындық өріс энергиясының кванттық-механикалық резонанстық жұтылу принциптеріне негізделген<ref name="expert_2005" /><ref name="expert_2006">''Грудницкий П.'' Терапия с резонансом // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2006. — 13–20 февраля (№ 6 (62)).</ref>. Технологияның негізінде күрделі көпкомпонентті молекулалық тізбектерге қатысты бейсимметриялық осциллятордың математикалық моделі жатыр<ref name="expert_2006" /><ref name="ikhlov_2018" />. Модель нысаналы молекуланы немесе вирустық капсидті әртүрлі массадағы фрагменттері бар тербелмелі жүйе (осциллятор) ретінде сипаттайды, мұндағы ішкі молекулалық байланыстардың қаттылығы кулондық күштердің қатынасымен анықталады<ref name="expert_2006" /><ref name="nature_2015" />. Объектілердің әрбір түріне өзіндік жеке резонанстық жиілік спектрі сәйкес келеді: * Сыртқы толқындық өріс нысаналы байланыстың резонанстық жиілігіне бапталып, молекуланы құрылымдық резонанстық энергия тасымалы (SRET — Structure-Resonant Energy Transfer) эффектісі есебінен байланыс энергиясынан (шамамен 1 эВ) асқанша тербелтеді де, қатаң белгіленген жерде тізбектің деструктивті үзілуін тудырады немесе объектіні оның жиілік жауабы бойынша сәйкестендіруге мүмкіндік береді<ref name="expert_2005" /><ref name="expert_2006" /><ref name="dan_2020" /><ref name="nature_2015" />. * Электромагниттік әсердің қарқындылығы өте төмен және оны тек массасы мен қаттылығы бірдей құрылымдар ғана қабылдайды. Жиіліктің резонанстық жиіліктен ауытқуы шамамен $10^5$ Гц құрайтын тар жұтылу жолағының арқасында көршілес нерезонанстық қосылыстарға (немесе иесінің сау жасушаларына) жанама әсер ету ықтималдығы нөлге ұмтылады<ref name="expert_2006" /><ref name="ikhlov_2018" /><ref name="nature_2015" />. == Патенттер және халықаралық басымдық == И. Р. Ибрагимовтың технологиялық шешімдері ұлттық және халықаралық қорғау құжаттарымен қорғалған: * '''ҚР алдын ала патенті № 13989''' («Шикізатты АЖҚ-мен қайта өңдеу тәсілі») — Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік құқығы жөніндегі комитетінде 2004 жылғы 16 ақпанда тіркелген. * '''Халықаралық патенттік өтінім WO 2004/009734''' (PCT аясында) — Женевадағы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (WIPO) арқылы халықаралық деңгейде өнертабыстың бірегейлігі мен басымдылығын бекітті<ref name="megapolis_2005" /><ref name="expert_2006" /><ref name="expert_2007">Израильтяне «открывают» казахстанские теории // Эксперт-Казахстан : журнал. — 2007. — 13 августа (№ 29 (131)).</ref>. * '''ҚР патенті № 17734''' («Молекулаларды түрлендіру тәсілі») — Қазақстан Республикасының Өнертабыстар мемлекеттік тізілімінде 2006 жылғы 15 қыркүйекте тіркелген. == Қолданылуының негізгі бағыттары == И.Р. Ибрагимов молекулярлық резонанс әдісінің теориялық базасын өз бетінше құрған және толық ауқымды зерттеулер жүргізген жалғыз әзірлеуші болып табылады. Әдістің теориялық негізінің сәулелену мен күрделі молекулалардың өзара іс-қимылының табиғаты туралы бұрынғыдан едәуір айырмашылығы бар екенін ескере отырып, жұмыстың іргелі мәні бар. Бұл саладағы кейінгі зерттеулер Ибрагимовтың іргелі үлгісінің дұрыстығын толығымен растады, бірақ ол бірнеше онжылдыққа артта қалды. === Мұнай химиясы және көмірсутек шикізатын қайта өңдеу === Әдіс алғашқы практикалық дамуын ауыр мұнайлардың динамикалық тұтқырлығын төмендету, тауарлық емес (амбарлық) мұнай төгінділерін кәдеге жарату және жабдықтарды шектен тыс қыздырмай-ақ жеңіл фракциялардың шығымын арттыру міндеттерін шешуде алды<ref name="expert_2005" /><ref name="megapolis_2005" />. Электромагниттік әсер парафиндердің, нафтендердің және асфальтендердің селективті крекингін жүзеге асыруға мүмкіндік береді<ref name="expert_2005" /><ref name="expert_2006" />. === Биомедицина және вирусологияда қолданылуы === Бейсимметриялық осцилляторлардың тербелмелі құрылымдарының математикалық модельдерін тірі организмдерге көшіру патогендерге (вирустар мен бактерияларға) жанасусыз толқындық деструктивті әсер етудің теориялық тұжырымдамасын негіздеді<ref name="expert_2006" /><ref name="expert_2007" />. Әдіс нүктелі АЖҚ-резонанс есебінен адамның сау тіндеріне зиян келтірмей, вирустардың РҚН немесе ауру тудыратын бактериялардың ДҚН бұзуды көздейді. 2003 жылы ҚР Денсаулық сақтау министрлігі бұл әдісті СӨЗ (СПИД) вирусына әсер ету үшін қолдану мүмкіндігіне қызығушылық танытты, бірақ бюрократиялық кедергілерге байланысты зерттеулер тоқтатылды<ref name="expert_2006" />. 2007 жылғы тамызда бейінді ғылыми-сараптамалық бұқаралық ақпарат құралдарында Израильде молекулалардың жиілік жауабы негізінде АҚТҚ (ВИЧ) инфекциясын жанасусыз экспресс-диагностикалауға арналған ұқсас толқындық құрылғының ойлап табылғаны туралы хабарламаларға байланысты қазақстандық әзірлеменің патенттік құқықтарын қорғау мәселесі талқыланды<ref name="expert_2007" />. 2021 жылғы желтоқсанда eLIBRARY ғылыми электронды кітапханасында (ID: 45641234) мамандандырылған медициналық жабдықтың АҚТҚ вириондарына жылулық емес бағытталған электромагниттік әсерінің жоғары тиімділігін растайтын эксперименттік зерттеулердің нәтижелері жарияланды, бұл клиникалық вирусологиядағы резонанстық әдістерді практикалық верификациялаудың негізі болды<ref name="elibrary_45641234">Эффективность электромагнитного воздействия с использованием экспериментального медицинского оборудования на вирус ВИЧ // eLIBRARY.RU : научная электронная библиотека. — 2021. — ID: 45641234.</ref>. === Әлемдік академиялық ғылымда идеяның дамуы мен верификациясы === Кейінгі жылдары вирустардың қабықшалары мен геномын жанасусыз резонанстық АЖҚ-мен бұзу тұжырымдамасы әлемнің жетекші ғылыми институттарының зерттеулерінде жан-жақты эксперименттік және теориялық дәлелдемелерге ие болды: * '''РФ ВАК журналы (2018):''' Физик Б. Л. Ихлов («Маяк» ОҚБ) ДҚН спектрлерінің іргелі шолуында Ибрагимовтың ДҚН спиралінің крутильді тербеліс жиілігіне арналған есептеу формуласын верификациялады. Зерттеуші Лагранж және Риккати теңдеулерінің көмегімен сыртқы электромагниттік өрістегі ДҚН репликациясының динамикасын математикалық түрде сипаттап, қосымша квазидиссипативтік резонанстың пайда болатынын дәлелдеді<ref name="ikhlov_2018" />. * '''Молдова техникалық университеті (2009):''' Профессор П. Стойчевтің жұмысында толқындық резонанс феномені табиғаттағы қозғалыстың ең тұрақты және аз шығынды күйі ретінде жіктелді, бұл биологиялық және химиялық орталарды бағытталған түрде модификациялау мен деструкциялаудың оңтайлы құралы болып табылады<ref name="stoicev_2009">''Стойчев П., Лупашко А., Топала П., Михайлов В.'' Резонансные технологии не только разрушают, но и созидают // Meridian Ingineresc : журнал. — 2009. — № 4. — С. 52—59. — ISSN 1683-853X.</ref>. * '''Scientific Reports / Nature (2015):''' Тайвань университетінің физиктер тобы (S. C. Yang, C. K. Sun және т.б.) АЖҚ диапазонындағы (8—8.4 ГГц аймағында) микротолқындардан келетін SRET эффектісі А тұмауы вирустарының (H3N2 және H1N1) шектелген акустикалық дипольдік тербелістерін тиімді қоздыратынын және РҚН-ға зақым келтірмей, олардың липидті қабықшаларының физикалық жарылуына әкелетінін эксперимент жүзінде дәлелдеді<ref name="nature_2015" />. * '''РФ ВАК журналы (2019):''' Б. Л. Ихловтың «Маяк» ОҚБ базасында Ибрагимов формуласын қолдана отырып жүргізген эксперименттік зерттеулері өте әлсіз қуатта (1–2,5 мВт/см²) ішек таяқшасы (''E. coli'' 9,6 ГГц жиілікте) мен туберкулез микобактерияларының (''Mycobacterium tuberculosis'' 10,31 ГГц жиілікте) репликациясының толық тежелуін және 100% жойылуын растады<ref name="ikhlov_2019" />. * '''РҒА Доклады (2020):''' РҒА академигі Ю. В. Гуляев және тең авторлар орталардың бөліну шекараларында пондермоторлық күштердің әсерінен механикалық деформациялардың пайда болуы есебінен вирустарға (соның ішінде SARS-CoV-2) электромагниттік импульстардың жылулық емес деструктивті әсерінің физикасын теориялық тұрғыдан негіздеді<ref name="dan_2020" />. '''PLOS One журналы (2021):''' Израильдік ғалымдар (A. Barbora, R. Minnes; Ariel University) ICNIRP қауіпсіздік стандарттары аясында SRET механизмі бойынша коронавирус вириондарын ионизацияламай бұзуға арналған ұқсас вирусқа қарсы АЖҚ параметрлерін (10–17 ГГц) математикалық түрде верификациялады''Barbora A., Minnes R.'' Targeted antiviral treatment using non-ionizing radiation therapy for SARS-CoV-2 and viral pandemics preparedness // PLoS ONE. — 2021. — Vol. 16, no. 5. — P. e0251780. — DOI:10.1371/journal.pone.0251780..'''ТМД-дағы техникалық ғылымдар (2021):''' Доцент А. Р. Закированың (УрГУПС) жұмысында электромагниттік өріс энергиясының көмегімен ортаны зарарсыздандыру жүйелеріне кешенді талдау жүргізілді. Зерттеу үй-жайларды дезинфекциялаудың химиялық баламаларымен салыстырғанда коронавирустық және вирустық инфекцияларды инактивациялаудың толқындық әдістерінің экологиялық қауіпсіздігін, жанасусыздығын және жоғары тиімділігін растады''Закирова А. Р.'' Применение энергии электромагнитного поля с целью инактивации вирусных инфекций // Integral : международный журнал прикладных наук и технологий. — 2021. — № 4. — DOI:10.24412/2658-3569-2021-14131..'''Scientific Reports / Nature (2022):''' Тайваньдық физиктер (P. J. Wang, C. K. Sun) жасап шығарылған копланарлы волноводты сенсорда SARS-CoV-2 вириондарын тікелей спектроскопиялық зерттеу барысында коронавирустың құрылымдық резонансының нақты жиіліктерін эксперименттік түрде анықтады: бірінші (іргелі дипольдік мода) 4 ГГц жиілікте 32%-дан астам жұтылумен, ал екінші (жоғары мода) — 7,5 ГГц жиілікте тіркелді''Wang PJ., Pang YH., Sun CK. et al.'' Microwave resonant absorption of SARS-CoV-2 viruses // Scientific Reports. — 2022. — Vol. 12. — P. 12596. — DOI:10.1038/s41598-022-16845-5.. Жиіліктердің вирус титріне инвариантты екендігі және өкпе секрециясы мен сілекейдің әлсіз қышқылды ортасында деструктивті әлеуетін сақтайтыны дәлелденді.'''Медиялық резонанс және практикалық іске асырылуы (2021—2023):''' Халықаралық ''The Jerusalem Post'' талдау басылымының хабарлауынша, Ариэль университетінің базасында жасалған миллиметрлік диапазонды (толқын ұзындығы шамамен 3 мм) қолданбалы толқындық сәулелендіргіштер материалдарға термикалық зақым келтірмей, әртүрлі беттердегі коронавирустар мен полиомиелит вирусының 99,9%-на дейін бар-жоғы екі секунд ішінде жанасусыз жою қабілетін көрсетті, бұл SRET-технологияларының қоғамдық кеңістіктерді лезде дезинфекциялауға арналған зор әлеуетін растады''Tercatin R.'' Special radiation can kill COVID-19 and polio virus, Israeli study shows // The Jerusalem Post : газета. — 2021. — 25 ноября.''Banting H., Goode I., Saavedra C. E. et al.'' Electromagnetic deactivation spectroscopy of human coronavirus 229E // Scientific Reports. — 2023. — Vol. 13. — P. 8886. — DOI:10.1038/s41598-023-36030-6..'''Дискуссия және әдістің шектеулері (Scientific Reports, маусым 2023):''' Сонымен қатар американдық зерттеушілер тобы (J. C. Cantu, I. Echchgadda және т.б.) АҚШ Қорғаныс министрлігінің тапсырысы бойынша 6–12 ГГц диапазонында ірі қара малдың коронавирусы (BCoV) мысалында SRET эффектісіне тәуелсіз верификация жүргізді. Ғалымдар ортаның көлемдік жылулық қызуынсыз беттерде вирус белсенділігінің статистикалық маңызды төмендеуінің (7 ГГц жиілікте 77%-ға дейін) бар екенін растады, бұл ретте вирустық популяциялардың өлшемдік әртектілігіне байланысты толық клиникалық дезинфекцияға (>99.9%) қол жеткізу үшін көпжиілікті немесе сканирлеуші сәулелену режимдерін қолдану мақсатқа сай екенін көрсетті''Cantu J. C., Echchgadda I. et al.'' Evaluation of inactivation of bovine coronavirus by low-level radiofrequency irradiation // Scientific Reports. — 2023. — Vol. 13. — P. 9800. — DOI:10.1038/s41598-023-36887-7..== Мұнай химиясындағы зертханалық верификация ==Өнеркәсіптік салада Ибрагимов жабдығының тәжірибелік үлгілері (өлшемдері 24×24×40 см жинақы модуль-резонаторлар) магистральдық мұнай құбырларында сынақтан өтті, ал жоба ҒЗТҚЖ (НИОКР) жүргізуге ҚР Ұлттық инновациялық қорының гранттық қолдауына ие болды.Резонанс әдісімен көмірсутек шикізатының физика-химиялық қасиеттерінің өзгеру тиімділігі аккредиттелген Мұнай және мұнай өнімдерін сараптау және сертификаттау орталығының зертханалық сараптамаларымен («ЦЭСН Стандартойл» / «ЦЭСН Аналит» ЖШС, Алматы қ.; аккредиттеу аттестаты № КК.658000.06.10.00470) расталды. Атап айтқанда, амбарлық мұнайды (№ 870 және № 873 хаттамалар) және шикі mұнай үлгілерін (№ 797, № 798, № 838 хаттамалар) сынау барысында шикізаттың кинематикалық тұтқырлығының (50 °С-та 60,80-нен 57,50 мм²/с-қа дейін) тұрақты төмендеуі, тығыздығының төмендеуі (868,4-тен 858,4 кг/м³-ге дейін), 13,6%-дан 1,0%-ға дейін сусыздануы, сондай-ақ күкірт пен хлорлы қосылыстардың массалық үлесінің азаюы тіркелдіПротокол испытаний № 870 от 20.06.2001 г. ТОО «ЦЭСН Стандартойл» (г. Алматы). Наименование нефтепродукта: Нефть амбарная, образец № 1 «Оригинал» (заказчик ATS GROUP).Протоколы испытаний № 797, № 798 от 16.06.2003 г. и № 838 от 25.06.2003 г. ЦЭСН «Аналит» (г. Алматы). Наименование нефтепродукта: нефть (заказчик ТОО «ОКБ Модуль А»)..== Примечания =={{примечания}}== Сілтемелер ==[wipo.int PATENTSCOPE (WIPO) дерекқорындағы WO2004009734 өтінімінің халықаралық патенттік карточкасы].[patents.su Мұрағаттық патенттер базасындағы Қазақстан Республикасының № 17734 патентінің сипаттамасы]. 8vy4df8sx6nyfjpagxhbt9qe59ux4h0 0 786066 3650712 3649539 2026-09-04T02:04:41Z Casserium 68287 /* Тарихы */ 3650712 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}} |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = ''орны бос'' |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> 2026 жылдан бастап аппараттың өз басшысы болады. == Басшылары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] az9r3348ctk697qc9zn8j9nguji4bkv 3650717 3650712 2026-09-04T02:45:37Z Casserium 68287 3650717 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}} |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = ''орны бос'' |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратты басшы басқарады, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Басшылары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] 3aobizyjw374n3n03olxyhz4svb0w0n 0 786076 3650651 3650388 2026-09-03T17:31:48Z Casserium 68287 3650651 wikitext text/x-wiki {{Үкімет | Атауы = Екінші Олжас Бектенов үкіметі | Байрағы = Flag of Kazakhstan.svg | Құзыреті = [[Қазақстан]]ның<!-- Мемлекетін ілік септікте жазыңыз --> | Үкімет нөмірі = 16<!-- Бұл — ел тарихындағы нешінші үкімет? --> | Үкімет түрі = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметі]] | Сурет = Olzhas Bektenov (cropped).jpg | Ені = 210px | Сурет атауы = Бектеновтің ресми портреті, 2024 | Құрылуы = 31 тамыз 2026 | Таратылуы = | Статусы = Қызметте | Мемлекет басшысы = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Үкімет басшысы = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Үкімет басшысының орынбасары = [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]] | Өзге басшы лауазымы = Вице-президент | Өзге басшы = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Министрлер саны = 21 | Биліктегі партия = {{ublist |[[Әділет (партия)|Әділет]] ([[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]]) |{{Партия/Орындар|110|145|purple}} }} | Түрі = | Парламенті = [[Қазақстан Құрылтайы]] | Шақырылымы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-шақырылымы|1-сайланым]] | Оппозиция партиялары = [[Ауыл (партия)|Ауыл]]<br>[[Respublica]]<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]<br>[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | Оппозиция басшылары = | Сайлауы = | Ізашары = [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|I Бектенов]] | Ізбасары = | Ортаққор = }} '''Екінші Олжас Бектенов үкіметі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]нің 16-құрылымы, басшылығында [[Қазақстан премьер-министрі|премьер-министр]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]. Үкімет 2026 жылғы 31 тамызда, [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бірінші Бектенов үкіметі]]нің отставкасынан кейін құрылған еді. 31 тамыз күні, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттарының 137/145 дауыс бергенінен кейін Бектенов премьер болып тағайындалған еді.<ref name="sayl">{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kurultai-soglasoval-kandidaturu-olzasa-bektenova-na-post-premer-ministra |title=Курултай согласовал кандидатуру Олжаса Бектенова на пост премьер-министра |language=ru |work=Informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-31 |accessdate=2026-08-31}}</ref> == Құрылуы == 2026 жылғы 28 тамызда [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] премьер [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] пен [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|оның үкіметі]]н қызметінен босатқан еді. Үкімет отставкасынан кейін Бектенов премьер-министрдің міндетін атқарушысы болып тағайындалды.<ref name="tarat1">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттары [[Қазақстан президенті|Мемлекет басшысы]] ұсынған жаңа үкімет басшысының кандидатурасына дауыс берді. Бектенов кандидатурасын Тоқаев та, биліктегі [[Әділет (партия)|Әділет]] партиясы да қолдады. Құрылтай дауыс беруі бойынша депутаттың 137 қолдаса, 7 дауыс беруден бас тартты.<ref name="sayl" /> {| class="wikitable" style="text-align:right-" ! colspan="10" |Мәжілістің дауыс беруі, 31 тамыз 2026 |- ! colspan="2" |Қолдаған ! colspan="2" |Қарсы шыққан ! colspan="2" |Бас тартқан ! colspan="2" |Дауыс бермеген ! colspan="2" |Қатыспаған |- ! colspan="2" style="background-color: #00b300" | ! colspan="2" style="background-color: #ff0000" | ! colspan="2" style="background-color: #ffff00" | ! colspan="2" style="background-color: purple" | ! colspan="2" style="#cccccc" | |- |'''137''' |'''94.48%''' |0 |0% |7 |4.82% |0 |0% |1 |0.69% |- | colspan="10" style="text-align:left;" |Дереккөзі: [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/oljas-bektenov-perenaznachen-premer-ministrom-kazahstana-607408/ tengrinews.kz] |} Бұл үкімет ізашар [[бірінші Олжас Бектенов үкіметі]]нен құрылымы бойынша қатты ерекшеленбей құрылды. Тағайындаулардың көпшілігі 2026 жылғы 3 қыркүйекте орын алды. == Құрылымы == Министрлер тағайындалған ретімен қойылған, [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары]]н санамағанда. {{Colorbox|#FFE6E6}} Ыдыраған министрлік {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Лауазымы ! class=unsortable |Суреті !Аты-жөні ! class=unsortable colspan="2"|Қызметі |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] |[[Сурет:Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Олжас Абайұлы|Бектенов}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- | colspan="5" style="text-align:center;" | {{sort|Яя|'''[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасарлары]]'''}} |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің<br>Бірінші орынбасары]] |[[Сурет:Нұрлыбек Нәлібаев (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Нұрлыбек Машбекұлы|Нәлібаев}} |6 мамыр<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]]ның басшысы |[[Сурет:Ğalımjan Qoyşıbaev (2023-06-20).jpg|100px]] |{{sortname|Ғалымжан Тельманұлы|Қойшыбаев}} |4 қаңтар<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] |[[Сурет:Serik Jumanğarin (2023-04-03) (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Серік Мақашұлы|Жұманғарин}} |21 желтоқсан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] | [[Сурет:Jaslan Mädiev (2024-05-06).jpg|100px]] | {{sortname|Жаслан Хасенұлы|Мәдиев}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері | Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің<br>орынбасары |[[Сурет:Qanat Bozımbaev (2024-03-31).jpg|100px]] |{{sortname|Қанат Алдабергенұлы|Бозымбаев}} |31 наурыз<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- | colspan="5" style="text-align:center;" | {{sort|Яя|'''[[Қазақстан министрліктері|Министрлер]]'''}} |- |[[Сурет:MFA emblem.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] |[[Сурет:Mukhtar Tleuberdi 2019 (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Мұхтар Бескенұлы|Тілеуберді}} |2 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] |[[Сурет:Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Дәурен Жұматайұлы Қосанов.jpg|100px]] |{{sortname|Дәурен Жұматайұлы|Қосанов}} |8 маусым<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Logo MVD KZ.jpg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] |[[Сурет:Erjan Sädenov (2023-09-29).jpg|100px]] |{{sortname|Ержан Сапарбекұлы|Сәденов}} |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] |[[Сурет:Mädi Takiev (2023-10-12).jpg|100px]] |{{sortname|Мәди Төкешұлы|Такиев}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] |[[Сурет:Нұрлан Сауранбаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Нұрлан Ермекұлы|Сауранбаев}} |30 маусым<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] |[[Сурет:Erlan Särsembaev (2025-07-07).jpg|100px]] |{{sortname|Ерлан Жақсылықұлы|Сәрсембаев}} |9 қаңтар<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Mchs emblem.gif|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар<br>министрі]] |[[Сурет:Мұрат Мұханов primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Мұрат Сейтмолдаұлы|Мұханов}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] |[[Сурет:Yerlan Akkenzhenov (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Ерлан Құдайбергенұлы|Ақкенженов}} |19 наурыз<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Эмблема МПС РК.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және<br>құрылыс министрі]] |[[Сурет:Ерсайын Нағаспаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Ерсайын Қайырғазыұлы|Нағаспаев}} |28 ақпан<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] |[[Сурет:Juldız Süleymenova (2023-04-21).jpg|100px]] |{{sortname|Жұлдыз Досбергенқызы|Сүлейменова}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және<br>интеграция министрі]] |[[Сурет:Arman Şaqqaliev (2023-11-22).jpg|100px]] |{{sortname|Арман Абайұлы|Шаққалиев}} |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары<br>және ирригация министрі]] |[[Сурет:Nurjan Nurjigitov (2023-09-04).png|100px]] |{{sortname|Нұржан Молдиярұлы|Нұржігітов}} |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау<br>министрі]] |[[Сурет:Ақмарал Әлназарова (51774).jpg|100px]] |{{sortname|Ақмарал Шәріпбайқызы|Әлназарова}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және<br>табиғи ресурстар министрі]] |[[Сурет:Älibek Quantyrov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Әлібек Сәкенұлы|Қуантыров}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы<br>министрі]] |[[Сурет:Aydarbek Saparov (2023-09-04).jpg|100px]] |{{sortname|Айдарбек Сейпілұлы|Сапаров}} |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты<br>әлеуметтік қорғау министрі]] |[[Сурет:Asqarbek Ertaev in October 2024 (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Асқарбек Маратұлы|Ертаев}} |27 қаңтар<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және<br>спорт министрі]] |[[Сурет:Erbol Myrzabosynov.jpg|100px]] |{{sortname|Ербол Қуантайұлы|Мырзабосынов}} |2 қыркүйек<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары<br>білім министрі]] |[[Сурет:Nurbek Saiasat 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Саясат|Нұрбек}} |11 маусым<br>2022 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Арман Қырықбаев primeminister.kz.jpg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және<br>ақпарат министрі]] |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|100px]] |{{sortname|Арман Оразбайұлы|Қырықбаев}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} [[Санат:Қазақстан үкіметтері|Бектенов2]] [[Санат:2026 жылдағы Қазақстан]] [[Санат:2026 жылы Қазақстанда пайда болғандар]] [[Санат:Қазіргі үкіметтер|Қазақстан]] 09t69h42jx72pked84qog2cnta8hxkv 3650652 3650651 2026-09-03T17:32:15Z Casserium 68287 3650652 wikitext text/x-wiki {{Үкімет | Атауы = Екінші Олжас Бектенов үкіметі | Байрағы = Flag of Kazakhstan.svg | Құзыреті = [[Қазақстан]]ның<!-- Мемлекетін ілік септікте жазыңыз --> | Үкімет нөмірі = 16<!-- Бұл — ел тарихындағы нешінші үкімет? --> | Үкімет түрі = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметі]] | Сурет = Olzhas Bektenov (cropped).jpg | Ені = 210px | Сурет атауы = Бектеновтің ресми портреті, 2024 | Құрылуы = 31 тамыз 2026 | Таратылуы = | Статусы = Қызметте | Мемлекет басшысы = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Үкімет басшысы = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Үкімет басшысының орынбасары = [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]] | Өзге басшы лауазымы = Вице-президент | Өзге басшы = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Министрлер саны = 21 | Биліктегі партия = {{ublist |[[Әділет (партия)|Әділет]] ([[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]]) |{{Партия/Орындар|110|145|purple}} }} | Түрі = | Парламенті = [[Қазақстан Құрылтайы]] | Шақырылымы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-шақырылымы|1-сайланым]] | Оппозиция партиялары = [[Ауыл (партия)|Ауыл]]<br>[[Respublica]]<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]<br>[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | Оппозиция басшылары = | Сайлауы = | Ізашары = [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|I Бектенов]] | Ізбасары = | Ортаққор = }} '''Екінші Олжас Бектенов үкіметі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]нің 16-құрылымы, басшылығында [[Қазақстан премьер-министрі|премьер-министр]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]. Үкімет 2026 жылғы 31 тамызда, [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бірінші Бектенов үкіметі]]нің отставкасынан кейін құрылған еді. 31 тамыз күні, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттарының 137/145 дауыс бергенінен кейін Бектенов премьер болып тағайындалған еді.<ref name="sayl">{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kurultai-soglasoval-kandidaturu-olzasa-bektenova-na-post-premer-ministra |title=Курултай согласовал кандидатуру Олжаса Бектенова на пост премьер-министра |language=ru |work=Informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-31 |accessdate=2026-08-31}}</ref> == Құрылуы == 2026 жылғы 28 тамызда [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] премьер [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] пен [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|оның үкіметі]]н қызметінен босатқан еді. Үкімет отставкасынан кейін Бектенов премьер-министрдің міндетін атқарушысы болып тағайындалды.<ref name="tarat1">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттары [[Қазақстан президенті|Мемлекет басшысы]] ұсынған жаңа үкімет басшысының кандидатурасына дауыс берді. Бектенов кандидатурасын Тоқаев та, биліктегі [[Әділет (партия)|Әділет]] партиясы да қолдады. Құрылтай дауыс беруі бойынша депутаттың 137 қолдаса, 7 дауыс беруден бас тартты.<ref name="sayl" /> {| class="wikitable" style="text-align:right-" ! colspan="10" |Мәжілістің дауыс беруі, 31 тамыз 2026 |- ! colspan="2" |Қолдаған ! colspan="2" |Қарсы шыққан ! colspan="2" |Бас тартқан ! colspan="2" |Дауыс бермеген ! colspan="2" |Қатыспаған |- ! colspan="2" style="background-color: #00b300" | ! colspan="2" style="background-color: #ff0000" | ! colspan="2" style="background-color: #ffff00" | ! colspan="2" style="background-color: purple" | ! colspan="2" style="#cccccc" | |- |'''137''' |'''94.48%''' |0 |0% |7 |4.82% |0 |0% |1 |0.69% |- | colspan="10" style="text-align:left;" |Дереккөзі: [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/oljas-bektenov-perenaznachen-premer-ministrom-kazahstana-607408/ tengrinews.kz] |} Бұл үкімет ізашар [[бірінші Олжас Бектенов үкіметі]]нен құрылымы бойынша қатты ерекшеленбей құрылды. Тағайындаулардың көпшілігі 2026 жылғы 3 қыркүйекте орын алды. == Құрылымы == Министрлер тағайындалған ретімен қойылған, [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары]]н санамағанда. {{Colorbox|#FFE6E6}} Ыдыраған министрлік {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Лауазымы ! class=unsortable |Суреті !Аты-жөні ! class=unsortable colspan="2"|Қызметі |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] |[[Сурет:Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Олжас Абайұлы|Бектенов}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- | colspan="5" style="text-align:center;" | {{sort|Яя|'''[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасарлары]]'''}} |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің<br>Бірінші орынбасары]] |[[Сурет:Нұрлыбек Нәлібаев (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Нұрлыбек Машбекұлы|Нәлібаев}} |6 мамыр<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]]ның басшысы |[[Сурет:Ğalımjan Qoyşıbaev (2023-06-20).jpg|100px]] |{{sortname|Ғалымжан Тельманұлы|Қойшыбаев}} |4 қаңтар<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] |[[Сурет:Serik Jumanğarin (2023-04-03) (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Серік Мақашұлы|Жұманғарин}} |21 желтоқсан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] | [[Сурет:Jaslan Mädiev (2024-05-06).jpg|100px]] | {{sortname|Жаслан Хасенұлы|Мәдиев}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері | Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің<br>орынбасары |[[Сурет:Qanat Bozımbaev (2024-03-31).jpg|100px]] |{{sortname|Қанат Алдабергенұлы|Бозымбаев}} |31 наурыз<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- | colspan="5" style="text-align:center;" | {{sort|Яя|'''[[Қазақстан министрліктері|Министрлер]]'''}} |- |[[Сурет:MFA emblem.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] |[[Сурет:Mukhtar Tleuberdi 2019 (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Мұхтар Бескенұлы|Тілеуберді}} |2 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] |[[Сурет:Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Дәурен Жұматайұлы Қосанов.jpg|100px]] |{{sortname|Дәурен Жұматайұлы|Қосанов}} |8 маусым<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Logo MVD KZ.jpg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] |[[Сурет:Erjan Sädenov (2023-09-29).jpg|100px]] |{{sortname|Ержан Сапарбекұлы|Сәденов}} |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] |[[Сурет:Mädi Takiev (2023-10-12).jpg|100px]] |{{sortname|Мәди Төкешұлы|Такиев}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] |[[Сурет:Нұрлан Сауранбаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Нұрлан Ермекұлы|Сауранбаев}} |30 маусым<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] |[[Сурет:Erlan Särsembaev (2025-07-07).jpg|100px]] |{{sortname|Ерлан Жақсылықұлы|Сәрсембаев}} |9 қаңтар<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Mchs emblem.gif|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар<br>министрі]] |[[Сурет:Мұрат Мұханов primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Мұрат Сейтмолдаұлы|Мұханов}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] |[[Сурет:Yerlan Akkenzhenov (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Ерлан Құдайбергенұлы|Ақкенженов}} |19 наурыз<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Эмблема МПС РК.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және<br>құрылыс министрі]] |[[Сурет:Ерсайын Нағаспаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Ерсайын Қайырғазыұлы|Нағаспаев}} |28 ақпан<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] |[[Сурет:Juldız Süleymenova (2023-04-21).jpg|100px]] |{{sortname|Жұлдыз Досбергенқызы|Сүлейменова}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және<br>интеграция министрі]] |[[Сурет:Arman Şaqqaliev (2023-11-22).jpg|100px]] |{{sortname|Арман Абайұлы|Шаққалиев}} |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары<br>және ирригация министрі]] |[[Сурет:Nurjan Nurjigitov (2023-09-04).png|100px]] |{{sortname|Нұржан Молдиярұлы|Нұржігітов}} |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау<br>министрі]] |[[Сурет:Ақмарал Әлназарова (51774).jpg|100px]] |{{sortname|Ақмарал Шәріпбайқызы|Әлназарова}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және<br>табиғи ресурстар министрі]] |[[Сурет:Älibek Quantyrov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Әлібек Сәкенұлы|Қуантыров}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы<br>министрі]] |[[Сурет:Aydarbek Saparov (2023-09-04).jpg|100px]] |{{sortname|Айдарбек Сейпілұлы|Сапаров}} |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты<br>әлеуметтік қорғау министрі]] |[[Сурет:Asqarbek Ertaev in October 2024 (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Асқарбек Маратұлы|Ертаев}} |27 қаңтар<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және<br>спорт министрі]] |[[Сурет:Erbol Myrzabosynov.jpg|100px]] |{{sortname|Ербол Қуантайұлы|Мырзабосынов}} |2 қыркүйек<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары<br>білім министрі]] |[[Сурет:Nurbek Saiasat 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Саясат|Нұрбек}} |11 маусым<br>2022 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және<br>ақпарат министрі]] |[[Сурет:Арман Қырықбаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Арман Оразбайұлы|Қырықбаев}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} [[Санат:Қазақстан үкіметтері|Бектенов2]] [[Санат:2026 жылдағы Қазақстан]] [[Санат:2026 жылы Қазақстанда пайда болғандар]] [[Санат:Қазіргі үкіметтер|Қазақстан]] 3c456unhluc38wdbfj0lo1o2kothiml 0 786192 3650574 3650368 2026-09-03T12:51:44Z Орел Карл 81620 /* Шайқас қарсаңындағы жағдай */ 3650574 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} q6q3auem1u60o6wy7wiv9p8ecm2isfq 3650577 3650574 2026-09-03T13:14:36Z Орел Карл 81620 /* Шайқас барысы */ 3650577 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bfgv04aqdelm8803omji6ufpow67j69 3650578 3650577 2026-09-03T13:15:42Z Орел Карл 81620 /* Шайқас барысы */ 3650578 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|200px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hhphxtowwch71i8y88hyg4yh8khylpb 3650579 3650578 2026-09-03T13:15:55Z Орел Карл 81620 /* Шайқас барысы */ 3650579 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|250px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 49ap1s0alyu3oef9ndagdv0gd5r4ezw 3650580 3650579 2026-09-03T13:16:18Z Орел Карл 81620 /* Шайқас барысы */ 3650580 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1wpep9iw2ooglv40o8k6lrxn00e4fvy 3650582 3650580 2026-09-03T13:29:10Z Орел Карл 81620 /* Шайқастың қорытындылары мен салдары */ 3650582 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Бұхара әскері толық жеңіліске ұшырады. Шайқаста шамамен мың адамынан айырылды. Ал Ресей тарапының шығыны небәрі 12 жаралы адам болды. Бұдан бөлек, орыс әскерінің қолына соғыс олжасы ретінде 10 зеңбірек, сондай-ақ оқ-дәрі, патрон мен снарядтардың мол қоры түсті. Ыржардағы жеңіс Ресей әскеріне [[Ферғана аңғары|Ферғана аңғарына]] баратын жолды ашты. Бұл бағытты [[Хожант]], Нау бекінісі мен [[Жызақ]] сияқты маңызды бекіністер қорғап тұрған еді. Романовский [[Самарқан|Самарқанға]] қашқан Мұзаффарды қуған жоқ. Көп ұзамай аталған бекіністердің барлығы да Ыржардағы жеңістің жалғасы ретінде Ресей әскерінің қолына өтті. Әмір Мұзаффар [[Бұхара|Бұхараға]] келгенде, оны жеңіліске кінәлаған, өзіне өшпенділікпен қараған қалың тобыр қарсы алды. [[Ғұлама|Ұламалар]] соғысты жалғастыруды талап етті. Алайда Мұзаффар тартыншақтап, мұндай шешімге баруға батылы жетпеді. Ақыры жалпы кеңесте ұламалар әмірге ашық қарсы шығып, оны «ұлы [[Әмір Темір|Темірланның]]» тағында отыруға лайықсыз деп жариялады. Астанадан кеткен әмір халық арасынан өзіне тірек іздеді. Алайда бұл үміті де ақталмады. Ресей империясына қарсы күресте қолдау көрсетеді деп үміт артқан [[Хиуа хандығы|Хиуа]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтары мен Ауғанстан да соңғы сәтте Ресеймен ашық қарсыласудан бас тартты. Осылайша, Мұзаффар сыртқы одақтастардан да, ішкі халықтық қолдаудан да айырылды. Осындай саяси тығырықта қалған әмір, ақыры, Ресей империясына қарсы [[Ғазауат|ғазауат]] жариялауға мәжбүр болды. == Тағы қараңыз == * [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c5x06ja00d1rz4ucahsuql53nca15hu 3650583 3650582 2026-09-03T13:31:15Z Орел Карл 81620 /* Тағы қараңыз */ 3650583 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Бұхара әскері толық жеңіліске ұшырады. Шайқаста шамамен мың адамынан айырылды. Ал Ресей тарапының шығыны небәрі 12 жаралы адам болды. Бұдан бөлек, орыс әскерінің қолына соғыс олжасы ретінде 10 зеңбірек, сондай-ақ оқ-дәрі, патрон мен снарядтардың мол қоры түсті. Ыржардағы жеңіс Ресей әскеріне [[Ферғана аңғары|Ферғана аңғарына]] баратын жолды ашты. Бұл бағытты [[Хожант]], Нау бекінісі мен [[Жызақ]] сияқты маңызды бекіністер қорғап тұрған еді. Романовский [[Самарқан|Самарқанға]] қашқан Мұзаффарды қуған жоқ. Көп ұзамай аталған бекіністердің барлығы да Ыржардағы жеңістің жалғасы ретінде Ресей әскерінің қолына өтті. Әмір Мұзаффар [[Бұхара|Бұхараға]] келгенде, оны жеңіліске кінәлаған, өзіне өшпенділікпен қараған қалың тобыр қарсы алды. [[Ғұлама|Ұламалар]] соғысты жалғастыруды талап етті. Алайда Мұзаффар тартыншақтап, мұндай шешімге баруға батылы жетпеді. Ақыры жалпы кеңесте ұламалар әмірге ашық қарсы шығып, оны «ұлы [[Әмір Темір|Темірланның]]» тағында отыруға лайықсыз деп жариялады. Астанадан кеткен әмір халық арасынан өзіне тірек іздеді. Алайда бұл үміті де ақталмады. Ресей империясына қарсы күресте қолдау көрсетеді деп үміт артқан [[Хиуа хандығы|Хиуа]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтары мен Ауғанстан да соңғы сәтте Ресеймен ашық қарсыласудан бас тартты. Осылайша, Мұзаффар сыртқы одақтастардан да, ішкі халықтық қолдаудан да айырылды. Осындай саяси тығырықта қалған әмір, ақыры, Ресей империясына қарсы [[Ғазауат|ғазауат]] жариялауға мәжбүр болды. == Тағы қараңыз == * [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] == Әдебиет == * ''Михайлов А. А.'' Битва с пустыней == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gncgjvgpz8eydjs8dcn69rcbwv1w8zt 3650584 3650583 2026-09-03T13:32:52Z Орел Карл 81620 /* Шайқастың қорытындылары мен салдары */ 3650584 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Бұхара әскері толық жеңіліске ұшырады. Шайқаста шамамен мың адамынан айырылды. Ал Ресей тарапының шығыны небәрі 12 жаралы адам болды. Бұдан бөлек, орыс әскерінің қолына соғыс олжасы ретінде 10 зеңбірек, сондай-ақ оқ-дәрі, патрон мен снарядтардың мол қоры түсті. Ыржардағы жеңіс Ресей әскеріне [[Ферғана аңғары|Ферғана аңғарына]] баратын жолды ашты. Бұл бағытты [[Хожант]], Нау бекінісі мен [[Жызақ]] сияқты маңызды бекіністер қорғап тұрған еді. Романовский [[Самарқан|Самарқанға]] қашқан Мұзаффарды қуған жоқ. Көп ұзамай аталған бекіністердің барлығы да Ыржардағы жеңістің жалғасы ретінде Ресей әскерінің қолына өтті<ref>«Исторический вестник». Статья «''Русское знамя в Средней Азии''». 1899 год</ref>. Әмір Мұзаффар [[Бұхара|Бұхараға]] келгенде, оны жеңіліске кінәлаған, өзіне өшпенділікпен қараған қалың тобыр қарсы алды. [[Ғұлама|Ұламалар]] соғысты жалғастыруды талап етті. Алайда Мұзаффар тартыншақтап, мұндай шешімге баруға батылы жетпеді. Ақыры жалпы кеңесте ұламалар әмірге ашық қарсы шығып, оны «ұлы [[Әмір Темір|Темірланның]]» тағында отыруға лайықсыз деп жариялады. Астанадан кеткен әмір халық арасынан өзіне тірек іздеді<ref>''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 116</ref>. Алайда бұл үміті де ақталмады. Ресей империясына қарсы күресте қолдау көрсетеді деп үміт артқан [[Хиуа хандығы|Хиуа]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтары мен Ауғанстан да соңғы сәтте Ресеймен ашық қарсыласудан бас тартты. Осылайша, Мұзаффар сыртқы одақтастардан да, ішкі халықтық қолдаудан да айырылды. Осындай саяси тығырықта қалған әмір, ақыры, Ресей империясына қарсы [[Ғазауат|ғазауат]] жариялауға мәжбүр болды. == Тағы қараңыз == * [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] == Әдебиет == * ''Михайлов А. А.'' Битва с пустыней == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 81n8japwecq5hhrealqbmzqru44dwpz 3650585 3650584 2026-09-03T13:33:25Z Орел Карл 81620 /* Шайқастың қорытындылары мен салдары */ 3650585 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Бұхара әскері толық жеңіліске ұшырады. Шайқаста шамамен мың адамынан айырылды. Ал Ресей тарапының шығыны небәрі 12 жаралы адам болды. Бұдан бөлек, орыс әскерінің қолына соғыс олжасы ретінде 10 зеңбірек, сондай-ақ оқ-дәрі, патрон мен снарядтардың мол қоры түсті. Ыржардағы жеңіс Ресей әскеріне [[Ферғана аңғары|Ферғана аңғарына]] баратын жолды ашты. Бұл бағытты [[Хожант]], Нау бекінісі мен [[Жызақ]] сияқты маңызды бекіністер қорғап тұрған еді. Романовский [[Самарқан|Самарқанға]] қашқан Мұзаффарды қуған жоқ. Көп ұзамай аталған бекіністердің барлығы да Ыржардағы жеңістің жалғасы ретінде Ресей әскерінің қолына өтті<ref>«Исторический вестник». Статья «''Русское знамя в Средней Азии''». 1899 год</ref>. Әмір Мұзаффар [[Бұхара|Бұхараға]] келгенде, оны жеңіліске кінәлаған, өзіне өшпенділікпен қараған қалың тобыр қарсы алды. [[Ғұлама|Ұламалар]] соғысты жалғастыруды талап етті. Алайда Мұзаффар тартыншақтап, мұндай шешімге баруға батылы жетпеді. Ақыры жалпы кеңесте ұламалар әмірге ашық қарсы шығып, оны «ұлы [[Әмір Темір|Темірланның]]» тағында отыруға лайықсыз деп жариялады. Астанадан кеткен әмір халық арасынан өзіне тірек іздеді<ref>''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. С. 116. ISBN 978-5-901679-99-9</ref>. Алайда бұл үміті де ақталмады. Ресей империясына қарсы күресте қолдау көрсетеді деп үміт артқан [[Хиуа хандығы|Хиуа]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтары мен Ауғанстан да соңғы сәтте Ресеймен ашық қарсыласудан бас тартты. Осылайша, Мұзаффар сыртқы одақтастардан да, ішкі халықтық қолдаудан да айырылды. Осындай саяси тығырықта қалған әмір, ақыры, Ресей империясына қарсы [[Ғазауат|ғазауат]] жариялауға мәжбүр болды. == Тағы қараңыз == * [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] == Әдебиет == * ''Михайлов А. А.'' Битва с пустыней == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gcgvw1xviq4xed74ilms8f6wwts1xrp 3650586 3650585 2026-09-03T13:35:05Z Орел Карл 81620 /* Шайқас барысы */ 3650586 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты<ref>''Глущенко, Е. А.'' [http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования.] {{Wayback|url=http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/|date=20160118185618}} — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-02167-0, С. 145</ref>: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды<ref name="Abaza103">''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 103</ref>. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Бұхара әскері толық жеңіліске ұшырады. Шайқаста шамамен мың адамынан айырылды. Ал Ресей тарапының шығыны небәрі 12 жаралы адам болды. Бұдан бөлек, орыс әскерінің қолына соғыс олжасы ретінде 10 зеңбірек, сондай-ақ оқ-дәрі, патрон мен снарядтардың мол қоры түсті. Ыржардағы жеңіс Ресей әскеріне [[Ферғана аңғары|Ферғана аңғарына]] баратын жолды ашты. Бұл бағытты [[Хожант]], Нау бекінісі мен [[Жызақ]] сияқты маңызды бекіністер қорғап тұрған еді. Романовский [[Самарқан|Самарқанға]] қашқан Мұзаффарды қуған жоқ. Көп ұзамай аталған бекіністердің барлығы да Ыржардағы жеңістің жалғасы ретінде Ресей әскерінің қолына өтті<ref>«Исторический вестник». Статья «''Русское знамя в Средней Азии''». 1899 год</ref>. Әмір Мұзаффар [[Бұхара|Бұхараға]] келгенде, оны жеңіліске кінәлаған, өзіне өшпенділікпен қараған қалың тобыр қарсы алды. [[Ғұлама|Ұламалар]] соғысты жалғастыруды талап етті. Алайда Мұзаффар тартыншақтап, мұндай шешімге баруға батылы жетпеді. Ақыры жалпы кеңесте ұламалар әмірге ашық қарсы шығып, оны «ұлы [[Әмір Темір|Темірланның]]» тағында отыруға лайықсыз деп жариялады. Астанадан кеткен әмір халық арасынан өзіне тірек іздеді<ref>''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. С. 116. ISBN 978-5-901679-99-9</ref>. Алайда бұл үміті де ақталмады. Ресей империясына қарсы күресте қолдау көрсетеді деп үміт артқан [[Хиуа хандығы|Хиуа]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтары мен Ауғанстан да соңғы сәтте Ресеймен ашық қарсыласудан бас тартты. Осылайша, Мұзаффар сыртқы одақтастардан да, ішкі халықтық қолдаудан да айырылды. Осындай саяси тығырықта қалған әмір, ақыры, Ресей империясына қарсы [[Ғазауат|ғазауат]] жариялауға мәжбүр болды. == Тағы қараңыз == * [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] == Әдебиет == * ''Михайлов А. А.'' Битва с пустыней == Дереккөздер == {{дереккөздер}} onb0gr9i10p40vobm9loe9jb8lc6lf4 3650587 3650586 2026-09-03T13:35:28Z Орел Карл 81620 /* Шайқастың қорытындылары мен салдары */ 3650587 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты<ref>''Глущенко, Е. А.'' [http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования.] {{Wayback|url=http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/|date=20160118185618}} — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-02167-0, С. 145</ref>: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды<ref name="Abaza103">''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 103</ref>. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Бұхара әскері толық жеңіліске ұшырады. Шайқаста шамамен мың адамынан айырылды. Ал Ресей тарапының шығыны небәрі 12 жаралы адам болды. Бұдан бөлек, орыс әскерінің қолына соғыс олжасы ретінде 10 зеңбірек, сондай-ақ оқ-дәрі, патрон мен снарядтардың мол қоры түсті. Ыржардағы жеңіс Ресей әскеріне [[Ферғана аңғары|Ферғана аңғарына]] баратын жолды ашты. Бұл бағытты [[Хожант]], Нау бекінісі мен [[Жызақ]] сияқты маңызды бекіністер қорғап тұрған еді. Романовский [[Самарқан|Самарқанға]] қашқан Мұзаффарды қуған жоқ. Көп ұзамай аталған бекіністердің барлығы да Ыржардағы жеңістің жалғасы ретінде Ресей әскерінің қолына өтті<ref>«Исторический вестник». Статья «''Русское знамя в Средней Азии''». 1899 год</ref>. Әмір Мұзаффар [[Бұхара|Бұхараға]] келгенде, оны жеңіліске кінәлаған, өзіне өшпенділікпен қараған қалың тобыр қарсы алды. [[Ғұлама|Ұламалар]] соғысты жалғастыруды талап етті. Алайда Мұзаффар тартыншақтап, мұндай шешімге баруға батылы жетпеді. Ақыры жалпы кеңесте ұламалар әмірге ашық қарсы шығып, оны «ұлы [[Әмір Темір|Темірланның]]» тағында отыруға лайықсыз деп жариялады. Астанадан кеткен әмір халық арасынан өзіне тірек іздеді<ref>''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 116.</ref>. Алайда бұл үміті де ақталмады. Ресей империясына қарсы күресте қолдау көрсетеді деп үміт артқан [[Хиуа хандығы|Хиуа]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтары мен Ауғанстан да соңғы сәтте Ресеймен ашық қарсыласудан бас тартты. Осылайша, Мұзаффар сыртқы одақтастардан да, ішкі халықтық қолдаудан да айырылды. Осындай саяси тығырықта қалған әмір, ақыры, Ресей империясына қарсы [[Ғазауат|ғазауат]] жариялауға мәжбүр болды. == Тағы қараңыз == * [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] == Әдебиет == * ''Михайлов А. А.'' Битва с пустыней == Дереккөздер == {{дереккөздер}} t1zfg84waf279utipq6uq7hazc6qxm1 3650589 3650587 2026-09-03T13:40:29Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3650589 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты<ref>''Глущенко, Е. А.'' [http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования.] {{Wayback|url=http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/|date=20160118185618}} — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-02167-0, С. 145</ref>: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды<ref name="Abaza103">''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 103</ref>. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Бұхара әскері толық жеңіліске ұшырады. Шайқаста шамамен мың адамынан айырылды. Ал Ресей тарапының шығыны небәрі 12 жаралы адам болды. Бұдан бөлек, орыс әскерінің қолына соғыс олжасы ретінде 10 зеңбірек, сондай-ақ оқ-дәрі, патрон мен снарядтардың мол қоры түсті. Ыржардағы жеңіс Ресей әскеріне [[Ферғана аңғары|Ферғана аңғарына]] баратын жолды ашты. Бұл бағытты [[Хожант]], Нау бекінісі мен [[Жызақ]] сияқты маңызды бекіністер қорғап тұрған еді. Романовский [[Самарқан|Самарқанға]] қашқан Мұзаффарды қуған жоқ. Көп ұзамай аталған бекіністердің барлығы да Ыржардағы жеңістің жалғасы ретінде Ресей әскерінің қолына өтті<ref>«Исторический вестник». Статья «''Русское знамя в Средней Азии''». 1899 год</ref>. Әмір Мұзаффар [[Бұхара|Бұхараға]] келгенде, оны жеңіліске кінәлаған, өзіне өшпенділікпен қараған қалың тобыр қарсы алды. [[Ғұлама|Ұламалар]] соғысты жалғастыруды талап етті. Алайда Мұзаффар тартыншақтап, мұндай шешімге баруға батылы жетпеді. Ақыры жалпы кеңесте ұламалар әмірге ашық қарсы шығып, оны «ұлы [[Әмір Темір|Темірланның]]» тағында отыруға лайықсыз деп жариялады. Астанадан кеткен әмір халық арасынан өзіне тірек іздеді<ref>''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 116.</ref>. Алайда бұл үміті де ақталмады. Ресей империясына қарсы күресте қолдау көрсетеді деп үміт артқан [[Хиуа хандығы|Хиуа]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтары мен Ауғанстан да соңғы сәтте Ресеймен ашық қарсыласудан бас тартты. Осылайша, Мұзаффар сыртқы одақтастардан да, ішкі халықтық қолдаудан да айырылды. Осындай саяси тығырықта қалған әмір, ақыры, Ресей империясына қарсы [[Ғазауат|ғазауат]] жариялауға мәжбүр болды. == Тағы қараңыз == * [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] == Әдебиет == * ''Михайлов А. А.'' Битва с пустыней * {{кітап|авторы=Абаза К. К.|тақырыбы=Завоевание Туркестана|сілтеме=|жауапты=|басылым=|орны=М.|баспасы=Кучково поле|жыл=2008|беттері=254|сериясы=|isbn=978-5-901679-99-9}} * {{кітап|авторлары=Глущенко, Е. А.|тақырыбы=Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования|сілтеме=http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/|жауапты=|орны=М.|баспасы=Центрполиграф|жыл=2010|беттері=575|сериясы=Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция|isbn=978-5-227-02167-0}} * {{кітап|авторлары=Alexander Morrison|тақырыбы=The Russian Conquest of Central Asia. A Study in Imperial Expansion, 1814—1914|баспасы=Cambridge University press|жыл=2021|барлық беті=613|isbn=978-1-107-03030-5}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} s08wglw7sw49ei4jt6psfko2fqeo2hi 3650590 3650589 2026-09-03T13:41:32Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Бұхара-Ресей соғысы|Бұхара-Ресей соғысы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3650590 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты<ref>''Глущенко, Е. А.'' [http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования.] {{Wayback|url=http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/|date=20160118185618}} — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-02167-0, С. 145</ref>: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды<ref name="Abaza103">''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 103</ref>. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Бұхара әскері толық жеңіліске ұшырады. Шайқаста шамамен мың адамынан айырылды. Ал Ресей тарапының шығыны небәрі 12 жаралы адам болды. Бұдан бөлек, орыс әскерінің қолына соғыс олжасы ретінде 10 зеңбірек, сондай-ақ оқ-дәрі, патрон мен снарядтардың мол қоры түсті. Ыржардағы жеңіс Ресей әскеріне [[Ферғана аңғары|Ферғана аңғарына]] баратын жолды ашты. Бұл бағытты [[Хожант]], Нау бекінісі мен [[Жызақ]] сияқты маңызды бекіністер қорғап тұрған еді. Романовский [[Самарқан|Самарқанға]] қашқан Мұзаффарды қуған жоқ. Көп ұзамай аталған бекіністердің барлығы да Ыржардағы жеңістің жалғасы ретінде Ресей әскерінің қолына өтті<ref>«Исторический вестник». Статья «''Русское знамя в Средней Азии''». 1899 год</ref>. Әмір Мұзаффар [[Бұхара|Бұхараға]] келгенде, оны жеңіліске кінәлаған, өзіне өшпенділікпен қараған қалың тобыр қарсы алды. [[Ғұлама|Ұламалар]] соғысты жалғастыруды талап етті. Алайда Мұзаффар тартыншақтап, мұндай шешімге баруға батылы жетпеді. Ақыры жалпы кеңесте ұламалар әмірге ашық қарсы шығып, оны «ұлы [[Әмір Темір|Темірланның]]» тағында отыруға лайықсыз деп жариялады. Астанадан кеткен әмір халық арасынан өзіне тірек іздеді<ref>''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 116.</ref>. Алайда бұл үміті де ақталмады. Ресей империясына қарсы күресте қолдау көрсетеді деп үміт артқан [[Хиуа хандығы|Хиуа]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтары мен Ауғанстан да соңғы сәтте Ресеймен ашық қарсыласудан бас тартты. Осылайша, Мұзаффар сыртқы одақтастардан да, ішкі халықтық қолдаудан да айырылды. Осындай саяси тығырықта қалған әмір, ақыры, Ресей империясына қарсы [[Ғазауат|ғазауат]] жариялауға мәжбүр болды. == Тағы қараңыз == * [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] == Әдебиет == * ''Михайлов А. А.'' Битва с пустыней * {{кітап|авторы=Абаза К. К.|тақырыбы=Завоевание Туркестана|сілтеме=|жауапты=|басылым=|орны=М.|баспасы=Кучково поле|жыл=2008|беттері=254|сериясы=|isbn=978-5-901679-99-9}} * {{кітап|авторлары=Глущенко, Е. А.|тақырыбы=Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования|сілтеме=http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/|жауапты=|орны=М.|баспасы=Центрполиграф|жыл=2010|беттері=575|сериясы=Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция|isbn=978-5-227-02167-0}} * {{кітап|авторлары=Alexander Morrison|тақырыбы=The Russian Conquest of Central Asia. A Study in Imperial Expansion, 1814—1914|баспасы=Cambridge University press|жыл=2021|барлық беті=613|isbn=978-1-107-03030-5}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] 9rtefcdg8v2u5ancb21r6v47mj6myow 3650591 3650590 2026-09-03T13:42:52Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3650591 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты<ref>''Глущенко, Е. А.'' [http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования.] {{Wayback|url=http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/|date=20160118185618}} — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-02167-0, С. 145</ref>: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды<ref name="Abaza103">''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 103</ref>. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Бұхара әскері толық жеңіліске ұшырады. Шайқаста шамамен мың адамынан айырылды. Ал Ресей тарапының шығыны небәрі 12 жаралы адам болды. Бұдан бөлек, орыс әскерінің қолына соғыс олжасы ретінде 10 зеңбірек, сондай-ақ оқ-дәрі, патрон мен снарядтардың мол қоры түсті. Ыржардағы жеңіс Ресей әскеріне [[Ферғана аңғары|Ферғана аңғарына]] баратын жолды ашты. Бұл бағытты [[Хожант]], Нау бекінісі мен [[Жызақ]] сияқты маңызды бекіністер қорғап тұрған еді. Романовский [[Самарқан|Самарқанға]] қашқан Мұзаффарды қуған жоқ. Көп ұзамай аталған бекіністердің барлығы да Ыржардағы жеңістің жалғасы ретінде Ресей әскерінің қолына өтті<ref>«Исторический вестник». Статья «''Русское знамя в Средней Азии''». 1899 год</ref>. Әмір Мұзаффар [[Бұхара|Бұхараға]] келгенде, оны жеңіліске кінәлаған, өзіне өшпенділікпен қараған қалың тобыр қарсы алды. [[Ғұлама|Ұламалар]] соғысты жалғастыруды талап етті. Алайда Мұзаффар тартыншақтап, мұндай шешімге баруға батылы жетпеді. Ақыры жалпы кеңесте ұламалар әмірге ашық қарсы шығып, оны «ұлы [[Әмір Темір|Темірланның]]» тағында отыруға лайықсыз деп жариялады. Астанадан кеткен әмір халық арасынан өзіне тірек іздеді<ref>''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 116.</ref>. Алайда бұл үміті де ақталмады. Ресей империясына қарсы күресте қолдау көрсетеді деп үміт артқан [[Хиуа хандығы|Хиуа]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтары мен Ауғанстан да соңғы сәтте Ресеймен ашық қарсыласудан бас тартты. Осылайша, Мұзаффар сыртқы одақтастардан да, ішкі халықтық қолдаудан да айырылды. Осындай саяси тығырықта қалған әмір, ақыры, Ресей империясына қарсы [[Ғазауат|ғазауат]] жариялауға мәжбүр болды. == Тағы қараңыз == * [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] == Әдебиет == * ''Михайлов А. А.'' Битва с пустыней * {{кітап|авторы=Абаза К. К.|тақырыбы=Завоевание Туркестана|сілтеме=|жауапты=|басылым=|орны=М.|баспасы=Кучково поле|жыл=2008|беттері=254|сериясы=|isbn=978-5-901679-99-9}} * {{кітап|авторлары=Глущенко, Е. А.|тақырыбы=Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования|сілтеме=http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/|жауапты=|орны=М.|баспасы=Центрполиграф|жыл=2010|беттері=575|сериясы=Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция|isbn=978-5-227-02167-0}} * {{кітап|авторлары=Alexander Morrison|тақырыбы=The Russian Conquest of Central Asia. A Study in Imperial Expansion, 1814—1914|баспасы=Cambridge University press|жыл=2021|барлық беті=613|isbn=978-1-107-03030-5}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] jkqjdfi9wv1zkx7i2vnuj19e4p7vi6r 0 786197 3650640 3650539 2026-09-03T17:17:38Z Casserium 68287 3650640 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов | Шынайы есімі = | Суреті = Мұрат Мұханов primeminister.kz.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, {{шамамен|2026}} | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту = Mchs emblem.gif | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 3 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] аппаратының басшысы | Ту_2 = Mchs emblem.gif | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 9 маусым 2026 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 қыркүйек 2026 | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | тақырыпша2_2 = Министрі | мәтін2_2 = [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1985 | Туған жері = {{туғанжері|Жаңаөзен|Жаңаөзенде}}, [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |ҚР ТЖМ Көкшетау техникалық институты |{{iw|Санкт-Петербург мемлекеттік өртке қарсы қызмет университеті|Санкт-Петербург мемлекеттік өртке қарсы қызмет университеті|ru|Санкт-Петербургский университет ГПС МЧС России}} }} | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/emer?lang=kk Төтенше жағдайлар министрлігінің ресми сайты] | Commons = Murat Muhanov | Атағы = [[полковник]]<ref name="zakonkz" /> | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = }} [[полковник]] '''Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов''' ([[1 шілде]] [[1985 жыл|1985]], [[Маңғыстау облысы]])<ref name="zakonkz" /> — қазақстандық саясаткер және азаматтық қорғаныс қызметкері, 2026 жылғы қыркүйектен бергі [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]].<ref name="min-tag">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/ms-muhanovty-tagayyndau-turaly-381741 |title=М.С. Мұхановты тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-09-03 |accessdate=2026-09-03}}</ref> == Өмірбаяны == === Ерте жылдары және білімі === Мұханов 1985 жылғы 1 шілдеде [[Жаңаөзен]]де дүниеге келген.<ref name="zakonkz" /> Азаматтық қорғаныстағы мансабын ол [[Маңғыстау облысы]]мен байланыстырып өткізді.<ref name="apparatus" /> Мұханов [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі]] (ҚР ТЖМ) [[Көкшетау]] техникалық институтында және [[Ресей Федерациясы]] Азаматтық қорғаныс істері министрлігі {{iw|Санкт-Петербург мемлекеттік өртке қарсы қызмет университеті|Санкт-Петербург мемлекеттік өртке қарсы қызмет университетінде|ru|Санкт-Петербургский университет ГПС МЧС России}} білім алған.<ref name="apparatus" /> === Маңғыстау облысындағы мансабы === Еңбек жолын Мұханов 2006 жылы Маңғыстау облысының Төтенше жағдайлар саласындағы мемлекеттік бақылау және қадағалау басқармасының нормативтік-техникалық бөлімінде бас маман ретінде бастады. 2006–2014 жылдары аралығында ол Маңғыстау облысының Төтенше жағдайлар департаменті құрылымында түрлі лауазымдарға ие болды. 2014 жылдан 2017 жылға дейін ол Маңғыстау облысы ТЖД Өрт қауіпсіздігі саласындағы бақылау және профилактикалық қызмет бөлімінің бастығы және Өрт қауіпсіздігі саласындағы бақылау және профилактикалық қызмет басқармасының бастығы болды.<ref name="apparatus" /> 2017 жылдан 2020 жылға дейін Мұханов Маңғыстау облысы Төтенше жағдайлар департаменті бастығының орынбасары болды. 2020 жылы ол департаментті басқарып кетті де, өкілеттікке 2023 жылға дейін ие болды. 2023 жылы ол ҚР ТЖМ Өртке қарсы қызмет комитеті төрағасының орынбасарының міндетін атқарушысы болады. Көп ұзамай, келесі жылғы сәуірден ол ТЖМ Маңғыстау облысының Төтенше жағдайлар департаментінің бастығы болып қызмет атқарды.<ref name="apparatus" /> === Республикалық мансабы === 2026 жылғы 9 маусымда [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]]тің бұйрығымен Мұханов [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] аппаратының басшысы болып тағайындалды.<ref name="apparatus">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/murat-muhanov-totenshe-zhagdaylar-ministrligi-apparatynyn-basshysy-bolyp-tagayyndaldy-95156 |title=Мұрат Мұханов Төтенше жағдайлар министрлігі аппаратының басшысы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date=2026-06-09 |accessdate=2026-09-03}}</ref> Көп ұзамай, [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы барысында 3 қыркүйекте [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Мұхановты [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] қылып тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/murat-muxanov-totense-zagdailar-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-439189/ |title=Мұрат Мұханов Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды |language=kk |work=stan.kz |last=Рахматуллақызы |first=Балнұр |date=2026-09-03 |accessdate=2026-09-03}}</ref> == Жеке өмірі == Мұханов [[Қазақ тілі|қазақ]] және [[Орыс тілі|орыс]] тілдерін меңгерген.<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=34450293 |title=Муханов Мурат Сейтмолдаевич |language=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-03}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Мұханов, Мұрат Сейтмолдаұлы}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] [[Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары]] fhdhejxvvvf0pndbk9r9nt444agv8q4 3 786206 3650572 2026-09-03T12:22:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3650572 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=KaznuSunkar}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:22, 2026 ж. қыркүйектің 3 (+05) qy6lmfxswdbp8a9cnh8iqyyqgt13oub 0 786207 3650593 2026-09-03T13:46:31Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы ли... 3650593 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака|Осакада]] орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама қаласында]] орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы|Сайтама префектурасына]] қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. 55rgf58ort3btjny9sc5fval7iw8s6y 3650594 3650593 2026-09-03T13:46:48Z 1nter pares 146705 3650594 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака|Осакада]] орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама қаласында]] орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы|Сайтама префектурасына]] қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 03yxwu4gf1j733gab5a1lqnl20dpf2u 3650595 3650594 2026-09-03T13:47:01Z 1nter pares 146705 /* */ 3650595 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама қаласында]] орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы|Сайтама префектурасына]] қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4aopzaqah9t2sp5govghjm53g12ll68 3650596 3650595 2026-09-03T13:47:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3650596 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы|Сайтама префектурасына]] қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} c5enaq6a43mqg0nxwrd8ylx5752zuf4 3650597 3650596 2026-09-03T13:47:34Z 1nter pares 146705 /* */ 3650597 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} b75o7zjv9deneunviizgirul0to73tu 3650598 3650597 2026-09-03T13:48:00Z 1nter pares 146705 3650598 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. [[Сурет:Resona-Bank-hq-01.jpg|thumb|Resona Bank бас кеңсесі (бұрынғы Daiwa Bank бас кеңсесі), Тюо-ку, [[Осака]], [[Жапония]]]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2xz8n67rztjomytoo5p0x1go8ilq57u 3650599 3650598 2026-09-03T13:48:32Z 1nter pares 146705 3650599 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. [[Сурет:Resona-Bank-hq-01.jpg|thumb|Resona Bank бас кеңсесі (бұрынғы Daiwa Bank бас кеңсесі), Тюо-ку, [[Осака]], [[Жапония]]]] == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 78buu8x5wf6g3b49c5rf5yivjvb4gp6 3650601 3650599 2026-09-03T13:52:05Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650601 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. [[Сурет:Resona-Bank-hq-01.jpg|thumb|Resona Bank бас кеңсесі (бұрынғы Daiwa Bank бас кеңсесі), Тюо-ку, [[Осака]], [[Жапония]]]] == Тарихы == === Daiwa Bank === Resona 1918 жылы Osaka Nomura Bank ретінде құрылды. Бұл заңды тұлға II Токушичи Номура негізін қалаған Nomura [[дзайбацу]]ына қаржылық қолдау көрсетті. Банктің брокерлік операциялары бөлініп шығарылып, 1926 жылы қазіргі кезде Жапонияның ірі бағалы қағаздар компанияларының бірі болып табылатын Nomura Securities ретінде қайта құрылды. 1927 жылы банк Nomura Bank болып қайта аталды, ал 1929 жылға қарай [[Осака префектурасы]]ның негізгі банкіне айналды.<ref name="p060_061">{{cite web |url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125115/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |archive-date=2017-09-14 |access-date=2016-06-20 }}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дзайбацулар таратылғаннан кейін банк The Daiwa Bank болып қайта аталды. Оның алғашқы шетелдік өкілдігі 1956 жылы Нью-Йоркте ашылды, кейін әлемнің басқа қаржы орталықтарында да өкілдіктері құрылды. Алайда 1995 жылғы жанжалдан кейін банк шетелдегі бүкіл қызметін тоқтатты: банк трейдерлерінің бірі клиенттердің шоттарындағы қаражатпен алыпсатарлық операциялар жүргізіп, мұны жасыру үшін 11 жыл бойы Нью-Йорк бөлімшесінің есептілігін бұрмалаған; келтірілген залал 1,1 млрд АҚШ долларын құрады.<ref name="history">{{cite web|title=The Daiwa Bank, Ltd. History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|work=Funding Universe|publisher=International Directory of Company Histories, Vol. 39. St. James Press, 2001|access-date=2017-09-14|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125506/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|publisher=Resona Group|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141438/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} f19e00ctqga8mk74l3v6c9oij9g2bxr 3650603 3650601 2026-09-03T13:53:50Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650603 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. [[Сурет:Resona-Bank-hq-01.jpg|thumb|Resona Bank бас кеңсесі (бұрынғы Daiwa Bank бас кеңсесі), Тюо-ку, [[Осака]], [[Жапония]]]] == Тарихы == === Daiwa Bank === Resona 1918 жылы Osaka Nomura Bank ретінде құрылды. Бұл заңды тұлға II Токушичи Номура негізін қалаған Nomura [[дзайбацу]]ына қаржылық қолдау көрсетті. Банктің брокерлік операциялары бөлініп шығарылып, 1926 жылы қазіргі кезде Жапонияның ірі бағалы қағаздар компанияларының бірі болып табылатын Nomura Securities ретінде қайта құрылды. 1927 жылы банк Nomura Bank болып қайта аталды, ал 1929 жылға қарай [[Осака префектурасы]]ның негізгі банкіне айналды.<ref name="p060_061">{{cite web |url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125115/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |archive-date=2017-09-14 |access-date=2016-06-20 }}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дзайбацулар таратылғаннан кейін банк The Daiwa Bank болып қайта аталды. Оның алғашқы шетелдік өкілдігі 1956 жылы Нью-Йоркте ашылды, кейін әлемнің басқа қаржы орталықтарында да өкілдіктері құрылды. Алайда 1995 жылғы жанжалдан кейін банк шетелдегі бүкіл қызметін тоқтатты: банк трейдерлерінің бірі клиенттердің шоттарындағы қаражатпен алыпсатарлық операциялар жүргізіп, мұны жасыру үшін 11 жыл бойы Нью-Йорк бөлімшесінің есептілігін бұрмалаған; келтірілген залал 1,1 млрд АҚШ долларын құрады.<ref name="history">{{cite web|title=The Daiwa Bank, Ltd. History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|work=Funding Universe|publisher=International Directory of Company Histories, Vol. 39. St. James Press, 2001|access-date=2017-09-14|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125506/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|publisher=Resona Group|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141438/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> === Asahi Bank === Japan Savings Bank (日本貯蓄銀行, Нихон Тётику Гинко) 1945 жылғы мамырда тоғыз [[Жинақ банкі|жинақ банкінің]] бірігуі нәтижесінде құрылды. Соғыстан кейінгі жылдары жоғары инфляция банк қызметіне қауіп төндіргендіктен, 1948 жылы жинақ банкі '''Kyowa Bank''' (協和銀行, Кёва Гинко) деп аталатын коммерциялық банк болып қайта құрылды. 1991 жылы Kyowa Bank Saitama Bank-пен (埼玉銀行, Сайтама Гинко) бірігіп, Kyowa Saitama Bank (協和埼玉銀行, Кёва Сайтама Гинко) құрылды, ал 1992 жылы ол '''Asahi Bank''' (あさひ銀行, Асахи Гинко) болып қайта аталды. 2001 жылы Asahi Bank Sanwa Bank және [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Tokai Bank]] банктерімен бірігу жөніндегі келіссөздерге кірісті; үш банк бірігетінін жариялады. Нәтижесінде [[Deutsche Bank]] пен [[Mizuho Financial Group]]-тан кейінгі әлемдегі үшінші ірі банк құрылуға тиіс еді.<ref>[http://money.cnn.com/2000/03/13/deals/japanbank/|«Japan banks in 3-way deal»]{{Недоступная ссылка|date=2019-06|bot=InternetArchiveBot }}. CNN Money. 13 марта 2000.</ref> Алайда Asahi Bank келіссөздерден шықты.<ref>Дворак, Фред (16 Июня 2000). [https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259|«Asahi Exits Three-Way Bank Deal, Leaving Sanwa, Tokai to Clean Up»] {{Wayback|url=https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259%7C%C2%ABAsahi |date=20210720004144 }}. Wall Street Journal.</ref> Кейін оның қатысуынсыз Sanwa Bank пен Tokai Bank-тің бірігуі нәтижесінде [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Bank of Tokyo-Mitsubishi]] құрылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iowhoekx02gd9lhnyazxc5qdvwe3zef 3650604 3650603 2026-09-03T13:55:09Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650604 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. [[Сурет:Resona-Bank-hq-01.jpg|thumb|Resona Bank бас кеңсесі (бұрынғы Daiwa Bank бас кеңсесі), Тюо-ку, [[Осака]], [[Жапония]]]] == Тарихы == === Daiwa Bank === Resona 1918 жылы Osaka Nomura Bank ретінде құрылды. Бұл заңды тұлға II Токушичи Номура негізін қалаған Nomura [[дзайбацу]]ына қаржылық қолдау көрсетті. Банктің брокерлік операциялары бөлініп шығарылып, 1926 жылы қазіргі кезде Жапонияның ірі бағалы қағаздар компанияларының бірі болып табылатын Nomura Securities ретінде қайта құрылды. 1927 жылы банк Nomura Bank болып қайта аталды, ал 1929 жылға қарай [[Осака префектурасы]]ның негізгі банкіне айналды.<ref name="p060_061">{{cite web |url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125115/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |archive-date=2017-09-14 |access-date=2016-06-20 }}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дзайбацулар таратылғаннан кейін банк The Daiwa Bank болып қайта аталды. Оның алғашқы шетелдік өкілдігі 1956 жылы Нью-Йоркте ашылды, кейін әлемнің басқа қаржы орталықтарында да өкілдіктері құрылды. Алайда 1995 жылғы жанжалдан кейін банк шетелдегі бүкіл қызметін тоқтатты: банк трейдерлерінің бірі клиенттердің шоттарындағы қаражатпен алыпсатарлық операциялар жүргізіп, мұны жасыру үшін 11 жыл бойы Нью-Йорк бөлімшесінің есептілігін бұрмалаған; келтірілген залал 1,1 млрд АҚШ долларын құрады.<ref name="history">{{cite web|title=The Daiwa Bank, Ltd. History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|work=Funding Universe|publisher=International Directory of Company Histories, Vol. 39. St. James Press, 2001|access-date=2017-09-14|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125506/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|publisher=Resona Group|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141438/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> === Asahi Bank === Japan Savings Bank (日本貯蓄銀行, Нихон Тётику Гинко) 1945 жылғы мамырда тоғыз [[Жинақ банкі|жинақ банкінің]] бірігуі нәтижесінде құрылды. Соғыстан кейінгі жылдары жоғары инфляция банк қызметіне қауіп төндіргендіктен, 1948 жылы жинақ банкі '''Kyowa Bank''' (協和銀行, Кёва Гинко) деп аталатын коммерциялық банк болып қайта құрылды. 1991 жылы Kyowa Bank Saitama Bank-пен (埼玉銀行, Сайтама Гинко) бірігіп, Kyowa Saitama Bank (協和埼玉銀行, Кёва Сайтама Гинко) құрылды, ал 1992 жылы ол '''Asahi Bank''' (あさひ銀行, Асахи Гинко) болып қайта аталды. 2001 жылы Asahi Bank Sanwa Bank және [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Tokai Bank]] банктерімен бірігу жөніндегі келіссөздерге кірісті; үш банк бірігетінін жариялады. Нәтижесінде [[Deutsche Bank]] пен [[Mizuho Financial Group]]-тан кейінгі әлемдегі үшінші ірі банк құрылуға тиіс еді.<ref>[http://money.cnn.com/2000/03/13/deals/japanbank/|«Japan banks in 3-way deal»]{{Недоступная ссылка|date=2019-06|bot=InternetArchiveBot }}. CNN Money. 13 марта 2000.</ref> Алайда Asahi Bank келіссөздерден шықты.<ref>Дворак, Фред (16 Июня 2000). [https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259|«Asahi Exits Three-Way Bank Deal, Leaving Sanwa, Tokai to Clean Up»] {{Wayback|url=https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259%7C%C2%ABAsahi |date=20210720004144 }}. Wall Street Journal.</ref> Кейін оның қатысуынсыз Sanwa Bank пен Tokai Bank-тің бірігуі нәтижесінде [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Bank of Tokyo-Mitsubishi]] құрылды. === Resona-ның құрылуы === 2001 жылғы желтоқсанда Daiwa Bank [[Банктік холдингтік компания|банктік холдингтік компания]] болып қайта құрылып, Daiwa Bank, Kinki Osaka Bank және Nara Bank банктерінің [[Бас компания|бас компаниясына]] айналды. Бір айдан кейін Daiwa Bank Daiwa Bank Holdings компаниясының акциялар айырбасы мәмілесі арқылы Asahi Bank-ті сатып алатынын жариялады, соның нәтижесінде [[Жапония]]дағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы құрылды.<ref>[https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080|«Daiwa, Asahi Banks Agree To Merge in a Share Swap»] {{Wayback|url=https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080%7C%C2%ABDaiwa%2C |date=20210721133539 }}. The Wall Street Journal. 26 декября 2001.</ref> 2002 жылғы 1 қазанда компания Resona Holdings, Inc. болып қайта аталды. 2003 жылғы 1 мамырда Daiwa Bank пен Asahi Bank өз операцияларын біріктірді, ал олардың активтерінің басым бөлігі Resona Bank-ті құру үшін біріктірілді. Asahi Bank-тің [[Сайтама (қала)|Сайтамадағы]] 100 филиалы мен [[Токио]]дағы үш филиалы жеке заңды тұлға — Saitama Resona Bank болып қайта құрылды.<ref>{{cite web|title=Daiwa, Asahi banks merge within Resona group.|url=https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|publisher=Farlex, Inc.|access-date=2017-09-14|date=2003-03-01|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914172815/https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a5xah6327vfwtascxinpqi53u851f0u 3650607 3650604 2026-09-03T13:57:48Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3650607 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. [[Сурет:Resona-Bank-hq-01.jpg|thumb|Resona Bank бас кеңсесі (бұрынғы Daiwa Bank бас кеңсесі), Тюо-ку, [[Осака]], [[Жапония]]]] == Тарихы == === Daiwa Bank === Resona 1918 жылы Osaka Nomura Bank ретінде құрылды. Бұл заңды тұлға II Токушичи Номура негізін қалаған Nomura [[дзайбацу]]ына қаржылық қолдау көрсетті. Банктің брокерлік операциялары бөлініп шығарылып, 1926 жылы қазіргі кезде Жапонияның ірі бағалы қағаздар компанияларының бірі болып табылатын Nomura Securities ретінде қайта құрылды. 1927 жылы банк Nomura Bank болып қайта аталды, ал 1929 жылға қарай [[Осака префектурасы]]ның негізгі банкіне айналды.<ref name="p060_061">{{cite web |url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125115/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |archive-date=2017-09-14 |access-date=2016-06-20 }}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дзайбацулар таратылғаннан кейін банк The Daiwa Bank болып қайта аталды. Оның алғашқы шетелдік өкілдігі 1956 жылы Нью-Йоркте ашылды, кейін әлемнің басқа қаржы орталықтарында да өкілдіктері құрылды. Алайда 1995 жылғы жанжалдан кейін банк шетелдегі бүкіл қызметін тоқтатты: банк трейдерлерінің бірі клиенттердің шоттарындағы қаражатпен алыпсатарлық операциялар жүргізіп, мұны жасыру үшін 11 жыл бойы Нью-Йорк бөлімшесінің есептілігін бұрмалаған; келтірілген залал 1,1 млрд АҚШ долларын құрады.<ref name="history">{{cite web|title=The Daiwa Bank, Ltd. History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|work=Funding Universe|publisher=International Directory of Company Histories, Vol. 39. St. James Press, 2001|access-date=2017-09-14|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125506/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|publisher=Resona Group|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141438/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> === Asahi Bank === Japan Savings Bank (日本貯蓄銀行, Нихон Тётику Гинко) 1945 жылғы мамырда тоғыз [[Жинақ банкі|жинақ банкінің]] бірігуі нәтижесінде құрылды. Соғыстан кейінгі жылдары жоғары инфляция банк қызметіне қауіп төндіргендіктен, 1948 жылы жинақ банкі '''Kyowa Bank''' (協和銀行, Кёва Гинко) деп аталатын коммерциялық банк болып қайта құрылды. 1991 жылы Kyowa Bank Saitama Bank-пен (埼玉銀行, Сайтама Гинко) бірігіп, Kyowa Saitama Bank (協和埼玉銀行, Кёва Сайтама Гинко) құрылды, ал 1992 жылы ол '''Asahi Bank''' (あさひ銀行, Асахи Гинко) болып қайта аталды. 2001 жылы Asahi Bank Sanwa Bank және [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Tokai Bank]] банктерімен бірігу жөніндегі келіссөздерге кірісті; үш банк бірігетінін жариялады. Нәтижесінде [[Deutsche Bank]] пен [[Mizuho Financial Group]]-тан кейінгі әлемдегі үшінші ірі банк құрылуға тиіс еді.<ref>[http://money.cnn.com/2000/03/13/deals/japanbank/|«Japan banks in 3-way deal»]{{Недоступная ссылка|date=2019-06|bot=InternetArchiveBot }}. CNN Money. 13 марта 2000.</ref> Алайда Asahi Bank келіссөздерден шықты.<ref>Дворак, Фред (16 Июня 2000). [https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259|«Asahi Exits Three-Way Bank Deal, Leaving Sanwa, Tokai to Clean Up»] {{Wayback|url=https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259%7C%C2%ABAsahi |date=20210720004144 }}. Wall Street Journal.</ref> Кейін оның қатысуынсыз Sanwa Bank пен Tokai Bank-тің бірігуі нәтижесінде [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Bank of Tokyo-Mitsubishi]] құрылды. === Resona-ның құрылуы === 2001 жылғы желтоқсанда Daiwa Bank [[Банктік холдингтік компания|банктік холдингтік компания]] болып қайта құрылып, Daiwa Bank, Kinki Osaka Bank және Nara Bank банктерінің [[Бас компания|бас компаниясына]] айналды. Бір айдан кейін Daiwa Bank Daiwa Bank Holdings компаниясының акциялар айырбасы мәмілесі арқылы Asahi Bank-ті сатып алатынын жариялады, соның нәтижесінде [[Жапония]]дағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы құрылды.<ref>[https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080|«Daiwa, Asahi Banks Agree To Merge in a Share Swap»] {{Wayback|url=https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080%7C%C2%ABDaiwa%2C |date=20210721133539 }}. The Wall Street Journal. 26 декября 2001.</ref> 2002 жылғы 1 қазанда компания Resona Holdings, Inc. болып қайта аталды. 2003 жылғы 1 мамырда Daiwa Bank пен Asahi Bank өз операцияларын біріктірді, ал олардың активтерінің басым бөлігі Resona Bank-ті құру үшін біріктірілді. Asahi Bank-тің [[Сайтама (қала)|Сайтамадағы]] 100 филиалы мен [[Токио]]дағы үш филиалы жеке заңды тұлға — Saitama Resona Bank болып қайта құрылды.<ref>{{cite web|title=Daiwa, Asahi banks merge within Resona group.|url=https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|publisher=Farlex, Inc.|access-date=2017-09-14|date=2003-03-01|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914172815/https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|url-status=live}}</ref> == Қызметі == Resona Group төрт негізгі бөлімшеден тұрады: * тұтынушылық банкинг — тұтынушылық несиелер беру және жеке клиенттердің активтерін басқару; * корпоративтік банкинг — корпоративтік клиенттерге қызмет көрсету, соның ішінде несие беру, сенімгерлік қорлардың активтерін басқару және жылжымайтын мүлікпен операциялар; * қаржы нарықтары — қысқа мерзімді несие беру, облигациялар және деривативтер саудасы; * Kansai Mirai Financial Group — Кансай өңірінде жұмыс істейтін еншілес банк тобы; 2017 жылғы қарашада құрылған және Kansai Mirai Bank пен Minato Bank атты екі банкті қамтиды.<ref name="reuters" /> Негізгі банктері: * Resona Bank — 325 филиал, 8700 қызметкер, активтері 33,9 трлн иен. * Saitama Resona Bank — 130 филиал, 3100 қызметкер, активтері 15,2 трлн иен. * Kansai Mirai Bank — 272 филиал, 4100 қызметкер, активтері 7,6 трлн иен. * Minato Bank — 106 филиал, 2100 қызметкер, активтері 3,5 трлн иен.<ref name="ar2020" /> 2019–2020 қаржы жылындағы 659 млрд иен кірістің 431 млрд иенін таза пайыздық кіріс, 171 млрд иенін комиссиялар мен қызмет көрсету төлемдері, ал 19 млрд иенін сенімгерлік қорларды басқару төлемдері құрады. 2020 жылғы наурыздағы жағдай бойынша активтері 60,5 трлн иенді құрады ([[Әлемдегі ең ірі банктер тізімі|әлемдегі ең ірі 60 банктің]] қатарына кірді), оның 36,6 трлн иені берілген несиелерге тиесілі болды; қабылданған депозиттер көлемі 52,9 трлн иенді құрады.<ref name="ar2020" /> 2015 жылы компания басқаруындағы активтерінің көлемі (128 млрд АҚШ доллары) бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық компаниялар арасында 108-орынға ие болды.<ref>{{cite web|title=The world’s 500 largest asset managers – Year end 2015|url=https://www.willistowerswatson.com/en/insights/2016/10/The-worlds-500-largest-asset-managers-year-end-2015|date=2016-10-31|publisher=[[Willis Towers Watson]]|access-date=2016-12-07|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221054918/https://www.willistowerswatson.com/en/insights/2016/10/The-worlds-500-largest-asset-managers-year-end-2015|archive-date=2016-12-21}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0zqho1c93fs4dbg1oagegvjy6r26dm9 3650609 3650607 2026-09-03T13:58:33Z 1nter pares 146705 /* Қызметі */ 3650609 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. [[Сурет:Resona-Bank-hq-01.jpg|thumb|Resona Bank бас кеңсесі (бұрынғы Daiwa Bank бас кеңсесі), Тюо-ку, [[Осака]], [[Жапония]]]] == Тарихы == === Daiwa Bank === Resona 1918 жылы Osaka Nomura Bank ретінде құрылды. Бұл заңды тұлға II Токушичи Номура негізін қалаған Nomura [[дзайбацу]]ына қаржылық қолдау көрсетті. Банктің брокерлік операциялары бөлініп шығарылып, 1926 жылы қазіргі кезде Жапонияның ірі бағалы қағаздар компанияларының бірі болып табылатын Nomura Securities ретінде қайта құрылды. 1927 жылы банк Nomura Bank болып қайта аталды, ал 1929 жылға қарай [[Осака префектурасы]]ның негізгі банкіне айналды.<ref name="p060_061">{{cite web |url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125115/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |archive-date=2017-09-14 |access-date=2016-06-20 }}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дзайбацулар таратылғаннан кейін банк The Daiwa Bank болып қайта аталды. Оның алғашқы шетелдік өкілдігі 1956 жылы Нью-Йоркте ашылды, кейін әлемнің басқа қаржы орталықтарында да өкілдіктері құрылды. Алайда 1995 жылғы жанжалдан кейін банк шетелдегі бүкіл қызметін тоқтатты: банк трейдерлерінің бірі клиенттердің шоттарындағы қаражатпен алыпсатарлық операциялар жүргізіп, мұны жасыру үшін 11 жыл бойы Нью-Йорк бөлімшесінің есептілігін бұрмалаған; келтірілген залал 1,1 млрд АҚШ долларын құрады.<ref name="history">{{cite web|title=The Daiwa Bank, Ltd. History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|work=Funding Universe|publisher=International Directory of Company Histories, Vol. 39. St. James Press, 2001|access-date=2017-09-14|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125506/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|publisher=Resona Group|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141438/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> === Asahi Bank === Japan Savings Bank (日本貯蓄銀行, Нихон Тётику Гинко) 1945 жылғы мамырда тоғыз [[Жинақ банкі|жинақ банкінің]] бірігуі нәтижесінде құрылды. Соғыстан кейінгі жылдары жоғары инфляция банк қызметіне қауіп төндіргендіктен, 1948 жылы жинақ банкі '''Kyowa Bank''' (協和銀行, Кёва Гинко) деп аталатын коммерциялық банк болып қайта құрылды. 1991 жылы Kyowa Bank Saitama Bank-пен (埼玉銀行, Сайтама Гинко) бірігіп, Kyowa Saitama Bank (協和埼玉銀行, Кёва Сайтама Гинко) құрылды, ал 1992 жылы ол '''Asahi Bank''' (あさひ銀行, Асахи Гинко) болып қайта аталды. 2001 жылы Asahi Bank Sanwa Bank және [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Tokai Bank]] банктерімен бірігу жөніндегі келіссөздерге кірісті; үш банк бірігетінін жариялады. Нәтижесінде [[Deutsche Bank]] пен [[Mizuho Financial Group]]-тан кейінгі әлемдегі үшінші ірі банк құрылуға тиіс еді.<ref>[http://money.cnn.com/2000/03/13/deals/japanbank/|«Japan banks in 3-way deal»]{{Недоступная ссылка|date=2019-06|bot=InternetArchiveBot }}. CNN Money. 13 марта 2000.</ref> Алайда Asahi Bank келіссөздерден шықты.<ref>Дворак, Фред (16 Июня 2000). [https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259|«Asahi Exits Three-Way Bank Deal, Leaving Sanwa, Tokai to Clean Up»] {{Wayback|url=https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259%7C%C2%ABAsahi |date=20210720004144 }}. Wall Street Journal.</ref> Кейін оның қатысуынсыз Sanwa Bank пен Tokai Bank-тің бірігуі нәтижесінде [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Bank of Tokyo-Mitsubishi]] құрылды. === Resona-ның құрылуы === 2001 жылғы желтоқсанда Daiwa Bank [[Банктік холдингтік компания|банктік холдингтік компания]] болып қайта құрылып, Daiwa Bank, Kinki Osaka Bank және Nara Bank банктерінің [[Бас компания|бас компаниясына]] айналды. Бір айдан кейін Daiwa Bank Daiwa Bank Holdings компаниясының акциялар айырбасы мәмілесі арқылы Asahi Bank-ті сатып алатынын жариялады, соның нәтижесінде [[Жапония]]дағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы құрылды.<ref>[https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080|«Daiwa, Asahi Banks Agree To Merge in a Share Swap»] {{Wayback|url=https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080%7C%C2%ABDaiwa%2C |date=20210721133539 }}. The Wall Street Journal. 26 декября 2001.</ref> 2002 жылғы 1 қазанда компания Resona Holdings, Inc. болып қайта аталды. 2003 жылғы 1 мамырда Daiwa Bank пен Asahi Bank өз операцияларын біріктірді, ал олардың активтерінің басым бөлігі Resona Bank-ті құру үшін біріктірілді. Asahi Bank-тің [[Сайтама (қала)|Сайтамадағы]] 100 филиалы мен [[Токио]]дағы үш филиалы жеке заңды тұлға — Saitama Resona Bank болып қайта құрылды.<ref>{{cite web|title=Daiwa, Asahi banks merge within Resona group.|url=https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|publisher=Farlex, Inc.|access-date=2017-09-14|date=2003-03-01|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914172815/https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|url-status=live}}</ref> == Қызметі == Resona Group төрт негізгі бөлімшеден тұрады: * тұтынушылық банкинг — тұтынушылық несиелер беру және жеке клиенттердің активтерін басқару; * корпоративтік банкинг — корпоративтік клиенттерге қызмет көрсету, соның ішінде несие беру, сенімгерлік қорлардың активтерін басқару және жылжымайтын мүлікпен операциялар; * қаржы нарықтары — қысқа мерзімді несие беру, облигациялар және деривативтер саудасы; * Kansai Mirai Financial Group — Кансай өңірінде жұмыс істейтін еншілес банк тобы; 2017 жылғы қарашада құрылған және Kansai Mirai Bank пен Minato Bank атты екі банкті қамтиды.<ref name="reuters" /> Негізгі банктері: * Resona Bank — 325 филиал, 8700 қызметкер, активтері 33,9 трлн иен. * Saitama Resona Bank — 130 филиал, 3100 қызметкер, активтері 15,2 трлн иен. * Kansai Mirai Bank — 272 филиал, 4100 қызметкер, активтері 7,6 трлн иен. * Minato Bank — 106 филиал, 2100 қызметкер, активтері 3,5 трлн иен.<ref name="ar2020" /> 2019–2020 қаржы жылындағы 659 млрд иен кірістің 431 млрд иенін таза пайыздық кіріс, 171 млрд иенін комиссиялар мен қызмет көрсету төлемдері, ал 19 млрд иенін сенімгерлік қорларды басқару төлемдері құрады. 2020 жылғы наурыздағы жағдай бойынша активтері 60,5 трлн иенді құрады ([[Ірі банктер тізімі|әлемдегі ең ірі 60 банктің]] қатарына кірді), оның 36,6 трлн иені берілген несиелерге тиесілі болды; қабылданған депозиттер көлемі 52,9 трлн иенді құрады.<ref name="ar2020" /> 2015 жылы компания басқаруындағы активтерінің көлемі (128 млрд АҚШ доллары) бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық компаниялар арасында 108-орынға ие болды.<ref>{{cite web|title=The world’s 500 largest asset managers – Year end 2015|url=https://www.willistowerswatson.com/en/insights/2016/10/The-worlds-500-largest-asset-managers-year-end-2015|date=2016-10-31|publisher=[[Willis Towers Watson]]|access-date=2016-12-07|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221054918/https://www.willistowerswatson.com/en/insights/2016/10/The-worlds-500-largest-asset-managers-year-end-2015|archive-date=2016-12-21}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 79q7w8tibvmxv5osbal3ckdm2d96dji 3650610 3650609 2026-09-03T14:00:17Z 1nter pares 146705 3650610 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. [[Сурет:Resona-Bank-hq-01.jpg|thumb|Resona Bank бас кеңсесі (бұрынғы Daiwa Bank бас кеңсесі), Тюо-ку, [[Осака]], [[Жапония]]]] == Тарихы == === Daiwa Bank === Resona 1918 жылы Osaka Nomura Bank ретінде құрылды. Бұл заңды тұлға II Токушичи Номура негізін қалаған Nomura [[дзайбацу]]ына қаржылық қолдау көрсетті. Банктің брокерлік операциялары бөлініп шығарылып, 1926 жылы қазіргі кезде Жапонияның ірі бағалы қағаздар компанияларының бірі болып табылатын Nomura Securities ретінде қайта құрылды. 1927 жылы банк Nomura Bank болып қайта аталды, ал 1929 жылға қарай [[Осака префектурасы]]ның негізгі банкіне айналды.<ref name="p060_061">{{cite web |url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125115/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |archive-date=2017-09-14 |access-date=2016-06-20 }}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дзайбацулар таратылғаннан кейін банк The Daiwa Bank болып қайта аталды. Оның алғашқы шетелдік өкілдігі 1956 жылы Нью-Йоркте ашылды, кейін әлемнің басқа қаржы орталықтарында да өкілдіктері құрылды. Алайда 1995 жылғы жанжалдан кейін банк шетелдегі бүкіл қызметін тоқтатты: банк трейдерлерінің бірі клиенттердің шоттарындағы қаражатпен алыпсатарлық операциялар жүргізіп, мұны жасыру үшін 11 жыл бойы Нью-Йорк бөлімшесінің есептілігін бұрмалаған; келтірілген залал 1,1 млрд АҚШ долларын құрады.<ref name="history">{{cite web|title=The Daiwa Bank, Ltd. History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|work=Funding Universe|publisher=International Directory of Company Histories, Vol. 39. St. James Press, 2001|access-date=2017-09-14|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125506/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|publisher=Resona Group|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141438/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> === Asahi Bank === Japan Savings Bank (日本貯蓄銀行, Нихон Тётику Гинко) 1945 жылғы мамырда тоғыз [[Жинақ банкі|жинақ банкінің]] бірігуі нәтижесінде құрылды. Соғыстан кейінгі жылдары жоғары инфляция банк қызметіне қауіп төндіргендіктен, 1948 жылы жинақ банкі '''Kyowa Bank''' (協和銀行, Кёва Гинко) деп аталатын коммерциялық банк болып қайта құрылды. 1991 жылы Kyowa Bank Saitama Bank-пен (埼玉銀行, Сайтама Гинко) бірігіп, Kyowa Saitama Bank (協和埼玉銀行, Кёва Сайтама Гинко) құрылды, ал 1992 жылы ол '''Asahi Bank''' (あさひ銀行, Асахи Гинко) болып қайта аталды. 2001 жылы Asahi Bank Sanwa Bank және [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Tokai Bank]] банктерімен бірігу жөніндегі келіссөздерге кірісті; үш банк бірігетінін жариялады. Нәтижесінде [[Deutsche Bank]] пен [[Mizuho Financial Group]]-тан кейінгі әлемдегі үшінші ірі банк құрылуға тиіс еді.<ref>[http://money.cnn.com/2000/03/13/deals/japanbank/|«Japan banks in 3-way deal»]{{Недоступная ссылка|date=2019-06|bot=InternetArchiveBot }}. CNN Money. 13 марта 2000.</ref> Алайда Asahi Bank келіссөздерден шықты.<ref>Дворак, Фред (16 Июня 2000). [https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259|«Asahi Exits Three-Way Bank Deal, Leaving Sanwa, Tokai to Clean Up»] {{Wayback|url=https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259%7C%C2%ABAsahi |date=20210720004144 }}. Wall Street Journal.</ref> Кейін оның қатысуынсыз Sanwa Bank пен Tokai Bank-тің бірігуі нәтижесінде [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Bank of Tokyo-Mitsubishi]] құрылды. === Resona-ның құрылуы === 2001 жылғы желтоқсанда Daiwa Bank [[Банктік холдингтік компания|банктік холдингтік компания]] болып қайта құрылып, Daiwa Bank, Kinki Osaka Bank және Nara Bank банктерінің [[Бас компания|бас компаниясына]] айналды. Бір айдан кейін Daiwa Bank Daiwa Bank Holdings компаниясының акциялар айырбасы мәмілесі арқылы Asahi Bank-ті сатып алатынын жариялады, соның нәтижесінде [[Жапония]]дағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы құрылды.<ref>[https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080|«Daiwa, Asahi Banks Agree To Merge in a Share Swap»] {{Wayback|url=https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080%7C%C2%ABDaiwa%2C |date=20210721133539 }}. The Wall Street Journal. 26 декября 2001.</ref> 2002 жылғы 1 қазанда компания Resona Holdings, Inc. болып қайта аталды. 2003 жылғы 1 мамырда Daiwa Bank пен Asahi Bank өз операцияларын біріктірді, ал олардың активтерінің басым бөлігі Resona Bank-ті құру үшін біріктірілді. Asahi Bank-тің [[Сайтама (қала)|Сайтамадағы]] 100 филиалы мен [[Токио]]дағы үш филиалы жеке заңды тұлға — Saitama Resona Bank болып қайта құрылды.<ref>{{cite web|title=Daiwa, Asahi banks merge within Resona group.|url=https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|publisher=Farlex, Inc.|access-date=2017-09-14|date=2003-03-01|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914172815/https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|url-status=live}}</ref> == Қызметі == Resona Group төрт негізгі бөлімшеден тұрады: * тұтынушылық банкинг — тұтынушылық несиелер беру және жеке клиенттердің активтерін басқару; * корпоративтік банкинг — корпоративтік клиенттерге қызмет көрсету, соның ішінде несие беру, сенімгерлік қорлардың активтерін басқару және жылжымайтын мүлікпен операциялар; * қаржы нарықтары — қысқа мерзімді несие беру, облигациялар және деривативтер саудасы; * Kansai Mirai Financial Group — Кансай өңірінде жұмыс істейтін еншілес банк тобы; 2017 жылғы қарашада құрылған және Kansai Mirai Bank пен Minato Bank атты екі банкті қамтиды.<ref name="reuters" /> Негізгі банктері: * Resona Bank — 325 филиал, 8700 қызметкер, активтері 33,9 трлн иен. * Saitama Resona Bank — 130 филиал, 3100 қызметкер, активтері 15,2 трлн иен. * Kansai Mirai Bank — 272 филиал, 4100 қызметкер, активтері 7,6 трлн иен. * Minato Bank — 106 филиал, 2100 қызметкер, активтері 3,5 трлн иен.<ref name="ar2020" /> 2019–2020 қаржы жылындағы 659 млрд иен кірістің 431 млрд иенін таза пайыздық кіріс, 171 млрд иенін комиссиялар мен қызмет көрсету төлемдері, ал 19 млрд иенін сенімгерлік қорларды басқару төлемдері құрады. 2020 жылғы наурыздағы жағдай бойынша активтері 60,5 трлн иенді құрады ([[Ірі банктер тізімі|әлемдегі ең ірі 60 банктің]] қатарына кірді), оның 36,6 трлн иені берілген несиелерге тиесілі болды; қабылданған депозиттер көлемі 52,9 трлн иенді құрады.<ref name="ar2020" /> 2015 жылы компания басқаруындағы активтерінің көлемі (128 млрд АҚШ доллары) бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық компаниялар арасында 108-орынға ие болды.<ref>{{cite web|title=The world’s 500 largest asset managers – Year end 2015|url=https://www.willistowerswatson.com/en/insights/2016/10/The-worlds-500-largest-asset-managers-year-end-2015|date=2016-10-31|publisher=[[Willis Towers Watson]]|access-date=2016-12-07|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221054918/https://www.willistowerswatson.com/en/insights/2016/10/The-worlds-500-largest-asset-managers-year-end-2015|archive-date=2016-12-21}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1918 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Осака префектурасында орналасқан компаниялар]] [[Санат:Токиода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Токиода орналасқан холдингтік компаниялар]] [[Санат:Токио қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Осака биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Бұрын Лондон қор биржасында листинг акциясы болған компаниялар]] [[Санат:Nikkei 225 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жапонияның мемлекеттік компаниялары]] [[Санат:Сайтама префектурасында орналасқан компаниялар]] pwafdvgsi4l96llclx98y19tks061f3 0 786208 3650600 2026-09-03T13:51:42Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = |сурет атауы = |дата = 1866 жылы мамыр айы |орын = Сарыбұлақ шатқалы |себеп = |нәтиже = Сыздық сұлтанның жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = Сурет:... 3650600 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = |сурет атауы = |дата = 1866 жылы мамыр айы |орын = Сарыбұлақ шатқалы |себеп = |нәтиже = Сыздық сұлтанның жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 100 казак |күштер2 = 800 жігіт |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 20 қаза тапты және 5 жарақаттанды |шығындар2 = 22 қаза тапты және 40 жарақаттанды |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс''' — 1866 жылы [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған казак жасағы мен [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] бастаған қазақ жігіттерінің арасында болған екі күндік қарулы қақтығыс. Шайқас барысында Сыздық сұлтанның жасағы қарсыласын шегінуге мәжбүр етті. Нәтижесінде казак жасағы ұрыс алаңын тастап, кейін шегінді. == Алғышарты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 99dfbcl72q1jwmwg06ttybhxkcv3gu8 3650602 3650600 2026-09-03T13:52:59Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3650602 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = |сурет атауы = |дата = 1866 жылы мамыр айы |орын = Сарыбұлақ шатқалы |себеп = |нәтиже = Сыздық сұлтанның жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 100 казак |күштер2 = 800 жігіт |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 20 қаза тапты және 5 жарақаттанды |шығындар2 = 22 қаза тапты және 40 жарақаттанды |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс''' — 1866 жылы [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған казак жасағы мен [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] бастаған қазақ жігіттерінің арасында болған екі күндік қарулы қақтығыс. Шайқас барысында Сыздық сұлтанның жасағы қарсыласын шегінуге мәжбүр етті. Нәтижесінде казак жасағы ұрыс алаңын тастап, кейін шегінді. == Алғышарты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] cbl6b5crzhoh8stk4hy0fp69mv25qwv 3650605 3650602 2026-09-03T13:55:18Z Орел Карл 81620 /* Алғышарты */ 3650605 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = |сурет атауы = |дата = 1866 жылы мамыр айы |орын = Сарыбұлақ шатқалы |себеп = |нәтиже = Сыздық сұлтанның жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 100 казак |күштер2 = 800 жігіт |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 20 қаза тапты және 5 жарақаттанды |шығындар2 = 22 қаза тапты және 40 жарақаттанды |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс''' — 1866 жылы [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған казак жасағы мен [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] бастаған қазақ жігіттерінің арасында болған екі күндік қарулы қақтығыс. Шайқас барысында Сыздық сұлтанның жасағы қарсыласын шегінуге мәжбүр етті. Нәтижесінде казак жасағы ұрыс алаңын тастап, кейін шегінді. == Алғышарты == 1866 жылы 8 мамырда [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] 40 мыңдық әскері [[Ыржар шайқасы|Ыржар шайқасында]] ойсырай жеңілді. Бұхара әскері ұрыста шамамен 1 мың адамынан айырылды. Ал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған орыс жасағы 14 рота жаяу әскерден, 500 казактан, 20 зеңбірек пен 8 зымыран қондырғысынан тұрды. Орыс жасағының шығыны әлдеқайда аз болып, шайқаста 1 адам қаза тауып, 12 адам жараланды<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://books.google.com/books/about/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F.html?hl=ru&id=piGPDwAAQBAJ|title=Казахи и Россия|author=Радик Темиргалиев|website=books.google.kz|access-date=2019-04-06|archive-date=2023-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106213241/https://books.google.com/books/about/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F.html?hl=ru&id=piGPDwAAQBAJ|url-status=live}}</ref>. == Ұрыс == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 1dmsba26kp2nayo7inufeh1b57h4pdj 3650606 3650605 2026-09-03T13:57:26Z Орел Карл 81620 /* Ұрыс */ 3650606 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = |сурет атауы = |дата = 1866 жылы мамыр айы |орын = Сарыбұлақ шатқалы |себеп = |нәтиже = Сыздық сұлтанның жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 100 казак |күштер2 = 800 жігіт |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 20 қаза тапты және 5 жарақаттанды |шығындар2 = 22 қаза тапты және 40 жарақаттанды |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс''' — 1866 жылы [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған казак жасағы мен [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] бастаған қазақ жігіттерінің арасында болған екі күндік қарулы қақтығыс. Шайқас барысында Сыздық сұлтанның жасағы қарсыласын шегінуге мәжбүр етті. Нәтижесінде казак жасағы ұрыс алаңын тастап, кейін шегінді. == Алғышарты == 1866 жылы 8 мамырда [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] 40 мыңдық әскері [[Ыржар шайқасы|Ыржар шайқасында]] ойсырай жеңілді. Бұхара әскері ұрыста шамамен 1 мың адамынан айырылды. Ал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған орыс жасағы 14 рота жаяу әскерден, 500 казактан, 20 зеңбірек пен 8 зымыран қондырғысынан тұрды. Орыс жасағының шығыны әлдеқайда аз болып, шайқаста 1 адам қаза тауып, 12 адам жараланды<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://books.google.com/books/about/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F.html?hl=ru&id=piGPDwAAQBAJ|title=Казахи и Россия|author=Радик Темиргалиев|website=books.google.kz|access-date=2019-04-06|archive-date=2023-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106213241/https://books.google.com/books/about/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F.html?hl=ru&id=piGPDwAAQBAJ|url-status=live}}</ref>. == Ұрыс == Осы кезде № 1 бекіністің маңында 800 жігіттен құралған жасағымен Сыздық сұлтан күтпеген жерден пайда болып, 100 казактан тұратын жасаққа тұтқиылдан шабуыл жасады. Сарыбұлақ түбіндегі екі күндік шайқас казак жасағы үшін ауыр аяқталды. Ұрыс барысында олардың 20 адамы қаза тауып, бесеуі жараланды. Ақыры казактар кейін шегінуге мәжбүр болып, қару-жарақ, аттар мен түйелерді қоса алғанда, дүние-мүлкінің бір бөлігін ұрыс алаңында тастап кетті. Сыздық сұлтанның жасағы да елеулі шығынға ұшырады: 22 жігіт қаза тауып, 40 адам жараланды. Осылайша Сарыбұлақ түбіндегі шайқас Сыздық сұлтан жасағының табанды қарсылығын айқын көрсеткен оқиғалардың бірі болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] n3osu6htx89e0oq1o3sz6tw7coc7lad 3650608 3650606 2026-09-03T13:58:15Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3650608 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = |сурет атауы = |дата = [[1866 жыл|1866 жылы]] мамыр айы |орын = Сарыбұлақ шатқалы |себеп = |нәтиже = Сыздық сұлтанның жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 100 казак |күштер2 = 800 жігіт |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 20 қаза тапты және 5 жарақаттанды |шығындар2 = 22 қаза тапты және 40 жарақаттанды |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс''' — 1866 жылы [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған казак жасағы мен [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] бастаған қазақ жігіттерінің арасында болған екі күндік қарулы қақтығыс. Шайқас барысында Сыздық сұлтанның жасағы қарсыласын шегінуге мәжбүр етті. Нәтижесінде казак жасағы ұрыс алаңын тастап, кейін шегінді. == Алғышарты == 1866 жылы 8 мамырда [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] 40 мыңдық әскері [[Ыржар шайқасы|Ыржар шайқасында]] ойсырай жеңілді. Бұхара әскері ұрыста шамамен 1 мың адамынан айырылды. Ал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған орыс жасағы 14 рота жаяу әскерден, 500 казактан, 20 зеңбірек пен 8 зымыран қондырғысынан тұрды. Орыс жасағының шығыны әлдеқайда аз болып, шайқаста 1 адам қаза тауып, 12 адам жараланды<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://books.google.com/books/about/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F.html?hl=ru&id=piGPDwAAQBAJ|title=Казахи и Россия|author=Радик Темиргалиев|website=books.google.kz|access-date=2019-04-06|archive-date=2023-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106213241/https://books.google.com/books/about/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F.html?hl=ru&id=piGPDwAAQBAJ|url-status=live}}</ref>. == Ұрыс == Осы кезде № 1 бекіністің маңында 800 жігіттен құралған жасағымен Сыздық сұлтан күтпеген жерден пайда болып, 100 казактан тұратын жасаққа тұтқиылдан шабуыл жасады. Сарыбұлақ түбіндегі екі күндік шайқас казак жасағы үшін ауыр аяқталды. Ұрыс барысында олардың 20 адамы қаза тауып, бесеуі жараланды. Ақыры казактар кейін шегінуге мәжбүр болып, қару-жарақ, аттар мен түйелерді қоса алғанда, дүние-мүлкінің бір бөлігін ұрыс алаңында тастап кетті. Сыздық сұлтанның жасағы да елеулі шығынға ұшырады: 22 жігіт қаза тауып, 40 адам жараланды. Осылайша Сарыбұлақ түбіндегі шайқас Сыздық сұлтан жасағының табанды қарсылығын айқын көрсеткен оқиғалардың бірі болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] mh7g1vrxotabap7gin9m6ui4huioa0a 14 786209 3650611 2026-09-03T14:01:22Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1918 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1910 жылдары құрылған банктер]] 3650611 wikitext text/x-wiki [[Санат:1918 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1910 жылдары құрылған банктер]] q03oyf8cwxtpfcikjhtmlwyn6mrz4on 0 786210 3650612 2026-09-03T14:09:32Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже =... 3650612 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен Ресей–Қоқан соғысы аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала Бұхара әмірлігінің билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} eqz3d2mqmz8wphqr2nndshi6fmp7007 3650613 3650612 2026-09-03T14:13:07Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3650613 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jniijne1l8iysq8ybghwnp5pbku9a09 3650614 3650613 2026-09-03T14:24:45Z Орел Карл 81620 /* Алғышарты */ 3650614 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1y9th24y2b6ma6wc0jd8g809789q420 3650615 3650614 2026-09-03T14:31:55Z Орел Карл 81620 /* Барлау */ 3650615 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ho61w7g87bkswcnxv5nyzh8d9j511r8 3650616 3650615 2026-09-03T14:36:04Z Орел Карл 81620 /* Артиллериялық атқылау */ 3650616 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} oeatnef9kg95q5h99isa6v59xopy0h3 3650617 3650616 2026-09-03T14:39:59Z Орел Карл 81620 /* Шабуыл */ 3650617 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ldcunfsa257izbr1vgt2an1ft3jksu5 3650618 3650617 2026-09-03T14:44:20Z Орел Карл 81620 /* Шабуылдан кейінгі жағдай */ 3650618 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} md168rw42xpfnaib1f5a3r1muibe0k3 3650619 3650618 2026-09-03T14:44:49Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3650619 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hbk5mbqf3ejnzvmmw28v38w72eawjbi 3650620 3650619 2026-09-03T14:45:31Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3650620 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 03peiq8nyr76rlsje46e720s7hysjy4 3650621 3650620 2026-09-03T14:46:38Z Орел Карл 81620 /* Барлау */ 3650621 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|200px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] fdy39h3lhmlpcb1zuqs9vpjd96og18u 3650622 3650621 2026-09-03T14:46:51Z Орел Карл 81620 /* Барлау */ 3650622 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|250px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] mtccen1th08hz697kb8xtm8ozouxghz 3650623 3650622 2026-09-03T14:49:19Z Орел Карл 81620 /* Артиллериялық атқылау */ 3650623 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|250px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Miesto shturma kolonnoi ar. pol. mikhailovskago goroda Khodzhenda 24. Maia 1866 goda LCCN2007678442.jpg|thumb|right|200px|Михайловтың артиллериялық атысынан қираған, шабуылға жол ашқан бекініс қабырғалары]] 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] fu3yeuurb85sksv613w81h8saa2mgsj 3650624 3650623 2026-09-03T14:49:32Z Орел Карл 81620 /* Артиллериялық атқылау */ 3650624 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|250px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Miesto shturma kolonnoi ar. pol. mikhailovskago goroda Khodzhenda 24. Maia 1866 goda LCCN2007678442.jpg|thumb|right|250px|Михайловтың артиллериялық атысынан қираған, шабуылға жол ашқан бекініс қабырғалары]] 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 0l5h8ax3kd67ndckad3io5r1ciz58l2 3650625 3650624 2026-09-03T14:50:21Z Орел Карл 81620 /* Алғышарты */ 3650625 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Tsitadel' g. Khodzhenta LCCN2007678419.jpg|thumb|right|200px|Хожанттағы ішкі бекініс]] [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|250px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Miesto shturma kolonnoi ar. pol. mikhailovskago goroda Khodzhenda 24. Maia 1866 goda LCCN2007678442.jpg|thumb|right|250px|Михайловтың артиллериялық атысынан қираған, шабуылға жол ашқан бекініс қабырғалары]] 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] ez9x7q2dry3ruontyye4jlozprj1tt2 3650626 3650625 2026-09-03T14:50:33Z Орел Карл 81620 /* Алғышарты */ 3650626 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Tsitadel' g. Khodzhenta LCCN2007678419.jpg|thumb|right|250px|Хожанттағы ішкі бекініс]] [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|250px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Miesto shturma kolonnoi ar. pol. mikhailovskago goroda Khodzhenda 24. Maia 1866 goda LCCN2007678442.jpg|thumb|right|250px|Михайловтың артиллериялық атысынан қираған, шабуылға жол ашқан бекініс қабырғалары]] 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] ejeva0svbabib4gcgn2s1mw5jyprsga 3650627 3650626 2026-09-03T14:52:09Z Орел Карл 81620 /* Шабуылдан кейінгі жағдай */ 3650627 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Tsitadel' g. Khodzhenta LCCN2007678419.jpg|thumb|right|250px|Хожанттағы ішкі бекініс]] [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|250px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Miesto shturma kolonnoi ar. pol. mikhailovskago goroda Khodzhenda 24. Maia 1866 goda LCCN2007678442.jpg|thumb|right|250px|Михайловтың артиллериялық атысынан қираған, шабуылға жол ашқан бекініс қабырғалары]] 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == [[Сурет:Георгиевские кавалеры. Ходжент.png|thumb|left|250px|Хожантты басып алғаны үшін Георгий орденінің иегерлері]] Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] aa9fx7hk2qzp5ii1f861sjanacu03o2 3650628 3650627 2026-09-03T14:53:37Z Орел Карл 81620 /* Барлау */ 3650628 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Tsitadel' g. Khodzhenta LCCN2007678419.jpg|thumb|right|250px|Хожанттағы ішкі бекініс]] [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|250px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды<ref>{{Cite web |url=http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Serebrennikov_1866_I/141-160/149.php |title=И. д. командующего войск. Турк. обл. командующему войск. Оренб. окр.: 30 мая 1866 г. № 682. Ходжент. |access-date=2020-06-04 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604182105/http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Serebrennikov_1866_I/141-160/149.php |url-status=live }}</ref>. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Miesto shturma kolonnoi ar. pol. mikhailovskago goroda Khodzhenda 24. Maia 1866 goda LCCN2007678442.jpg|thumb|right|250px|Михайловтың артиллериялық атысынан қираған, шабуылға жол ашқан бекініс қабырғалары]] 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады. == Шабуылдан кейінгі жағдай == [[Сурет:Георгиевские кавалеры. Ходжент.png|thumb|left|250px|Хожантты басып алғаны үшін Георгий орденінің иегерлері]] Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] kmmfntozquxjhot17nvhwlrn288orny 3650629 3650628 2026-09-03T14:54:28Z Орел Карл 81620 /* Шабуыл */ 3650629 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Tsitadel' g. Khodzhenta LCCN2007678419.jpg|thumb|right|250px|Хожанттағы ішкі бекініс]] [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|250px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды<ref>{{Cite web |url=http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Serebrennikov_1866_I/141-160/149.php |title=И. д. командующего войск. Турк. обл. командующему войск. Оренб. окр.: 30 мая 1866 г. № 682. Ходжент. |access-date=2020-06-04 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604182105/http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Serebrennikov_1866_I/141-160/149.php |url-status=live }}</ref>. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Miesto shturma kolonnoi ar. pol. mikhailovskago goroda Khodzhenda 24. Maia 1866 goda LCCN2007678442.jpg|thumb|right|250px|Михайловтың артиллериялық атысынан қираған, шабуылға жол ашқан бекініс қабырғалары]] 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді<ref>Зайцев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию. 1882. 283 с.</ref>. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады<ref>Михайлов А. А. Первый бросок на юг / А. А. Михайлов. — М.: ООО «Издательство ACT»; СПб.: «Северо-Запад Пресс», 2003. — 429 с. — (Военно-историческая библиотека). Тираж 5000 экз. ISBN 5-17-020773-5 (ООО «Издательство ACT»). ISBN 5-93699-163-0 («Северо-Запад Пресс»).</ref>. == Шабуылдан кейінгі жағдай == [[Сурет:Георгиевские кавалеры. Ходжент.png|thumb|left|250px|Хожантты басып алғаны үшін Георгий орденінің иегерлері]] Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] bobue93fkffmuo4b199o53pt64s0mu9 3650630 3650629 2026-09-03T14:56:50Z Орел Карл 81620 /* Барлау */ 3650630 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Tsitadel' g. Khodzhenta LCCN2007678419.jpg|thumb|right|250px|Хожанттағы ішкі бекініс]] [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау әрекеті === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|250px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды<ref>{{Cite web |url=http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Serebrennikov_1866_I/141-160/149.php |title=И. д. командующего войск. Турк. обл. командующему войск. Оренб. окр.: 30 мая 1866 г. № 682. Ходжент. |access-date=2020-06-04 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604182105/http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Serebrennikov_1866_I/141-160/149.php |url-status=live }}</ref>. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Miesto shturma kolonnoi ar. pol. mikhailovskago goroda Khodzhenda 24. Maia 1866 goda LCCN2007678442.jpg|thumb|right|250px|Михайловтың артиллериялық атысынан қираған, шабуылға жол ашқан бекініс қабырғалары]] 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді<ref>Зайцев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию. 1882. 283 с.</ref>. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады<ref>Михайлов А. А. Первый бросок на юг / А. А. Михайлов. — М.: ООО «Издательство ACT»; СПб.: «Северо-Запад Пресс», 2003. — 429 с. — (Военно-историческая библиотека). Тираж 5000 экз. ISBN 5-17-020773-5 (ООО «Издательство ACT»). ISBN 5-93699-163-0 («Северо-Запад Пресс»).</ref>. == Шабуылдан кейінгі жағдай == [[Сурет:Георгиевские кавалеры. Ходжент.png|thumb|left|250px|Хожантты басып алғаны үшін Георгий орденінің иегерлері]] Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 5qtvxycb1llfqugvpv67we1plx4k68p 3 786211 3650654 2026-09-03T17:33:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3650654 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Eldar Rakhatov}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 22:33, 2026 ж. қыркүйектің 3 (+05) tl31xvv3uwclfk93iefdecfd9veo25k 10 786212 3650663 2026-09-03T18:00:37Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-09-04|POTD 2026-09-04]]: filename only 3650663 wikitext text/x-wiki Norderney, Marienhöhe -- 2025 -- 9295-9.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 044ck8g0of9d0c0xxqoggp6v62ggext 2 786213 3650664 2026-09-03T18:17:46Z Eldar Rakhatov 185299 /* */ 3650664 wikitext text/x-wiki '''Сағатов Іңкар Ерғалиұлы -''' қазақстандық дәрігер-ғалым, медицина ғылымдарының докторы, “Болашақ” бағдарламасының иегері, экономика және бизнес бакалавры. '''Дерекөздері:''' www.rosomed.ru, bakulev.ru 9obqil0p4g74epusprm5y22ai4xz2uv 0 786214 3650668 2026-09-03T18:55:10Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: '''«Ғарыш — Жер шахмат партиясы»''' — орбитадағы [[ғарышкер]]лер мен [[Жер]]дегі ойыншылардың арасында өткен тарихтағы алғашқы [[шахмат]] партиясы, [[1970 жыл]]дың [[10 маусым]]ында орын алды. Ғарыш жағынан «[[Союз-9]]» бортындағы [[Андриян Григорьевич Николаев]] пен Вит... 3650668 wikitext text/x-wiki '''«Ғарыш — Жер шахмат партиясы»''' — орбитадағы [[ғарышкер]]лер мен [[Жер]]дегі ойыншылардың арасында өткен тарихтағы алғашқы [[шахмат]] партиясы, [[1970 жыл]]дың [[10 маусым]]ында орын алды. Ғарыш жағынан «[[Союз-9]]» бортындағы [[Андриян Григорьевич Николаев]] пен [[Виталий Иванович Севастьянов]] ойнаса, Жер командасында авиация генерал-полковнигі [[Николай Петрович Каманин]] пен ғарышкер [[Виктор Васильевич Горбатко]] болды. Ойын [[радиобайланыс]]тың көмегімен өткізілді. Бұл сол кездегі ең ұзақ ғарыштық ұшу болды — 17,8 тәулік. Орбитада ғарышкерлердің жұмыстан тыс уақытында кітап оқуға, музыка тыңдауға, тіпті теледидар арқылы [[футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі]]н тамашалауға мүмкіндіктері болды.<ref name="pravda">{{cite web|title=СООБЩЕНИЕ ТАСС НА ОРБИТЕ – «СОЮЗ-9»|url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/osvoen-kosm-pr-sssr/1968-1970/04.html|publisher=«Правда»|date=1970-06-02|access-date=|archive-date=2020-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221165121/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/osvoen-kosm-pr-sssr/1968-1970/04.html|url-status=live}}</ref> Шахмат ойыны миссияның оныншы күнінде өтті. Ғарышкерлер үшін фигураларды бекітуге болатындай арнайы тақтайша жасалды. Матч [[қабылданған ферзьдік гамбит]]тен басталды және шамамен алты сағатқа созылды. 35 жүрістен кейін ойын тең нәтижемен аяқталды. Осы уақытта ғарыш кемесі Жерді төрт рет айналды. Қазір сол шахмат тақтайшасы мен фигуралар Мәскеудегі Орталық шахмат клубының мұражайында сақтаулы тұр. Оны жасаған инженер М. Клевцов ВДНХ алтын медалімен марапатталған болатын.<ref name="museum">{{cite web|title=О шахматном матче «Космос—Земля»|url=https://kosmo-museum.ru/news/o-shahmatnom-matche-kosmos-zemlya|publisher=Музей космонавтики|access-date=2026-09-03|archive-date=2023-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124183300/https://kosmo-museum.ru/news/o-shahmatnom-matche-kosmos-zemlya|url-status=live}}</ref> [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3907 stamp (Cosmonauts Andriyan Nikolayev and Vitaly Sevastyanov, Soyuz 9).jpg|нобай|«Союз-9» миссиясына арналған пошта маркасы]] 1977—1989 жылдары ғарышкер Виталий Севастьянов [[КСРО Шахмат федерациясы]]ның төрағасы болып қызмет атқарған.<ref name="museum" /> == Ойынның нотациясы == 1.d4 d5 2.с4 dc 3.е3 е5 4.С:с4 ed 5.ed Кc6 6.Се3 Cd6 7.Кс3 Kf6 8.Kf3 0—0 9.0—0 Cg4 10.h3 Cf5 11.Kh4 Фd7 12.Фf3 Ke7 13.g4 Cg6 14.Лае1 Kph8 15.Cg5 Keg8 16.Kg2 Лае8 17.Се3 Сb4 18.а3 С:с3 19.bc Ce4 20.Фg3 с6 21.f3 Cd5 22.Cd3 b5 23.Фh4 g6 24.Kf4 Cc4 25.С:c4 bc 26.Cd2 Л:e1 27.Л:e1 Kd5 28.g5 Фd6 29.К:d5 cd 30.Cf4 Фd8 31.Ce5+ f6 32.gf К:f6 33.С:f6+ Л:f6 34.Ле8+ Ф:e8 35.Ф:f6+ Kpg8. Тең ойын болды. {{Шахмат диаграммасы|= | tright | |= 8 |rd| |bd|qd|kd| |nd|rd|= 7 |pd|pd|pd| | |pd|pd|pd|= 6 | | |nd|bd| | | | |= 5 | | | | | | | | |= 4 | | |bl|pl| | | | |= 3 | | | | |bl| | | |= 2 |pl|pl| | | |pl|pl|pl|= 1 |rl|nl| |ql|kl| |nl|rl|= a b c d e f g h |Жетінші жүрістің алдында}} {{Шахмат диаграммасы|= | tright | |= 8 | | | |qd| | |kd| |= 7 |pd| | | | | | |pd|= 6 | | | | | |ql|pd| |= 5 | | | |pd| | | | |= 4 | | |pd|pl| | | | |= 3 |pl| |pl| | |pl| |pl|= 2 | | | | | | | | |= 1 | | | | | | |kl| |= a b c d e f g h |Ойын соңы}} == 50-жылдығына арналған партия == [[2020 жыл]]дың [[9 маусым]]ында осы ойынның 50-жылдығына орай [[Халықаралық ғарыш станциясы]]нда болған ғарышкер [[Анатолий Алексеевич Иванишин]] және ресейлік гроссмейстером [[Сергей Александрович Карякин]] тағы бір шахмат партиясын ойнады, ол да тең нәтижемен аяқталды.<ref>{{youtube|F-Fa-7onAKo|Шахматный матч между космосом и Землей / Anniversary Chess Match Space – Earth. Канал Роскосмос ТВ. 09.06.2020. 56 мин.|logo=1}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1259395 Soyuz 9 Cosmonauts vs Ground Control, Soyuz IX mission (1970), Outer Space] [[Санат:Шахмат партиялары]] [[Санат:1970 жылғы спорт]] [[Санат:9 маусым]] i0wvir413j9xttcr41jv9io3v1btbb6 3 786215 3650689 2026-09-03T21:59:18Z New user message 61167 [[Template:Welcome|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3650689 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aéré avec un petit}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 02:59, 2026 ж. қыркүйектің 4 (+05) aotdlolcpe8ca7dr4ayg6le4p6pkbr3 0 786216 3650694 2026-09-03T23:56:41Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллин... 3650694 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{статья|заглавие=Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=105|номер=05|страницы=47—51, 72—73|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312073313/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|archive-date=2017-03-12|тип=magazine}}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{статья|заглавие=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=104|номер=04|страницы=42—47, 80—81|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182656/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|archive-date=2017-02-05|тип=magazine}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic22" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref name=":0" /> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic22" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic22" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref name=":1" /> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name="nottoblame" /> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref name=":2" /> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1" /> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking" /> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref name=":3" /> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} czw4y51b8xu1rc5q7tg8dv2ylm2naoe 3650695 3650694 2026-09-03T23:58:11Z ShadZ01 56180 3650695 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{статья|заглавие=Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=105|номер=05|страницы=47—51, 72—73|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312073313/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|archive-date=2017-03-12|тип=magazine}}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{статья|заглавие=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=104|номер=04|страницы=42—47, 80—81|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182656/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|archive-date=2017-02-05|тип=magazine}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref name=":0" /> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref name=":1" /> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name="nottoblame" /> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref name=":2" /> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1" /> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking" /> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref name=":3" /> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} d748pnt1uqqpnbz8chs6ljmwaflml6r 3650696 3650695 2026-09-03T23:59:52Z ShadZ01 56180 3650696 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{статья|заглавие=Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=105|номер=05|страницы=47—51, 72—73|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312073313/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|archive-date=2017-03-12|тип=magazine}}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{статья|заглавие=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=104|номер=04|страницы=42—47, 80—81|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182656/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|archive-date=2017-02-05|тип=magazine}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref name=":1" /> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name="nottoblame" /> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref name=":2" /> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1" /> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking" /> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref name=":3" /> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1y74y6t4q5vbg99a9wayyc74y0904w7 3650697 3650696 2026-09-04T00:01:06Z ShadZ01 56180 /* Өмірбаяны */ 3650697 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{статья|заглавие=Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=105|номер=05|страницы=47—51, 72—73|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312073313/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|archive-date=2017-03-12|тип=magazine}}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{статья|заглавие=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=104|номер=04|страницы=42—47, 80—81|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182656/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|archive-date=2017-02-05|тип=magazine}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name="nottoblame" /> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref name=":2" /> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1" /> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking" /> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref name=":3" /> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ph8dhcsi7liv4kbdwxzzqyri6l4ox6v 3650698 3650697 2026-09-04T00:02:01Z ShadZ01 56180 3650698 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{статья|заглавие=Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=105|номер=05|страницы=47—51, 72—73|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312073313/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|archive-date=2017-03-12|тип=magazine}}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{статья|заглавие=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=104|номер=04|страницы=42—47, 80—81|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182656/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|archive-date=2017-02-05|тип=magazine}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref name=":2" /> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1" /> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking" /> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref name=":3" /> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9u79edaqehy7qlh6z2gqcht75k0sri8 3650699 3650698 2026-09-04T00:03:08Z ShadZ01 56180 /* Өмірбаяны */ 3650699 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{статья|заглавие=Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=105|номер=05|страницы=47—51, 72—73|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312073313/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|archive-date=2017-03-12|тип=magazine}}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{статья|заглавие=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=104|номер=04|страницы=42—47, 80—81|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182656/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|archive-date=2017-02-05|тип=magazine}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1" /> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking" /> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref name=":3" /> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 34trm5tgcmppuxpv2n0j4byt09tzyb4 3650700 3650699 2026-09-04T00:03:45Z ShadZ01 56180 3650700 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{статья|заглавие=Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=105|номер=05|страницы=47—51, 72—73|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312073313/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|archive-date=2017-03-12|тип=magazine}}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{статья|заглавие=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=104|номер=04|страницы=42—47, 80—81|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182656/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|archive-date=2017-02-05|тип=magazine}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking" /> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref name=":3" /> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l7jxflp3vkp3pkdyyv2d46xqmqlgzos 3650701 3650700 2026-09-04T00:04:40Z ShadZ01 56180 3650701 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{статья|заглавие=Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=105|номер=05|страницы=47—51, 72—73|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312073313/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|archive-date=2017-03-12|тип=magazine}}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{статья|заглавие=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=104|номер=04|страницы=42—47, 80—81|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182656/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|archive-date=2017-02-05|тип=magazine}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref name=":3" /> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bjxd5s5zn0w01m7s9d6yxdpz7bg5l4q 3650703 3650701 2026-09-04T00:05:14Z ShadZ01 56180 /* Өмірбаяны */ 3650703 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{статья|заглавие=Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=105|номер=05|страницы=47—51, 72—73|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312073313/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|archive-date=2017-03-12|тип=magazine}}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{статья|заглавие=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=104|номер=04|страницы=42—47, 80—81|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182656/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|archive-date=2017-02-05|тип=magazine}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l6vhb6m5wyt2ut46sjtr8xi76nnw11h 3650704 3650703 2026-09-04T00:07:49Z ShadZ01 56180 3650704 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{статья|заглавие=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|язык=ru|издание=[[Classic Rock]]|издательство=Арс Лонга|год=2012|выпуск=104|номер=04|страницы=42—47, 80—81|issn=1997-7646|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182656/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|archive-date=2017-02-05|тип=magazine}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} boamit4cl7m61bjsc43iy1vu10r279b 3650705 3650704 2026-09-04T00:09:49Z ShadZ01 56180 /* Өмірбаяны */ 3650705 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{книга|заглавие=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|год=2009|страницы=11|издательство={{Нп3|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|isbn=978-0739056714|ref=Lackowski|язык=en|автор=Lackowski, Rich}}</ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} thzvipgis8v2ud1cp0f3ef4z7rrbox9 3650706 3650705 2026-09-04T00:11:14Z ShadZ01 56180 /* Әсері */ 3650706 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{статья|ссылка=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|издание=Drums and Drumming|страницы=42|заглавие=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|access-date=2018-06-11|ref=Tolleson|язык=en|тип=magazine|автор=Tolleson, Robin|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718122804/https://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3uqojebb3f6h5a34wl6rs79qfg013xy 3650707 3650706 2026-09-04T00:12:11Z ShadZ01 56180 /* Әсері */ 3650707 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>См. [[Список самых продаваемых музыкальных исполнителей]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{мақала|авторы=Tolleson, Robin|тақырыбы=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|сілтеме=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|тілі=en|басылым=Drums and Drumming|түрі=magazine|беттері=42}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fnhw68re0skvpqjeumh1jo8kz4oddyq 3650708 3650707 2026-09-04T00:13:59Z ShadZ01 56180 3650708 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); 1951 жылғы 30 қаңтарда туған, [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>Қар. [[Ең көп сатылған музыкалық орындаушылар тізімі]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{мақала|авторы=Tolleson, Robin|тақырыбы=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|сілтеме=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|тілі=en|басылым=Drums and Drumming|түрі=magazine|беттері=42}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3iwykkhgguoc37jukatlp8rcroi3imx 3650719 3650708 2026-09-04T03:11:53Z ShadZ01 56180 3650719 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); [[30 қаңтар]] [[1951 жыл|1951 жылы]], [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>Қар. [[Ең көп сатылған музыкалық орындаушылар тізімі]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{мақала|авторы=Tolleson, Robin|тақырыбы=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|сілтеме=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|тілі=en|басылым=Drums and Drumming|түрі=magazine|беттері=42}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 144unhy0rsy8m0kkyss6th6pcpcaotc 3650720 3650719 2026-09-04T03:22:07Z ShadZ01 56180 3650720 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); [[30 қаңтар]] [[1951 жыл|1951 жылы]], [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>Қар. [[Ең көп сатылған музыкалық орындаушылар тізімі]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{Iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{Tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Strasbourg-1981-10-a-07 (3759068882).jpg|220px|нобай|солға|Страсбург, 1981 жыл]] 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> [[Сурет:Phil Collins.jpg|220px|нобай|1996 жыл]] 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{Iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{Iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html У Ф. Коллинза родился сын Мэтью]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{мақала|авторы=Tolleson, Robin|тақырыбы=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|сілтеме=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|тілі=en|басылым=Drums and Drumming|түрі=magazine|беттері=42}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == [[Сурет:2433 - Washington DC - Verizon Center - Genesis - In the Cage.JPG|220px|нобай|Коллинз (Genesis тобының құрамында) «In the Cage» әнін орындауда, 2007 жыл]] {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == [[Сурет:Phil Collins 1980s (cropped).jpg|200px|нобай|1980 жылдары.]] * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e5w50z0yzd6d6umy2fufeoh8mo93gy1 3650721 3650720 2026-09-04T03:23:06Z ShadZ01 56180 3650721 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); [[30 қаңтар]] [[1951 жыл|1951 жылы]], [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>Қар. [[Ең көп сатылған музыкалық орындаушылар тізімі]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Strasbourg-1981-10-a-07 (3759068882).jpg|220px|нобай|солға|Страсбург, 1981 жыл]] 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> [[Сурет:Phil Collins.jpg|220px|нобай|1996 жыл]] 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html Ф. Коллинздің Мэттью атты ұлы болды]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз выплатит 25 млн фунтов для урегулирования дел о разводе|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{мақала|авторы=Tolleson, Robin|тақырыбы=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|сілтеме=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|тілі=en|басылым=Drums and Drumming|түрі=magazine|беттері=42}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == [[Сурет:2433 - Washington DC - Verizon Center - Genesis - In the Cage.JPG|220px|нобай|Коллинз (Genesis тобының құрамында) «In the Cage» әнін орындауда, 2007 жыл]] {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == [[Сурет:Phil Collins 1980s (cropped).jpg|200px|нобай|1980 жылдары.]] * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mbvri6vtd6elnph5kux1vqi7rsgm4tw 3650722 3650721 2026-09-04T03:23:46Z ShadZ01 56180 3650722 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); [[30 қаңтар]] [[1951 жыл|1951 жылы]], [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>Қар. [[Ең көп сатылған музыкалық орындаушылар тізімі]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Strasbourg-1981-10-a-07 (3759068882).jpg|220px|нобай|солға|Страсбург, 1981 жыл]] 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> [[Сурет:Phil Collins.jpg|220px|нобай|1996 жыл]] 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Wayback|url=http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=20131113191947 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html Ф. Коллинздің Мэттью атты ұлы болды]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз ажырасу істерін реттеу үшін 25 млн фунт төлейді|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{мақала|авторы=Tolleson, Robin|тақырыбы=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|сілтеме=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|тілі=en|басылым=Drums and Drumming|түрі=magazine|беттері=42}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == [[Сурет:2433 - Washington DC - Verizon Center - Genesis - In the Cage.JPG|220px|нобай|Коллинз (Genesis тобының құрамында) «In the Cage» әнін орындауда, 2007 жыл]] {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == [[Сурет:Phil Collins 1980s (cropped).jpg|200px|нобай|1980 жылдары.]] * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} olbau8p4mtyvmb1wbo72zawjdlpunc7 0 786217 3650723 2026-09-04T04:15:52Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Сингл |Атауы = In the Air Tonight |Тыс = PC-InTheAir.jpg |Орындаушы = [[Фил Коллинз]] |Альбом = [[Face Value]] |Шығарылған = 5 қаңтар 1981 |Формат = [[Граммофон табағы|7" сингл]] / [[Граммофон табағы|12" сингл]] |Б жағы = «The Roof Is Leaking» |Жазыл... 3650723 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = In the Air Tonight |Тыс = PC-InTheAir.jpg |Орындаушы = [[Фил Коллинз]] |Альбом = [[Face Value]] |Шығарылған = 5 қаңтар 1981 |Формат = [[Граммофон табағы|7" сингл]] / [[Граммофон табағы|12" сингл]] |Б жағы = «The Roof Is Leaking» |Жазылған = 1979 |Жанр = [[софт-рок]] • [[эксперименттік поп]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = Фил Коллинз |Өлең авторы = Фил Коллинз |Ұзақтығы = 5:29 |Лейблі = [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Virgin Records|Virgin]] |Продюсері = Фил Коллинз,<br>[[Хью Пэдхем]] |Чарттар = |Шолулар = * [[AllMusic]] ► бағалаусыз<ref name="AMGReview">{{Cite web|author=Mike DeGagne|url=https://allmusic.com|title=Song Review: Phil Collins — «In the Air Tonight»|lang=en|website=[[AllMusic]]|publisher=Netaktion LLC|access-date=2021-05-02|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://archive.org}}</ref> * ''[[Record Mirror]]'' ► бағалаусыз<ref name="RMReview">{{мақала|авторы=Robin Smith|тақырыбы=Phil Collins — «In the Air Tonight» review|сілтеме=https://worldradiohistory.com/UK/Record-Mirror/80s/81/Record-Mirror-1981-01-17-OCR.pdf|тілі=en|басылым=''[[Record Mirror]]''|түрі=magazine|орны=London|баспасы=Spotlight Publications Inc.|жыл=1981|беттері=14|issn=0144-5804}}</ref> |Алдыңғы = |Алд_жыл = |Жыл = 1981 |Келесі = [[I Missed Again]] |Кел_жыл = 1981 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|YkADj0TPrJA|In the Air Tonight}}}} }} '''«In the Air Tonight»''' ({{Tr-en|Кешкі ауада}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[әнші]] әрі [[Сазгер|композитор]] Фил Коллинздің 1979 жылы жазылып, 1981 жылы оның ''[[Face Value]]'' дебюттік жеке студиялық альбомында жарық көрген әні. Сондай-ақ бұл композиция дәл сол жылы аттас сингл ретінде де шығарылды. Фил Коллинз: «Мен бұл әннің не туралы екенін білмеймін. Мен оны жазған кезде менің жеке өмірім күйреп жатқан еді. Ол кезде мен ажырасудан кейін өзімді бақылай алмайтын халде болдым және бар ашуымды осы ән арқылы жеткіздім». Ән екі бөлімнен тұрады, оның негізін педальдар, гитара және Roland CR-78 драм-машинасы құрайды. Екінші бөлімде драм-машинаны Филдің қуатты соқпалы аспаптар партиясы алмастырады, ал бөлімдер арасында әйгілі кульминациялық барабан кіріспесі орын алады. Бұл сингл бұған дейін [[Genesis]] рок-тобының штаттық музыканты әрі композиторы болып келген Фил Коллинздің жеке мансабындағы алғашқы туынды болды. «In the Air Tonight» композициясы — Коллинздің ең танымал әндерінің бірі. Сол 1981 жылы режиссері Стюарт Орме болған аттас [[бейнеклип]] те жарық көреді. Бұл әнді теледидарда, нақтырақ айтқанда «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» (1981) бағдарламасында алғаш рет орындау кезінде Коллинздің жанында бояу құтысы тұрды — бұл оның әлі тұрмыстағы әйелі Андреа көңіл қосқан суретшіге жасалған өзіндік бір ишара еді. == Композициялар тізімі == # «In the Air Tonight» — 5:29<ref name="discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|title=Phil Collins – In The Air Tonight|subtitle=|author=|author-link=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=[[Discogs]]|access-date=2016-11-11|lang=en|description=|deadlink=|archive-url=https://www.webcitation.org/6lwcR51WV?url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|archive-date=2016-11-11|deadurl=yes}}</ref> # «The Roof Is Leaking» — 3:16<ref name="discogs" /> == Жазбаға қатысқан қызметкерлер == * Фил Коллинз — [[пернелі аспаптар]], [[соқпалы аспаптар]], [[вокал]] * {{iw|Дэрил Стюрмер|Дэрил Стюрмер|en|Daryl Stuermer}} — [[Гитара|гитары]], [[банджо]] * Джон Джиблин (''John Giblin'') — [[бас-гитара]] * Шанкар (''Shankar'') — [[Скрипка|скрипкалар]] * Джо Портридж (''Joe Partridge'') — [[слайд-гитара]] == [[Чарт]]тары == {| class="wikitable sortable" !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Аустралия}} [[ARIA Charts|ARIA Singles Chart]] |align="center"|3 |- |{{Ту|Аустрия}} Austrian Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Канада}} Canadian ''RPM'' Top Singles |align="center"|2 |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Top 40 |align="center"|1 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ирландия}} Irish Singles Chart |align="center"|2 |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} New Zealand [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|6 |- |{{Ту|Швеция}} Swedish Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Швейцария}} Swiss Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|2 |- |{{Ту|АҚШ}} [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] |align="center"|19 |- |{{Ту|АҚШ}} U.S. ''Billboard'' [[Hot Mainstream Rock Tracks]] |align="center"|2 |- !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Singles Chart |align="center"|17 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|3 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|4 |- !Чарты (2007) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|14 |- !Чарты (2008) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|1 |- |} == Мұқаба нұсқалары == «Әуезді хеви-метал» стилінде жазылған неміс гитаристі [[Аксель Руди Пелль]]дің,<ref>{{discogs master|381760|Axel Rudi Pell – The Ballads IV}}</ref> «[[нью-эйдж]]» жанрындағы неміс [[Gregorian]] тобының,<ref>{{discogs master|165208|Gregorian – Masters of Chant Chapter II}}</ref> сондай-ақ итальяндық [[Exilia]] Nu-Metal тобы<ref>{{discogs release|2002251|Exilia – My Own Army}}</ref> мен америкалық [[In This Moment]] металкор тобының орындауындағы кавер-нұсқалары бар.<ref>{{discogs master|1215841|In This Moment – Ritual}}</ref> Мэрилин Мэнсон да Фил Коллинздің аңызға айналған «In The Air Tonight» композициясына жасалған өз интерпретациясын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nashe.ru/news/merilin-menson-sdelal-kaver-na-in-the-air-tonight-fila-kollinza|title=Мэрилин Мэнсон сделал кавер на «In The Air Tonight» Фила Коллинза — НАШЕ Радио|lang=ru|website=www.nashe.ru|access-date=2025-04-19}}</ref> == Мәдениетте == * «[[Қауіпті бизнес]]» (1983). * «[[Майами полициясы|Майами полициясы: Өнегелілік бөлімі]]» (пилоттық серия) (1984). * «[[Жол серісі (телесериал, 1982)|Жол серісі]]» (1982). * «[[Симпсондар]]» (1989). * «[[Гриффиндер]]» (1999). * «[[Оңтүстік Парк]]» (1997). * «[[Өте оғаш істер|Өте Оғаш Істер]]» 5-маусым (2025). * [[Вегастағы бойдақ кеші]] (2009). * «[[Америкалықтар (телесериал)|Америкалықтар]]» сериалы (1-маусым, 1-серия) (2013). * «[[Талса королі]]» сериалы (1-маусым, 9-серия) (2023). * Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейнеойынында өз-өзін дауыстады; «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін оның осы әнді орындайтын концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |title=Парадокс «GTA»: Почему Фил Коллинз попал в «Vice City Stories»?|access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/ |title='GTA' Land Of Confusion: Why Is Phil Collins In 'Vice City Stories'?|access-date=2019-08-10 |archive-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810050755/http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/|url-status=live}}</ref> * Эминемнің «Stan» әні. 76uvwrwxioe8lz44ib03iwpx3sz1fe7 3650724 3650723 2026-09-04T04:17:17Z ShadZ01 56180 /* Мәдениетте */ 3650724 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = In the Air Tonight |Тыс = PC-InTheAir.jpg |Орындаушы = [[Фил Коллинз]] |Альбом = [[Face Value]] |Шығарылған = 5 қаңтар 1981 |Формат = [[Граммофон табағы|7" сингл]] / [[Граммофон табағы|12" сингл]] |Б жағы = «The Roof Is Leaking» |Жазылған = 1979 |Жанр = [[софт-рок]] • [[эксперименттік поп]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = Фил Коллинз |Өлең авторы = Фил Коллинз |Ұзақтығы = 5:29 |Лейблі = [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Virgin Records|Virgin]] |Продюсері = Фил Коллинз,<br>[[Хью Пэдхем]] |Чарттар = |Шолулар = * [[AllMusic]] ► бағалаусыз<ref name="AMGReview">{{Cite web|author=Mike DeGagne|url=https://allmusic.com|title=Song Review: Phil Collins — «In the Air Tonight»|lang=en|website=[[AllMusic]]|publisher=Netaktion LLC|access-date=2021-05-02|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://archive.org}}</ref> * ''[[Record Mirror]]'' ► бағалаусыз<ref name="RMReview">{{мақала|авторы=Robin Smith|тақырыбы=Phil Collins — «In the Air Tonight» review|сілтеме=https://worldradiohistory.com/UK/Record-Mirror/80s/81/Record-Mirror-1981-01-17-OCR.pdf|тілі=en|басылым=''[[Record Mirror]]''|түрі=magazine|орны=London|баспасы=Spotlight Publications Inc.|жыл=1981|беттері=14|issn=0144-5804}}</ref> |Алдыңғы = |Алд_жыл = |Жыл = 1981 |Келесі = [[I Missed Again]] |Кел_жыл = 1981 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|YkADj0TPrJA|In the Air Tonight}}}} }} '''«In the Air Tonight»''' ({{Tr-en|Кешкі ауада}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[әнші]] әрі [[Сазгер|композитор]] Фил Коллинздің 1979 жылы жазылып, 1981 жылы оның ''[[Face Value]]'' дебюттік жеке студиялық альбомында жарық көрген әні. Сондай-ақ бұл композиция дәл сол жылы аттас сингл ретінде де шығарылды. Фил Коллинз: «Мен бұл әннің не туралы екенін білмеймін. Мен оны жазған кезде менің жеке өмірім күйреп жатқан еді. Ол кезде мен ажырасудан кейін өзімді бақылай алмайтын халде болдым және бар ашуымды осы ән арқылы жеткіздім». Ән екі бөлімнен тұрады, оның негізін педальдар, гитара және Roland CR-78 драм-машинасы құрайды. Екінші бөлімде драм-машинаны Филдің қуатты соқпалы аспаптар партиясы алмастырады, ал бөлімдер арасында әйгілі кульминациялық барабан кіріспесі орын алады. Бұл сингл бұған дейін [[Genesis]] рок-тобының штаттық музыканты әрі композиторы болып келген Фил Коллинздің жеке мансабындағы алғашқы туынды болды. «In the Air Tonight» композициясы — Коллинздің ең танымал әндерінің бірі. Сол 1981 жылы режиссері Стюарт Орме болған аттас [[бейнеклип]] те жарық көреді. Бұл әнді теледидарда, нақтырақ айтқанда «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» (1981) бағдарламасында алғаш рет орындау кезінде Коллинздің жанында бояу құтысы тұрды — бұл оның әлі тұрмыстағы әйелі Андреа көңіл қосқан суретшіге жасалған өзіндік бір ишара еді. == Композициялар тізімі == # «In the Air Tonight» — 5:29<ref name="discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|title=Phil Collins – In The Air Tonight|subtitle=|author=|author-link=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=[[Discogs]]|access-date=2016-11-11|lang=en|description=|deadlink=|archive-url=https://www.webcitation.org/6lwcR51WV?url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|archive-date=2016-11-11|deadurl=yes}}</ref> # «The Roof Is Leaking» — 3:16<ref name="discogs" /> == Жазбаға қатысқан қызметкерлер == * Фил Коллинз — [[пернелі аспаптар]], [[соқпалы аспаптар]], [[вокал]] * {{iw|Дэрил Стюрмер|Дэрил Стюрмер|en|Daryl Stuermer}} — [[Гитара|гитары]], [[банджо]] * Джон Джиблин (''John Giblin'') — [[бас-гитара]] * Шанкар (''Shankar'') — [[Скрипка|скрипкалар]] * Джо Портридж (''Joe Partridge'') — [[слайд-гитара]] == [[Чарт]]тары == {| class="wikitable sortable" !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Аустралия}} [[ARIA Charts|ARIA Singles Chart]] |align="center"|3 |- |{{Ту|Аустрия}} Austrian Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Канада}} Canadian ''RPM'' Top Singles |align="center"|2 |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Top 40 |align="center"|1 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ирландия}} Irish Singles Chart |align="center"|2 |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} New Zealand [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|6 |- |{{Ту|Швеция}} Swedish Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Швейцария}} Swiss Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|2 |- |{{Ту|АҚШ}} [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] |align="center"|19 |- |{{Ту|АҚШ}} U.S. ''Billboard'' [[Hot Mainstream Rock Tracks]] |align="center"|2 |- !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Singles Chart |align="center"|17 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|3 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|4 |- !Чарты (2007) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|14 |- !Чарты (2008) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|1 |- |} == Мұқаба нұсқалары == «Әуезді хеви-метал» стилінде жазылған неміс гитаристі [[Аксель Руди Пелль]]дің,<ref>{{discogs master|381760|Axel Rudi Pell – The Ballads IV}}</ref> «[[нью-эйдж]]» жанрындағы неміс [[Gregorian]] тобының,<ref>{{discogs master|165208|Gregorian – Masters of Chant Chapter II}}</ref> сондай-ақ итальяндық [[Exilia]] Nu-Metal тобы<ref>{{discogs release|2002251|Exilia – My Own Army}}</ref> мен америкалық [[In This Moment]] металкор тобының орындауындағы кавер-нұсқалары бар.<ref>{{discogs master|1215841|In This Moment – Ritual}}</ref> Мэрилин Мэнсон да Фил Коллинздің аңызға айналған «In The Air Tonight» композициясына жасалған өз интерпретациясын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nashe.ru/news/merilin-menson-sdelal-kaver-na-in-the-air-tonight-fila-kollinza|title=Мэрилин Мэнсон сделал кавер на «In The Air Tonight» Фила Коллинза — НАШЕ Радио|lang=ru|website=www.nashe.ru|access-date=2025-04-19}}</ref> == Мәдениетте == * «[[Қауіпті бизнес]]» (1983). * «[[Майами полициясы|Майами полициясы: Өнегелілік бөлімі]]» (пилоттық серия) (1984). * «[[Жол серісі (телесериал, 1982)|Жол серісі]]» (1982). * «[[Симпсондар]]» (1989). * «[[Гриффиндер]]» (1999). * «[[Оңтүстік Парк]]» (1997). * «[[Өте оғаш істер|Өте Оғаш Істер]]» 5-маусым (2025). * [[Вегастағы бойдақ кеші]] (2009). * «[[Америкалықтар (телесериал)|Америкалықтар]]» сериалы (1-маусым, 1-серия) (2013). * «[[Талса королі]]» сериалы (1-маусым, 9-серия) (2023). * Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейнеойынында өз-өзін дауыстады; «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін оның осы әнді орындайтын концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |title=Парадокс «GTA»: Почему Фил Коллинз попал в «Vice City Stories»?|access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/ |title='GTA' Land Of Confusion: Why Is Phil Collins In 'Vice City Stories'?|access-date=2019-08-10 |archive-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810050755/http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/|url-status=live}}</ref> * Эминемнің «Stan» әні. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Әліпби бойынша әндер]] [[Санат:Фил Коллинзтің синглдары]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі әндер]] [[Санат:Дебюттік синглдар]] [[Санат:Фил Коллинз жазған әндер]] [[Санат:Хью Пэдхем продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Фил Коллинзтің әндері]] [[Санат:Фил Коллинз продюсерлік еткен әндер]] 8vcdurplwnuv5w2m3y4e0qfcyk1wgao 3650725 3650724 2026-09-04T04:17:28Z ShadZ01 56180 «[[Санат:Әліпби бойынша әндер|Әліпби бойынша әндер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3650725 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = In the Air Tonight |Тыс = PC-InTheAir.jpg |Орындаушы = [[Фил Коллинз]] |Альбом = [[Face Value]] |Шығарылған = 5 қаңтар 1981 |Формат = [[Граммофон табағы|7" сингл]] / [[Граммофон табағы|12" сингл]] |Б жағы = «The Roof Is Leaking» |Жазылған = 1979 |Жанр = [[софт-рок]] • [[эксперименттік поп]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = Фил Коллинз |Өлең авторы = Фил Коллинз |Ұзақтығы = 5:29 |Лейблі = [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Virgin Records|Virgin]] |Продюсері = Фил Коллинз,<br>[[Хью Пэдхем]] |Чарттар = |Шолулар = * [[AllMusic]] ► бағалаусыз<ref name="AMGReview">{{Cite web|author=Mike DeGagne|url=https://allmusic.com|title=Song Review: Phil Collins — «In the Air Tonight»|lang=en|website=[[AllMusic]]|publisher=Netaktion LLC|access-date=2021-05-02|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://archive.org}}</ref> * ''[[Record Mirror]]'' ► бағалаусыз<ref name="RMReview">{{мақала|авторы=Robin Smith|тақырыбы=Phil Collins — «In the Air Tonight» review|сілтеме=https://worldradiohistory.com/UK/Record-Mirror/80s/81/Record-Mirror-1981-01-17-OCR.pdf|тілі=en|басылым=''[[Record Mirror]]''|түрі=magazine|орны=London|баспасы=Spotlight Publications Inc.|жыл=1981|беттері=14|issn=0144-5804}}</ref> |Алдыңғы = |Алд_жыл = |Жыл = 1981 |Келесі = [[I Missed Again]] |Кел_жыл = 1981 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|YkADj0TPrJA|In the Air Tonight}}}} }} '''«In the Air Tonight»''' ({{Tr-en|Кешкі ауада}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[әнші]] әрі [[Сазгер|композитор]] Фил Коллинздің 1979 жылы жазылып, 1981 жылы оның ''[[Face Value]]'' дебюттік жеке студиялық альбомында жарық көрген әні. Сондай-ақ бұл композиция дәл сол жылы аттас сингл ретінде де шығарылды. Фил Коллинз: «Мен бұл әннің не туралы екенін білмеймін. Мен оны жазған кезде менің жеке өмірім күйреп жатқан еді. Ол кезде мен ажырасудан кейін өзімді бақылай алмайтын халде болдым және бар ашуымды осы ән арқылы жеткіздім». Ән екі бөлімнен тұрады, оның негізін педальдар, гитара және Roland CR-78 драм-машинасы құрайды. Екінші бөлімде драм-машинаны Филдің қуатты соқпалы аспаптар партиясы алмастырады, ал бөлімдер арасында әйгілі кульминациялық барабан кіріспесі орын алады. Бұл сингл бұған дейін [[Genesis]] рок-тобының штаттық музыканты әрі композиторы болып келген Фил Коллинздің жеке мансабындағы алғашқы туынды болды. «In the Air Tonight» композициясы — Коллинздің ең танымал әндерінің бірі. Сол 1981 жылы режиссері Стюарт Орме болған аттас [[бейнеклип]] те жарық көреді. Бұл әнді теледидарда, нақтырақ айтқанда «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» (1981) бағдарламасында алғаш рет орындау кезінде Коллинздің жанында бояу құтысы тұрды — бұл оның әлі тұрмыстағы әйелі Андреа көңіл қосқан суретшіге жасалған өзіндік бір ишара еді. == Композициялар тізімі == # «In the Air Tonight» — 5:29<ref name="discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|title=Phil Collins – In The Air Tonight|subtitle=|author=|author-link=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=[[Discogs]]|access-date=2016-11-11|lang=en|description=|deadlink=|archive-url=https://www.webcitation.org/6lwcR51WV?url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|archive-date=2016-11-11|deadurl=yes}}</ref> # «The Roof Is Leaking» — 3:16<ref name="discogs" /> == Жазбаға қатысқан қызметкерлер == * Фил Коллинз — [[пернелі аспаптар]], [[соқпалы аспаптар]], [[вокал]] * {{iw|Дэрил Стюрмер|Дэрил Стюрмер|en|Daryl Stuermer}} — [[Гитара|гитары]], [[банджо]] * Джон Джиблин (''John Giblin'') — [[бас-гитара]] * Шанкар (''Shankar'') — [[Скрипка|скрипкалар]] * Джо Портридж (''Joe Partridge'') — [[слайд-гитара]] == [[Чарт]]тары == {| class="wikitable sortable" !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Аустралия}} [[ARIA Charts|ARIA Singles Chart]] |align="center"|3 |- |{{Ту|Аустрия}} Austrian Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Канада}} Canadian ''RPM'' Top Singles |align="center"|2 |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Top 40 |align="center"|1 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ирландия}} Irish Singles Chart |align="center"|2 |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} New Zealand [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|6 |- |{{Ту|Швеция}} Swedish Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Швейцария}} Swiss Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|2 |- |{{Ту|АҚШ}} [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] |align="center"|19 |- |{{Ту|АҚШ}} U.S. ''Billboard'' [[Hot Mainstream Rock Tracks]] |align="center"|2 |- !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Singles Chart |align="center"|17 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|3 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|4 |- !Чарты (2007) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|14 |- !Чарты (2008) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|1 |- |} == Мұқаба нұсқалары == «Әуезді хеви-метал» стилінде жазылған неміс гитаристі [[Аксель Руди Пелль]]дің,<ref>{{discogs master|381760|Axel Rudi Pell – The Ballads IV}}</ref> «[[нью-эйдж]]» жанрындағы неміс [[Gregorian]] тобының,<ref>{{discogs master|165208|Gregorian – Masters of Chant Chapter II}}</ref> сондай-ақ итальяндық [[Exilia]] Nu-Metal тобы<ref>{{discogs release|2002251|Exilia – My Own Army}}</ref> мен америкалық [[In This Moment]] металкор тобының орындауындағы кавер-нұсқалары бар.<ref>{{discogs master|1215841|In This Moment – Ritual}}</ref> Мэрилин Мэнсон да Фил Коллинздің аңызға айналған «In The Air Tonight» композициясына жасалған өз интерпретациясын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nashe.ru/news/merilin-menson-sdelal-kaver-na-in-the-air-tonight-fila-kollinza|title=Мэрилин Мэнсон сделал кавер на «In The Air Tonight» Фила Коллинза — НАШЕ Радио|lang=ru|website=www.nashe.ru|access-date=2025-04-19}}</ref> == Мәдениетте == * «[[Қауіпті бизнес]]» (1983). * «[[Майами полициясы|Майами полициясы: Өнегелілік бөлімі]]» (пилоттық серия) (1984). * «[[Жол серісі (телесериал, 1982)|Жол серісі]]» (1982). * «[[Симпсондар]]» (1989). * «[[Гриффиндер]]» (1999). * «[[Оңтүстік Парк]]» (1997). * «[[Өте оғаш істер|Өте Оғаш Істер]]» 5-маусым (2025). * [[Вегастағы бойдақ кеші]] (2009). * «[[Америкалықтар (телесериал)|Америкалықтар]]» сериалы (1-маусым, 1-серия) (2013). * «[[Талса королі]]» сериалы (1-маусым, 9-серия) (2023). * Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейнеойынында өз-өзін дауыстады; «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін оның осы әнді орындайтын концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |title=Парадокс «GTA»: Почему Фил Коллинз попал в «Vice City Stories»?|access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/ |title='GTA' Land Of Confusion: Why Is Phil Collins In 'Vice City Stories'?|access-date=2019-08-10 |archive-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810050755/http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/|url-status=live}}</ref> * Эминемнің «Stan» әні. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Фил Коллинзтің синглдары]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі әндер]] [[Санат:Дебюттік синглдар]] [[Санат:Фил Коллинз жазған әндер]] [[Санат:Хью Пэдхем продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Фил Коллинзтің әндері]] [[Санат:Фил Коллинз продюсерлік еткен әндер]] 465whko1tj0l55pkcht6zuommwk77eh 3650726 3650725 2026-09-04T04:17:41Z ShadZ01 56180 «[[Санат:Фил Коллинзтің синглдары|Фил Коллинзтің синглдары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Фил Коллинзтің синглдері|Фил Коллинзтің синглдері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3650726 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = In the Air Tonight |Тыс = PC-InTheAir.jpg |Орындаушы = [[Фил Коллинз]] |Альбом = [[Face Value]] |Шығарылған = 5 қаңтар 1981 |Формат = [[Граммофон табағы|7" сингл]] / [[Граммофон табағы|12" сингл]] |Б жағы = «The Roof Is Leaking» |Жазылған = 1979 |Жанр = [[софт-рок]] • [[эксперименттік поп]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = Фил Коллинз |Өлең авторы = Фил Коллинз |Ұзақтығы = 5:29 |Лейблі = [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Virgin Records|Virgin]] |Продюсері = Фил Коллинз,<br>[[Хью Пэдхем]] |Чарттар = |Шолулар = * [[AllMusic]] ► бағалаусыз<ref name="AMGReview">{{Cite web|author=Mike DeGagne|url=https://allmusic.com|title=Song Review: Phil Collins — «In the Air Tonight»|lang=en|website=[[AllMusic]]|publisher=Netaktion LLC|access-date=2021-05-02|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://archive.org}}</ref> * ''[[Record Mirror]]'' ► бағалаусыз<ref name="RMReview">{{мақала|авторы=Robin Smith|тақырыбы=Phil Collins — «In the Air Tonight» review|сілтеме=https://worldradiohistory.com/UK/Record-Mirror/80s/81/Record-Mirror-1981-01-17-OCR.pdf|тілі=en|басылым=''[[Record Mirror]]''|түрі=magazine|орны=London|баспасы=Spotlight Publications Inc.|жыл=1981|беттері=14|issn=0144-5804}}</ref> |Алдыңғы = |Алд_жыл = |Жыл = 1981 |Келесі = [[I Missed Again]] |Кел_жыл = 1981 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|YkADj0TPrJA|In the Air Tonight}}}} }} '''«In the Air Tonight»''' ({{Tr-en|Кешкі ауада}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[әнші]] әрі [[Сазгер|композитор]] Фил Коллинздің 1979 жылы жазылып, 1981 жылы оның ''[[Face Value]]'' дебюттік жеке студиялық альбомында жарық көрген әні. Сондай-ақ бұл композиция дәл сол жылы аттас сингл ретінде де шығарылды. Фил Коллинз: «Мен бұл әннің не туралы екенін білмеймін. Мен оны жазған кезде менің жеке өмірім күйреп жатқан еді. Ол кезде мен ажырасудан кейін өзімді бақылай алмайтын халде болдым және бар ашуымды осы ән арқылы жеткіздім». Ән екі бөлімнен тұрады, оның негізін педальдар, гитара және Roland CR-78 драм-машинасы құрайды. Екінші бөлімде драм-машинаны Филдің қуатты соқпалы аспаптар партиясы алмастырады, ал бөлімдер арасында әйгілі кульминациялық барабан кіріспесі орын алады. Бұл сингл бұған дейін [[Genesis]] рок-тобының штаттық музыканты әрі композиторы болып келген Фил Коллинздің жеке мансабындағы алғашқы туынды болды. «In the Air Tonight» композициясы — Коллинздің ең танымал әндерінің бірі. Сол 1981 жылы режиссері Стюарт Орме болған аттас [[бейнеклип]] те жарық көреді. Бұл әнді теледидарда, нақтырақ айтқанда «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» (1981) бағдарламасында алғаш рет орындау кезінде Коллинздің жанында бояу құтысы тұрды — бұл оның әлі тұрмыстағы әйелі Андреа көңіл қосқан суретшіге жасалған өзіндік бір ишара еді. == Композициялар тізімі == # «In the Air Tonight» — 5:29<ref name="discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|title=Phil Collins – In The Air Tonight|subtitle=|author=|author-link=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=[[Discogs]]|access-date=2016-11-11|lang=en|description=|deadlink=|archive-url=https://www.webcitation.org/6lwcR51WV?url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|archive-date=2016-11-11|deadurl=yes}}</ref> # «The Roof Is Leaking» — 3:16<ref name="discogs" /> == Жазбаға қатысқан қызметкерлер == * Фил Коллинз — [[пернелі аспаптар]], [[соқпалы аспаптар]], [[вокал]] * {{iw|Дэрил Стюрмер|Дэрил Стюрмер|en|Daryl Stuermer}} — [[Гитара|гитары]], [[банджо]] * Джон Джиблин (''John Giblin'') — [[бас-гитара]] * Шанкар (''Shankar'') — [[Скрипка|скрипкалар]] * Джо Портридж (''Joe Partridge'') — [[слайд-гитара]] == [[Чарт]]тары == {| class="wikitable sortable" !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Аустралия}} [[ARIA Charts|ARIA Singles Chart]] |align="center"|3 |- |{{Ту|Аустрия}} Austrian Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Канада}} Canadian ''RPM'' Top Singles |align="center"|2 |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Top 40 |align="center"|1 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ирландия}} Irish Singles Chart |align="center"|2 |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} New Zealand [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|6 |- |{{Ту|Швеция}} Swedish Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Швейцария}} Swiss Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|2 |- |{{Ту|АҚШ}} [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] |align="center"|19 |- |{{Ту|АҚШ}} U.S. ''Billboard'' [[Hot Mainstream Rock Tracks]] |align="center"|2 |- !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Singles Chart |align="center"|17 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|3 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|4 |- !Чарты (2007) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|14 |- !Чарты (2008) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|1 |- |} == Мұқаба нұсқалары == «Әуезді хеви-метал» стилінде жазылған неміс гитаристі [[Аксель Руди Пелль]]дің,<ref>{{discogs master|381760|Axel Rudi Pell – The Ballads IV}}</ref> «[[нью-эйдж]]» жанрындағы неміс [[Gregorian]] тобының,<ref>{{discogs master|165208|Gregorian – Masters of Chant Chapter II}}</ref> сондай-ақ итальяндық [[Exilia]] Nu-Metal тобы<ref>{{discogs release|2002251|Exilia – My Own Army}}</ref> мен америкалық [[In This Moment]] металкор тобының орындауындағы кавер-нұсқалары бар.<ref>{{discogs master|1215841|In This Moment – Ritual}}</ref> Мэрилин Мэнсон да Фил Коллинздің аңызға айналған «In The Air Tonight» композициясына жасалған өз интерпретациясын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nashe.ru/news/merilin-menson-sdelal-kaver-na-in-the-air-tonight-fila-kollinza|title=Мэрилин Мэнсон сделал кавер на «In The Air Tonight» Фила Коллинза — НАШЕ Радио|lang=ru|website=www.nashe.ru|access-date=2025-04-19}}</ref> == Мәдениетте == * «[[Қауіпті бизнес]]» (1983). * «[[Майами полициясы|Майами полициясы: Өнегелілік бөлімі]]» (пилоттық серия) (1984). * «[[Жол серісі (телесериал, 1982)|Жол серісі]]» (1982). * «[[Симпсондар]]» (1989). * «[[Гриффиндер]]» (1999). * «[[Оңтүстік Парк]]» (1997). * «[[Өте оғаш істер|Өте Оғаш Істер]]» 5-маусым (2025). * [[Вегастағы бойдақ кеші]] (2009). * «[[Америкалықтар (телесериал)|Америкалықтар]]» сериалы (1-маусым, 1-серия) (2013). * «[[Талса королі]]» сериалы (1-маусым, 9-серия) (2023). * Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейнеойынында өз-өзін дауыстады; «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін оның осы әнді орындайтын концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |title=Парадокс «GTA»: Почему Фил Коллинз попал в «Vice City Stories»?|access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/ |title='GTA' Land Of Confusion: Why Is Phil Collins In 'Vice City Stories'?|access-date=2019-08-10 |archive-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810050755/http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/|url-status=live}}</ref> * Эминемнің «Stan» әні. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Фил Коллинзтің синглдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі әндер]] [[Санат:Дебюттік синглдар]] [[Санат:Фил Коллинз жазған әндер]] [[Санат:Хью Пэдхем продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Фил Коллинзтің әндері]] [[Санат:Фил Коллинз продюсерлік еткен әндер]] 36ba7e3izh90e7wg48lby626mc6s4fc 3650727 3650726 2026-09-04T04:17:49Z ShadZ01 56180 «[[Санат:Дебюттік синглдар|Дебюттік синглдар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Дебюттік синглдер|Дебюттік синглдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3650727 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = In the Air Tonight |Тыс = PC-InTheAir.jpg |Орындаушы = [[Фил Коллинз]] |Альбом = [[Face Value]] |Шығарылған = 5 қаңтар 1981 |Формат = [[Граммофон табағы|7" сингл]] / [[Граммофон табағы|12" сингл]] |Б жағы = «The Roof Is Leaking» |Жазылған = 1979 |Жанр = [[софт-рок]] • [[эксперименттік поп]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = Фил Коллинз |Өлең авторы = Фил Коллинз |Ұзақтығы = 5:29 |Лейблі = [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Virgin Records|Virgin]] |Продюсері = Фил Коллинз,<br>[[Хью Пэдхем]] |Чарттар = |Шолулар = * [[AllMusic]] ► бағалаусыз<ref name="AMGReview">{{Cite web|author=Mike DeGagne|url=https://allmusic.com|title=Song Review: Phil Collins — «In the Air Tonight»|lang=en|website=[[AllMusic]]|publisher=Netaktion LLC|access-date=2021-05-02|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://archive.org}}</ref> * ''[[Record Mirror]]'' ► бағалаусыз<ref name="RMReview">{{мақала|авторы=Robin Smith|тақырыбы=Phil Collins — «In the Air Tonight» review|сілтеме=https://worldradiohistory.com/UK/Record-Mirror/80s/81/Record-Mirror-1981-01-17-OCR.pdf|тілі=en|басылым=''[[Record Mirror]]''|түрі=magazine|орны=London|баспасы=Spotlight Publications Inc.|жыл=1981|беттері=14|issn=0144-5804}}</ref> |Алдыңғы = |Алд_жыл = |Жыл = 1981 |Келесі = [[I Missed Again]] |Кел_жыл = 1981 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|YkADj0TPrJA|In the Air Tonight}}}} }} '''«In the Air Tonight»''' ({{Tr-en|Кешкі ауада}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[әнші]] әрі [[Сазгер|композитор]] Фил Коллинздің 1979 жылы жазылып, 1981 жылы оның ''[[Face Value]]'' дебюттік жеке студиялық альбомында жарық көрген әні. Сондай-ақ бұл композиция дәл сол жылы аттас сингл ретінде де шығарылды. Фил Коллинз: «Мен бұл әннің не туралы екенін білмеймін. Мен оны жазған кезде менің жеке өмірім күйреп жатқан еді. Ол кезде мен ажырасудан кейін өзімді бақылай алмайтын халде болдым және бар ашуымды осы ән арқылы жеткіздім». Ән екі бөлімнен тұрады, оның негізін педальдар, гитара және Roland CR-78 драм-машинасы құрайды. Екінші бөлімде драм-машинаны Филдің қуатты соқпалы аспаптар партиясы алмастырады, ал бөлімдер арасында әйгілі кульминациялық барабан кіріспесі орын алады. Бұл сингл бұған дейін [[Genesis]] рок-тобының штаттық музыканты әрі композиторы болып келген Фил Коллинздің жеке мансабындағы алғашқы туынды болды. «In the Air Tonight» композициясы — Коллинздің ең танымал әндерінің бірі. Сол 1981 жылы режиссері Стюарт Орме болған аттас [[бейнеклип]] те жарық көреді. Бұл әнді теледидарда, нақтырақ айтқанда «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» (1981) бағдарламасында алғаш рет орындау кезінде Коллинздің жанында бояу құтысы тұрды — бұл оның әлі тұрмыстағы әйелі Андреа көңіл қосқан суретшіге жасалған өзіндік бір ишара еді. == Композициялар тізімі == # «In the Air Tonight» — 5:29<ref name="discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|title=Phil Collins – In The Air Tonight|subtitle=|author=|author-link=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=[[Discogs]]|access-date=2016-11-11|lang=en|description=|deadlink=|archive-url=https://www.webcitation.org/6lwcR51WV?url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|archive-date=2016-11-11|deadurl=yes}}</ref> # «The Roof Is Leaking» — 3:16<ref name="discogs" /> == Жазбаға қатысқан қызметкерлер == * Фил Коллинз — [[пернелі аспаптар]], [[соқпалы аспаптар]], [[вокал]] * {{iw|Дэрил Стюрмер|Дэрил Стюрмер|en|Daryl Stuermer}} — [[Гитара|гитары]], [[банджо]] * Джон Джиблин (''John Giblin'') — [[бас-гитара]] * Шанкар (''Shankar'') — [[Скрипка|скрипкалар]] * Джо Портридж (''Joe Partridge'') — [[слайд-гитара]] == [[Чарт]]тары == {| class="wikitable sortable" !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Аустралия}} [[ARIA Charts|ARIA Singles Chart]] |align="center"|3 |- |{{Ту|Аустрия}} Austrian Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Канада}} Canadian ''RPM'' Top Singles |align="center"|2 |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Top 40 |align="center"|1 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ирландия}} Irish Singles Chart |align="center"|2 |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} New Zealand [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|6 |- |{{Ту|Швеция}} Swedish Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Швейцария}} Swiss Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|2 |- |{{Ту|АҚШ}} [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] |align="center"|19 |- |{{Ту|АҚШ}} U.S. ''Billboard'' [[Hot Mainstream Rock Tracks]] |align="center"|2 |- !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Singles Chart |align="center"|17 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|3 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|4 |- !Чарты (2007) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|14 |- !Чарты (2008) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|1 |- |} == Мұқаба нұсқалары == «Әуезді хеви-метал» стилінде жазылған неміс гитаристі [[Аксель Руди Пелль]]дің,<ref>{{discogs master|381760|Axel Rudi Pell – The Ballads IV}}</ref> «[[нью-эйдж]]» жанрындағы неміс [[Gregorian]] тобының,<ref>{{discogs master|165208|Gregorian – Masters of Chant Chapter II}}</ref> сондай-ақ итальяндық [[Exilia]] Nu-Metal тобы<ref>{{discogs release|2002251|Exilia – My Own Army}}</ref> мен америкалық [[In This Moment]] металкор тобының орындауындағы кавер-нұсқалары бар.<ref>{{discogs master|1215841|In This Moment – Ritual}}</ref> Мэрилин Мэнсон да Фил Коллинздің аңызға айналған «In The Air Tonight» композициясына жасалған өз интерпретациясын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nashe.ru/news/merilin-menson-sdelal-kaver-na-in-the-air-tonight-fila-kollinza|title=Мэрилин Мэнсон сделал кавер на «In The Air Tonight» Фила Коллинза — НАШЕ Радио|lang=ru|website=www.nashe.ru|access-date=2025-04-19}}</ref> == Мәдениетте == * «[[Қауіпті бизнес]]» (1983). * «[[Майами полициясы|Майами полициясы: Өнегелілік бөлімі]]» (пилоттық серия) (1984). * «[[Жол серісі (телесериал, 1982)|Жол серісі]]» (1982). * «[[Симпсондар]]» (1989). * «[[Гриффиндер]]» (1999). * «[[Оңтүстік Парк]]» (1997). * «[[Өте оғаш істер|Өте Оғаш Істер]]» 5-маусым (2025). * [[Вегастағы бойдақ кеші]] (2009). * «[[Америкалықтар (телесериал)|Америкалықтар]]» сериалы (1-маусым, 1-серия) (2013). * «[[Талса королі]]» сериалы (1-маусым, 9-серия) (2023). * Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейнеойынында өз-өзін дауыстады; «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін оның осы әнді орындайтын концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |title=Парадокс «GTA»: Почему Фил Коллинз попал в «Vice City Stories»?|access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/ |title='GTA' Land Of Confusion: Why Is Phil Collins In 'Vice City Stories'?|access-date=2019-08-10 |archive-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810050755/http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/|url-status=live}}</ref> * Эминемнің «Stan» әні. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Фил Коллинзтің синглдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі әндер]] [[Санат:Дебюттік синглдер]] [[Санат:Фил Коллинз жазған әндер]] [[Санат:Хью Пэдхем продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Фил Коллинзтің әндері]] [[Санат:Фил Коллинз продюсерлік еткен әндер]] rfcahc530h81rd0ckcr9m4ty6b9ngtl 3650733 3650727 2026-09-04T04:28:07Z ShadZ01 56180 /* Мәдениетте */ 3650733 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = In the Air Tonight |Тыс = PC-InTheAir.jpg |Орындаушы = [[Фил Коллинз]] |Альбом = [[Face Value]] |Шығарылған = 5 қаңтар 1981 |Формат = [[Граммофон табағы|7" сингл]] / [[Граммофон табағы|12" сингл]] |Б жағы = «The Roof Is Leaking» |Жазылған = 1979 |Жанр = [[софт-рок]] • [[эксперименттік поп]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = Фил Коллинз |Өлең авторы = Фил Коллинз |Ұзақтығы = 5:29 |Лейблі = [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Virgin Records|Virgin]] |Продюсері = Фил Коллинз,<br>[[Хью Пэдхем]] |Чарттар = |Шолулар = * [[AllMusic]] ► бағалаусыз<ref name="AMGReview">{{Cite web|author=Mike DeGagne|url=https://allmusic.com|title=Song Review: Phil Collins — «In the Air Tonight»|lang=en|website=[[AllMusic]]|publisher=Netaktion LLC|access-date=2021-05-02|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://archive.org}}</ref> * ''[[Record Mirror]]'' ► бағалаусыз<ref name="RMReview">{{мақала|авторы=Robin Smith|тақырыбы=Phil Collins — «In the Air Tonight» review|сілтеме=https://worldradiohistory.com/UK/Record-Mirror/80s/81/Record-Mirror-1981-01-17-OCR.pdf|тілі=en|басылым=''[[Record Mirror]]''|түрі=magazine|орны=London|баспасы=Spotlight Publications Inc.|жыл=1981|беттері=14|issn=0144-5804}}</ref> |Алдыңғы = |Алд_жыл = |Жыл = 1981 |Келесі = [[I Missed Again]] |Кел_жыл = 1981 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|YkADj0TPrJA|In the Air Tonight}}}} }} '''«In the Air Tonight»''' ({{Tr-en|Кешкі ауада}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[әнші]] әрі [[Сазгер|композитор]] Фил Коллинздің 1979 жылы жазылып, 1981 жылы оның ''[[Face Value]]'' дебюттік жеке студиялық альбомында жарық көрген әні. Сондай-ақ бұл композиция дәл сол жылы аттас сингл ретінде де шығарылды. Фил Коллинз: «Мен бұл әннің не туралы екенін білмеймін. Мен оны жазған кезде менің жеке өмірім күйреп жатқан еді. Ол кезде мен ажырасудан кейін өзімді бақылай алмайтын халде болдым және бар ашуымды осы ән арқылы жеткіздім». Ән екі бөлімнен тұрады, оның негізін педальдар, гитара және Roland CR-78 драм-машинасы құрайды. Екінші бөлімде драм-машинаны Филдің қуатты соқпалы аспаптар партиясы алмастырады, ал бөлімдер арасында әйгілі кульминациялық барабан кіріспесі орын алады. Бұл сингл бұған дейін [[Genesis]] рок-тобының штаттық музыканты әрі композиторы болып келген Фил Коллинздің жеке мансабындағы алғашқы туынды болды. «In the Air Tonight» композициясы — Коллинздің ең танымал әндерінің бірі. Сол 1981 жылы режиссері Стюарт Орме болған аттас [[бейнеклип]] те жарық көреді. Бұл әнді теледидарда, нақтырақ айтқанда «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» (1981) бағдарламасында алғаш рет орындау кезінде Коллинздің жанында бояу құтысы тұрды — бұл оның әлі тұрмыстағы әйелі Андреа көңіл қосқан суретшіге жасалған өзіндік бір ишара еді. == Композициялар тізімі == # «In the Air Tonight» — 5:29<ref name="discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|title=Phil Collins – In The Air Tonight|subtitle=|author=|author-link=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=[[Discogs]]|access-date=2016-11-11|lang=en|description=|deadlink=|archive-url=https://www.webcitation.org/6lwcR51WV?url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|archive-date=2016-11-11|deadurl=yes}}</ref> # «The Roof Is Leaking» — 3:16<ref name="discogs" /> == Жазбаға қатысқан қызметкерлер == * Фил Коллинз — [[пернелі аспаптар]], [[соқпалы аспаптар]], [[вокал]] * {{iw|Дэрил Стюрмер|Дэрил Стюрмер|en|Daryl Stuermer}} — [[Гитара|гитары]], [[банджо]] * Джон Джиблин (''John Giblin'') — [[бас-гитара]] * Шанкар (''Shankar'') — [[Скрипка|скрипкалар]] * Джо Портридж (''Joe Partridge'') — [[слайд-гитара]] == [[Чарт]]тары == {| class="wikitable sortable" !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Аустралия}} [[ARIA Charts|ARIA Singles Chart]] |align="center"|3 |- |{{Ту|Аустрия}} Austrian Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Канада}} Canadian ''RPM'' Top Singles |align="center"|2 |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Top 40 |align="center"|1 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ирландия}} Irish Singles Chart |align="center"|2 |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} New Zealand [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|6 |- |{{Ту|Швеция}} Swedish Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Швейцария}} Swiss Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|2 |- |{{Ту|АҚШ}} [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] |align="center"|19 |- |{{Ту|АҚШ}} U.S. ''Billboard'' [[Hot Mainstream Rock Tracks]] |align="center"|2 |- !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Singles Chart |align="center"|17 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|3 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|4 |- !Чарты (2007) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|14 |- !Чарты (2008) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|1 |- |} == Мұқаба нұсқалары == «Әуезді хеви-метал» стилінде жазылған неміс гитаристі [[Аксель Руди Пелль]]дің,<ref>{{discogs master|381760|Axel Rudi Pell – The Ballads IV}}</ref> «[[нью-эйдж]]» жанрындағы неміс [[Gregorian]] тобының,<ref>{{discogs master|165208|Gregorian – Masters of Chant Chapter II}}</ref> сондай-ақ итальяндық [[Exilia]] Nu-Metal тобы<ref>{{discogs release|2002251|Exilia – My Own Army}}</ref> мен америкалық [[In This Moment]] металкор тобының орындауындағы кавер-нұсқалары бар.<ref>{{discogs master|1215841|In This Moment – Ritual}}</ref> Мэрилин Мэнсон да Фил Коллинздің аңызға айналған «In The Air Tonight» композициясына жасалған өз интерпретациясын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nashe.ru/news/merilin-menson-sdelal-kaver-na-in-the-air-tonight-fila-kollinza|title=Мэрилин Мэнсон сделал кавер на «In The Air Tonight» Фила Коллинза — НАШЕ Радио|lang=ru|website=www.nashe.ru|access-date=2025-04-19}}</ref> == Мәдениетте == * «[[Қауіпті бизнес]]» (1983). * «[[Майами полициясы|Майами полициясы: Өнегелілік бөлімі]]» (пилоттық серия) (1984). * «[[Жол серісі (телесериал, 1982)|Жол серісі]]» (1982). * «[[Симпсондар]]» (1989). * «[[Гриффиндер]]» (1999). * «[[Оңтүстік Парк]]» (1997). * «[[Өте оғаш істер|Өте Оғаш Істер]]» 5-маусым (2025). * [[Вегастағы бойдақтар кеші]] (2009). * «[[Америкалықтар (телесериал)|Америкалықтар]]» сериалы (1-маусым, 1-серия) (2013). * «[[Талса королі]]» сериалы (1-маусым, 9-серия) (2023). * Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейнеойынында өз-өзін дауыстады; «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін оның осы әнді орындайтын концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |title=Парадокс «GTA»: Почему Фил Коллинз попал в «Vice City Stories»?|access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/ |title='GTA' Land Of Confusion: Why Is Phil Collins In 'Vice City Stories'?|access-date=2019-08-10 |archive-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810050755/http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/|url-status=live}}</ref> * Эминемнің «Stan» әні. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Фил Коллинзтің синглдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі әндер]] [[Санат:Дебюттік синглдер]] [[Санат:Фил Коллинз жазған әндер]] [[Санат:Хью Пэдхем продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Фил Коллинзтің әндері]] [[Санат:Фил Коллинз продюсерлік еткен әндер]] c3da7cn5eoaiwfv4z0bqs4qnj45g596 3650735 3650733 2026-09-04T04:29:00Z ShadZ01 56180 3650735 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = In the Air Tonight |Тыс = PC-InTheAir.jpg |Орындаушы = [[Фил Коллинз]] |Альбом = [[Face Value]] |Шығарылған = 5 қаңтар 1981 |Формат = [[Граммофон табағы|7" сингл]] / [[Граммофон табағы|12" сингл]] |Б жағы = «The Roof Is Leaking» |Жазылған = 1979 |Жанр = [[софт-рок]] • [[эксперименттік поп]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = Фил Коллинз |Өлең авторы = Фил Коллинз |Ұзақтығы = 5:29 |Лейблі = [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Virgin Records|Virgin]] |Продюсері = Фил Коллинз,<br>[[Хью Пэдхем]] |Чарттар = |Шолулар = * [[AllMusic]] ► бағалаусыз<ref name="AMGReview">{{Cite web|author=Mike DeGagne|url=https://allmusic.com|title=Song Review: Phil Collins — «In the Air Tonight»|lang=en|website=[[AllMusic]]|publisher=Netaktion LLC|access-date=2021-05-02|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://archive.org}}</ref> * ''[[Record Mirror]]'' ► бағалаусыз<ref name="RMReview">{{мақала|авторы=Robin Smith|тақырыбы=Phil Collins — «In the Air Tonight» review|сілтеме=https://worldradiohistory.com/UK/Record-Mirror/80s/81/Record-Mirror-1981-01-17-OCR.pdf|тілі=en|басылым=''[[Record Mirror]]''|түрі=magazine|орны=London|баспасы=Spotlight Publications Inc.|жыл=1981|беттері=14|issn=0144-5804}}</ref> |Алдыңғы = |Алд_жыл = |Жыл = 1981 |Келесі = [[I Missed Again]] |Кел_жыл = 1981 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|YkADj0TPrJA|In the Air Tonight}}}} }} '''«In the Air Tonight»''' ({{Tr-en|Кешкі ауада}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[әнші]] әрі [[Сазгер|композитор]] [[Фил Коллинз]]<nowiki/>дің 1979 жылы жазылып, 1981 жылы оның ''[[Face Value]]'' дебюттік жеке студиялық альбомында жарық көрген әні. Сондай-ақ бұл композиция дәл сол жылы аттас сингл ретінде де шығарылды. Фил Коллинз: «Мен бұл әннің не туралы екенін білмеймін. Мен оны жазған кезде менің жеке өмірім күйреп жатқан еді. Ол кезде мен ажырасудан кейін өзімді бақылай алмайтын халде болдым және бар ашуымды осы ән арқылы жеткіздім». Ән екі бөлімнен тұрады, оның негізін педальдар, гитара және Roland CR-78 драм-машинасы құрайды. Екінші бөлімде драм-машинаны Филдің қуатты соқпалы аспаптар партиясы алмастырады, ал бөлімдер арасында әйгілі кульминациялық барабан кіріспесі орын алады. Бұл сингл бұған дейін [[Genesis]] рок-тобының штаттық музыканты әрі композиторы болып келген Фил Коллинздің жеке мансабындағы алғашқы туынды болды. «In the Air Tonight» композициясы — Коллинздің ең танымал әндерінің бірі. Сол 1981 жылы режиссері Стюарт Орме болған аттас [[бейнеклип]] те жарық көреді. Бұл әнді теледидарда, нақтырақ айтқанда «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» (1981) бағдарламасында алғаш рет орындау кезінде Коллинздің жанында бояу құтысы тұрды — бұл оның әлі тұрмыстағы әйелі Андреа көңіл қосқан суретшіге жасалған өзіндік бір ишара еді. == Композициялар тізімі == # «In the Air Tonight» — 5:29<ref name="discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|title=Phil Collins – In The Air Tonight|subtitle=|author=|author-link=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=[[Discogs]]|access-date=2016-11-11|lang=en|description=|deadlink=|archive-url=https://www.webcitation.org/6lwcR51WV?url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|archive-date=2016-11-11|deadurl=yes}}</ref> # «The Roof Is Leaking» — 3:16<ref name="discogs" /> == Жазбаға қатысқан қызметкерлер == * Фил Коллинз — [[пернелі аспаптар]], [[соқпалы аспаптар]], [[вокал]] * {{iw|Дэрил Стюрмер|Дэрил Стюрмер|en|Daryl Stuermer}} — [[Гитара|гитары]], [[банджо]] * Джон Джиблин (''John Giblin'') — [[бас-гитара]] * Шанкар (''Shankar'') — [[Скрипка|скрипкалар]] * Джо Портридж (''Joe Partridge'') — [[слайд-гитара]] == [[Чарт]]тары == {| class="wikitable sortable" !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Аустралия}} [[ARIA Charts|ARIA Singles Chart]] |align="center"|3 |- |{{Ту|Аустрия}} Austrian Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Канада}} Canadian ''RPM'' Top Singles |align="center"|2 |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Top 40 |align="center"|1 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ирландия}} Irish Singles Chart |align="center"|2 |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} New Zealand [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|6 |- |{{Ту|Швеция}} Swedish Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Швейцария}} Swiss Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|2 |- |{{Ту|АҚШ}} [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] |align="center"|19 |- |{{Ту|АҚШ}} U.S. ''Billboard'' [[Hot Mainstream Rock Tracks]] |align="center"|2 |- !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Singles Chart |align="center"|17 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|3 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|4 |- !Чарты (2007) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|14 |- !Чарты (2008) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|1 |- |} == Мұқаба нұсқалары == «Әуезді хеви-метал» стилінде жазылған неміс гитаристі [[Аксель Руди Пелль]]дің,<ref>{{discogs master|381760|Axel Rudi Pell – The Ballads IV}}</ref> «[[нью-эйдж]]» жанрындағы неміс [[Gregorian]] тобының,<ref>{{discogs master|165208|Gregorian – Masters of Chant Chapter II}}</ref> сондай-ақ итальяндық [[Exilia]] Nu-Metal тобы<ref>{{discogs release|2002251|Exilia – My Own Army}}</ref> мен америкалық [[In This Moment]] металкор тобының орындауындағы кавер-нұсқалары бар.<ref>{{discogs master|1215841|In This Moment – Ritual}}</ref> Мэрилин Мэнсон да Фил Коллинздің аңызға айналған «In The Air Tonight» композициясына жасалған өз интерпретациясын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nashe.ru/news/merilin-menson-sdelal-kaver-na-in-the-air-tonight-fila-kollinza|title=Мэрилин Мэнсон сделал кавер на «In The Air Tonight» Фила Коллинза — НАШЕ Радио|lang=ru|website=www.nashe.ru|access-date=2025-04-19}}</ref> == Мәдениетте == * «[[Қауіпті бизнес]]» (1983). * «[[Майами полициясы|Майами полициясы: Өнегелілік бөлімі]]» (пилоттық серия) (1984). * «[[Жол серісі (телесериал, 1982)|Жол серісі]]» (1982). * «[[Симпсондар]]» (1989). * «[[Гриффиндер]]» (1999). * «[[Оңтүстік Парк]]» (1997). * «[[Өте оғаш істер|Өте Оғаш Істер]]» 5-маусым (2025). * [[Вегастағы бойдақтар кеші]] (2009). * «[[Америкалықтар (телесериал)|Америкалықтар]]» сериалы (1-маусым, 1-серия) (2013). * «[[Талса королі]]» сериалы (1-маусым, 9-серия) (2023). * Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейнеойынында өз-өзін дауыстады; «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін оның осы әнді орындайтын концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |title=Парадокс «GTA»: Почему Фил Коллинз попал в «Vice City Stories»?|access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/ |title='GTA' Land Of Confusion: Why Is Phil Collins In 'Vice City Stories'?|access-date=2019-08-10 |archive-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810050755/http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/|url-status=live}}</ref> * Эминемнің «Stan» әні. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Фил Коллинзтің синглдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі әндер]] [[Санат:Дебюттік синглдер]] [[Санат:Фил Коллинз жазған әндер]] [[Санат:Хью Пэдхем продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Фил Коллинзтің әндері]] [[Санат:Фил Коллинз продюсерлік еткен әндер]] 3yop81vcoqrplsmdda848kw0pou5bg6 3650737 3650735 2026-09-04T04:29:14Z ShadZ01 56180 3650737 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = In the Air Tonight |Тыс = PC-InTheAir.jpg |Орындаушы = [[Фил Коллинз]] |Альбом = [[Face Value]] |Шығарылған = 5 қаңтар 1981 |Формат = [[Граммофон табағы|7" сингл]] / [[Граммофон табағы|12" сингл]] |Б жағы = «The Roof Is Leaking» |Жазылған = 1979 |Жанр = [[софт-рок]] • [[эксперименттік поп]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = Фил Коллинз |Өлең авторы = Фил Коллинз |Ұзақтығы = 5:29 |Лейблі = [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Virgin Records|Virgin]] |Продюсері = Фил Коллинз,<br>[[Хью Пэдхем]] |Чарттар = |Шолулар = * [[AllMusic]] ► бағалаусыз<ref name="AMGReview">{{Cite web|author=Mike DeGagne|url=https://allmusic.com|title=Song Review: Phil Collins — «In the Air Tonight»|lang=en|website=[[AllMusic]]|publisher=Netaktion LLC|access-date=2021-05-02|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://archive.org}}</ref> * ''[[Record Mirror]]'' ► бағалаусыз<ref name="RMReview">{{мақала|авторы=Robin Smith|тақырыбы=Phil Collins — «In the Air Tonight» review|сілтеме=https://worldradiohistory.com/UK/Record-Mirror/80s/81/Record-Mirror-1981-01-17-OCR.pdf|тілі=en|басылым=''[[Record Mirror]]''|түрі=magazine|орны=London|баспасы=Spotlight Publications Inc.|жыл=1981|беттері=14|issn=0144-5804}}</ref> |Алдыңғы = |Алд_жыл = |Жыл = 1981 |Келесі = [[I Missed Again]] |Кел_жыл = 1981 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|YkADj0TPrJA|In the Air Tonight}}}} }} '''«In the Air Tonight»''' ({{Tr-en|Кешкі ауада}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[әнші]] әрі [[Сазгер|композитор]] [[Фил Коллинз]]дің 1979 жылы жазылып, 1981 жылы оның ''[[Face Value]]'' дебюттік жеке студиялық альбомында жарық көрген әні. Сондай-ақ бұл композиция дәл сол жылы аттас сингл ретінде де шығарылды. Фил Коллинз: «Мен бұл әннің не туралы екенін білмеймін. Мен оны жазған кезде менің жеке өмірім күйреп жатқан еді. Ол кезде мен ажырасудан кейін өзімді бақылай алмайтын халде болдым және бар ашуымды осы ән арқылы жеткіздім». Ән екі бөлімнен тұрады, оның негізін педальдар, гитара және Roland CR-78 драм-машинасы құрайды. Екінші бөлімде драм-машинаны Филдің қуатты соқпалы аспаптар партиясы алмастырады, ал бөлімдер арасында әйгілі кульминациялық барабан кіріспесі орын алады. Бұл сингл бұған дейін [[Genesis]] рок-тобының штаттық музыканты әрі композиторы болып келген Фил Коллинздің жеке мансабындағы алғашқы туынды болды. «In the Air Tonight» композициясы — Коллинздің ең танымал әндерінің бірі. Сол 1981 жылы режиссері Стюарт Орме болған аттас [[бейнеклип]] те жарық көреді. Бұл әнді теледидарда, нақтырақ айтқанда «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» (1981) бағдарламасында алғаш рет орындау кезінде Коллинздің жанында бояу құтысы тұрды — бұл оның әлі тұрмыстағы әйелі Андреа көңіл қосқан суретшіге жасалған өзіндік бір ишара еді. == Композициялар тізімі == # «In the Air Tonight» — 5:29<ref name="discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|title=Phil Collins – In The Air Tonight|subtitle=|author=|author-link=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=[[Discogs]]|access-date=2016-11-11|lang=en|description=|deadlink=|archive-url=https://www.webcitation.org/6lwcR51WV?url=https://www.discogs.com/Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/master/103925|archive-date=2016-11-11|deadurl=yes}}</ref> # «The Roof Is Leaking» — 3:16<ref name="discogs" /> == Жазбаға қатысқан қызметкерлер == * Фил Коллинз — [[пернелі аспаптар]], [[соқпалы аспаптар]], [[вокал]] * {{iw|Дэрил Стюрмер|Дэрил Стюрмер|en|Daryl Stuermer}} — [[Гитара|гитары]], [[банджо]] * Джон Джиблин (''John Giblin'') — [[бас-гитара]] * Шанкар (''Shankar'') — [[Скрипка|скрипкалар]] * Джо Портридж (''Joe Partridge'') — [[слайд-гитара]] == [[Чарт]]тары == {| class="wikitable sortable" !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Аустралия}} [[ARIA Charts|ARIA Singles Chart]] |align="center"|3 |- |{{Ту|Аустрия}} Austrian Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Канада}} Canadian ''RPM'' Top Singles |align="center"|2 |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Top 40 |align="center"|1 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ирландия}} Irish Singles Chart |align="center"|2 |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} New Zealand [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|6 |- |{{Ту|Швеция}} Swedish Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Швейцария}} Swiss Singles Chart |align="center"|1 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|2 |- |{{Ту|АҚШ}} [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] |align="center"|19 |- |{{Ту|АҚШ}} U.S. ''Billboard'' [[Hot Mainstream Rock Tracks]] |align="center"|2 |- !Чарты (1981) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Нидерланд}} Dutch Singles Chart |align="center"|17 |- |{{Ту|Германия}} German Singles Chart |align="center"|3 |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|4 |- !Чарты (2007) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Ұлыбритания}} [[UK Singles Chart]] |align="center"|14 |- !Чарты (2008) !Ең жоғары<br>позициясы |- |{{Ту|Жаңа Зеландия}} [[RIANZ|RIANZ Singles Chart]] |align="center"|1 |- |} == Мұқаба нұсқалары == «Әуезді хеви-метал» стилінде жазылған неміс гитаристі [[Аксель Руди Пелль]]дің,<ref>{{discogs master|381760|Axel Rudi Pell – The Ballads IV}}</ref> «[[нью-эйдж]]» жанрындағы неміс [[Gregorian]] тобының,<ref>{{discogs master|165208|Gregorian – Masters of Chant Chapter II}}</ref> сондай-ақ итальяндық [[Exilia]] Nu-Metal тобы<ref>{{discogs release|2002251|Exilia – My Own Army}}</ref> мен америкалық [[In This Moment]] металкор тобының орындауындағы кавер-нұсқалары бар.<ref>{{discogs master|1215841|In This Moment – Ritual}}</ref> Мэрилин Мэнсон да Фил Коллинздің аңызға айналған «In The Air Tonight» композициясына жасалған өз интерпретациясын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nashe.ru/news/merilin-menson-sdelal-kaver-na-in-the-air-tonight-fila-kollinza|title=Мэрилин Мэнсон сделал кавер на «In The Air Tonight» Фила Коллинза — НАШЕ Радио|lang=ru|website=www.nashe.ru|access-date=2025-04-19}}</ref> == Мәдениетте == * «[[Қауіпті бизнес]]» (1983). * «[[Майами полициясы|Майами полициясы: Өнегелілік бөлімі]]» (пилоттық серия) (1984). * «[[Жол серісі (телесериал, 1982)|Жол серісі]]» (1982). * «[[Симпсондар]]» (1989). * «[[Гриффиндер]]» (1999). * «[[Оңтүстік Парк]]» (1997). * «[[Өте оғаш істер|Өте Оғаш Істер]]» 5-маусым (2025). * [[Вегастағы бойдақтар кеші]] (2009). * «[[Америкалықтар (телесериал)|Америкалықтар]]» сериалы (1-маусым, 1-серия) (2013). * «[[Талса королі]]» сериалы (1-маусым, 9-серия) (2023). * Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейнеойынында өз-өзін дауыстады; «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін оның осы әнді орындайтын концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |title=Парадокс «GTA»: Почему Фил Коллинз попал в «Vice City Stories»?|access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/ |title='GTA' Land Of Confusion: Why Is Phil Collins In 'Vice City Stories'?|access-date=2019-08-10 |archive-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810050755/http://www.mtv.com/news/1544516/gta-land-of-confusion-why-is-phil-collins-in-vice-city-stories/|url-status=live}}</ref> * Эминемнің «Stan» әні. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Фил Коллинзтің синглдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі әндер]] [[Санат:Дебюттік синглдер]] [[Санат:Фил Коллинз жазған әндер]] [[Санат:Хью Пэдхем продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Фил Коллинзтің әндері]] [[Санат:Фил Коллинз продюсерлік еткен әндер]] rwzz8ta76vgd2xac0zvjqlqo24br4ps 6 786218 3650728 2026-09-04T04:24:14Z ShadZ01 56180 {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = [[Фил Коллинз]]дің «In the Air Tonight» синглінің мұқабасы | қайнары = | жасалған уақыты = 1981 | авторы = Фил Коллинз, Хью Пэдгхэм }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = In the Air Tonight | мақсаты = Мұқабасы мақала нысанын көрнекі түрде сәйкестендірудің негізгі құралы болып табылатын музыкалық сингл туралы мақалада қолдану. | алмастыру = жоқ | басқа = }} 3650728 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = [[Фил Коллинз]]дің «In the Air Tonight» синглінің мұқабасы | қайнары = | жасалған уақыты = 1981 | авторы = Фил Коллинз, Хью Пэдгхэм }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = In the Air Tonight | мақсаты = Мұқабасы мақала нысанын көрнекі түрде сәйкестендірудің негізгі құралы болып табылатын музыкалық сингл туралы мақалада қолдану. | алмастыру = жоқ | басқа = }} == Лицензиялау == lvx1i2u03s9lcxf304f5t9ovad10rdc 3650729 3650728 2026-09-04T04:24:42Z ShadZ01 56180 /* Түйін */ 3650729 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = [[Фил Коллинз]]дің «In the Air Tonight» синглінің мұқабасы | қайнары = https://www.discogs.com/master/103925-Phil-Collins-In-The-Air-Tonight/image/SW1hZ2U6MzQwMzY4MA== | жасалған уақыты = 1981 | авторы = Фил Коллинз, Хью Пэдгхэм }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = In the Air Tonight | мақсаты = Мұқабасы мақала нысанын көрнекі түрде сәйкестендірудің негізгі құралы болып табылатын музыкалық сингл туралы мақалада қолдану. | алмастыру = жоқ | басқа = }} == Лицензиялау == au0flsebaxluqvpm9ub640fvbngqizx 3 786219 3650751 2026-09-04T04:52:41Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3650751 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Чаяхметов Мадияр Гайдарұлы}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 09:52, 2026 ж. қыркүйектің 4 (+05) 85d3exmi2oumb84aiaospplze78y8ri 0 786220 3650764 2026-09-04T05:36:26Z Yessentaikyzy 160245 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | Есімі = Қали Әбдіұлы Омаров | Түпнұсқа есімі = | Сурет = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 6.3.1962 | Туған жері = [[Қызылорда]], Қазақ КС... 3650764 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | Есімі = Қали Әбдіұлы Омаров | Түпнұсқа есімі = | Сурет = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 6.3.1962 | Туған жері = [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ғылыми саласы = [[География]], [[гидрология]], [[экология]] | Ғылыми дәрежесі = [[География ғылымдарының кандидаты]] (2002) | Ғылыми атағы = [[Доцент]] (2004) | Альма-матер = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]<br>[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда гуманитарлық университеті]] | Марапаттары = {{Ерен еңбегі үшін медалі}} }} '''Қали Әбдіұлы Омаров''' (6 наурыз 1962 жылы туған, [[Қызылорда]]) — география ғылымдарының кандидаты (2002), доцент (2004). Қазақстан Жазушылар одағының (2019) және Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (2012). ҚР Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясының академигі (2013), Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2024). == Өмірбаяны == 1962 жылғы 6 наурызда Қызылорда қаласында дүниеге келген. 1979 жылы Іңкәрдария кеңшарындағы №191 орта мектепті аяқтаған. 1988 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің география факультетін «Құрғақ жер гидрологиясы» мамандығы бойынша, ал 2010 жылы Қызылорда гуманитарлық университетін «Юриспруденция» мамандығы бойынша бітірген. == Еңбек жолы == Еңбек жолын 1979–1980 жылдары Қызылорда облысы Тереңөзек ауданының (қазіргі Сырдария ауданы) Іңкәрдария кеңшарында шопан-жастар бригадасының жетекшісі болып бастаған. * 1983–1985 жылдары — Қызылорда қаласындағы «ПМК–1601», «СУ ТЭЦ–6» құрылыс мекемелерінде және Іңкәрдария кеңшарында жұмысшы. * 1988–1993 жылдары — Шымкент қаласындағы Бүкілодақтық күріш жүйелерін жобалау-іздестіру институтында (Союзгипрорис) және Қызылорда облыстық гидрометеорология орталығында инженер. * 1993–2010 жылдары — Ы. Жақаев атындағы Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент, академиялық профессор. * 2003 жылдың сәуір–қараша айларында — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ оқу-әдістемелік басқармасының өндірістік практика меңгерушісі. * 2003–2008 жылдары — Ғылыми-педагогикалық кадрлар даярлау бөлімінің бастығы. * 2008–2009 жылдары — «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институтының бірінші проректоры. * 2009–2011 жылдары — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Ғылыми зерттеулерді үйлестіру бөлімінің бастығы. * 2011–2012, 2013–2018 жылдары — Ғылым департаментінің директоры. * 2012–2014 жылдары — Жоғары оқу орнынан кейінгі білім бөлімінің бастығы. * 2014–2017 жылдары — Ғылым және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры. * 2018–2019 жылдары — Ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректор міндетін атқарушы. * 2019–2020 жылдары — «Арал өңірі экологиясы және су ресурстарының проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдың наурыз–тамыз айларында — «Экология және ауыл шаруашылығы проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдың тамыз–қараша айларында — Ғылым және технологияларды коммерцияландыру басқармасының басшысы. * 2020–2022 жылдары — Ғылым департаментінің директоры. * 2022 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің бас редакторы. == Қоғамдық қызметі == * 2004–2019 жылдары — «Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Хабаршысы» ғылыми-әдістемелік журналының жауапты редакторы. * 2021 жылдан бастап — Университеттің «Сыр түлегі» газетінің бас редакторы. * 2021–2023 жылдары — Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі Қызылорда облысы бойынша жұмысшы тобының мүшесі. * 2025 жылдан бастап — «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» ҚБ Қызылорда облыстық филиалының университеттегі бастауыш ұйымының төрағасы. * 2026 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті Ардагерлер кеңесінің төрағасы. == Ғылыми және шығармашылық еңбектері == Ғалым 40-қа жуық ғылыми мақаланың, 1 электронды оқулықтың, 14 оқу құралы мен оқу-әдістемелік еңбектің, 2 патенттің авторы. Публицист ретінде 2 монографияның (соавтор), 11 кітаптың, 600-ден астам ғылыми, танымдық және публицистикалық мақалалардың авторы. Сонымен қатар 17 кітап пен ғылыми-танымдық басылымның құрастырушысы, 85 кітап пен ғылыми жинақтың редакторы болған. * «Сыр елі» энциклопедиясын (Алматы: «Тау–Қайнар», 2024) шығарушы жұмыс тобы басшысының орынбасары. * 3 томдық «Қазақстан тарихы» энциклопедиясының (Алматы: «Литера–М», 2019) авторларының бірі. * «Қазақ көтерілістері» энциклопедиясының (Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014) авторы.<ref>https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1596257&simple=true#</ref> == Марапаттары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2020) * «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2017) * «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі (2012) * [["Ахмет Байтұрсынұлы" төсбелгісі|«Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі]] (2025) * «Тұран» сыйлығы (21.05.2025) * «Қазақстанның құрметті инженері» төсбелгісі (2016) * А. Байтұрсынов атындағы Алтын медаль (ҚР ЖОО Қауымдастығы, 2021) * Қорқыт Ата атындағы Алтын медаль (2015)<ref>https://korkyt.edu.kz/staticpages/417</ref> == Дереккөздер == [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылордада туғандар]] [[Санат:География ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан Журналистер одағының мүшелері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің иегерлері]] cea9b8jcnr75dr9keodefyb48k6hyd4 3650766 3650764 2026-09-04T05:38:02Z Yessentaikyzy 160245 3650766 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | Есімі = Қали Әбдіұлы Омаров | Түпнұсқа есімі = | Сурет = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 6.3.1962 | Туған жері = [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ғылыми саласы = [[География]], [[гидрология]], [[экология]] | Ғылыми дәрежесі = [[География ғылымдарының кандидаты]] (2002) | Ғылыми атағы = [[Доцент]] (2004) | Альма-матер = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]<br>[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда гуманитарлық университеті]] | Марапаттары = [[Ерен еңбегі үшін медалі]] }} '''Қали Әбдіұлы Омаров''' (6 наурыз 1962 жылы туған, [[Қызылорда]]) — география ғылымдарының кандидаты (2002), доцент (2004). Қазақстан Жазушылар одағының (2019) және Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (2012). ҚР Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясының академигі (2013), Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2024). == Өмірбаяны == 1962 жылғы 6 наурызда Қызылорда қаласында дүниеге келген. 1979 жылы Іңкәрдария кеңшарындағы №191 орта мектепті аяқтаған. 1988 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің география факультетін «Құрғақ жер гидрологиясы» мамандығы бойынша, ал 2010 жылы Қызылорда гуманитарлық университетін «Юриспруденция» мамандығы бойынша бітірген. == Еңбек жолы == Еңбек жолын 1979–1980 жылдары Қызылорда облысы Тереңөзек ауданының (қазіргі Сырдария ауданы) Іңкәрдария кеңшарында шопан-жастар бригадасының жетекшісі болып бастаған. * 1983–1985 жылдары — Қызылорда қаласындағы «ПМК–1601», «СУ ТЭЦ–6» құрылыс мекемелерінде және Іңкәрдария кеңшарында жұмысшы. * 1988–1993 жылдары — Шымкент қаласындағы Бүкілодақтық күріш жүйелерін жобалау-іздестіру институтында (Союзгипрорис) және Қызылорда облыстық гидрометеорология орталығында инженер. * 1993–2010 жылдары — Ы. Жақаев атындағы Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент, академиялық профессор. * 2003 жылдың сәуір–қараша айларында — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ оқу-әдістемелік басқармасының өндірістік практика меңгерушісі. * 2003–2008 жылдары — Ғылыми-педагогикалық кадрлар даярлау бөлімінің бастығы. * 2008–2009 жылдары — «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институтының бірінші проректоры. * 2009–2011 жылдары — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Ғылыми зерттеулерді үйлестіру бөлімінің бастығы. * 2011–2012, 2013–2018 жылдары — Ғылым департаментінің директоры. * 2012–2014 жылдары — Жоғары оқу орнынан кейінгі білім бөлімінің бастығы. * 2014–2017 жылдары — Ғылым және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры. * 2018–2019 жылдары — Ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректор міндетін атқарушы. * 2019–2020 жылдары — «Арал өңірі экологиясы және су ресурстарының проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдың наурыз–тамыз айларында — «Экология және ауыл шаруашылығы проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдың тамыз–қараша айларында — Ғылым және технологияларды коммерцияландыру басқармасының басшысы. * 2020–2022 жылдары — Ғылым департаментінің директоры. * 2022 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің бас редакторы. == Қоғамдық қызметі == * 2004–2019 жылдары — «Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Хабаршысы» ғылыми-әдістемелік журналының жауапты редакторы. * 2021 жылдан бастап — Университеттің «Сыр түлегі» газетінің бас редакторы. * 2021–2023 жылдары — Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі Қызылорда облысы бойынша жұмысшы тобының мүшесі. * 2025 жылдан бастап — «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» ҚБ Қызылорда облыстық филиалының университеттегі бастауыш ұйымының төрағасы. * 2026 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті Ардагерлер кеңесінің төрағасы. == Ғылыми және шығармашылық еңбектері == Ғалым 40-қа жуық ғылыми мақаланың, 1 электронды оқулықтың, 14 оқу құралы мен оқу-әдістемелік еңбектің, 2 патенттің авторы. Публицист ретінде 2 монографияның (соавтор), 11 кітаптың, 600-ден астам ғылыми, танымдық және публицистикалық мақалалардың авторы. Сонымен қатар 17 кітап пен ғылыми-танымдық басылымның құрастырушысы, 85 кітап пен ғылыми жинақтың редакторы болған. * «Сыр елі» энциклопедиясын (Алматы: «Тау–Қайнар», 2024) шығарушы жұмыс тобы басшысының орынбасары. * 3 томдық «Қазақстан тарихы» энциклопедиясының (Алматы: «Литера–М», 2019) авторларының бірі. * «Қазақ көтерілістері» энциклопедиясының (Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014) авторы.<ref>https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1596257&simple=true#</ref> == Марапаттары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2020) * «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2017) * «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі (2012) * [["Ахмет Байтұрсынұлы" төсбелгісі|«Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі]] (2025) * «Тұран» сыйлығы (21.05.2025) * «Қазақстанның құрметті инженері» төсбелгісі (2016) * А. Байтұрсынов атындағы Алтын медаль (ҚР ЖОО Қауымдастығы, 2021) * Қорқыт Ата атындағы Алтын медаль (2015)<ref>https://korkyt.edu.kz/staticpages/417</ref> == Дереккөздер == [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылордада туғандар]] [[Санат:География ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан Журналистер одағының мүшелері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің иегерлері]] pc69zjdlak5osg4tor1bsw1j1n52jrt 3650771 3650766 2026-09-04T05:41:16Z Yessentaikyzy 160245 3650771 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | Есімі = Қали Әбдіұлы Омаров | Түпнұсқа есімі = | Сурет = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 6.3.1962 | Туған жері = [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ғылыми саласы = [[География]], [[гидрология]], [[экология]] | Ғылыми дәрежесі = [[География ғылымдарының кандидаты]] (2002) | Ғылыми атағы = [[Доцент]] (2004) | Альма-матер = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]<br>[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда гуманитарлық университеті]] | Марапаттары = [[Ерен еңбегі үшін медалі]] }} '''Қали Әбдіұлы Омаров''' (6 наурыз 1962 жылы туған, [[Қызылорда]]) — география ғылымдарының кандидаты (2002), доцент (2004). [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] (2019) және [[Қазақстан журналистер одағы|Қазақстан Журналистер одағының]] мүшесі (2012). ҚР Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясының академигі (2013), Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2024). == Өмірбаяны == 1962 жылғы 6 наурызда Қызылорда қаласында дүниеге келген. 1979 жылы Іңкәрдария кеңшарындағы №191 орта мектепті аяқтаған. 1988 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің география факультетін «Құрғақ жер гидрологиясы» мамандығы бойынша, ал 2010 жылы Қызылорда гуманитарлық университетін «Юриспруденция» мамандығы бойынша бітірген. == Еңбек жолы == Еңбек жолын 1979–1980 жылдары Қызылорда облысы Тереңөзек ауданының (қазіргі [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]]) Іңкәрдария кеңшарында шопан-жастар бригадасының жетекшісі болып бастаған. * 1983–1985 жылдары — Қызылорда қаласындағы «ПМК–1601», «СУ ТЭЦ–6» құрылыс мекемелерінде және Іңкәрдария кеңшарында жұмысшы. * 1988–1993 жылдары — Шымкент қаласындағы Бүкілодақтық күріш жүйелерін жобалау-іздестіру институтында (Союзгипрорис) және Қызылорда облыстық гидрометеорология орталығында инженер. * 1993–2010 жылдары — Ы. Жақаев атындағы Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, доцент, академиялық профессор. * 2003 жылдың сәуір–қараша айларында — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ оқу-әдістемелік басқармасының өндірістік практика меңгерушісі. * 2003–2008 жылдары — Ғылыми-педагогикалық кадрлар даярлау бөлімінің бастығы. * 2008–2009 жылдары — «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институтының бірінші проректоры. * 2009–2011 жылдары — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Ғылыми зерттеулерді үйлестіру бөлімінің бастығы. * 2011–2012, 2013–2018 жылдары — Ғылым департаментінің директоры. * 2012–2014 жылдары — Жоғары оқу орнынан кейінгі білім бөлімінің бастығы. * 2014–2017 жылдары — Ғылым және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры. * 2018–2019 жылдары — Ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректор міндетін атқарушы. * 2019–2020 жылдары — «Арал өңірі экологиясы және су ресурстарының проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдың наурыз–тамыз айларында — «Экология және ауыл шаруашылығы проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдың тамыз–қараша айларында — Ғылым және технологияларды коммерцияландыру басқармасының басшысы. * 2020–2022 жылдары — Ғылым департаментінің директоры. * 2022 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің бас редакторы. == Қоғамдық қызметі == * 2004–2019 жылдары — «Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Хабаршысы» ғылыми-әдістемелік журналының жауапты редакторы. * 2021 жылдан бастап — Университеттің «Сыр түлегі» газетінің бас редакторы. * 2021–2023 жылдары — Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі Қызылорда облысы бойынша жұмысшы тобының мүшесі. * 2025 жылдан бастап — «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» ҚБ Қызылорда облыстық филиалының университеттегі бастауыш ұйымының төрағасы. * 2026 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті Ардагерлер кеңесінің төрағасы. == Ғылыми және шығармашылық еңбектері == Ғалым 40-қа жуық ғылыми мақаланың, 1 электронды оқулықтың, 14 оқу құралы мен оқу-әдістемелік еңбектің, 2 патенттің авторы. Публицист ретінде 2 монографияның (соавтор), 11 кітаптың, 600-ден астам ғылыми, танымдық және публицистикалық мақалалардың авторы. Сонымен қатар 17 кітап пен ғылыми-танымдық басылымның құрастырушысы, 85 кітап пен ғылыми жинақтың редакторы болған. * «Сыр елі» энциклопедиясын (Алматы: «Тау–Қайнар», 2024) шығарушы жұмыс тобы басшысының орынбасары. * 3 томдық «Қазақстан тарихы» энциклопедиясының (Алматы: «Литера–М», 2019) авторларының бірі. * «Қазақ көтерілістері» энциклопедиясының (Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014) авторы.<ref>https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1596257&simple=true#</ref> == Марапаттары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2020) * «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2017) * «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі (2012) * [["Ахмет Байтұрсынұлы" төсбелгісі|«Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі]] (2025) * «Тұран» сыйлығы (21.05.2025) * «Қазақстанның құрметті инженері» төсбелгісі (2016) * А. Байтұрсынов атындағы Алтын медаль (ҚР ЖОО Қауымдастығы, 2021) * Қорқыт Ата атындағы Алтын медаль (2015)<ref>https://korkyt.edu.kz/staticpages/417</ref> == Дереккөздер == [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылордада туғандар]] [[Санат:География ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан Журналистер одағының мүшелері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің иегерлері]] thix7s0i7len9vuec3tkbcl9unssxgj 3650810 3650771 2026-09-04T07:03:10Z Yessentaikyzy 160245 /* Марапаттары */ 3650810 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | Есімі = Қали Әбдіұлы Омаров | Түпнұсқа есімі = | Сурет = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 6.3.1962 | Туған жері = [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ғылыми саласы = [[География]], [[гидрология]], [[экология]] | Ғылыми дәрежесі = [[География ғылымдарының кандидаты]] (2002) | Ғылыми атағы = [[Доцент]] (2004) | Альма-матер = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]<br>[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда гуманитарлық университеті]] | Марапаттары = [[Ерен еңбегі үшін медалі]] }} '''Қали Әбдіұлы Омаров''' (6 наурыз 1962 жылы туған, [[Қызылорда]]) — география ғылымдарының кандидаты (2002), доцент (2004). [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] (2019) және [[Қазақстан журналистер одағы|Қазақстан Журналистер одағының]] мүшесі (2012). ҚР Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясының академигі (2013), Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2024). == Өмірбаяны == 1962 жылғы 6 наурызда Қызылорда қаласында дүниеге келген. 1979 жылы Іңкәрдария кеңшарындағы №191 орта мектепті аяқтаған. 1988 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің география факультетін «Құрғақ жер гидрологиясы» мамандығы бойынша, ал 2010 жылы Қызылорда гуманитарлық университетін «Юриспруденция» мамандығы бойынша бітірген. == Еңбек жолы == Еңбек жолын 1979–1980 жылдары Қызылорда облысы Тереңөзек ауданының (қазіргі [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]]) Іңкәрдария кеңшарында шопан-жастар бригадасының жетекшісі болып бастаған. * 1983–1985 жылдары — Қызылорда қаласындағы «ПМК–1601», «СУ ТЭЦ–6» құрылыс мекемелерінде және Іңкәрдария кеңшарында жұмысшы. * 1988–1993 жылдары — Шымкент қаласындағы Бүкілодақтық күріш жүйелерін жобалау-іздестіру институтында (Союзгипрорис) және Қызылорда облыстық гидрометеорология орталығында инженер. * 1993–2010 жылдары — Ы. Жақаев атындағы Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, доцент, академиялық профессор. * 2003 жылдың сәуір–қараша айларында — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ оқу-әдістемелік басқармасының өндірістік практика меңгерушісі. * 2003–2008 жылдары — Ғылыми-педагогикалық кадрлар даярлау бөлімінің бастығы. * 2008–2009 жылдары — «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институтының бірінші проректоры. * 2009–2011 жылдары — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Ғылыми зерттеулерді үйлестіру бөлімінің бастығы. * 2011–2012, 2013–2018 жылдары — Ғылым департаментінің директоры. * 2012–2014 жылдары — Жоғары оқу орнынан кейінгі білім бөлімінің бастығы. * 2014–2017 жылдары — Ғылым және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры. * 2018–2019 жылдары — Ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректор міндетін атқарушы. * 2019–2020 жылдары — «Арал өңірі экологиясы және су ресурстарының проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдың наурыз–тамыз айларында — «Экология және ауыл шаруашылығы проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдың тамыз–қараша айларында — Ғылым және технологияларды коммерцияландыру басқармасының басшысы. * 2020–2022 жылдары — Ғылым департаментінің директоры. * 2022 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің бас редакторы. == Қоғамдық қызметі == * 2004–2019 жылдары — «Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Хабаршысы» ғылыми-әдістемелік журналының жауапты редакторы. * 2021 жылдан бастап — Университеттің «Сыр түлегі» газетінің бас редакторы. * 2021–2023 жылдары — Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі Қызылорда облысы бойынша жұмысшы тобының мүшесі. * 2025 жылдан бастап — «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» ҚБ Қызылорда облыстық филиалының университеттегі бастауыш ұйымының төрағасы. * 2026 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті Ардагерлер кеңесінің төрағасы. == Ғылыми және шығармашылық еңбектері == Ғалым 40-қа жуық ғылыми мақаланың, 1 электронды оқулықтың, 14 оқу құралы мен оқу-әдістемелік еңбектің, 2 патенттің авторы. Публицист ретінде 2 монографияның (соавтор), 11 кітаптың, 600-ден астам ғылыми, танымдық және публицистикалық мақалалардың авторы. Сонымен қатар 17 кітап пен ғылыми-танымдық басылымның құрастырушысы, 85 кітап пен ғылыми жинақтың редакторы болған. * «Сыр елі» энциклопедиясын (Алматы: «Тау–Қайнар», 2024) шығарушы жұмыс тобы басшысының орынбасары. * 3 томдық «Қазақстан тарихы» энциклопедиясының (Алматы: «Литера–М», 2019) авторларының бірі. * «Қазақ көтерілістері» энциклопедиясының (Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014) авторы.<ref>https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1596257&simple=true#</ref> == Марапаттары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2020)[https://syrboyi.kz/janalyqtar/el/memlekettik-nagrada-alghandar-tizimi-53042/] * «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2017) * «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі (2012) * [["Ахмет Байтұрсынұлы" төсбелгісі|«Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі]] (2025) * «Тұран» сыйлығы (21.05.2025) * «Қазақстанның құрметті инженері» төсбелгісі (2016) * А. Байтұрсынов атындағы Алтын медаль (ҚР ЖОО Қауымдастығы, 2021) * Қорқыт Ата атындағы Алтын медаль (2015)<ref>https://korkyt.edu.kz/staticpages/417</ref> == Дереккөздер == [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылордада туғандар]] [[Санат:География ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан Журналистер одағының мүшелері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің иегерлері]] c1tw3mm2gr1o96nkddaecp8cfwukzc6 3650811 3650810 2026-09-04T07:03:42Z Yessentaikyzy 160245 /* Марапаттары */ 3650811 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | Есімі = Қали Әбдіұлы Омаров | Түпнұсқа есімі = | Сурет = | Сурет сипаттамасы = | Туған күні = 6.3.1962 | Туған жері = [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ғылыми саласы = [[География]], [[гидрология]], [[экология]] | Ғылыми дәрежесі = [[География ғылымдарының кандидаты]] (2002) | Ғылыми атағы = [[Доцент]] (2004) | Альма-матер = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]<br>[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда гуманитарлық университеті]] | Марапаттары = [[Ерен еңбегі үшін медалі]] }} '''Қали Әбдіұлы Омаров''' (6 наурыз 1962 жылы туған, [[Қызылорда]]) — география ғылымдарының кандидаты (2002), доцент (2004). [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] (2019) және [[Қазақстан журналистер одағы|Қазақстан Журналистер одағының]] мүшесі (2012). ҚР Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясының академигі (2013), Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2024). == Өмірбаяны == 1962 жылғы 6 наурызда Қызылорда қаласында дүниеге келген. 1979 жылы Іңкәрдария кеңшарындағы №191 орта мектепті аяқтаған. 1988 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің география факультетін «Құрғақ жер гидрологиясы» мамандығы бойынша, ал 2010 жылы Қызылорда гуманитарлық университетін «Юриспруденция» мамандығы бойынша бітірген. == Еңбек жолы == Еңбек жолын 1979–1980 жылдары Қызылорда облысы Тереңөзек ауданының (қазіргі [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]]) Іңкәрдария кеңшарында шопан-жастар бригадасының жетекшісі болып бастаған. * 1983–1985 жылдары — Қызылорда қаласындағы «ПМК–1601», «СУ ТЭЦ–6» құрылыс мекемелерінде және Іңкәрдария кеңшарында жұмысшы. * 1988–1993 жылдары — Шымкент қаласындағы Бүкілодақтық күріш жүйелерін жобалау-іздестіру институтында (Союзгипрорис) және Қызылорда облыстық гидрометеорология орталығында инженер. * 1993–2010 жылдары — Ы. Жақаев атындағы Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, доцент, академиялық профессор. * 2003 жылдың сәуір–қараша айларында — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ оқу-әдістемелік басқармасының өндірістік практика меңгерушісі. * 2003–2008 жылдары — Ғылыми-педагогикалық кадрлар даярлау бөлімінің бастығы. * 2008–2009 жылдары — «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институтының бірінші проректоры. * 2009–2011 жылдары — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Ғылыми зерттеулерді үйлестіру бөлімінің бастығы. * 2011–2012, 2013–2018 жылдары — Ғылым департаментінің директоры. * 2012–2014 жылдары — Жоғары оқу орнынан кейінгі білім бөлімінің бастығы. * 2014–2017 жылдары — Ғылым және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры. * 2018–2019 жылдары — Ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректор міндетін атқарушы. * 2019–2020 жылдары — «Арал өңірі экологиясы және су ресурстарының проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдың наурыз–тамыз айларында — «Экология және ауыл шаруашылығы проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдың тамыз–қараша айларында — Ғылым және технологияларды коммерцияландыру басқармасының басшысы. * 2020–2022 жылдары — Ғылым департаментінің директоры. * 2022 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің бас редакторы. == Қоғамдық қызметі == * 2004–2019 жылдары — «Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Хабаршысы» ғылыми-әдістемелік журналының жауапты редакторы. * 2021 жылдан бастап — Университеттің «Сыр түлегі» газетінің бас редакторы. * 2021–2023 жылдары — Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі Қызылорда облысы бойынша жұмысшы тобының мүшесі. * 2025 жылдан бастап — «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» ҚБ Қызылорда облыстық филиалының университеттегі бастауыш ұйымының төрағасы. * 2026 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті Ардагерлер кеңесінің төрағасы. == Ғылыми және шығармашылық еңбектері == Ғалым 40-қа жуық ғылыми мақаланың, 1 электронды оқулықтың, 14 оқу құралы мен оқу-әдістемелік еңбектің, 2 патенттің авторы. Публицист ретінде 2 монографияның (соавтор), 11 кітаптың, 600-ден астам ғылыми, танымдық және публицистикалық мақалалардың авторы. Сонымен қатар 17 кітап пен ғылыми-танымдық басылымның құрастырушысы, 85 кітап пен ғылыми жинақтың редакторы болған. * «Сыр елі» энциклопедиясын (Алматы: «Тау–Қайнар», 2024) шығарушы жұмыс тобы басшысының орынбасары. * 3 томдық «Қазақстан тарихы» энциклопедиясының (Алматы: «Литера–М», 2019) авторларының бірі. * «Қазақ көтерілістері» энциклопедиясының (Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014) авторы.<ref>https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1596257&simple=true#</ref> == Марапаттары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2020)<ref>https://syrboyi.kz/janalyqtar/el/memlekettik-nagrada-alghandar-tizimi-53042/</ref> * «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2017) * «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі (2012) * [["Ахмет Байтұрсынұлы" төсбелгісі|«Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі]] (2025) * «Тұран» сыйлығы (21.05.2025) * «Қазақстанның құрметті инженері» төсбелгісі (2016) * А. Байтұрсынов атындағы Алтын медаль (ҚР ЖОО Қауымдастығы, 2021) * Қорқыт Ата атындағы Алтын медаль (2015)<ref>https://korkyt.edu.kz/staticpages/417</ref> == Дереккөздер == [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылордада туғандар]] [[Санат:География ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан Журналистер одағының мүшелері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің иегерлері]] ruezbxw0i0jea3dwq2dd4ux5h9dz7fp 0 786223 3650794 2026-09-04T06:38:34Z Амина Жанаковна 182087 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Холи-Айленд''' ({{lang-ga|Inis Cealtra}}<ref name="logainm">{{cite web |url=http://www.logainm.ie/7702.aspx |title=Placenames Database of Ireland |publisher=Fiontar (DCU) and The Placenames Branch (Department of Community, Equality and Gaeltacht Affairs) |language=ga |access-date=28 на... 3650794 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Холи-Айленд''' ({{lang-ga|Inis Cealtra}}<ref name="logainm">{{cite web |url=http://www.logainm.ie/7702.aspx |title=Placenames Database of Ireland |publisher=Fiontar (DCU) and The Placenames Branch (Department of Community, Equality and Gaeltacht Affairs) |language=ga |access-date=28 наурыз 2011}}</ref>, {{lang-en|Holy Island}}<ref name="logainm" />) — [[Ирландия]]ның [[Клэр (графтық)|Клэр графтығында]], [[Лох-Дерг]] көлінде, [[Маунтшаннон]] қаласының маңында орналасқан арал. Аралда монастырлық қоныстың қалдықтары сақталған. Бұл нысан Ирландия атынан [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бүкіләлемдік мұра]] тізіміне енгізуге ұсынылған нысандардың бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5527/ |title=Early Medieval Monastic Sites |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |access-date=28 наурыз 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/5zCJdcEHY?url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5527/ |archive-date=4 маусым 2011}}</ref> == Тарихы == VII ғасырда бұл жерде әулие [[Каймин]] (''St Caimin'') монастырь негізін қалаған. Монастырь 836 және 922 жылдары викингтер тарапынан өртелген. Аралдағы монастырьдің аббаты кезінде Ирландияның жоғарғы королі [[Бриан Бору]]дың ағасы болған. Аумағы шамамен 50 акр болатын аралда бес шіркеу, ерте христиандық кезеңге жататын монастырьлық кельялар, зират және [[Ирландияның дөңгелек мұнаралары|ирландиялық дөңгелек мұнара]] орналасқан.<ref name="Inis Cealtra">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20071112152316/http://www.mountshannon.com/holy.html |title=Inis Cealtra - Holy Island |website=Mountshannon.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112152316/http://www.mountshannon.com/holy.html |archive-date=12 қараша 2007 |access-date=28 наурыз 2011 |language=en }}</ref> 1849 жылға дейін арал [[Клэр (графтық)|Клэр графтығының]] құрамында болды. 1848 жылдан 1899 жылға дейін [[Голуэй (графтық)|Голуэй графтығының]] құрамына кірді. [[Local Government Act|Жергілікті басқару туралы заң]] қабылданғаннан кейін арал қайтадан Клэр графтығының құрамына берілді.<ref name="Inis Cealtra" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q07mnuzao5ilo8xlxz737jscoiuwxb2 2 786224 3650807 2026-09-04T06:50:35Z Bauyr03 116588 Bauyr03 [[Қатысушы:Bauyr03/Төлеу Айнұр Болатқызы]] бетін [[Төлеу Айнұр Болатқызы]] бетіне жылжытты 3650807 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Төлеу Айнұр Болатқызы]] occhsh3iazfgtm3spef3e63vs6v4h81 3 786225 3650813 2026-09-04T07:08:39Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3650813 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Reader85}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 12:08, 2026 ж. қыркүйектің 4 (+05) qzyflicj3i03qkf35twwftnyd7srklh 0 786226 3650821 2026-09-04T09:02:12Z Bauyr03 116588 Жаңа бетте: [[Сурет:Aidar_Balabekov.jpeg|right|250px|Айдар Балабеков]] '''Айдар Қалайбердіұлы Балабеков''' (4 қараша 1979 жылы туған, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Сүмбе ауылы) – қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, филолог, ғалым. Назарбаев Университетінің Қазақ тілі және түркітану депа... 3650821 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Aidar_Balabekov.jpeg|right|250px|Айдар Балабеков]] '''Айдар Қалайбердіұлы Балабеков''' (4 қараша 1979 жылы туған, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Сүмбе ауылы) – қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, филолог, ғалым. Назарбаев Университетінің Қазақ тілі және түркітану департаментінің оқытушысы. == Өмірбаяны == Айдар Қалайбердіұлы Балабеков 1979 жылы 4 қарашада Алматы облысының Ұйғыр ауданындағы Сүмбе ауылында дүниеге келген. * 1997 жылы Сүмбе орта мектебін бітірген. * 1997—2001 жылдар аралығында [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің]] Қазақ филологиясы факультетінде бакалавр дәрежесін алған. * 2001—2003 жылдары осы оқу орнында магистратураны бітірген. * 2021—2024 жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] докторантурасында білім алған. == Еңбек жолы == * 2001—2005 жылдары — Абай атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернатында қазақ тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі; * 2005—2006 жылдары — Абай атындағы ҚазҰПУ, Қазіргі қазақ тілі және әдістемесі кафедрасының оқытушысы; * 2006—2010 жылдары — Абылай хан атындағы ҚХжӘТУ, Қазақ тілі және ілеспе аударма кафедрасының оқытушысы; * 2010—2011 жылдары — КИМЭП университеті, Үздіксіз білім беру орталығының оқытушысы; * 2011—2017 жылдары — «Haileybury Astana» мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі; * 2018 жылдан қазіргі уақытқа дейін — Назарбаев Университетінің Қазақ тілі және түркітану департаментінің оқытушысы. == Ғылыми еңбектері мен жетістіктері == Қазақ тілін екінші және шет тілі ретінде оқыту бойынша «ҚАЗТЕСТ» жүйесінің (2011-2016) А1-С1 деңгейіндегі оқулықтарының, тест материалдарының авторы. Сондай-ақ, Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы тарапынан шыққан А1-С1 деңгейлік оқулықтарының, лексика-грамматикалық минимумдардың және 15-тен аса ғылыми мақалалардың авторы. 2024 жылы «Ана тілін дамытуға қосқан үлесі үшін» төсбелгісімен марапатталған. [[Санат:1979 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Назарбаев Университеті оқытушылары]] [[Санат:Алматы облысы тумалары]] ntt97xgmjdslh1zimk11tj6g8srsn62 3650822 3650821 2026-09-04T09:04:30Z Bauyr03 116588 3650822 wikitext text/x-wiki [[File:Aidar Balabekov.jpg|thumb|Айдар Балабеков]] '''Айдар Қалайбердіұлы Балабеков''' (4 қараша 1979 жылы туған, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Сүмбе ауылы) – қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, филолог, ғалым. Назарбаев Университетінің Қазақ тілі және түркітану департаментінің оқытушысы. == Өмірбаяны == Айдар Қалайбердіұлы Балабеков 1979 жылы 4 қарашада Алматы облысының Ұйғыр ауданындағы Сүмбе ауылында дүниеге келген. * 1997 жылы Сүмбе орта мектебін бітірген. * 1997—2001 жылдар аралығында [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің]] Қазақ филологиясы факультетінде бакалавр дәрежесін алған. * 2001—2003 жылдары осы оқу орнында магистратураны бітірген. * 2021—2024 жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] докторантурасында білім алған. == Еңбек жолы == * 2001—2005 жылдары — Абай атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернатында қазақ тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі; * 2005—2006 жылдары — Абай атындағы ҚазҰПУ, Қазіргі қазақ тілі және әдістемесі кафедрасының оқытушысы; * 2006—2010 жылдары — Абылай хан атындағы ҚХжӘТУ, Қазақ тілі және ілеспе аударма кафедрасының оқытушысы; * 2010—2011 жылдары — КИМЭП университеті, Үздіксіз білім беру орталығының оқытушысы; * 2011—2017 жылдары — «Haileybury Astana» мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі; * 2018 жылдан қазіргі уақытқа дейін — Назарбаев Университетінің Қазақ тілі және түркітану департаментінің оқытушысы. == Ғылыми еңбектері мен жетістіктері == Қазақ тілін екінші және шет тілі ретінде оқыту бойынша «ҚАЗТЕСТ» жүйесінің (2011-2016) А1-С1 деңгейіндегі оқулықтарының, тест материалдарының авторы. Сондай-ақ, Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы тарапынан шыққан А1-С1 деңгейлік оқулықтарының, лексика-грамматикалық минимумдардың және 15-тен аса ғылыми мақалалардың авторы. 2024 жылы «Ана тілін дамытуға қосқан үлесі үшін» төсбелгісімен марапатталған. [[Санат:1979 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Назарбаев Университеті оқытушылары]] [[Санат:Алматы облысы тумалары]] hjoxl5fz30l4j8llmi5gc5p52l0axc8 0 786227 3650823 2026-09-04T10:00:12Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3650823 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] sg2di1of0thy1so5z6b8d04x0pchuvc 3650824 3650823 2026-09-04T10:01:04Z Мағыпар 100137 үлгі 3650824 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qhirvsf7b8hzq4ifemtp3gxrxuk3ggo 3650835 3650824 2026-09-04T10:44:55Z Мағыпар 100137 толықтыру 3650835 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] itfbfrk94k969udwxbbttjt1tq9i4rv 3650836 3650835 2026-09-04T10:46:52Z Мағыпар 100137 дереккөз 3650836 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7sfps3vk1u9pryjv6o087cht5lu862z 3650837 3650836 2026-09-04T11:00:14Z Мағыпар 100137 толықтыру 3650837 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jeaqggd92tl06aw9dyu1v47ixwsb1vf 3650839 3650837 2026-09-04T11:01:29Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3650839 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] bua24b7u1r5qnnrs2s2uiioom3wfjhx 3650845 3650839 2026-09-04T11:10:28Z Мағыпар 100137 толықтыру 3650845 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 1a98e9lexhw3pcrzfjkddm9uwxyjh35 3650847 3650845 2026-09-04T11:17:26Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3650847 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fgdgom2phi2zzdt4bh8x1c5miex2ci3 3650848 3650847 2026-09-04T11:20:13Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3650848 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] atz3jz4pjx01k4exu8f24lph7cbv08c 3650850 3650848 2026-09-04T11:23:14Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3650850 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған. Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 05x4h8jp8vyny5mqg7emk36f8uuwp8a 3650852 3650850 2026-09-04T11:28:01Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3650852 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған. Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] gjrypzl5z96pz6rckboyyp2pj5wds5d 3650854 3650852 2026-09-04T11:30:54Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3650854 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған. Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] dgwencisqjkdut1lj9grr9ed68guhza 3650855 3650854 2026-09-04T11:31:45Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3650855 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8khed2ueg815in4qo8wvu0d9t55wue1 3650861 3650855 2026-09-04T11:39:54Z Мағыпар 100137 толықтыру 3650861 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] oiqxt5g31jtvqa0hevw4z92vzk2t6nh 3650862 3650861 2026-09-04T11:42:34Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3650862 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hnn96srf158nuc13nnw5g3m25isl87k 3650863 3650862 2026-09-04T11:42:56Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3650863 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hngdh42z7sbl4bm10zqmn0vcwyqgpcp 3650864 3650863 2026-09-04T11:54:17Z Мағыпар 100137 толықтыру 3650864 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2g2d79hkxspmpgx9s5wlfiv2fi18zzo 3650866 3650864 2026-09-04T11:58:01Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3650866 wikitext text/x-wiki '''Руйиена''' ({{lang-lv|Rūjiena}}) — [[Латвия]]дағы [[Валмиера аймағы]]ндағы шағын қала, бұрынғы Руйена аймағының орталығы. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, Руйиена қаласының халқы 2914 адамды құрады. Руйиена — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 43-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-rujiena-11477.html|title=Население Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Руйиена [[Рига]]дан 146 км және [[Эстония]]мен мемлекеттік шекарадан 15 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ruiiena.html|title=Курорты и города Прибалтики/Руйиена|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс орналасқан жер алғаш рет XII ғасырға жататын жазбаша дереккөздерде кездеседі. Мұрағат жазбаларында Новгород князі Мстислав Владимировичтің бұл жерлерге шабуылы туралы жазылған. 1818 жылы Адольф фон Вульф қазіргі қоныс аумағындағы жерді сатып алып, кейінірек оның ұлы Юлий сол жерде кешен салды. Вульф отбасының мүшелері бұл кешенге бір ғасырға жуық уақыт бойы иелік етті. Осы уақыт ішінде бұл жерде отыз ғимарат пайда болып, олардың жанынан кең саябақ салынды.<br /> Ең көне ғимараттардың қатарына қойма және алкоголь өндірілген қосалқы ғимарат жатады. Сарай 1830 жылы қаланған, одан кейін сегіз жылдан кейін қызметшілердің тұруына арналған ғимарат салынған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16463-Gaujiena.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-4|lang=}}</ref> Қала өз тарихында үш рет қирады: 1481 жылы Иван III-нің бұйрығымен, 1560 жылы Ливон соғысы кезінде және 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде — және әр жолы ол қирандылардан қайта қалпына келтірілді. Руйиена қала құқығына 1920 жылы ие болды. 1937 жылы Рига мен Руйиенаны байланыстыратын кең табанды теміржол желісі ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс армиясы шегінер алдында шамамен 200 ғимаратты өртеп жіберді, нәтижесінде Валка-Руйиена -Пярну теміржол желісі толығымен қирады. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Руйиена ауданы құрылды. 2009 жылы Руйиена (әкімшілік орталығы Ружиена қаласы) аймағы құрылды. 2021 жылы Руйиена аймағы жаңа Валмиера аймағына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1988 жылдан бастап Руйиена сүт фермасында табиғи ингредиенттер мен сүттен жасалған Rūjiena балмұздағының шамамен 20 түрі өндіріледі. 1993 жылдан бастап. 1999 жылы Руйиенада «Лиепкални» наубайханасы жұмыс істеді. Қалаға қызмет көрсететін негізгі жолдар: P17 (Вальмера-Руйена-Эстония), P21 (Руйена-Маццала) және Р22 (Валька – Руйена); жергілікті жолдарға (Руйена-Виркиени-Эстония), V175 (Руйена-Эстония) и V171 (Ружиена-Кроземьи) кіреді. Мұнда орта мектеп, сондай-ақ өнер, спорт және музыка мектебі бар. == Көрікті орындары == *'''Қамал қирандылары және ежелгі қоныс орны''' — 1263 жылы Ливон орденіне Руи өзенінің жағасында қамал салу бұйрығы берілді. Қамал соғыстар кезінде қираған, ал бүгінде қирандылардың аз ғана қалдықтары қалған. *'''Руйиена сарай-мұражайы''' — онда «латыш Рерихі» деп аталатын Арвидс Страуяның туындылары және Руйиен қаласының тумасы Янис Заринштің гипстен жасалған мүсіндері қойылған. Фотосуреттер, хаттар және ескі латыш газеттерінің жинақтары аймақтың тарихын баяндайды, ал патша дәуіріндегі сейфте шіркеу жазбалары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] sa4gceoujkexgmech4m76n2bb4p6hfe 0 786228 3650834 2026-09-04T10:42:58Z Bauyr03 116588 Жаңа бетте: [[Сурет:Sofia_Ydyrys.png|right|250px|София Ыдырыс]] '''София Қажыақпарқызы Ыдырыс (Омарова)''' (7 желтоқсан 1968 жылы туған, Ақмола облысы, Біржан сал ауданы, Қоғам ауылы) – ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, доцент. Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-... 3650834 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Sofia_Ydyrys.png|right|250px|София Ыдырыс]] '''София Қажыақпарқызы Ыдырыс (Омарова)''' (7 желтоқсан 1968 жылы туған, Ақмола облысы, Біржан сал ауданы, Қоғам ауылы) – ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, доцент. Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының Қолданбалы лингвистика бөлімінің басшысы. == Өмірбаяны == София Қажыақпарқызы 1968 жылы 7 желтоқсанда Ақмола облысының Біржан сал ауданындағы (бұрынғы Еңбекшілдер ауданы) Қоғам ауылында дүниеге келген. * 1985 жылы Уәлихан ауданының орта мектебін үздік бітірген. * 1985–1990 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының Филология факультетін «Қазақ тілі және қазақ әдебиеті, орыс тілі және орыс әдебиеті» мамандығы бойынша тәмамдаған. * 2002 жылы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Қазақ тіл білімі» мамандығы бойынша аспирантурасында оқыған (ғылыми жетекшісі – филология ғылымдарының докторы, профессор Т.Ә. Әбдіғалиева). * 2006 жылы «Қазіргі қазақ тіліндегі жұп сыңарлы категориялар болмысы» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алған. == Еңбек жолы == * 1990–2000 жылдары — Солтүстік Қазақстан облысы Уәлихан ауданының Ворошилов орталау мектебінде, Херсон ауданының Қаратерек орта мектебінде, Қызылту ауданының №1 орта мектебінде қазақ және орыс тілдері мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі; * 2001–2011 жылдары — Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті жанындағы көпсалалы колледжде қазақ тілі мен әдебиеті оқытушысы, университеттің Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы, Тілдерді дамыту орталығы басшысының орынбасары; * 2011–2013 жылдары — Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің Ғылым мен технологияны коммерцияландыру орталығының аға ғылыми қызметкері; * 2013–2014 жылдары — Халықаралық Түркі академиясының Ғылым бөлімінде аға ғылыми қызметкер; * 2014–2018 жылдары — «Тұран-Астана» университетінің Әлеуметтік-гуманитарлық және тіл пәндері кафедрасының доценті, кафедра меңгерушісі; * 2018 жылдан қазіргі уақытқа дейін — Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығында аға ғылыми қызметкер, Орфография басқармасының жетекші ғылыми қызметкері, Әдістеме басқармасының басшысы, ал 2023 жылдан бастап Қолданбалы лингвистика бөлімінің басшысы. == Ғылыми еңбектері == Ғалымның зерттеу аясы тіл теориясы (грамматика), жазу жүйесі (латынға негізделген қазақ әліпбиі, емле ережесі), қолданбалы және компьютерлік лингвистика, сондай-ақ жасанды интеллект мәселелерін қамтиды. Ол көптеген ғылыми мақалалардың, монографиялардың және оқу-әдістемелік құралдардың авторы. '''Монографиялары:''' * Омарова С. Қазіргі қазақ тіліндегі жұп сыңарлы категориялар болмысы. – Алматы: Эверо, 2015. – 178 б. * Омарова С., Абишева К.М. Тіл ғылымының зерттелу тарихы. – Астана: «Тұран-Астана» университеті, 2019. – 180 б. '''Оқу құралдары және аудармалары (бірлестікте):''' * «Қазақ тілі» оқулықтары (А1-В2 деңгейлері, Түркістан, 2023). * Дүниежүзі түркологиясының тарихы: Ұжымдық монография (аудармашы, 2016). * Нормативтік құқықтық актілерде қолданылатын терминдер мен сөз тіркестерінің бірыңғай сөздігі (жауапты редактор, 2025). == Марапаттары == * 2019 ж. — ҚР Білім және ғылым министрінің Құрмет грамотасы; * 2023 ж. — ҚР Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамотасы; * 2024 ж. — «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. [[Санат:1968 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Ақмола облысы тумалары]] 3mjddfmqxni1wpt4jxip6df6yyl0z3y 0 786229 3650840 2026-09-04T11:04:35Z Bauyr03 116588 Жаңа бетте: [[Сурет:Orken_Abdirov.jpeg|right|250px|Өркен Абдиров]] '''Өркен Құрманәліұлы Абдиров''' (9 қыркүйек 1996 жылы туған, Түркістан облысы, Шеңгелді ауылы) – қазақстандық филолог, зерттеуші, PhD, паремиолог, пікірсайыс сарапшысы. Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми... 3650840 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Orken_Abdirov.jpeg|right|250px|Өркен Абдиров]] '''Өркен Құрманәліұлы Абдиров''' (9 қыркүйек 1996 жылы туған, Түркістан облысы, Шеңгелді ауылы) – қазақстандық филолог, зерттеуші, PhD, паремиолог, пікірсайыс сарапшысы. Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының жетекші ғылыми қызметкері. Сондай-ақ интернет кеңістігінде '''Orken Abdir''' лақап атымен белгілі әнші, сазгер әрі ақын. == Білімі == * 2018 жылы [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] «Филология» мамандығы бойынша бакалавриатты бітірген. * 2020 жылы аталмыш оқу орнында магистратураны тәмамдаған. * 2023 жылы осы университеттің докторантурасын бітіріп, PhD ғылыми дәрежесін алған. Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Қазақ тіліндегі адамға байланысты мақал-мәтелдердің прагматикалық әлеуеті». * 2022 жылы Түркиядағы Еге университетінде ғылыми ізденістерін жалғастырған. == Еңбек жолы == * «Dastur media» студиясында редактор; * Астана қаласының мектептерінде (№87, №74 гимназиялар) қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі; * «Ахмет Байтұрсынұлы Білім Академиясында» ғылыми қызметкер; * Қазіргі таңда Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының жетекші ғылыми қызметкері қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Ғалымның негізгі зерттеу бағыттары: түркі лингвистикасы, когнитивті лингвистика, прагмалингвистика және мақал-мәтелдерді (паремияларды) логикалық-семантикалық модельдеу. «Қазақ тілінің тарихи сөздігі» (2020–2022) және «Ұлы Жібек жолының тарихи топонимиясы» (2021–2023) сияқты ірі республикалық жобаларға зерттеуші ретінде қатысқан. ҚР ҒЖБМ бекіткен отандық басылымдарда және халықаралық конференция жинақтарында бірнеше ғылыми мақаласы жарық көрген. Сонымен қатар, Өркен Абдиров — тәжірибелі пікірсайыс сарапшысы. Педагогтер мен оқушыларды сыни ойлауға баулып, республикалық пікірсайыс турнирлерінде тұрақты түрде төреші/сарапшы ретінде қызмет етеді. Педагогтерге арналған дебат бойынша әдістемелік нұсқаулықтың авторы. == Шығармашылығы == Академиялық ортадағы зерттеушілік қызметімен қатар, шығармашылық саласында да белсенді. Интернет кеңістігінде '''Orken Abdir''' лақап атымен белгілі әнші, әуесқой сазгер әрі ақын. Ол отандық эстрада әншісі [[Төлепберген Айқын Нұртанұлы|Айқын Төлепбергеннің]] орындауындағы «Өмірім – айқын» әнінің авторы. Сонымен қатар, өзінің авторлығымен (сөзі мен әуені) «Кеш келген махаббат», «Гүлім» (Gülüm), «Бұл – сүю», «Сәулем» сынды бірқатар лирикалық туындыларды жарыққа шығарған. [[Санат:1996 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Түркістан облысы тумалары]] ireax52vbcb5n12d4ceybuj09x9anhy 3650842 3650840 2026-09-04T11:05:57Z Bauyr03 116588 3650842 wikitext text/x-wiki [[File:Orken Abdirov.jpg|thumb|Өркен Абдиров]] '''Өркен Құрманәліұлы Абдиров''' (9 қыркүйек 1996 жылы туған, Түркістан облысы, Шеңгелді ауылы) – қазақстандық филолог, зерттеуші, PhD, паремиолог, пікірсайыс сарапшысы. Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының жетекші ғылыми қызметкері. Сондай-ақ интернет кеңістігінде '''Orken Abdir''' лақап атымен белгілі әнші, сазгер әрі ақын. == Білімі == * 2018 жылы [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] «Филология» мамандығы бойынша бакалавриатты бітірген. * 2020 жылы аталмыш оқу орнында магистратураны тәмамдаған. * 2023 жылы осы университеттің докторантурасын бітіріп, PhD ғылыми дәрежесін алған. Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Қазақ тіліндегі адамға байланысты мақал-мәтелдердің прагматикалық әлеуеті». * 2022 жылы Түркиядағы Еге университетінде ғылыми ізденістерін жалғастырған. == Еңбек жолы == * «Dastur media» студиясында редактор; * Астана қаласының мектептерінде (№87, №74 гимназиялар) қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі; * «Ахмет Байтұрсынұлы Білім Академиясында» ғылыми қызметкер; * Қазіргі таңда Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының жетекші ғылыми қызметкері қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Ғалымның негізгі зерттеу бағыттары: түркі лингвистикасы, когнитивті лингвистика, прагмалингвистика және мақал-мәтелдерді (паремияларды) логикалық-семантикалық модельдеу. «Қазақ тілінің тарихи сөздігі» (2020–2022) және «Ұлы Жібек жолының тарихи топонимиясы» (2021–2023) сияқты ірі республикалық жобаларға зерттеуші ретінде қатысқан. ҚР ҒЖБМ бекіткен отандық басылымдарда және халықаралық конференция жинақтарында бірнеше ғылыми мақаласы жарық көрген. Сонымен қатар, Өркен Абдиров — тәжірибелі пікірсайыс сарапшысы. Педагогтер мен оқушыларды сыни ойлауға баулып, республикалық пікірсайыс турнирлерінде тұрақты түрде төреші/сарапшы ретінде қызмет етеді. Педагогтерге арналған дебат бойынша әдістемелік нұсқаулықтың авторы. == Шығармашылығы == Академиялық ортадағы зерттеушілік қызметімен қатар, шығармашылық саласында да белсенді. Интернет кеңістігінде '''Orken Abdir''' лақап атымен белгілі әнші, әуесқой сазгер әрі ақын. Ол отандық эстрада әншісі [[Төлепберген Айқын Нұртанұлы|Айқын Төлепбергеннің]] орындауындағы «Өмірім – айқын» әнінің авторы. Сонымен қатар, өзінің авторлығымен (сөзі мен әуені) «Кеш келген махаббат», «Гүлім» (Gülüm), «Бұл – сүю», «Сәулем» сынды бірқатар лирикалық туындыларды жарыққа шығарған. [[Санат:1996 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Түркістан облысы тумалары]] tfppzxbg3chfajrejkvedrj1n8zuc1n 0 786230 3650856 2026-09-04T11:32:38Z PushkinVko 184261 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бақыт Ихсанов (1934-2016) – ақын, [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.''' == Өмірбаяны == 1934 жылы 31 мамырда Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Бозша ауылында д... 3650856 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бақыт Ихсанов (1934-2016) – ақын, [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.''' == Өмірбаяны == 1934 жылы 31 мамырда Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Бозша ауылында дүниеге келген. Алғашқы өлеңдерін мектеп қабырғасында жүргенде жазған. 1954 жылы Зайсан қаласындағы педагогикалық училищесін бітіріп, еңбек жолын ұстаздықтан бастаған. 1964 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік Университетінің журналистика факультетін тәмамдаған. == Қызметтік жолы == 1965-1985 жылдары облыстық "Коммунизм туы" газетінің Тарбағатай ауданындағы меншікті тілші болып қызмет атқарды. Тарбағатай аудандық газетінде редактордың орынбасары қызметін атқарған. Өлеңдері аудандық, облыстық, республикалық баспасөздерде – «Қазақстан пионері» газеті, «Пионер», «Балдырған», «Жұлдыз», «Ақ Ертіс» журналдарында, бастауыш мектептің «Қазақ тілі» оқулығында жарияланған. Қазақстан Жазушылар одағының, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Өлеңдері аудандық ақындардың жыр жинағына да енген. Жас кезінде айтыскер ақын ретінде де танылған. 2016 жылы 31 тамызда дүниеден өтті. == Шығармалары == * Ихсанұлы, Б. Сырымды айтам [Электрондық ресурс] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы, 2000. - 164 б. * Ихсанұлы, Б. Сырымды айтам [Мәтін] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы. - Өскемен, 2000. - 182 б. * бИхсанов Б. Жырла жүрек-сырласым [Электрондық ресурс] / Б. Ихсанов,2 001. - 205 б. * Ихсанұлы, Б. Тамырым менің тереңде [Электрондық ресурс] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы, 2004. - 135 б. * Ихсанұлы, Б. Ұйқым келмейді [Мәтін] / Б. Ихсанұлы, 2005. - 238 б. * Ихсанұлы, Б. Қанатты жылдар [Электрондық ресурс] / Б. Ихсанұлы, 2007. - 250 б. * Ихсанұлы, Б. Таңдамалы [Электрондық ресурс] : өлеңдер / Б. Ихсанұлы, 2009. - 316 б. 2q8epxsln97nl1979ho1yh334cuu3ld 3650857 3650856 2026-09-04T11:35:07Z PushkinVko 184261 3650857 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бақыт Ихсанов (1934-2016) – ақын, [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.''' == Өмірбаяны == 1934 жылы 31 мамырда [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Тарбағатай ауданы]] Бозша ауылында дүниеге келген. Алғашқы өлеңдерін мектеп қабырғасында жүргенде жазған. 1954 жылы [[Зайсан]] қаласындағы педагогикалық училищесін бітіріп, еңбек жолын ұстаздықтан бастаған. 1964 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік Университетінің журналистика факультетін тәмамдаған. == Қызметтік жолы == 1965-1985 жылдары облыстық "Коммунизм туы" газетінің [[Тарбағатай ауданы]]ндағы меншікті тілші болып қызмет атқарды. Тарбағатай аудандық газетінде редактордың орынбасары қызметін атқарған. Өлеңдері аудандық, облыстық, республикалық баспасөздерде – «Қазақстан пионері» газеті, «Пионер», «Балдырған», «Жұлдыз», «Ақ Ертіс» журналдарында, бастауыш мектептің «Қазақ тілі» оқулығында жарияланған. [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Өлеңдері аудандық ақындардың жыр жинағына да енген. Жас кезінде айтыскер ақын ретінде де танылған. 2016 жылы 31 тамызда дүниеден өтті. == Шығармалары == * Ихсанұлы, Б. Сырымды айтам [Электрондық ресурс] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы, 2000. - 164 б. * Ихсанұлы, Б. Сырымды айтам [Мәтін] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы. - Өскемен, 2000. - 182 б. * бИхсанов Б. Жырла жүрек-сырласым [Электрондық ресурс] / Б. Ихсанов,2 001. - 205 б. * Ихсанұлы, Б. Тамырым менің тереңде [Электрондық ресурс] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы, 2004. - 135 б. * Ихсанұлы, Б. Ұйқым келмейді [Мәтін] / Б. Ихсанұлы, 2005. - 238 б. * Ихсанұлы, Б. Қанатты жылдар [Электрондық ресурс] / Б. Ихсанұлы, 2007. - 250 б. * Ихсанұлы, Б. Таңдамалы [Электрондық ресурс] : өлеңдер / Б. Ихсанұлы, 2009. - 316 б. nh74bzs9uchnaht4m5nhhexuw47frfp 3650858 3650857 2026-09-04T11:35:24Z PushkinVko 184261 «[[Санат:Жазушылар|Жазушылар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3650858 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бақыт Ихсанов (1934-2016) – ақын, [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.''' == Өмірбаяны == 1934 жылы 31 мамырда [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Тарбағатай ауданы]] Бозша ауылында дүниеге келген. Алғашқы өлеңдерін мектеп қабырғасында жүргенде жазған. 1954 жылы [[Зайсан]] қаласындағы педагогикалық училищесін бітіріп, еңбек жолын ұстаздықтан бастаған. 1964 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік Университетінің журналистика факультетін тәмамдаған. == Қызметтік жолы == 1965-1985 жылдары облыстық "Коммунизм туы" газетінің [[Тарбағатай ауданы]]ндағы меншікті тілші болып қызмет атқарды. Тарбағатай аудандық газетінде редактордың орынбасары қызметін атқарған. Өлеңдері аудандық, облыстық, республикалық баспасөздерде – «Қазақстан пионері» газеті, «Пионер», «Балдырған», «Жұлдыз», «Ақ Ертіс» журналдарында, бастауыш мектептің «Қазақ тілі» оқулығында жарияланған. [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Өлеңдері аудандық ақындардың жыр жинағына да енген. Жас кезінде айтыскер ақын ретінде де танылған. 2016 жылы 31 тамызда дүниеден өтті. == Шығармалары == * Ихсанұлы, Б. Сырымды айтам [Электрондық ресурс] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы, 2000. - 164 б. * Ихсанұлы, Б. Сырымды айтам [Мәтін] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы. - Өскемен, 2000. - 182 б. * бИхсанов Б. Жырла жүрек-сырласым [Электрондық ресурс] / Б. Ихсанов,2 001. - 205 б. * Ихсанұлы, Б. Тамырым менің тереңде [Электрондық ресурс] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы, 2004. - 135 б. * Ихсанұлы, Б. Ұйқым келмейді [Мәтін] / Б. Ихсанұлы, 2005. - 238 б. * Ихсанұлы, Б. Қанатты жылдар [Электрондық ресурс] / Б. Ихсанұлы, 2007. - 250 б. * Ихсанұлы, Б. Таңдамалы [Электрондық ресурс] : өлеңдер / Б. Ихсанұлы, 2009. - 316 б. [[Санат:Жазушылар]] t3jwwstlxzw0qmpk742x4f4fmpnue6c 3650859 3650858 2026-09-04T11:35:38Z PushkinVko 184261 «[[Санат:1934 жылы туғандар|1934 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3650859 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бақыт Ихсанов (1934-2016) – ақын, [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.''' == Өмірбаяны == 1934 жылы 31 мамырда [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Тарбағатай ауданы]] Бозша ауылында дүниеге келген. Алғашқы өлеңдерін мектеп қабырғасында жүргенде жазған. 1954 жылы [[Зайсан]] қаласындағы педагогикалық училищесін бітіріп, еңбек жолын ұстаздықтан бастаған. 1964 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік Университетінің журналистика факультетін тәмамдаған. == Қызметтік жолы == 1965-1985 жылдары облыстық "Коммунизм туы" газетінің [[Тарбағатай ауданы]]ндағы меншікті тілші болып қызмет атқарды. Тарбағатай аудандық газетінде редактордың орынбасары қызметін атқарған. Өлеңдері аудандық, облыстық, республикалық баспасөздерде – «Қазақстан пионері» газеті, «Пионер», «Балдырған», «Жұлдыз», «Ақ Ертіс» журналдарында, бастауыш мектептің «Қазақ тілі» оқулығында жарияланған. [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Өлеңдері аудандық ақындардың жыр жинағына да енген. Жас кезінде айтыскер ақын ретінде де танылған. 2016 жылы 31 тамызда дүниеден өтті. == Шығармалары == * Ихсанұлы, Б. Сырымды айтам [Электрондық ресурс] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы, 2000. - 164 б. * Ихсанұлы, Б. Сырымды айтам [Мәтін] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы. - Өскемен, 2000. - 182 б. * бИхсанов Б. Жырла жүрек-сырласым [Электрондық ресурс] / Б. Ихсанов,2 001. - 205 б. * Ихсанұлы, Б. Тамырым менің тереңде [Электрондық ресурс] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы, 2004. - 135 б. * Ихсанұлы, Б. Ұйқым келмейді [Мәтін] / Б. Ихсанұлы, 2005. - 238 б. * Ихсанұлы, Б. Қанатты жылдар [Электрондық ресурс] / Б. Ихсанұлы, 2007. - 250 б. * Ихсанұлы, Б. Таңдамалы [Электрондық ресурс] : өлеңдер / Б. Ихсанұлы, 2009. - 316 б. [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:1934 жылы туғандар]] 63nfjww1n7va2kqyw2huvtfzzxifxia 3650860 3650859 2026-09-04T11:35:56Z PushkinVko 184261 «[[Санат:Құрметті азаматтар|Құрметті азаматтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3650860 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бақыт Ихсанов (1934-2016) – ақын, [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.''' == Өмірбаяны == 1934 жылы 31 мамырда [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Тарбағатай ауданы]] Бозша ауылында дүниеге келген. Алғашқы өлеңдерін мектеп қабырғасында жүргенде жазған. 1954 жылы [[Зайсан]] қаласындағы педагогикалық училищесін бітіріп, еңбек жолын ұстаздықтан бастаған. 1964 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік Университетінің журналистика факультетін тәмамдаған. == Қызметтік жолы == 1965-1985 жылдары облыстық "Коммунизм туы" газетінің [[Тарбағатай ауданы]]ндағы меншікті тілші болып қызмет атқарды. Тарбағатай аудандық газетінде редактордың орынбасары қызметін атқарған. Өлеңдері аудандық, облыстық, республикалық баспасөздерде – «Қазақстан пионері» газеті, «Пионер», «Балдырған», «Жұлдыз», «Ақ Ертіс» журналдарында, бастауыш мектептің «Қазақ тілі» оқулығында жарияланған. [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Өлеңдері аудандық ақындардың жыр жинағына да енген. Жас кезінде айтыскер ақын ретінде де танылған. 2016 жылы 31 тамызда дүниеден өтті. == Шығармалары == * Ихсанұлы, Б. Сырымды айтам [Электрондық ресурс] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы, 2000. - 164 б. * Ихсанұлы, Б. Сырымды айтам [Мәтін] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы. - Өскемен, 2000. - 182 б. * бИхсанов Б. Жырла жүрек-сырласым [Электрондық ресурс] / Б. Ихсанов,2 001. - 205 б. * Ихсанұлы, Б. Тамырым менің тереңде [Электрондық ресурс] : жыр жинағы / Б. Ихсанұлы, 2004. - 135 б. * Ихсанұлы, Б. Ұйқым келмейді [Мәтін] / Б. Ихсанұлы, 2005. - 238 б. * Ихсанұлы, Б. Қанатты жылдар [Электрондық ресурс] / Б. Ихсанұлы, 2007. - 250 б. * Ихсанұлы, Б. Таңдамалы [Электрондық ресурс] : өлеңдер / Б. Ихсанұлы, 2009. - 316 б. [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:1934 жылы туғандар]] [[Санат:Құрметті азаматтар]] cve7c3dtgt8e8jyrxe1a26eeohwoah2